Đối với hầu hết các loại bọ cạp, phần lớn chỉ gây tổn thương tại chỗ, ngay sau khi bị bọ cạp đốt nạn nhân có cảm giác đau rát bỏng, sưng nề, dị cảm tại chỗ. Thông thường các triệu chứng tự lui sau vài giờ. Nhóm bọ cạp này đại diện cho các vết châm điển hình của bọ cạp ở Mỹ I. ĐẠI CƯƠNG Bọ cạp là loài chân đốt ăn thịt có 8 chân thuộc phân ngành Chelicerata, lớp Arachnida và bộ Scorpiones. Hiện nay ước tính có khoảng 2000 loài bọ cạp trong tự nhiên, phân bố khắp nơi trên thế giói. Thân chia làm hai phần: đầu ngực (đốt thân trước) và bụng (vùng thân sau). Phần bụng bao gồm phần bụng dưới và đuôi.
Trang 1Chẩn đoán và xử trí bọ cạp đốt
Đối với hầu hết các loại bọ cạp, phần lớn chỉ gây tổn thương tại chỗ, ngay sau khi bị bọ cạp đốt nạn nhân có cảm giác đau rát bỏng, sưng nề, dị cảm tại chỗ Thông thường các triệu chứng tự lui sau vài giờ Nhóm bọ cạp này đại diện cho các vết châm điển hình của bọ cạp ở Mỹ
I ĐẠI CƯƠNG
Bọ cạp là loài chân đốt ăn thịt có 8 chân thuộc phân ngành Chelicerata, lớp Arachnida và
bộ Scorpiones Hiện nay ước tính có khoảng 2000 loài bọ cạp trong tự nhiên, phân bố khắp nơi trên
thế giói.
Thân chia làm hai phần: đầu ngực (đốt thân trước) và bụng (vùng thân sau) Phần bụng bao gồm phần bụng dưới và đuôi
Phần đuôi: gồm 6 đốt (đốt đầu tiên như đốt bụng cuối cùng) Hậu môn của bọ cạp nằm ở đốt cuối
cùng, đồng thời đốt này mang nọc độc Đốt cuối lần lượt gồm một túi chứa, một cặp tuyến độc và một mũi tiêm nọc độc
Loài Heterometrus spinifer (châu Á) Euscorpiidae (Phạm Đình Sắc – Việt Nam)
Trang 2Bothriurid sống trong môi trường lạnh (-25°C) Hadrurus Arizonensis, Bắc Mỹ, độc tính yếu
Nọc độc: nọc độc của đa số loài bọ cạp vô hại đối với con người, tuy nhiên nó có thể gây ra các phản
ứng khác như đau, tê cứng, sưng nề, hoại tử tế bào Tất cả các loài bọ cạp đều có độc tố thần kinh.là chlorotoxin Thời gian bị liệt phụ thuộc vào liều lượng chất độc này được chích vào cơ thể, ngoài ra chứa một lượng nhỏ protein, natri, kali
Ngoài ra nọc độc còn tùy theo loài: loài Hemiscorpius lepturus có nọc độc hoại tử tế bào, loài Tityus, Buthus, Androctonus và Leiurus có thể gây phù phổi, truỵ tim mạch, rối loạn đông máu, CIVD và tử
vong, viêm tuỵ, suy thận đái hemoglobin và vàng da Những ca sống hồi phục trong vòng 12-36 giờ
Nọc độc của loài C exilicauda có chứa nhiều enzym tiêu hóa nhu Hyaluronidase, phospholipase và
một số độc tố thần kinh Những độc tố này có thể thay đổi tốc độ dòng natri dẫn đến kích thích qúa mức ở điểm nối thần kinh cơ và hệ thần kinh tự động gây liệt
Có khoảng 1500 loài, đều có độc Bọ cạp không chủ động tấn công người mà do nó bị đe dọa Là động vật hoạt động về đêm và chủ yếu vào màu hè nên tỉ lệ bị bọ cạp châm gặp nhiều vào mùa nóng
và vị trí bị cắn gặp nhiều nhất là tứ chi nhưng chân bị nhiều hơn Những loài bọ cạp nguy hiểm nhất
là Androctonus australis, Leiurus quinquestriatus Bọ cạp giết người nhiều nhất là Androctonus australis, hoặc loài bọ cạp đuôi béo Bắc Phi Nọc độc gây chết người của Androctonus australis bằng một nửa so với Leiurus quinquestriatus.
Loại bọ cạp nguy hiểm ở Mỹ là is Centruroides exilicauda Ơ Mexico là (Centruroides spp), Brazil (Tityus spp), India (Buthus spp), Ở trung đông và bắc Mỹ đông địa trung hải là loài (Leiurus
và Androctonus spp).
Liều độc: mỗi lần bọ cạp châm có thế đưa toàn bộ nọc độc từ 0,1-0,6 mg hoặc không có chút nọc độc nào vào cơ thể
Thường gây nguy hiểm nhất là khi trẻ em < 10 tuổi bị bọ cạp đốt
Mỗi năm có khoảng 2.000 người bị thiệt mạng, phải cấp cứu hay phải nhập viện vì bọ cạp tấn công
Trang 3Androctonus australis Centruroides exilicauda
Leiurus quinquestriatus Leiurus quinquestriatus phát sáng trong đêm
II TRIỆU CHỨNG
1 Lâm sàng
Đối với hầu hết các loại bọ cạp, phần lớn chỉ gây tổn thương tại chỗ, ngay sau khi bị châm có cảm giác đau rát bỏng, sưng nề, dị cảm tại chỗ Thông thường các triệu chứng tự lui sau vài giờ Nhóm bọ cạp này đại diện cho các vết châm điển hình của bọ cạp ở Mỹ
Đối với vết châm của loại bọ cạp nguy hiểm: ở một vài nạn nhân đặc biệt là trẻ em dưới 10 tuổi Sau
khi bị loài bọ cạp Centruroid châm xuất hiện các triệu chứng toàn thân như yếu cơ, mất ngủ, vã mồ
hôi, nhìn đôi, rung giật nhãn cầu, nhãn cầu lang thang, tăng kích thích, máy cơ, người ưỡn cong, cường dương, vã mồ hôi, nói nhíu, nhịp nhanh, tăng huyết áp Đôi khi co giật, liệt cơ và ngừng thở – Phù phổi (do tăng tính thấm màng phế nang mao mạch)
– Truỵ tim mạch, loạn nhịp
– Rối loạn đông máu, CIVD và tử vong,
– Viêm tuỵ
Trang 4– Suy thận đái hemoglobin
– Vàng da
Những ca sống hồi phục nhanh trong vòng 12-36 giờ
Để phân biệt loài Centruroide đốt làm (“tap test”) test , gõ nhẹ lên vết đốt thường gây ra đau dữ dội
2 Xét nghiệm
Định lượng độc tố trong máu: không làm được
Xét nghiệm: với những vết châm chỉ có dấu hiệu tại chỗ không cần làm xét nghiệm Những trường hợp nặng cần làm công thức máu, ĐGĐ, đường máu, ure, creatini, khí mâu động mạch, bi lan đông máu
III XỬ TRÍ
Phần lớn bọ cap đốt đều nhẹ, chỉ cần điều trị áp lanh tại chỗ, giảm đau nhóm không opioide, kháng histatmin là đủ Cần nâng cao chân và bất động chi bị cắn Nếu vẫn còn đau nhiều, cho giảm đau nhóm opioide
1 Các biên pháp hồi sức: với trường hợp nặng đảm bảo hô hấp, thở oxy, thở máy khi cần Khi tăng tiết dùng atropin
2 Điều trị tăng huyết áp, nhịp nhanh
3 Điều trị co giật nếu có Không nên dùng quá liều an thần
4 Tại chỗ: rửa sạch vết thương, tiêm dư phòng uốn ván Không được ngâm chi bị cắn vào nước lạnh, không chích rạch, không hút ở chỗ bị châm
5 Thuốc giải độc đặc hiệu: hiện tại không có ở Mỹ
6 Loại bỏ chất độc: không có vai trò
7 Tăng đào thải: không có vai trò
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Richard F Clark, MD, “Scorpions”, Poisoning & Drug Overdose
2 TOXINZ “Scorpions”, NZ: 19.Jun.2014
3 Bọ cạp, Wikipedia
4 Mosche Gueron, “The cardiovascular system after scorpion envenomation A Review 1992, Vol 30, No 2 , Pages 245-258
5 Carlos Faria, Alfredo José, “ Scorpion sting-induced pulmonary oedema: Evidence of
increased alveolocapillary membrane permeability” Copyright © 1994 Published by Elsevier Ltd
Trang 5PGS TS Bế Hồng Thu
Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai