CHUYÊN ĐỀ : SINH SẢN CHIM

 - Rộng hơn ta thấy ở loài chim công, chim trĩ, … bộ lông của chim trống bao giờ cũng đẹp hơn trong khi chim mái thì bộ lông tối ám... Phân biệt giới tính qua hình dáng: Người ta có thể

TẬP TÍNH SINH SẢN CỦA CHIM

IV SINH SẢN:

1 Sự sai khác đực cái:

 Sự sai khác đực cái

của chim thường thể

hiện khi đã trưởng thành sinh dục Sự sai khác

này có thể là đặc điểm sinh dục cố định (gà,

công, uyên ương, …) hay tạm thời (vịt, mòng két, mòng bể và một số loài rẽ ) Và có thể phân biệt

a Phân biệt giới tính qua sắc lông:

 - Chim bảy màu (Chloebia gouldiae) cũng vậy, bộ

lông chim trống lúc nào cũng tươi tắn nổi bật hơn

chim mái Chim mái sắc lông nhạt hơn chỉ trong mùa sinh sản mới tươi lên một chút

 - Rộng hơn ta thấy ở

loài chim công, chim

trĩ, … bộ lông của

chim trống bao giờ

cũng đẹp hơn trong

khi chim mái thì bộ

lông tối ám

b Phân biệt giới tính qua

hình dáng: Người ta có thể

căn cứ vào hình dáng để

đoán ra chim trống hay chim mái vì chim trống thường lớn hơn, đầu to, vai rộng, ngực nở lại dài đòn hơn chim mái

Ví dụ:Hoạ mi, Khướu, Yến phụng, Bồ câu, …

c Phân biệt giới tính qua tiếng kêu, giọng hót: Đây là phương pháp thường được áp dụng và đáng tin cậy nhất Có loài chim trống và chim mái giọng

khác hẳn nhau nhưng cũng có loài giọng của chim trống và chim mái là như nhau

 * Ở loài chim trống và

chim mái có giọng khác

nhau: thì việc phân biệt

khá dễ dàng.

 Ví dụ:- Hoạ mi, con trống

hót có bài bản lại luyến lái

tài tình trong khi con mái

- Khướu cũng vậy, chim trống thì hót véo von cả

trăm giọng trong khi chim mái chỉ biết kêu “ro…

ro”

 * Ở loài chim trống và chim mái có giọng như nhau: thì ta phải để tâm tìm hiểu mới có thể phân biệt được chúng

- Chích choè than (hay Chích choè lửa) trống hót giống như chim mái có điều giọng chim trống rất to và nhiều âm điệu trong khi chim mái hót

nhỏgiọng, ít hót và hơi không dài như chim trống

 - Cu gáy trống và mái

đều có giọng gáy như

nhau chỉ có điều khác

làchim trống gáy

quanh năm còn chim

mái chỉ siêng gáy vào

mùa sinh sản Trong

mùa sinh sản, giọng

chim mái còn có phần

hấp dẫn hơn giọng

chim trống nữa

- Vành khuyên, chim trống và mái đều có tiếng

kêu “chép!chép! ” như nhau nhưng nếu lắng tai

nghe kĩ ta sẽ thấy chim trống siêng kêu mà tiếng

kêu lại gắt, âm cao hơn trong khi đó chim trống

âm thấp, hơi trầm

 Đặc biệt chim Sơn

ca mái không biết hót trong khi đó chim trống lại hót rất hay

d Phân biệt giới tính qua phần mũi chim:

 - Yến phụng: Con

mái trên mũi có lớp

sáp màu trắng (ở

chim tơ) và màu trắng

ngà (ở chim trưởng

thành) Ngược lại, ở

con trống trên mũi có

lớp sáp màu hồng hay

màu xanh biếc

 - Khướu: Ta có thể quan sát chùm lông mọc trên mũi của chúng Chùm

lông đen này chỉ to bằng hột bắp, nhưng nếu lông ngắn chỉ cao độ 1 mm là chim mái Ngược lại cao vài mm thì là chim

trống

 - Riêng Bồ câu và Cu gáy có dạng mũi

giống nhau Ở con trống thớ thịt trên lỗ mũi nở ngang và gồ cao lên khiến gốc mỏ

to và chót thịt trên mỏ nhỏ và xẹp Còn mỏ chim mái nhìn ngang trông suôn đuột từ

e Phân biệt giới tính qua màu mỏ: Có nhiều

giống chim sắc lông và hình dáng trống mái như nhau nhưng quan sát kĩ sẽ thấy màu mỏ của chúng lại có điểm khác nhau: Bạc má, Manh manh, … Có mỏ màu đỏ tươi nhưng ở con trống thì tươi hơn ở con mái

 Thế nhưng cũng có loài mải đến ngày nay các

nhà điểu học tài ba trên thế giới vẫn chưa phân biệt được trống mái ra

sao đó là con Nhồng

(Yểng )

2 Ghép đôi, khoe mẽ:

Trừ ra một số ít loài: Cun cút, Nhát hoa chim mái chủ động khoe mẽ gù chim trống, đánh nhau để giành chim trống Còn đa số loài chim con trống khoe mẽ để dẫn dụ con mái bằng nhiều cách khác nhau

a Bằng cách phô trương bộ lông:

 Những loài chim mà con

trống có bộ lông màu sặc

sỡ, con mái có bộ lông

xỉn: chim Trĩ, chim Công,

Gà,… Chim trống thường

phô ra những phần đẹp

nhất của bộ lông hay mào

thịt ở đầu, đám da trần có

màu sắc sặc sỡ ở cổ hay ở

ngực để hấp dẫn con mái.

 - Chim Thiên đường đuôi cong, con trống đậu trên cành cây trước trước mặt con mái ưỡn thẳng người

ra, các lông ngực và bụng bè ra tạo thành một tấm hình chữ nhật màu lục nhung mịn, giữa có một dải hẹp có nhiều vạch ngang nhỏ màu xanh Thỉnh thoảng nó há miệng để khoe lớp màng miệng màu xanh lục thẫm mà chỉ đến mùa sinh sản mới có

 - Đến Nam Phi, có dịp

quan sát loài Đà điểu, 1 trong những loài vật am hiểu nghệ thuật tỏ tình Để duy trì nòi giống nó tìm cách thu hút sự chú

ý của con mái bằng cách trình diễn vũ điệu rất

đặc biệt với đôi cánh

dang rộng và bộ lông

dựng ngược để tạo sự

chú ý cho con mái Đôi lúc nó nằm bẹp xuống

đất, đầu lắc lư hệt như

một con gà tây khổng lồ

b Bằng tiếng hót và những âm thanh đặc biệt:

- Cò thì kêu lên những tiếng răng rắc như tiếng cành cây gãy để thể hiện tình yêu

- Không giống như những loài khác, chim Gõ kiến lại tạo ra các âm thanh máy móc Thay vì hót nó lại lấy một cành cây khô gõ thử lên mái nhà cho đến khi tìm thấy một điểm tạo ra được âm thanh mà chúng mong muốn, sau đó chúng mới dùng mỏ để gõ lên như một hồi trống cho chim mái để mắt đến.

c Bằng những động tác đặc biệt:

- Sếu trống khi tán tỉnh sếu mái thường biểu diễn những điệu nhảy tán tỉnh ngoạn mục: cúi đầu, gập thân và nhảy, đôi khi vọt lên cao đến 6 m trong

không trung

 - Một số loài chim lại

dùng đuôi để giao tiếp

Đuôi được coi là “chứng minh thư” vì khi đến mùa xây tổ, lập gia đình

chúng phải nhận biết

chính xác đâu là đồng

loại để tránh “râu ông nọ cắm cằm bà kia” Do đó, không phải ngẫu nhiên

mà gà trống lại có cái

 - Còn loài Nhạn biển

Châu Úc con trống lại

khoe chân của mình với con mái Nếu chân của con trống nào to khoẻ

hơn sẽ được con mái

chấp nhận

- Ngỗng khi tìm bạn tình lại có những hành động rất ngộ nghĩnh Chúng làm ra vẻ như sắp quyết chiến với ai đó bằng cách diễu võ dương oai rất hùng dũng Nhưng thực ra chẳng có đối thủ nào cả Chú ta làm thế để gây ấn tượng với một cô nàng nào đó.

- Thời kỳ ve vãn của chim ruồi là một cảnh tượng kỳ lạ Chim trống biểu diễn nhào lộn đủ kiểu để khoe khoang Với tốc độ cực nhanh, chim trống sẽ bổ nhào thẳng xuống từ trên cao, băng tới đậu trên bạn tình.

- Uyên ương thì con trống luôn gục đầu với bạn

tình, thỉnh thoảng há miệng to hút nước hoặc vươn dài cổ đầu lắc qua lắc lại Có lúc còn biểu diễn một

tư thế đặc biệt: quay đầu ra sau dùng mỏ chạm khẽ vào những cái lông kiếm màu cam ở phía sau

 Nếu chim mái bơi

nhanh lên trước thì

chim trống sẽ đuổi

theo, chúng quấn quít vời nhau Đôi khi

chim trống cong đuôi lên leo lên mình con mái, dùng mỏ ngậm

chặt lông đầu con mái thực hiện giao phối

d Bằng lễ vật:

- Loài chim cũng có tục tặng quà “cầu hôn”

Không phải chỉ có con người mới biết tặng hoa, chim Sáo đá Châu Âu, con trống khi đi xa về phải mang theo một cành hoa đẹp tặng bạn tình

 - Ở chim Pinguin và chim Cánh cụt thì

dùng viên sỏi để làm quà tặng cho chim

mái Đây cũng là vật liệu để chúng dùng

xây tổ sau này

 Tại quần đảo Glapages

 ( Ecuador) có loài chim cốc tỏ tình rất thú vị, con trống phải tặng cho con mái 1 món quà Đ ể làm được điều đó, con trống phải vượt qua 1

chặng đường dài trên các đồi núi nham thạch thậm chí lặn cả xuống biển để lấy rong

biển, thứ mà con cái rất mê cũng là vật liệu xây tổ

3/ Làm tổ

_ Loài chim làm tổ nhằm mục đích bảo vệ chính mình Tổ chim là nơi chim đẻ trứng, ấp và nuôi con Tổ chim đảm bảo vi khí hậu thuận lợi nhất cho sự phát triển của chim non và che mắt kẻ thù

a/ Vị trí xây tổ:

_ Dưới mặt đất:

 + Loài cú hang Châu

Mỹ làm tổ dưới đất,

chúng đào tổ thành

các đường hầm

 + Chim bói cá,

bồng chanh, sả, trẩu

lớn, trẩu bé, đào

hang hốc đất ở thành

bờ ao, bờ sông suối

_ Trên mặt đất: Mọi loại chất nền đều được khai thác: băng, sa mạc, bờ sông, hồ nước, bãi cỏ lau sậy…

 + Chim choi choi, te

te cựa, ác là, đẻ trứng

trên bãi cát có vỏ ốc

và cuội

 _ Trên hốc cây, ngọn cây, vách núi đá, khe tường…

b/ Dụng cụ và vật liệu xây tổ:

_ Dụng cụ: ở chính cơ thể chúng Với hàm trên, hàm dưới, chúng đào bới, đẽo tạc Với những cú mổ chúng dệt và thêu

_ Vật liệu: Chúng tận dụng mọi thứ kể cả phân nhưng có thể chia làm:

+ Vật liệu có nguồn gốc thực vật(phần lớn các loài chim): cành cây nhỏ, lá cây, xơ vỏ cây, bông cỏ, lá cỏ, rễ cây, rêu rong, địa y…

 + Vật liệu có nguồn gốc động vật: tơ, mạng nhện, lông, tóc, nước bọt, xương thú, xương đầu chim, xác côn trùng…

 Yến mào: dùng nước bọt trộn với rêuYến sào: xây tổ bằng nước bọt nguyên chất và gắn vào vách đá trong hang

 Ngoài ra chúng còn dùng cả miếng kính, đá, mảnh vải màu sặc sỡ, nút chai, nắp bút

c/ Cách xây tổ

+ Gõ kiến mổ cái mỏ nhọn, khoẻ vào thân cây, khoét 1 hốc khá sâu, rồi tha những sợi cỏ, lá khô lót vào

+ Quạ, diều hâu, ác là,vạc, cò… thường tha những cành cây khô mang về gác lên chạc cây làm tổ

 + Ở đồng ruộng, loài xít chỉ gập cây lúa

hay cây cói thành 1

đám dày 15-20cm tuỳ chỗ nước nông hay

sâu rồi nằm vào đó

để tạo nên dáng tổ

_ Cách phức tạp:

+ Chim chích đuôi dài dùng mạng nhện hay sợi

tơ kén sâu nối các lá cây lại với nhau Sau đó

chúng dùng chân quặp lấy mép 1 lá, còn mỏ cặp vào mép 1 lá khác, rồi kéo 2 mép lá lại với nhau bằng sợi tơ

 Sau đó chim tha nhiều

sợi cỏ mềm về lót bên

trong Các sợi cỏ này

được quấn lại thành 1

cái phễu nằm gọn

trong tổ lá vừa mới

 + Chim thợ lò: dùng cát

trộn với phân bò để đắp thành chiếc tổ hình cầu

nặng khoảng 4 kg, đặt

ngang trên các cành cây trông tựa như quả bưởi

Tổ có cửa 1 bên và phía trong và phía trong có

vách lửng ngăn đôi, nửa ngoài thông với cửa là lối

ra vào, nhảy qua bức

vách vào trong là buồng

+ Chim rồng rộc, chim mỏ rộng xanh và 1 số ít

loài chim nhỏ khác sống ở vùng nhiệt đới gọi là chim thợ dệt có tài đặc biệt là làm những chiếc tổ treo hình cầu mà cửa vào là 1 đường ống dài đi từ dưới lên hay ở ngang bên cạch tổ Tổ của nó được đan bằng sợi cỏ hay sợi thực vật khác, quấn vào đầu cành tre, lá cau, lá dừa

 _ Một số loài chim

dựng tổ thiếu hoặc tu sửa tổ trong suốt thời gian sống trong tổ

 + Mòng biển, nhạn biển, và gà gô có thể bổ sung 1 số vật liệu trong suốt thời kỳ ấp trứng

 + Vịt biển và những

giống vịt khác cứ luôn luôn dứt lông ngực của mình xuống trong suốt thời kỳ đang ấp trứng, sao cho ổ trứng gần nở được phủ 1 lớp dày

hơn so với khi trứng

mới được đẻ.

 + Đại bàng lông vàng

thường làm tổ và sinh đẻ trên những vách núi

cheo leo hoặc cây cao

cách mặt biển khoảng

sung vào tổ cũ, nên tổ

càng ngày càng lớn, tổ cao nhất có thể tới 6m, rộng 2m, nặng 1 tấn trở lên

 + Vẹt Paraket Thầy

Tu ở Nam Mỹ làm tổ chung bằng que và

cành Nhiều khi tổ

quá to làm gãy cả

cành Mỗi cặp trống, mái có cửa vào riêng biệt Tổ nọ chồng lên tổ kia tạo thành 1

 _ Một số loài không làm tổ, tận dụng tổ

chim khác:

 + Chim đầu rìu, cú phù thuỷ, 1 số loài

vẹt tận dụng lại các

hốc cây từng là tổ

của gõ kiến

 4/ Đẻ trứng, ấp trứng và nuôi con:

 a/ Đẻ trứng

 + Đẻ trứng có hạn định: cu gáy, bồ câu chỉ đẻ 2 trứng, choi choi đẻ 4 trứng

 + Đẻ trứng không hạn định: gà, vịt…

 _ Số lượng trứng đẻ trong 1 lứa của 1 loài

cũng thay đổi tuỳ theo lượng thức ăn:

_ Hình dạng và kích thước trứng:

Thông thường trứng có đầu nhỏ, thuôn nhọn để chim mái dễ ấp và trứng không bị lăn khỏi tổ

núi rất thấp, trứng hình quả

lê để không bị lăn xuống.

trứng gần như bằng nhau.

 _ Màu sắc trứng:

 Trứng có nhiều màu

sắc và hoa văn phong

phú, độc đáo, khác

nhau tuỳ từng loài

Trứng choi choi

 b/ Aáp trứng

 _ Ở phần lớn loài chim công việc ấp trứng được cả chim trống và chim

mái cùng tham gia như: Đà điểu Châu Phi con

trống ấp đêm, con mái

ấp ngày Khi 1 con ấp

trứng con kia đi kiếm

mồi cho cả 2 con cũng

có loài bớt thời gian(bỏ

ổ trứng) đi kiếm mồi

 _ Việc ấp trứng cũng khác nhau tuỳ loài.

 _ Có những loài chim

kí sinh tổ, chúng

không làm tổ và ấp

trứng mà đẻ vào tổ

chim khác nhờ ấp và nuôi con hộ

 c/ Nuoâi con:

 _ Tập tính chăm socù chim non ở các loài chim rất

khác nhau nhưng đều bao gồm các hoạt động chủ yếu sau:

 + Kiếm mồi nuôi chim non

 + Bảo vệ con non chống kẻ thù ăn mồi

 +Dọn vệ sinh tổ

 +Che chở con non

 - Thời gian nuôi con cũng khác nhau tuỳ loài