Một trong những vấn đề đó là tạo điều kiện cho sự phát sinh, phát tán sinh vật ngoại lai, làm chúng lan tràn tới mức không kiểm soát được và tiêu diệt dần Hệ sinh thái địa phương.. Những
Trang 1KHOA ĐỊA LÝ
Tên đề tài::
GVHD: Thạc sĩ Đào Ngọc Bích SVTH: Bùi Thị Thủy
Nguyễn Ngọc Mai Hà Hải Vân
Lớp K34A
TP.HỒ CHÍ MINH THÁNG 04 NĂM 2010
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HỘI NGHỊ SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LẦN 7
KHOA ĐỊA LÝ
Tên đề tài::
GVHD: Thạc sĩ Đào Ngọc Bích SVTH: Bùi Thị Thủy 34.603.088
Nguyễn Ngọc Mai 34.603.046 Hà Hải Vân 34.603.108 Lớp K34A
TP.HỒ CHÍ MINH THÁNG 04 NĂM 2010
Trang 3Mục lục
I PHẦN MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Mục tiêu 4
3 Giới hạn đề tài 4
4 Phương pháp nghiên cứu 5
a Phương pháp thu thập tài liệu 5
b Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh 5
c Phương pháp thực địa 5
d Phương pháp điều tra 5
II NỘI DUNG 5
1 Khái niệm đa dạng sinh học (ĐDSH) 5
2 Sinh vật ngoại lai 6
a Định nghĩa 6
b Nguồn gốc 6
c Đặc điểm 6
d Tác hại 6
3 Hiện trạng hồ Trị An 7
III Aûnh hưởng của sinh vật ngoại lai đến ĐDSH ở hồ Trị An 7
1 Sự thu hẹp phạm vi phân bố của HST bản địa 7
a Sự xâm lấn của cây Mai dương 7
b Sự phát triển của cá Hoàng đế 9
2 Sự suy giảm số lượng loài 10
a Cây Mai dương 10
b Cá Hoàng đế 11
IV KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 11
1 Kết luận 11
2 Kiến nghị 11
I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trang 4Cùng với sự biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học được coi là một trong hai thách thức toàn cầu mang tính cấp bách, trở thành sức ép đối với nhiều quốc gia và với toàn cầu, đòi hỏi cả thế giới quan tâm và chung tay bảo vệ
Những bằng chứng về sự suy giảm đa dạng sinh học ngày càng rõ nét đang là hồi chuông cảnh báo về sự tồn tại của sinh vật trên Trái Đất Hàng ngàn loài sinh vật đã bị xóa tên trong vài thập kỉ trở lại đây, hàng triệu loài đang kêu cứu và có nguy cơ tuyệt chủng trong vài chục năm tới Con người phải làm gì để bảo vệ sự sống của sinh giới, trong đó có cả con người? Đó là một câu hỏi lớn!
Suy giảm đa dạng sinh học có thể do nhiều nguyên nhân Tuy nhiên, có thể nói nguồn gốc sâu xa đều do con người trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra Thông thường những nguyên nhân trực tiếp như săn bắn, chặt phá rừng bị cảnh báo rất nhiều và cũng có nhiều biện pháp ngăn chặn Song những tác động gián tiếp cũng gây ra không ít hậu quả nghiêm trọng thì hầu như chưa được quan tâm nhiều Một trong những vấn đề đó là tạo điều kiện cho sự phát sinh, phát tán sinh vật ngoại lai, làm chúng lan tràn tới mức không kiểm soát được và tiêu diệt dần Hệ sinh thái địa phương Vấn đề này ở Việt Nam đã xảy ra nhiều nơi, làm ảnh hưởng không nhỏ tới việc duy trì đa dạng sinh học của một đất nước được coi là có đa dạng sinh học cao trên thế giới
Đây không chỉ là vấn đề của một cá nhân, một địa phương mà là vấn đề chung của cả quốc gia, của toàn thế giới Tuy nhiên muốn tiến tới hợp tác giải quyết toàn cầu thì ngay từ bây giờ mỗi cá nhân, địa phương cần phải có những bước điều tra, xử lý, có những biện pháp sơ bộ ban đầu đối với việc bảo vệ đa dạng sinh học ngay tại địa phương mình
Với lý do đó, nhóm chúng tôi đã chọn đề tài “Bước đầu tìm hiểu ảnh hưởng của sinh vật ngoại lai đối với sự suy giảm đa dạng sinh học ở hồ Trị An”
2 Mục tiêu
Đưa ra một số đánh giá về tình trạng suy giảm ĐDSH ở địa phương
Góp tiếng nói chung trong việc duy trì nguồn tài nguyên sinh vật cũng như bảo vệ môi trường, đảm bảo cho phát triển bền vững
3 Giới hạn đề tài
Những tìm hiểu cơ bản về hiện trạng, phát triển của sinh vật ngoại lai, cụ thể là cây Mai dương và cá Hoàng đế cùng những ảnh hưởng của chúng tới HST bản địa
Đề tài được nghiên cứu ở khu vực phía nam và phía đông hồ Trị An
Hai phương diện được quan tâm
Trang 5- Mất chỗ ở của loài
- Mất loài
4 Phương pháp nghiên cứu
a Phương pháp thu thập tài liệu
Các tài liệu về mặt lý luận như kiến thức về đa dạng sinh học và sự suy giảm đa dạng sinh học, về sinh vật ngoại lai, kiến thức về môi trường và sự phát triển bền vững… Nguồn cung cấp gồm sách báo, Internet…
b Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh
Phương pháp này cùng với các biện pháp thống kê, hệ thống được sử dụng trong việc xử lý các số liệu, phân tích, tổng hợp để thấy được mức độ lan tràn của sinh vật ngoại lai
c Phương pháp thực địa
Về tận địa phương, tức là hồ Trị An để nghiên cứu tình hình thực tế về sự phát triển của cây Mai dương và cá Hoàng đế tại đây
d Phương pháp điều tra
Tiến hành song song với việc quan sát, phân tích tình hình thực tế
Đối tượng điều tra: các ngư dân sống quanh lòng hồ, sinh sống bằng việc đánh bắt cá trong hồ; một số người dân ở các địa bàn lân cận…
II NỘI DUNG
1 Khái niệm đa dạng sinh học (ĐDSH)
Theo công ước về ĐDSH định nghĩa như sau: “Sự khác nhau trong thế giới sinh vật sống từ tất cả các nguồn bao gồm: các Hệ sinh thái và các phức hệ sinh thái bản địa, lục địa, biển và thủy sinh khác; điều này bao gồm sự đa dạng trong các loài, giữa các loài và đa dạng của các Hệ sinh thái”
Như vậy, ĐDSH được hiểu là sự phong phú về sự sống trên Trái Đất của hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật cùng nguồn gen của chúng cùng các Hệ sinh thái mà chúng là thành viên
Trang 62 Sinh vật ngoại lai
a Định nghĩa
Sinh vật ngoại lai là những loài không có nguồn gốc bản địa, khi thiếu đi các đối thủ cạnh tranh, cũng như có các điều kiện thuận lợi, các loài này sinh sôi nảy nở rất nhanh, đến một lúc nào đó, chúng phá vỡ cân bằng sinh thái bản địa và vượt
ra khỏi tầm kiểm soát của con người Lúc này, nó trở thành loài ngoại lai xâm hại
b Nguồn gốc
Sinh vật ngoại lai có thể xâm nhập vào môi trường sống mới bằng nhiều cách như:
Gió: gió là phương thức vận chuyển vật lý của các bào tử, hạt giống… từ nơi sinh sống đến một môi trường sống mới
Nước: các thành phần, bộ phận của sinh vật di chuyển theo dòng chảy của nước từ nơi này sang nơi khác
Bám theo các phương tiện vận chuyển (vỏ tàu, xe…) trà trộn trong hàng hóa, sống trong nước dằn tàu… nhờ đó, chúng được mang đến những vùng đất mới
Do các hoạt động du nhập của con người, với nhiều mục đích khác nhau: giải trí, khoa học, nghiên cứu… không kiểm soát tốt đã bùng phát gây ra nhiều tác hại
c Đặc điểm
Sinh sản nhanh bằng các phương thức vô tính và hữu tính
Biên độ sinh thái rộng, thích ứng nhanh với những thay đổi của môi trường Khả năng cạnh tranh về thức ăn nơi cư trú
Khả năng phát tán nhanh
Một số loài có khả năng tiết ra chất độc
d Tác hại
Khi xâm nhập vào môi trường thích hợp, chúng có thể tiêu diệt dần các loài bản địa bằng những phương thức sau:
Cạnh tranh nguồn thức ăn với các loài bản địa
Ngăn cản khả năng gieo giống tái sinh tự nhiên của các loài bản địa do khả năng phát triển nhanh chóng với một độ dày đặc
Cạnh tranh, tiêu diệt dần các loài bản địa, làm suy thoái dần rồi thay đổi sau đó tiến tới tiêu diệt luôn hệ sinh thái bản địa
Trang 73 Hiện trạng hồ Trị An
Hồ Trị An nằm ở tọa độ 11o09’36” B và 107o08’24” Đ
Đây là hồ chứa nước nhân tạo lớn nhất trong hệ thống sông Đồng Nai Hồ có dung tích 15,2 tỉ m3 và diện tích mặt hồ là 323 km2 Hồ được thiết kế để cung cấp nước cho nhà máy thủy điện Trị An
Hồ Trị An không chỉ mang giá trị về thủy lợi cũng như cung cấp nước trong sản xuất và sinh hoạt của nhân dân mà đối với hệ sinh thái hồ Trị An có giá trị rất lớn về đa dạng sinh học Theo danh mục cá mới đây nhất được công bố năm 2006 thì có 97 loài cá được ghi nhận phân bố trên sông Đồng Nai cũng như hồ Trị An trong đó có nhiều loài được đưa vào sách đỏ Việt Nam
như cá ét mọi (Morulius chrysophekadion), cá còm (Notopterus chitala) hay cá rồng (Scleropages
formosus) là loài coi như là tuyệt chủng ở Việt
Nam đã được tìm thấy chúng vẫn còn tồn tại ở đây
III Aûnh hưởng của sinh vật ngoại lai đến ĐDSH ở hồ Trị An
1 Sự thu hẹp phạm vi phân bố của HST bản địa
a Sự xâm lấn của cây Mai dương
Cây Mai dương có tên khoa học là Mimosa Pigra thuộc họ Mimosaceae, có
nguồn gốc từ Trung Mĩ
Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế IUCN – đã xếp cây Mai dương vào danh sách 100 sinh vật ngoại lai nguy hiểm nhất
Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam cũng xếp đây là loài có hại trong danh mục 150 loài động, thực vật cần tiêu diệt
Mai dương là loài cây bụi, thường phát triển ở vùng nhiệt đới ẩm ướt, sống lâu năm nên rất khó tiêu diệt
Thân Mai dương cao, tán lá rộng, trên khắp thân và lá có nhiều gai nhọn rất nguy hiểm Lá có dạng kép lông chim, thường co lại khi bị tác động nhưng chậm hơn các loại mắc cỡ khác
Một góc Hồ Trị An
(Aûnh chụp lúc 11h14ph ngày
18/10/09 )
Trang 8Cây không những có đặc tính sinh trưởng rất nhanh, sau sáu tháng sẽ ra hoa đặc biệt ở vùng ẩm ướt cây ra hoa quanh năm Mai dương còn có khả năng sinh sản rất mạnh do cây có thể sinh sản bằng tất cả các bộ phận cơ thể:
+ Đốt trái nhỏ, có lông chứa hạt bên trong – mỗi cây có thể sản sinh tới 9000 hạt và dễ phát sinh theo gió hay dòng nước nên khả năng phát tán đi xa Hạt có thể giữ sức nảy mầm tới 23 năm nên sự sinh sản của cây rất mạnh mẽ, khó có thể tiêu diệt được
+ Cây còn có thể sinh sản bằng thân, cành, rễ… rễ cây lan tới đâu mọc thêm cây con ở đó và đẻ thêm nhánh tua tủa ở gốc nên phạm vi phát triển ngày càng được mở rộng
Ngoài ra khi bị ngập nước lâu ngày, chúng
rụng hết lá nhưng chỉ chết ở phần ngọn, sau khi
nước rút, phần gốc của cây có khả năng đâm chồi
mới, tái sinh trong thời gian ngắn
Do có tốc độ phát triển nhanh, khả năng
sinh sản cao bằng phương thức vô tính nên cây
Mai dương ngày càng phát triển dày đặc và rộng
rãi hơn
Theo nghiên cứu của các quốc gia có cây
Mai dương xâm lấn, nhận thấy rằng loài cây này
có thể tăng gấp đôi diện tích phân bố chỉ trong
vòng 1,5 – 2 năm.Thực tế khoảng 10 năm trở lại
đây, cây Mai dương mọc và phát tán rất nhanh ở nhiều nơi, trong đó có ở hồ Trị
An Với các đặc điểm sinh trưởng và phát triển nêu trên cây Mai dương đã và đang gây ra những nguy cơ đe dọa đến hệ sinh thái bản địa
Theo đánh giá của ông Trần Văn Mùi – Giám đốc khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu – cây Mai dương đã chiếm trên 1300 ha đất lòng hồ Chúng mọc đến đâu thì dành lấy diện tích sinh sống làm cho các loài thực vật khác không có nơi phát triển
Đặc biệt chế độ nước trong hồ Trị An được điều tiết bởi việc đóng mở cửa đập của Nhà máy thủy điện Trị An nên diện tích 1300 ha đã thống kê sẽ còn được mở rộng trong mùa nước rút do mở cửa đập Khi nước rút tạo ra một diện tích lớn đất ven hồ tạo điều kiện cho các hạt Mai dương đã rụng và lưu giữ trong đất nảy mầm, những thân cành bị ngập trước đây tái sinh và phát triển rất mạnh mẽ
Theo lời của ông Nguyễn Văn Bé – ở ấp 5, xã La Ngà, huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai một nông dân có đất canh tác gần lòng hồ : “ Năm nào khi nước hồ chuẩn bị rút là cây mắt mèo1 đã mọc lên rồi nên khi nước rút hoàn toàn thì chúng
1 Mắt mèo: tên thường gọi của cây Mai dương ở khu vực này.
Cây mai dương ở Hồ Trị An
(Aûnh chụp lúc 11h24ph ngày 18/10/09 )
Trang 9đã lớn Nhà tôi năm nào cũng phải chặt bỏ rồi đốt để lấy lại diện tích canh tác nhưng tới năm sau chúng lại mọc…”
Có thể nói sự phát triển của cây Mai dương những năm qua đã làm thu hẹp diện tích sinh sống của các loài thực vật khác, cản trở dòng chảy của sông Bên cạnh đó những tác động tiêu cực của cây Mai dương đối với sản xuất nông nghiệp là không nhỏ khi chúng chiếm mất diện tích canh tác cũng như làm suy giảm chất lượng đất và chi phí của người nông dân để xử lý chúng cũng không hề ít
b Sự phát triển của cá Hoàng đế
Cá Hoàng đế có tên khoa học là Cichla Ocellaris…, xuất xứ từ Nam Mỹ.
Cá có đặc điểm rất đặc biệt là có một đốm đen khá lớn rất đặc trưng với viền màu bạc lớn bao quanh rộng đến tận vây đuôi
Đây là loài ăn tạp, sinh sản hữu tính mỗi lần đẻ được từ 2000 – 3000 trứng -Thời gian mà đàn cá Hoàng đế tăng gấp đôi về số lượng là 15 tháng do đó số lượng cá này sẽ tăng rất nhanh theo thời gian nên chúng có khả năng ảnh hưởng rất lớn đến nguồn tự nhiên, nhất là về mặt đa dạng sinh học Sự phát triển nhanh chóng cùng với mật độ dày đặc nên chúng cạnh tranh nơi ở một cách rất mãnh liệt với các loài bản địa làm cho môi trường sinh thái bị thay đổi
Chúng được du nhập vào Hồ Trị An qua hoạt động nuôi cá cảnh giải trí Ông Trần Đại Nghĩa ở xã Mã Đà - huyện Vĩnh Cửu đã mang 5 cặp cá Hoàng đế bố mẹ mua tại một cửa hàng cá cảnh về ương nuôi tại bè cá khu vực eo Mã Đà thuộc lòng Hồ Trị An Mỗi đợt ông cho cá này đẻ được 1000 cá giống Nhưng đến 2002, khi thị trường không ưa chuộng loài cá này nữa, ông đã ngưng phối giống Cũng trong thời gian này, ông Nghĩa có đem thả một số cá Hoàng đế xuống Hồ Trị An làm phân tán loại cá này trên quy mô lớn
Qua thực tế tìm hiểu của nhóm từ khi cá Hoàng đế bắt đầu được thả xuống hồ Trị An tại xã Mã Đà – huyện Vĩnh Cửu vào năm 2002 thì cho tới nay cá Hoàng đế đã phát triển nhanh chóng tại hồ Trị An Trong những năm gần đây người dân thường xuyên đánh bắt được cá Hoàng đế và chúng đã được bày bán rộng rãi tại các chợ thuộc các xã huyện xung quanh hồ Trị An
Theo bà Vũ Thị Lê – một nội trợ ở xã Mã Đà: “ Cá Hoàng đế mới chỉ xuất hiện khoảng 3 – 4 năm trở lại thôi nhưng bây giờ ngày nào cũng có bán”
Và gần đây nhất (30/3/2010) qua quan sát của nhóm thực hiện cá Hoàng đế đã xuất hiện cả ở chợ Trần Văn Quang – quận Tân Bình – TP HCM
Theo ghi nhận vào tháng 11/2006, cá
Hoàng đế bắt được ở hồ Trị An chỉ có chiều dài
khoảng 10cm – 14cm nhưng hiện nay chiều dài
của chúng đã đạt từ 30–40 cm
Trang 10Cá Hoàng đế được bày bán ở chợ Trần Văn Quang – Tân Bình
(Aûnh chụp lúc 9h30ph ngày 30/03/10 )
Cá Hoàng đế hiện nay đã và đang ngày càng phát triển nhanh chóng cả về số lượng cũng
như kích thước và đây thực sự là điều đáng lo ngại cho các loài bản địa khác của hồ khi diện
tích sống của chúng bị thu hẹp do sự phát
triển và cạnh tranh của cá Hoàng đế
2 Sự suy giảm số lượng loài
a Cây Mai dương
Với đặc điểm là có gai nhọn bao xung quanh, sinh sống thành từng bụi có tán lan rộng và phân bố với diện tích khá lớn trên lòng hồ, các cành lá của cây đan xen nhau tạo thành cái bẫy chi chít gai nhọn Động vật không may vướng vào đó sẽ
bị trầy xước rồi chết
Theo lời ông Trà Văn Diệc ở tổ 4, khu phố 1, thị trấn Vĩnh An, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai, làm nghề kéo lưới xanh tại lòng hồ cho biết: “ Chú thường phải lội nước để lùa cá vào trong lưới và cũng hay nhìn thấy các loại cá, thậm chí gà, vịt bị chết mắc kẹt trong lùm cây mắt mèo Đôi khi chú vẫn hay lượm đem về nấu cho chó mèo trong nhà”
Mai dương là loài cây bụi phát triển rất nhanh, có tán lan rộng Trên khắp thân và lá đều có gai, nên ở đâu có mai dương, các loại cây khác hầu như không mọc được, hoặc cây nào "vượt" qua được những tầng gai góc của mai dương mà ngoi lên, cũng phát triển èo uột, vì mai dương "ngốn" rất nhanh các chất dinh dưỡng trong đất, đất bạc màu nhanh chóng làm cho mật độ loài bản địa tự nhiên trước đây giảm đi
Ngoài ra, trong cây còn chứa Mimosine với khoảng 0,2% trọng lượng lá khô Mimosine là một loại độc tố có khả năng phá vỡ cấu trúc AND, có hại cho sinh vật Khi cây chết đi, thân cây, lá cây… sẽ bị phân hủy, tiết ra chất độc gây ảnh hưởng không nhỏ tới nguồn nước và hệ sinh thái bản địa Chất lượng nguồn “giếng nước khổng lồ” của hơn 14 triệu dân ở vùng hạ lưu đang bị đe dọa
Trước sự xâm lấn, đe dọa hệ sinh thái bản địa hồ cũng như ảnh hướng tới sản xuất nông nghiệp của cây Mai dương, ngày 1.6.2006, Chính phủ đã yêu cầu Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam lập đề án nghiên cứu và xử lý cây Mai dương Nhiều tỉnh thành trong đó có Đồng Nai đã vào cuộc với dự án diệt mai dương do thiếu kiên quyết, thiếu đầu tư mà đến nay Mai dương vẫn tiếp tục xâm lấn và mở rộng phạm vi của mình và trở thành SÁT THỦ THẦM LẶNG rất đáng sợ ở hồ Trị An