Đề tài đô thị trong văn xuôi đỗ phấn

Chính từ những băn khoăn, trăn trở, trải nghiệm và phản ứng của tác giả về vấn đề con người đô thị trong xã hội hiện đại, tác giả mạnh dạn nghiên cứu: Đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấ

PHAN THỊ MINH PHƯƠNG

ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ TRONG VĂN XUÔI ĐỖ PHẤN

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ TRÀ MY

HÀ NỘI, 2016

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ của mình, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn

sâu sắc tới cô TS LÊ TRÀ MY, người đã dành nhiều thời gian và tâm

huyết hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào Tạo, Phòng Sau Đại học, Khoa Ngữ Văn, các giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2; Sở Giáo dục - Đào tạo Hà Nội, Ban giám hiệu và các thầy cô giáo trong tổ Ngữ Văn Trường THPT Mê Linh (Mê Linh - Hà Nội), đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới nhà văn, họa sĩ Đỗ Phấn đã nhiệt tình giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã hết lòng động viên, khuyến khích tôi trong học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Xuân Hoà, ngày 25 tháng 06 năm 2016

Tác giả

Phan Thị Minh Phương

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự trợ giúp cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn

và các thông tin trích dẫn trong lụân văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Phan Thị Minh Phương

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích nghiên cứu 9

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

6 Phương pháp nghiên cứu 11

7 Đóng góp của luận văn 11

8 Cấu trúc luận văn 12

NỘI DUNG 15

Chương 1: VĂN XUÔI ĐỖ PHẤN TRONG BỨC TRANH CHUNG CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI VỀ ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ 13

1.1 Khái niệm đô thị 13

1.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam đương đại 17

1.3 Đô thị - đề tài xuyên suốt trong văn xuôi Đỗ Phấn 24

Chương 2: CÁC PHƯƠNG DIỆN CHỦ YẾU CỦA ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ TRONG VĂN XUÔI ĐỖ PHẤN 35

2.1 Lối sống và thói quen sinh hoạt của người dân đô thị 35

2.1.1 Trang phục 35

2.1.2 Ẩm thực 37

2.1.3 Giao tiếp 41

2.2 Đời sống nội tâm của con người đô thị 44

2.2.1 Sự cô đơn của con người đô thị 44

2.2.2 Dục vọng trong con người đô thị 51

2.3 Mối quan hệ gia đình trong môi trường đô thị 54

Chương 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ TRONG VĂN

XUÔI ĐỖ PHẤN 61

3.1 Nghệ thuật trần thuật 61

3.1.1 Ngôi kể và điểm nhìn 61

3.1.2 Giọng điệu 66

3.1.3 Ngôn ngữ 69

3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 72

3.2.1 Sự phân rã của cốt truyện 72

3.2.2 Kết cấu đa tầng 76

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 80

3.3.1 Tiết chế đối thoại 80

3.3.2 Độc thoại – Phân thân 82

3.3.3 Miêu tả nhân vật qua hành động 87

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, đô thị hoá là xu thế tất yếu của mọi quốc gia trên con đường phát triển, ở những mức độ khác nhau và với những sắc thái khác nhau, làn sóng đô thị hoá lan rộng như là một quá trình kinh tế, xã hội toàn thế giới - quá trình mở rộng thành phố, tập trung dân

cư, thay đổi các mối quan hệ xã hội; quá trình đẩy mạnh và đa dạng hoá những chức năng phi nông nghiệp, mở rộng giao dịch, phát triển lối sống và văn hoá đô thị

Đô thị đã được hình thành từ rất lâu trong lịch sử nước ta (thời phong kiến) và phát triển mạnh mẽ sau cuộc xâm lược của thực dân Pháp Sau 1986, đất nước bước vào thời kỳ đổi mới với chính sách mở cửa, chú trọng phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần nhằm tạo tiền đề cho sự phát triển của chính trị - xã hội Chính sự phát triển kinh tế nhanh, mạnh và phức tạp này đã dẫn đến những biến đổi mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực khác nhau của xã hội - đặc biệt là quá trình đô thị hóa diễn ra ồ ạt, mạnh mẽ

Quá trình đô thị hóa cùng với nền kinh tế thị trường giàu tính cạnh tranh đã góp phần không nhỏ nâng cao chất lượng cuộc sống của con người, xây dựng cơ sở vật chất cho đất nước Tuy nhiên, sự phát triển nhanh, có phần

ồ ạt của các đô thị cũng gây ra nhiều hệ lụy đáng suy ngẫm

Sự biến đổi về đời sống vật chất và văn hóa tinh thần của con người(đặc biệt là người dân đô thị) trong cơ chế kinh tế thị trường nhanh chóng trở thành vấn đề nóng của văn học nghệ thuật Có nhiều tác giả lựa chọn đề tài đô thị để triển khai tác phẩm của mình Họ lột tả con người với những cô đơn, băn khoăn, vấp ngã, xót xa, đứt gãy, quay cuồng trong cơn lốc khủng hoảng giá trị của xã hội hiện đại Những giá trị cũ đã bị mai một, những giá trị mới đang hình thành còn nhiều bất ổn, chông chênh

Đỗ Phấn chính là một trong số đó Với vốn sống, vốn văn hóa của một thị dân lâu đời, ông trút hết băn khoăn, trăn trở của mình về sự biến đổi của con người vào trang viết Những vấn đề nổi cộm của đô thị nói riêng và cả đất nước trong cuộc thay da đổi thịt nói chung được đưa vào hầu hết các tác phẩm văn xuôi của mình

Đỗ Phấn là người thực hiện cuộc chơi “tay ngang” sang văn học, sau bao rụt rè và đắn đo mới cho xuất bản hàng loạt tản văn, truyện dài, truyện ngắn, tiểu thuyết Đỗ Phấn bỗng trở thành một gương mặt “trẻ” của làng văn

ở độ tuổi năm mươi Dù mới xuất hiện nhưng những tác phẩm của ông nhanh chóng được bạn đọc đón nhận, giới phê bình chú ý, quan tâm

Đỗ Phấn là một “ca” đặc biệt trong làng văn Việt Nam đương đại Xuất thân là họa sĩ nhưng ông lại chọn văn chương như một điểm đến và có những thành công được văn giới thừa nhận Đề tài đô thị là đề tài chính trong văn xuôi của ông Vậy, đâu là cái mới, là đóng góp riêng của Đỗ Phấn so với những nhà văn khác cùng quan tâm thể hiện đề tài này? Cho đến nay, đây còn

là vấn đề bỏ ngỏ cần được nghiên cứu Chính từ những băn khoăn, trăn trở, trải nghiệm và phản ứng của tác giả về vấn đề con người đô thị trong xã hội

hiện đại, tác giả mạnh dạn nghiên cứu: Đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn

2 Lịch sử vấn đề

Những sáng tác của Đỗ Phấn ra mắt ồ ạt, nhanh chóng nhận được phản hồi tích cực của bạn đọc Đề tài đô thị xuyên suốt các tác phẩm của ông như một mạch nguồn khơi mở cảm hứng sáng tạo Nó được tái hiện qua bối cảnh thủ đô nghìn năm tuổi, một đô thị tiêu biểu, đang trở thành kiểu mẫu cho hàng ngàn đô thị khác mọc lên khắp cả nước Những vấn đề ông nêu lên cũng chính là băn khoăn của nhiều người Việt: Làm sao để gìn giữ văn hóa truyền thống, hạnh phúc, niềm tin và văn minh ứng xử trước làn sóng thực dụng nghiệt ngã của tiền bạc, danh vọng?

Niềm trăn trở của ông qua đề tài đô thị bắt đầu được bạn đọc và giới

phê bình ghi nhận qua từng tác phẩm Tiểu thuyết Vắng mặt đã lọt vào vòng chung khảo của Giải thưởng Bách Việt (2010) Gần đây, truyện dài Dằng dặc triền sông mưa giành được giải văn xuôi 2014 của Hội nhà văn Hà Nội

Nhà văn, nhà biên kịch Phạm Ngọc Tiến nói về đề tài đô thị trong văn xuôi của Đỗ Phấn, cho rằng ông viết “rất hay”, đến mức người khác phải ghen tị

Nhà báo ĐỗQuang Hạnh nhận ra đằng sau những đề tài đô thị của Đỗ Phấn là “lời độc thoại - ân tình và độ lượng, thiết tha thương nhớ những cái đẹp, cái lẽ phải của đời sống cứ đang tuột khỏi tay mỗi người Bao nhiêu thứ tốt đẹp cứ vội vã trở thành quá vãng và chỉ còn hiu hắt nhắc khẽ trong tâm tưởng hoài niệm của tác giả” [33, tr.393]

Tháng 10/2011 Dương Tử Thành trong bài Gã thị dân lạc lõng giữa

“Rừng người” trên trang http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/sach/lang-van/ đã

nêu lên tính mới, tính thời sự trong tiểu thuyết Đỗ Phấn: “( ) Không phải ngẫu nhiên mà văn Đỗ Phấn nhận được sự cộng hưởng từ phía những người trẻ

Là bởi tính chất thời sự của vấn đề anh đặt ra, cách anh đào sâu vào những vấn

đề của xã hội đương đại luôn bám sát đời sống đương đại ( ) Có thể nói ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị, nhìn nhận các vấn đề của đô thị một cách thấu triệt, mổ xẻ, tiên đoán, bắt bệnh cho nó nhiệt thành, cùng kiệt như Đỗ Phấn

Ở các tiểu thuyết của anh, người ta thấy một đô thị đang vỡ ra, đang bị cày xới, sục sạo trong cuộc chiến giữa bản thể và những lai tạp nhố nhăng”

Trong bài Lưỡng lự và chiêm nghiệm (Văn nghệ, số 35 + 36 - 2011)

nhà nghiên cứu văn học Đoàn Ánh Dương đánh giá cao đề tài của Đỗ Phấn về mảng đời sống đô thị hiện đại: “Trong mấy năm trở lại đây, từ hội họa chuyển sang lĩnh vực văn chương, Đỗ Phấn đã nhanh chóng khẳng định được bút lực của mình Trong sáng tác của anh, đời sống đô thị hiện đại luôn hiện ra với nhiều dáng vẻ, khiến người đọc khó mà không suy ngẫm về nó (…) văn Đỗ

Phấn sắc sảo đến chao chát trong việc lột tả hiện thực đời sống thị dân bát

nháo” Cũng Đoàn Ánh Dương trong bài Đỗ Phấn giữa chúng ta, nêu lên những cảm nhận và đánh giá của mình về tác phẩm Rừng người, cũng là một

cái nhìn chung những tác phẩm về đô thị của tác giả Đoàn Ánh Dương phát hiện ra lối diễn đạt của Đỗ Phấn ít ẩn dụ, màu mè song tinh tế, nhẹ nhàng như cách người ta thưởng trà: “Sáng tác của Đỗ Phấn không nhằm bày ra cho người đọc cấu trúc ngôn từ nghệ thuật, cũng không cao đàm khoát luận về giá trị, tư tưởng, tự do, chân lý Nó chỉ bày ra một sự thụ cảm cuộc sống một cách

có nghệ thuật” [31, tr.365] Anh cũng nhận xét rằng: “Trong văn học Việt Nam đương đại, có hai tác giả chuyên chú về điều này (thái độ thị dân - người viết chú thích), là Nguyễn Việt Hà và Đỗ Phấn, đều từ các lĩnh vực khác muộn mằn đến với văn chương, mỗi người một kiểu, mỗi cách và đều rất độc đáo Ở Nguyễn Việt Hà, nó đọng ở cấu trúc nghệ thuật ngôn từ và ở Đỗ Phấn,

nó lửng lơ ở ngoài cái cấu trúc ngôn từ nghệ thuật ấy Cái giống nhau, có chăng, cũng là một thói thường thị dân, ở sự quan tâm đến thưởng ngoạn, lại

là đàn bà và rượu” [31, tr.367]

Đoàn Ánh Dương nhận định: “Sẽ rất thú vị nếu đọc văn Đỗ Phấn trong (trí tưởng) những không gian đô thị còn tranh chấp, nơi vừa như muốn níu giữ một điều gì đó còn trong trẻo của xưa kia, vừa như phải vươn vào đời sống danh lợi tục tằn hiện tại” [48] Với những nhận xét sắc sảo, nhà nghiên cứu văn học Đoàn Ánh Dương đã khái quát được những nét đặc trưng làm nên tên tuổi Đỗ Phấn: “Đỗ Phấn giàu có hơn các nhà văn khác mẫn cảm nghệ thuật

mà hội họa đã trao tặng Có mẫn cảm ấy, văn Đỗ Phấn như cánh diều gặp được gió lớn để thăng hoa cảm xúc nghệ thuật” Đoàn Ánh Dương đã giúp độc giả có cái nhìn tổng quan về con người, sự nghiệp văn chương, cùng năng lực riêng biệt và những đóng góp của nhà văn Đỗ Phấn với văn học nước nhà

Nguyễn Việt Hà cũng dành sự quan tâm của mình đối với các tác phẩm

của Đỗ Phấn: “Bao trùm lên trên của tất cả những đô thị, những đàn bà, những công chức là một tâm cảm xót xa được viết điêu luyện bằng chất văn

cố dìm đi day dứt” [35, tr.2]

Nhà văn Nguyễn Việt Hà đã nhận xét về sự “đẻ sòn sòn” của Đỗ Phấn như sau: “tốc độ lao động chữ của Đỗ Phấn phải nói là phi thường Bây giờ, dường như tuần nào tôi cũng “gặp” Đỗ Phấn Không phải qua những cuộc “bia hơi phố cổ”, cũng không phải qua những bức tranh Tôi gặp Đỗ Phấn qua những bài tản văn nho nhỏ của ông trên nhiều tờ báo lớn Đều đặn và cần mẫn, Đỗ Phấn gieo vào lòng người đọc những tản văn rất “êm đềm” về một Hà Nội cũ, của

những Bia hơi vỉa hè, Leng keng tàu điện, Tiếng guốc rao đêm”.

“Sau gần chục năm rẽ tạt vào văn chương, Đỗ Phấn đã “thử” qua cả truyện ngắn, tiểu thuyết lẫn tản văn Tò mò hỏi, thứ nào “khó nhằn” nhất, gã

“cao bồi già” thành thực: Tản văn Cái thứ tưởng như dễ nhất, vì nó ngắn, có khi chỉ ba bốn trăm chữ, nhiều thì hơn nghìn chữ ấy hóa ra lại rất khó viết Vậy mà cứ hàng tuần đều đặn, Đỗ Phấn lại có những tác phẩm mới ra đời và được đăng trên các tờ báo, tạp chí Không phải là cách viết cho có bài để đăng

mà đó thực sự là những đứa con tinh thần của nhà văn Đọc những tập tản văn

ấy ta thấy sự trau chuốt, tỉ mỉ của người nghệ sĩ trong việc lựa chọn ngôn từ, hình ảnh Mỗi câu, mỗi chữ là sự khổ công chắt lọc để làm sống lại cảnh sắc

và con người mảnh đất đô thị Bởi thế, tản văn của Đỗ Phấn khiến người đọc thích thú vì được ngụp lặn trong một thế giới đầy gió, hương hoa, sắc màu,

âm thanh chứ không phải căng mình trong con chữ lô xô

Nhà nghiên cứu Đỗ Ngọc Thống trong bài viết Nghĩ về tản văn của Đỗ Phấn đã đưa ra nhận xét thấu đáo, cặn kẽ và công tâm nhất về văn và người

Đỗ Phấn: Nếu trưng bày tất cả những tác phẩm văn chương của Đỗ Phấn thì sẽ thấy một bức tranh thật phong phú và chân thực về đô thị Đô thị xưa và nay Qua những trang văn, anh đã rất thành công trong việc khắc họa một đô thị vừa

quen thuộc, gần gũi vừa có nét rất riêng trong cách nhìn của Đỗ Phấn”

Đỗ Ngọc Thống còn chỉ ra những nét đắc sắc cụ thể trong tản văn của

Đỗ Phấn: “Với tôi, những bài tản văn - phiếm đàm của Đỗ Phấn thật đặc sắc Hàng trăm bài rất ngắn gọn, hầu hết là viết về đô thị; lướt qua tưởng vụn vặt, nhỏ nhoi nhưng đó là những phác họa nhanh về đời sống đô thị - một đời sống thực, hết sức chi tiết, gần gũi, không tô vẽ, không hư cấu tưởng tượng; thêm vào đó là những nhận xét, những lời bàn khi thông minh, hóm hỉnh; lúc chua chát, xót xa của chính người viết; buộc người đọc cũng phải bâng khuâng, day dứt; phải bận tâm và nhìn lại chính mình”

Hơn nữa, Đỗ Ngọc Thống còn cho độc giả thấy được mối liên hệ giữa văn chương và con người qua tản văn của Đỗ Phấn: “Đọc tản văn của Đỗ Phấn, tôi hình dung rất rõ hai con người trong anh Một nghệ sĩ Đỗ Phấn yêu

đô thị da diết, đắm say và một công dân đô thị Đỗ Phấn luôn cau mày, buồn

bã, lắc đầu, bực dọc với những đổi thay đang làm cho vẻ đẹp đô thị héo úa, tàn phai”

Cái thứ tưởng chừng như vớ vẩn ấy lại khiến người ta tốn chữ vô cùng

Nó thử thách con người ta một cách dữ dội Mỗi lần viết một cái tản văn, nó đòi hỏi người ta phải có tứ, nó lại đòi người ta phải có văn, nó thúc người ta phải sớm hoàn thành để kịp… nộp bài Còn khi viết tiểu thuyết hay truyện dài, ông thoải mái hơn, thậm chí đang vẽ tranh có thể xoay qua viết luôn… đoạn giữa của tiểu thuyết” [13]

Khẳng định những thành công của Đỗ Phấn ở phương diện đề tài đô

thị, Trần Nhã Thụy, trong bài Vừa nhớ vừa bịa, đăng cuối tác phẩm Vắng mặt

(Đỗ Phấn), Nxb Hội Nhà văn, 2010, viết: “Không còn hư thực, lẫn lộn nữa,

mà là vắng mặt Con người soi gương và hốt hoảng không nhìn thấy khuôn mặt mình Nhưng sản phẩm không “nói triết”, tác giả cũng loại trừ một lối viết ẩn dụ, hay huyền ảo, hay giễu cợt, hay luận đề… Tác giả chỉ tập trung

làm rõ những tính chất của sự thật bằng cách lấy hiện thực làm chất lửa, và

phổ lên đó cái giọng buồn, cái nụ cười thầm của mình” Ngay từ Vắng mặt

tác phẩm đầu tay, người đọc đã thấy đề tài đô thị được tác giả dụng tâm thể

hiện tinh tế, công phu: “Và, về thành phố Tiểu thuyết là tập hợp những bức

tranh thành phố, ở những giai đoạn khác nhau, ráp nối lại, để nhìn ngắm, soi rọi, nhớ thương hay phẫn nộ Thành phố Giữa những ồn tạp tưởng chừng như bất tận, giữa những “hội hè miên man”…thì chừng như vẫn muôn thuở buồn, vẫn không thể cứu vãn những mất mát Thành phố không còn kí ức” [29, tr.361]

Ở bài Sống trong đô thị, viết về đô thị, nhà văn Nguyễn Xuân Thủy

nhận xét: “Có thể nói ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị, nhìn nhận các vấn đề của đô thị một cách thấu triệt, mổ xẻ, tiên đoán, bắt bệnh cho nó nhiệt thành và tận cùng như Đỗ Phấn” Ông còn thấy được hình ảnh “đô thị đang vỡ

ra, đang bị cày xới, sục sạo trong cuộc chiến giữa phát triển và hệ lụy, giữa bản thể và những lai tạp nhố nhăng” trong văn chương của Đỗ Phấn Ông ví

Đỗ Phấn như một kẻ “rỗi việc”, “ngồi nhặt nhạnh, ngẫm nghĩ và xót xa trước những lỗ hổng của văn minh đô thị” [47]

Trong bài Cao bồi già ở phố không còn cổ, nhà phê bình Nguyễn Hoài

Nam đã phát hiện ra, Đỗ Phấn là một “tay chơi” ham “xê dịch”, khao khát đi tới nhiều vùng đất để trải nghiệm và khám phá: “Máu giang hồ nổi lên là đi

Đi ở trong nước đã đành, nhưng châu Á, châu Âu, Bắc Mỹ ông cũng đi đủ cả

Đi cốt để nhìn ngắm cho no mắt cái đẹp của thiên nhiên và con người nơi xứ

lạ và nhất là cái đẹp nghệ thuật đang được trưng bày trong các bảo tàng danh tiếng trên thế giới” Quan trọng hơn, Nguyễn Hoài Nam thấy được câu chuyện “kể đi kể lại, miệt mài, đầy hứng thú” của Đỗ Phấn “là chuyện của một dân phố lâu đời ở Hà Nội, người đã sống cùng Hà Nội trong những năm tháng bom đạn giặc giã, sống cùng Hà Nội qua những ngày dài bao cấp khốn

khó…, và sống cùng Hà Nội ở chính cái thời này, cái thời xôi đỗ giữa cũ và mới, chắc và xổi, trật tự và nhốn nháo, nền nếp và xô bồ, tử tế và mất dạy”.

Ông kể bằng một “kiểu hành văn tinh tế kỹ càng đến mức trau chuốt,

mà thờ ơ buông thả cũng đến mức trau chuốt” Nguyễn Hoài Nam đã kết luận rằng: “Đỗ Phấn quả đúng là đứa con dứt ruột của Hà Nội, là cao bồi già phố cổ” [18]

Khi nói về nhà văn Đỗ Phấn, Nguyễn Hoài Nam chia sẻ thêm: “Ít có tác giả nào khi sáng tác chất tự truyện lại thấm đẫm trong văn chương, trong

cả sự nghiệp sáng tác như Đỗ Phấn Đọc văn của ông không chỉ đơn thuần là đọc một cuốn sách, một cuốn tiểu thuyết mà đang đọc chính con người ông”

Nằm trong khuôn khổ hoạt động của Hội sách Hà Nội năm 2014 với chủ đề “Kỷ niệm 60 năm Giải phóng Thủ đô (1945 - 2014)”, Ban tổ chức đã

mở một buổi giao lưu với họa sĩ - nhà văn Đỗ Phấn Buổi giao lưu đã thu hút được đông đảo giới nhà văn, nhà phê bình văn học và độc giả Độc giả Vũ Hưng Nam, chia sẻ: “Tôi đến đây từ rất sớm để được giao lưu với nhà văn Đỗ Phấn Từng đọc qua một số tác phẩm đã xuất bản, thấy rằng những tác phẩm của ông ghi lại nhiều dấu ấn gắn với tuổi thơ của mình Là người con sinh ra

và lớn lên ở Hà Nội, trước sự thay đổi chóng mặt của một đô thị hiện đại, khi đọc văn của ông, tôi cảm nhận và tìm thấy chút gì đó trong tuổi thơ được lồng ghép qua câu chuyện đời thường” [52]

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên - Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội nhìn nhận, những trang viết của Đỗ Phấn ăm ắp chi tiết và phảng phất một nỗi buồn: “Chúng vẽ nên một Hà Nội chênh vênh, “ẩm ương” giữa những nét thanh lịch của quá khứ và vẻ xù xì, gồ ghề của một đô thị đang chuyển mình liên tục hiện nay Ở đó, tác giả trằn trọc, day dứt với ước vọng gợi lên, làm sống dậy những giá trị truyền thống” [24]

Ngoài ra, có nhiều nhà nghiên cứu đã viết bài giới thiệu về tiểu thuyết

của tác giả Đỗ Phấn như Nguyễn Trương Quý, Phạm Ngọc Tiến, Đỗ Chu, Nguyễn Chí Hoan, Lê Anh Hoài, Lê Minh Khuê,

Phải nói, Đỗ Phấn là một trong rất ít tác giả dành toàn bộ tâm huyết của mình để thể hiện được những nhức nhối, âu lo cho đời sống của cư dân thị thành Ông viết khỏe, không ngừng sáng tạo, tìm một lối viết để truyền tải tâm tư của mình, nhằm thức tỉnh ở bạn đọc một thái độ văn hóa

Nói chung, các nhà nghiên cứu, phê bình đã chú ý đến đề tài đô thị trong tác phẩm của Đỗ Phấn, cũng như cách viết nhẹ nhàng, nhẩn nha mà sâu sắc của ông

Tuy nhiên, những bài viết này mới ở mức độ giới thiệu, tìm hiểu chung, hoặc chỉ đề cập đến một khía cạnh trong văn xuôi của Đỗ Phấn như: Luận văn

“Hiện thực đô thị trong tiểu thuyết Đỗ Phấn” của Trần Kim Dũng, “Đề tài đô thị trong tiểu thuyết của Đỗ Phấn” của Nguyễn Thị Hương, “Tản văn viết về

Hà Nội của Đỗ Phấn” của Trần Thị Nga hay khóa luận “Đặc điểm tản văn

Đỗ Phấn” của Phạm Thị Thảo Vẫn chưa có một công trình nghiên cứu

chuyên biệt nào về đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn Từ đó, tác giả mạnh

dạn chọn đề tài: Đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là chỉ ra những phương diện, khía cạnh của đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn, trong đó tập trung đi sâu vào nội dung và nghệ thuật, hai yếu tố cơ bản nhất tạo nên đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn Ngoài ra, tác giả muốn cùng bạn đọc thấy được sự hòa điệu của hai con người nghệ sĩ trong nhà văn Đỗ phấn Đây cũng là nét làm nên sự khác biệt của ông so với các nhà văn khác Từ đó, một phần nào giúp bạn đọc

có cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về văn xuôi và những đóng góp của Đỗ Phấn trong tiến trình phát triển của nền văn học dân tộc

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nhằm tìm hiểu:

- Văn xuôi Đỗ Phấn trong bức tranh chung của văn xuôi Việt Nam đương đại về đề tài đô thị

- Các phương diện chủ yếu của đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn

- Nghệ thuật thể hiện đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn Cụ thể, tác giả sẽ khảo sát các tác phẩm văn xuôi của Đỗ Phấn để nghiên cứu về: đề tài đô thị trong dòng chảy của văn xuôi đương đại, các phương diện chủ yếu của đề tài đô thị và các nét đặc sắc về nghệ thuật thể hiện đề tài đô thị

5.2 Phạm vi nghiên cứu

5.2.1 Tiểu thuyết của Đỗ Phấn

- Vắng mặt, (2010) Nxb Hội Nhà văn - Công ty Bách Việt

- Chuyện vãn trước gương (2005) (Tản văn), Nxb Hội Nhà văn

- Kiến đi đằng kiến (2009, Tập truyện), Nxb Phụ nữ

- Đêm tiền sử (2009, Tập truyện), Nxb Hội Nhà văn

- Thác hoa (2010, Tập truyện), Nxb Quân đội nhân dân

- Ông ngoại hay cười (2011, Tản văn), Nxb Lao động - Trung tâm Văn

hóa Ngôn ngữ Đông Tây

- Dằng dặc triền sông mưa (2013, Tập truyện), Nxb Trẻ

- Ngồi lê đôi mách với Hà Nội (2015, Tản văn), Nxb Trẻ

- Ngẫm ngợi phố phường (2015, Tạp bút), Nxb Trẻ

Trong quá trình triển khai đề tài, tác giả có so sánh, đối chiếu sáng tác của Đỗ Phấn với sáng tác của các nhà văn khác (như Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Đỗ Bích Thúy…) để thấy rõ hơn sự độc đáo trong cách thể hiện đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

7 Đóng góp của luận văn

- Luận văn đưa ra những nhận định về đề tài đô thị trong văn xuôi của

Đỗ Phấn

- Góp phần làm sáng tỏ đề tài đô thị được quan tâm trong văn học Việt Nam đương đại nói chung và đề tài mang tính chất nổi bật, xuyên suốt văn xuôi của Đỗ Phấn nói riêng trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật Đồng thời ghi nhận đóng góp mới về đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung

- Luận văn cũng là một tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về Đỗ Phấn

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được

triển khai qua 3 chương:

Chương 1 Văn xuôi Đỗ Phấn trong bức tranh chung của văn xuôi

Việt Nam đương đại về đề tài đô thị

Chương 2 Các phương diện chủ yếu của đề tài đô thị trong văn xuôi

Đỗ Phấn

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện đề tài đô thị trong văn xuôi Đỗ Phấn

NỘI DUNG Chương 1 VĂN XUÔI ĐỖ PHẤN TRONG BỨC TRANH CHUNG CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI VỀ ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ

1.1 Khái niệm đô thị

Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam, “Đô thị là một không gian cư trú

của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong khu vực kinh tế phi nông nghiệp” [39, tr.12] Đô thị được hình thành khi nhu cầu sống của con người ngày càng cao, những lao động nông nghiệp trước đây chuyển sang làm tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ Đô thị bao gồm thành phố, thị xã, thị trấn… Cũng có thể hình dung đô thị là trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa của mỗi địa phương, mỗi quốc gia, là khu vực hành chính với cơ sở hạ tầng, kinh tế, văn hóa, phát triển, tập trung mật độ dân cư lớn

Đô thị được hình thành trên thế giới cách đây hàng ngàn năm, bắt đầu

từ những thành phố cổ Jerusalem (Isarel) hay Athens (Hy Lạp)…

Ở Việt Nam, đô thị được hình thành sớm cùng với sự hình thành của các quốc gia cổ đại như Văn Lang, Âu Lạc Đến thời phong kiến, cùng với Thăng Long, những Phố Hiến, Hội An lần lượt ra đời, không ngừng mở rộng

từ Bắc vào Nam Tuy nhiên, các đô thị thời phong kiến chủ yếu là các trung tâm chính trị, văn hóa hơn là trung tâm kinh tế

Sau khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, do chương trình khai thác thuộc địa và chính sách chia để trị, mạng lưới đô thị tăng lên nhanh chóng Cùng với đó, lối sống thị dân phương Tây du nhập vào Việt Nam, tác động mạnh mẽ đến đời sống vật chất, văn hóa của thị dân Bộ mặt đô thị thời kỳ này có nhiều khác biệt so với thời phong kiến

Đặc biệt sau năm 1986, nhờ chính sách mở cửa, xây dựng nền kinh kế

thị trường nhiều thành phần của nhà nước, hệ thống đô thị ở Việt Nam phát triển một cách toàn diện Nhiều trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế lớn mọc lên ở cả ba miền Đặc biệt, do chủ trương lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm, tốc độ đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh và có chiều hướng phức tạp Dù vậy, đô thị ở Việt Nam với xuất phát điểm từ nền kinh tế nông nghiệp lâu đời, vẫn còn mang nhiều đặc tính của vùng kinh tế nông thôn, với tính chất của phố làng, phố huyện

Ở Việt Nam, theo Nghị định số 72/2001/NĐ-CP ngày 5 tháng 10 năm

2001 của Chính phủ Việt Nam về việc phân loại đô thị và cấp quản lý đô thị,

đô thị là khu dân cư tập trung có những đặc điểm sau: về cấp quản lý, đô thị là thành phố, thị xã, thị trấn được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập; về trình độ phát triển, đô thị phải đạt được những tiêu chuẩn sau: là trung tâm tổng hợp hoặc trung tâm chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước hoặc một vùng lãnh thổ như: vùng liên tỉnh, vùng tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hoặc vùng trong tỉnh, trong thành phố trực thuộc Trung ương; vùng huyện hoặc tiểu vùng trong huyện Đối với khu vực nội thành phố, nội thị xã, thị trấn tỉ lệ lao động phi nông nghiệp tối thiểu phải đạt 65% tổng số lao động; cơ sở hạ tầng phục vụ các hoạt động của dân cư tối thiểu phải đạt 70% mức tiêu chuẩn, quy chuẩn thiết kế quy hoạch xây dựng quy định cho từng loại đô thị, quy mô dân số ít nhất là 4000 người

và mật độ dân số tối thiểu phải đạt 2000 người/km²

Các nước phát triển (như tại châu Âu, Mĩ hay Úc) thường có mức độ đô thị hóa cao (trên 80%) hơn nhiều so với các nước đang phát triển (như Việt Nam hay Trung Quốc) (khoảng 35%) Tỷ lệ dân số đô thị ở nước ta gia tăng dần theo thời gian Năm 1990 cả nước mới có khoảng 500 đô thị, năm 2000 con số này là 649, năm 2003: 656, năm 2010: 755, trong đó có 02 đô thị đặc biệt là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh Theo dự báo của Liên hợp quốc

đến năm 2050 Việt Nam sẽ có hơn 65,8 triệu dân sống ở các đô thị, với tỷ lệ

đô thị hóa là 59% [46]

Đặc biệt, sau khi Quốc hội Việt Nam ban hành Luật Doanh nghiệp (năm 2000), Luật Đất đai (năm 2003), Luật Đầu tư (năm 2005); Chính phủ ban hành Nghị định về Qui chế khu công nghiệp, khu chế xuất (năm 1997)…

nguồn vốn đầu tư trong nước và nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng vọt, gắn theo đó là sự hình thành trên diện rộng, số lượng lớn, tốc độ nhanh các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu đô thị mới và sự cải thiện đáng kể kết cấu hạ tầng ở cả thành thị và nông thôn Làn sóng đô thị hoá đã lan toả, lôi cuốn, như thổi luồng sinh khí mới và tác động trực tiếp đến đời sống con người Việt Nam

Theo Giáo sư Đặng Vũ Khiêu, nhà triết học, nhà nghiên cứu văn hóa:

“Dưới chế độ phong kiến, giữa nông thôn và thành thị là một khoảng cách quá

xa Thời gian gần đây, đặc biệt trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, chúng ta thấy nông thôn đang xích lại gần hơn với thành thị Quá trình đô thị hóa nông thôn đã biến nền sản xuất nông nghiệp độc canh trở thành nền sản xuất hàng hóa đa ngành nghề Lối sống thành phố du nhập vào nông thôn rất nhanh, tác động lớn tới cuộc sống, phong tục tập quán thôn quê Việt Nam và những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời” Nếu như ở nông thôn trước kia còn nhiều hủ tục, mê tín dị đoan thì nay đã bớt đi nhiều Quá trình đô thị hóa nông thôn đã đem lại rất nhiều thành tựu cho đất nước Cái được là rất lớn Những gì tốt đẹp mà đời sống vật chất đem lại cho con người

đã nảy sinh dần dần trong nông thôn Đời sống được nâng cao đã khiến cho người ta xây dựng lại nhà cửa đẹp, khang trang hơn Đường sá nông thôn được trải nhựa, bê-tông sạch sẽ, đi lại thuận tiện Người nông dân trước kia chỉ quanh quẩn trong thôn làng, giờ mở rộng quan hệ ra bên ngoài Tuy nhiên, những nét đẹp truyền thống trong gia đình, họ hàng, làng xóm láng giềng

cũng có phần bị tổn hại; một bộ phận thanh niên ăn chơi, đua đòi; quan hệ con cái với cha mẹ trong một số gia đình ngày càng xa dần; thế hệ trẻ tiếp thu nhanh xu thế hiện đại, ngược lại với đa phần người cao tuổi cố giữ những giá trị truyền thống, dẫn tới những mâu thuẫn mới

Quá trình đô thị hóa có thể hiểu là một quá trình phát triển về dân số đô thị, số lượng và quy mô đô thị cũng như về các điều kiện sống ở đô thị hoặc theo kiểu đô thị Trong quá trình đô thị hóa đều có sự phát triển về lượng và chất ở các đô thị cũng như các điểm dân cư nông thôn (về cơ cấu kinh tế, cơ cấu dân cư, cơ cấu tổ chức xã hội và không gian quy hoạch - kiến trúc, hình thái xây dựng, )

Quá trình đô thị hóa là quá trình chuyển dịch lao động từ hoạt động sơ khai nhằm khai thác tài nguyên thiên nhiên như nông, lâm nghiệp, khai khoáng trên diện tích rộng khắp toàn quốc sang những hoạt động tập trung hơn như công nghiệp chế biến, sản xuất, xây dựng cơ bản, vận tải, sửa chữa, dịch vụ thương mại, tài chính, văn hóa - xã hội, khoa học - kỹ thuật, Hay nói cách khác là chuyển dịch từ hoạt động nông nghiệp phân tán sang hoạt động phi nông nghiệp tập trung trên một số địa bàn thích hợp gọi là đô thị

Đề tài đô thị ở đây, được hiểu là một phạm vi hiện thực được các tác giả “nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm” [5, tr.116] Họ trăn trở với mái ngói, tường nâu, cao ốc chung cư, siêu thị, nhà máy và cung cách ứng

xử của con người phố thị Qua đề tài này, các nhà văn Việt Nam đã thể hiện được năng lực quan sát, phân tích và cách tiếp nhận hiện thực của mình Đây

là những trải nghiệm không kém phần sâu sắc so với các đề tài khác trong văn học Nó khác với đề tài nông thôn được phản ánh trong văn học những năm trước 1975 với sự lưỡng phân tốt - xấu khá rõ ràng, con người và không gian đều bình lặng, giản dị, chất phác Có chăng một vài bon chen, toan tính, cũng chỉ là toan tính của người nông dân vương lại chút tư tưởng phong kiến

Đứng trước quá trình đô thị hóa của đất nước, mỗi người có một cảm xúc, thái độ, tư thế khác nhau Người hồ hởi lao vào lòng đô thị để tìm kiếm những cơ hội đang rộng mở Người nhẹ nhàng lánh xa đô thị vì sợ cái xô bồ,đông đúc, bụi bặm, bon chen Đô thị là một lòng chảo dung chứa cả những điều tốt đẹp và cả những thứ tù đọng, xấu xa…

1.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam đương đại

Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam đương đại được thể hiện rất phong phú, đó là bức tranh đa dạng của sự pha tạp nhiều mảng màu khác nhau trong xã hội Văn xuôi Việt Nam đương đại phản ánh đời sống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn dĩ đa đoan, đa sự, phức tạp đan dệt nên những mảng nổi, mảng ngầm của cuộc sống Đời sống đô thị là một hiện thực phong phú lôi cuốn sự chú ý của nhiều nhà văn Ở đó có vô vàn mối quan hệ chằng chịt của con người dệt lên như những mảnh lưới bao trùm lên mỗi số phận trong cuộc sống này Họ vừa có cuộc sống chung, vừa có những góc khuất riêng Văn xuôi đã nhanh nhạy, nắm bắt được những vấn đề nóng bỏng của xã hội,

đề cập đến những vấn đề cá nhân, xoáy sâu vào đời sống thực tế, đời sống nội tâm của con người, để thấy được khuôn hình hài rõ nét muôn mặt của đời sống hiện đại Bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao cái mới, ca ngợi những điều tốt đẹp, nhà văn được phép viết nhiều hơn về những mặt trái của xã hội, được khuyến khích viết chỉ ra những tiêu cực, những hạn chế đang dần dần xâm chiếm vào đời sống con người

Văn xuôi Việt Nam đương đại phải gánh trên vai mình một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việc phản ánh những vấn đề bức bách của cuộc sống, của con người và đề xuất các giải pháp Trong quá trình đi tìm hướng đi đúng đắn cho mình, văn xuôi phải luôn không ngừng đổi mới Muốn như vậy các nhà văn phải luôn không ngừng tìm tòi và khám phá, phải biết phê phán những cái xấu, cái ác; tìm cách khắc phục những hạn chế để phù hợp với quá

trình đổi mới văn học, mang đến cho văn học luồng không khí mới mà trước đây chưa tìm thấy Tiếp xúc với nhân vật trong văn xuôi đương đại, ta càng thấy rõ con người là tiểu vũ trụ khó nắm bắt vô cùng Với nhiều cung bậc cảm xúc, nhiều trạng thái tâm lí khác nhau, quan niệm nghệ thuật về con người đổi mới đòi hỏi phải có cái nhìn, cái tả tận cảnh, lột tả được hết muôn mặt của đời sống Trong đó, cái xấu - cái tốt, cái cao cả - thấp hèn đan xen lẫn nhau, hòa lẫn trong cùng một con người tạo nên những phát hiện mới mẻ trong nội dung văn học thời kỳ này Dưới cái nhìn qua lăng kính của nhà văn, con người được soi chiếu từ nhiều góc độ và được mổ xẻ nhiều khía cạnh nhất trong tác phẩm

Trong những năm đầu thế kỷ XX, kinh tế xã hội của đất nước có nhiều bước phát triển mạnh mẽ, cuộc sống ở các đô thị trở nên sôi động và phức tạp hơn Lối sống, văn hóa đô thị theo nhà máy, xí nghiệp, khu vui chơi giải trí tràn vào các miền quê Những vấn đề xã hội của con người nảy sinh ngày một nhiều Sự biến đổi tâm lý của cư dân đô thị cũng ngày một lớn Văn xuôi Việt Nam đương đại dành khá nhiều trang viết để phản ánh hiện thực ở đô thị Không

ít nhà văn quan ngại về sự tha hóa của con người trong vòng xoáy bạc tiền đô thị, hay làm sao để gìn giữ văn hóa truyền thống của thị thành Đề tài đô thị hẳn

sẽ là một đề tài được khai thác nhiều hơn nữa trong những năm tiếp theo

Từ những năm đầu thế kỉ XX, đã có rất nhiều tác phẩm văn xuôi đề cập đến cuộc sống nơi đô thị Đây là giai đoạn khuôn khổ của lễ giáo phong kiến

đã ngấm sâu vào văn hóa Việt, những tư tưởng, ảnh hưởng của lối sống phương Tây cũng bắt đầu du nhập vào Việt Nam Nó tạo nên những tư tưởng mới về quyền tự do, tình yêu và hạnh phúc của con người

Trong giai đoạn này ta không thể không nhắc tới Tự Lực văn đoàn Khi nhóm Tự lực văn đoàn được thành lập, các tác giả tiếp nhận mạnh mẽ nền văn minh đến từ phương Tây Không chỉ viết về cuộc sống yên ả chốn thôn quê,

họ còn hướng ngòi bút đến các đô thị lớn Nhân vật ở chốn phồn hoa này

phong phú, tiến bộ, mạnh mẽ và có cá tính hơn Họ mạnh bạo thể hiện cái

“tôi” cá nhân cùng các quan điểm của mình Các nhà văn Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo đều đề cao những cô gái tân thời, những chàng trai tiến bộ dám vượt qua mọi rào cản để xây dựng tình yêu Tuy nhiên, trong tác phẩm của họ cũng không bỏ qua mặt trái của đô thị hoa lệ Đó là cuộc sống trụy lạc với rượu cồn và thuốc phiện… Thạch Lam cũng viết về đô thị, nhưng thường

là những phố huyện nhỏ bé, còn tối tăm, nghèo nàn, làm con người quẩn quanh, bế tắc

Đề tài đô thị trong văn xuôi đầu thế kỷ XX, các nhà văn đã tập trung miêu tả cuộc sống thành thị với cảm hứng phê phán những lối sống thực dụng, buông thả, không lý tưởng, coi đồng tiền là trên hết, bất chấp luân thường, đạo lý

Mỗi nhà văn lại nhìn đô thị bằng những cảm quan riêng Với nhà văn

Vũ Trọng Phụng, “tiểu thuyết là sự thực ở đời”, đô thị hiện lên hỗn tạp như chính nó đang tồn tại Thậm chí, ông có phần nhạy cảm hơn với sự giả tạo, học đòi, lố lăng của những thị dân mới Thêm vào đó là các tệ nạn nghiện hút,

cờ bạc, mại dâm… Các tác phẩm tiêu biểu của Vũ Trọng Phụng đề cập đến đề

tài này như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô (phóng sự), Số đỏ…

Con người trong văn xuôi thường xuất hiện với tư cách con người cộng đồng, con người dân tộc Đề tài đô thị cũng tập trung phản ánh chân dung những công dân - chiến sĩ, những nhân vật thị dân hiện lên có phần ít thiện

cảm Đôi mắt của Nam Cao khắc họa nhân vật trí thức tiểu tư sản - nhà văn

Hoàng, về nông thôn tản cư vẫn giữ những tư tưởng, nếp sống của người thành thị Vào thời điểm đó, lối sống đô thị trở nên lạc lõng và không phù hợp với đời sống của quần chúng lao động

Tác giả Nguyễn Huy Tưởng viết Sống mãi với thủ đô, trong đó thủ đô

Hà Nội được chọn làm bối cảnh cho các nhân vật với một hình ảnh anh dũng, kiên cường Không khí kháng chiến len lỏi vào từng ngõ phố Hà Nội là địa bàn cho Nguyễn Huy Tưởng dồn tất cả tâm huyết của mình

Nguyễn Tuân viết Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi Hà Nội hiện lên trong tập

ký của ông với hình ảnh hiên ngang và hào hoa, đi qua công cuộc kháng chiến chống Mỹ anh hùng Mảnh đất thủ đô được khắc họa như hương đất, hồn người của dân Việt qua những đêm trăng, những nhành hoa, vườn quất

Ngoài ra, có một bộ phận các nhà văn sáng tác trong miền Nam những năm 1954 - 1975 “Lấy chất liệu từ hiện thực cuộc sống và chủ yếu hướng tới hiện thực cuộc sống, tác phẩm văn xuôi giai đoạn này đã đáp ứng được khá linh hoạt nhu cầu của người đọc tại các vùng đô thị” [52] Các tác phẩm văn xuôi giai đoạn sau 1954 “không chỉ giới hạn trong những đề tài “cổ điển” như nói về cuộc sống của người thành thị, trí thức, tình cảm lãng mạn, phiêu lưu hay nỗi nhọc nhằn, đói khổ của những người nghèo Văn xuôi hướng đến tất

cả mọi vấn đề từ cao cả đến thấp hèn, hướng đến mọi đối tượng từ người lớn đến trẻ em, từ giới trí thức đến người lao động,…” [52]

Đã đi qua thời kì chiến tranh bom đạn, thời kì hoà bình, đời sống được nâng lên tầm cao mới, con người mới được thể hiện qua tác phẩm với nhiều phương diện khác nhau Con người ở đây hiện lên chân thực như nó vốn có, không bị thần thánh hoá, lí tưởng hoá Họ được đặt trong bầu không khí ngổn ngang của hiện thực, sự xô bồ của thời buổi kinh tế thị trường, trước sự bon chen, tranh giành quyền lợi của con người

Văn xuôi đương đại với lăng kính đa chiều, dưới nhiều góc độ quan sát khác nhau, tạo nên những mảng màu chân thực, sống động và đa dạng của cuộc sống muôn mặt đời thường Dưới ống kính soi chiếu này, con người trong văn xuôi Việt Nam đương đại hiện lên rất phức tạp, là sự đan cài nhiều tính cách khác nhau trong một con người

Đó là: Mùa lá rụng trong vườn (1984) của Ma Văn Kháng Tác phẩm

báo động lối sống của xã hội buổi giao thời, không ít cá nhân sống ích kỷ, vụ lợi, đầy dục vọng Tác giả cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình truyền thống trong cuộc sống mới, dù nó cũng đang rạn nứt

Cuốn gia phả để lại (1988) của Đoàn Lê đi vào những rạn vỡ trong đời

sống gia đình trước sự xâm nhập của nền kinh tế thị trường như vấn đề gia tộc, dòng họ với những lủng củng, xung đột, bất an, vẫn là do sự chi phối của đồng tiền

Phố (1993) của Chu Lai lấy đề tài từ “phố nhà binh” Con người được

đặt trong bầu không khí ngổn ngang của hiện thực, sự xô bồ của thời buổi kinh

tế thị trường, trước sự bon chen, tranh giành quyền lợi Chính vì thế, khi đọc văn xuôi hôm nay người đọc như nhận diện được chính mình, mọi người xung quanh mình, xã hội mình đang sống một cách trung thực và trọn vẹn hơn, không tô hồng hay bóp méo sự thật, đó là hiện thực vốn có không phải là hiện thực như mình mong muốn Kết thúc tác phẩm của Chu Lai thường là những kết thúc bi thương nhưng chính sức mạnh lan tỏa của tình yêu con người đã khiến cho những mảnh vỡ đớn đau ấy có được sức mạnh thanh lọc diệu kỳ và chuyên chở những triết lý, đạt giá trị cao về mặt nội dung và tư tưởng tác phẩm

Nguyễn Khải đã có nhiều truyện ngắn viết về cuộc sống và con người

Hà Nội, được tập hợp trong hai tập truyện: Một người Hà Nội (1990) và Hà Nội trong mắt tôi (1995) Ông viết văn để trải tấm lòng mình với mảnh đất

từng gắn bó, nhiều duyên nợ và phản ánh vùng đất kinh đô chứa đựng nhiều điều hấp dẫn, bí ẩn, “nhất là trong tầng sâu văn hoá, lối sống, các giá trị tinh thần của người Hà Nội luôn mời gọi và là một dư địa cho ngòi bút ưa tìm tòi, triết lí” [21]

Nguyễn Huy Thiệp có cái nhìn sâu sắc và đa chiều hơn về đề tài đô thị

Ông nhìn cuộc sống và con người đô thị bằng thái độ lạnh lùng, sắc lẹm Ở

đó, con người biến dạng với những giành giật, toan tính, vụ lợi, ích kỷ (Tướng

về hưu, truyện Huyền thoại phố phường) Đó là cuộc sống xô bồ tạp nham trong Không có vua, khắc họa một đô thị thiếu vắng tình người, đầy rẫy

những giả trá Nó cũng thể hiện sự hoài nghi về lối sống, tương lai của tầng lớp thị dân

Chính sách mở cửa của Đảng và nhà nước ta đã thúc đẩy nền kinh tế phát triển một cách mạnh mẽ và thu được nhiều thắng lợi Vị trí nước ta trên trường quốc tế được nâng cao, đời sống người dân được cải thiện vượt bậc Đất nước bước sang một thời đại mới với những bước ngoặt to lớn có nhiều

cơ hội và thách thức Tốc độ đô thị hoá diễn ra nhanh chóng làm cho bộ mặt nước ta mang một sắc diện mới Bên cạnh sự phát triển đó chúng ta phải gánh chịu những hậu quả của nền kinh tế thị trường, tác động đến văn hoá truyền thống và nguy hại hơn nó làm thay đổi lối sống, đạo đức của người Việt Nam Con người đứng trong vòng xoáy của quá khứ, hiện tại và tương lai, có người không định hướng được cho hành động của mình, sự thực ấy dẫn họ đến với những cú sốc nặng nề về tâm lý Họ lạc vào vòng quay của cuộc sống mới, sự cạnh tranh của kinh tế hàng hoá và buông mình theo lối sống thực dụng, bất chấp luân lý, nền tảng đạo đức truyền thống bị sa sút nghiêm trọng Thực trạng phi lý và cay đắng đó đang làm tha hoá cái thế giới tinh thần mà bấy lâu nay ta hằng coi trọng và giữ gìn

Một tác giả khác cũng thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến cuộc sống của

con người nơi đô thị là Hồ Anh Thái Ông cho ra mắt tập truyện Tự sự 265 ngày - câu chuyện tự kể của anh công chức Nhà nước về thời gian 265 ngày

làm việc ở cơ quan Nhà văn phản ánh quá trình một công chức bằng mọi giá ngoi lên từng nấc thang danh vọng qua bức chân dung méo mó, hài hước, xấu

xí và có phần cay nghiệt Ở đô thị vẫn còn vương lại thói tủn mủn của thời

bao cấp, và thói học đòi thời mở cửa

Nguyễn Việt Hà là cây bút độc đáo, có đóng góp không nhỏ cho sự phát triển của văn xuôi đương đại Việt Nam Là nhà văn viết về đô thị với cái nhìn từ bên trong Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Việt Hà luôn có cái nhìn sắc sảo về thành thị Trước tình trạng dân cư ở thủ đô mỗi lúc một nhiều, ông càng xót xa và quý mến những con người Hà Nội thực sự Với ông, Hà Nội vừa lắng đọng cái tinh hoa, trong trẻo lại vừa chứa cái cặn bã, ô hợp Hà Nội như bức tranh nhiều mảng màu, bên ngoài cái đông vui náo nhiệt là dòng chảy âm thầm của sự tù túng, xấu xa Ông viết một loạt các tác phẩm như: tập

truyện ngắn Của rơi, các tiểu thuyết Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn, tạp văn Con giai phố cổ

Phong Điệp là một nữ nhà văn trẻ đã có nhiều tác phẩm viết về đời

sống đô thị Trước đó, chị đã có tập truyện ngắn Người bên kia đường (2000), Phòng trọ (2001), truyện dài Lạc chốn thị thành (2005), tiểu thuyết Blogger (2009) viết về đô thị Lần này, tập tản văn Bay trên mái nhà thành phố của Phong Điệp lại đưa đến cho người đọc những bức tranh sống động,

những sự tình, thân phận ám ảnh, tinh tế về đời sống đô thị hôm nay Đô thị ngày càng mở rộng theo xu thế “đô thị hóa” ngày một nhanh, đồng nghĩa với

sự gia tăng cư dân sinh sống Đời sống đô thị, trong quá trình phát triển đã đặt

ra bao điều khiến ta phải ngẫm ngợi, trăn trở

Gần đây, Đỗ Bích Thúy cũng cho ra mắt cuốn Cửa hiệu giặt là Đây là

kỷ niệm những năm đầu tiên trở thành công dân thủ đô của chính tác giả Tác giả viết: “Tôi đã có những ngày được sống như thế, ở một cái góc nhỏ bé của

Hà Nội mà cái xưa và cái nay đang còn đan xen, trộn lẫn, cùng tồn tại Đã sinh con, nuôi con, cùng gia đình chồng duy trì một cuộc sống bình yên, đã vượt qua cái cảm giác lạc lõng thấy Hà Nội chỉ là chốn dừng chân tạm thời

để đến lúc cảm thấy một Hà Nội thật thân thương ấm áp, một Hà Nội mà ở đó

có những cuộc đời bình dị được trôi đi với tận cùng vui buồn, sướng khổ Và cuốn sách này, ghi lại những câu chuyện diễn ra ở góc phố ấy Cái góc phố

Hà Nội thật dễ thương, thật đáng mến, với những cảm xúc đắm say của một người đã biết thế nào là tình yêu Hà Nội” [22]

Cuối cùng, không thể bỏ qua hàng loạt sáng tác của họa sĩ - nhà văn Đỗ Phấn Ông đã dùng con mắt hội họa, những cảm nhận tinh tế của một họa sĩ

và rung động của người yêu văn viết nên hàng loạt tác phẩm về cuộc sống,

con người đô thị - thủ đô Hà Nội như tiểu thuyết Vắng mặt, Rừng người, Chảy qua bóng tối, Con mắt rỗng, Ruồi là Ruồi, Gần như là sống,… hàng loạt tập truyện Dằng dặc triền sông mưa, Đêm tiền sử,… tản văn Hà Nội thì không

có tuyết, Ngồi lê đôi mách với Hà Nội, Ngẫm ngợi phố phường… của ông đã

được xuất bản và các bài viết đăng rải rác trên các trang web

1.3 Đô thị - đề tài xuyên suốt trong văn xuôi Đỗ Phấn

Trước khi viết văn, Đỗ Phấn đã trải qua bốn, năm chức phận: “Phấn từng là một thầy giáo đạo mạo niêm nót đứng trên bục giảng Đại học Một binh nhất ôm súng nơi tiền đồn vẫn mải mê ghi chép Một họa sĩ bài bản, tìm thành công trong khó khăn chứ nhất quyết không chịu đi tắt, đón đầu Một

nhà báo cá tính, trường lực giữ chuyên mục “Tản mạn hàng ngày” của báo Lao Động, bảy tám năm liền với những phát hiện vấn đề khái quát các hiện

tượng xã hội” [14] Những lăn lộn, từng trải này là một ưu thế để ông bước vào văn chương với lối viết bộc lộ những chiêm nghiệm sâu lắng một cách tưng tửng và nhiều chỗ mỉa mai, hài hước Ông viết khỏe, như một vài người bạn, người em của ông vẫn thốt lên là “đẻ sòn sòn” Ông viết nhiều thể loại:

truyện ngắn, tản văn và tiểu thuyết: Vắng mặt, Chảy qua bóng tối, Rừng người, Con mắt rỗng, Ruồi là ruồi, Gần như là sống…; tản văn Hà Nội thì không có tuyết, Ngồi lê đôi mách với Hà Nội, Ngẫm ngợi phố phường, Chuyện vãn trước gương, Ông ngoại hay cười…; truyện ngắn Đêm tiền sử, Kiến đi đằng

kiến, Thác hoa; truyện dài Dằng dặc triền sông mưa Tác phẩm nào cũng là

những bộc bạch tâm can về cuộc sống, đất và người đô thị - Hà Nội

Điều đặc biệt là toàn bộ sáng tác của Đỗ Phấn đều tập trung vào đề tài

đô thị Tâm sự về đề tài đô thị trong trang văn của mình, Đỗ Phấn nói: “Dù tôi

có xuất bản đến bao nhiêu đầu sách đi chăng nữa thì người đọc vẫn có thể hình dung rằng, cả đời Đỗ Phấn chỉ viết một cuốn sách duy nhất - cuốn sách

về Hà Nội” [24] Lý do ư? “Đơn giản vì tôi sinh ra và lớn lên ở đô thị Thật ngạc nhiên là tôi thấy đa số nhà văn đều sống ở đô thị mà sáng tác của họ lại không nói lên điều ấy Mảnh đất tưởng rằng rất quen thuộc với các nhà văn hóa ra lại không phải là chất liệu để làm nên tác phẩm Nhà văn đô thị đi thực

tế khắp nơi để viết về những con người và vùng đất mình đi qua Tôi làm công việc ngược lại Đi nhiều nơi để viết về mảnh đất mình đã và đang sinh sống một cách có so sánh chiêm nghiệm Tôi nghĩ rằng đời sống thị dân dù quan sát ở góc độ cận cảnh nhất cũng khó mà mô tả được nếu như không có

những đối sánh” Khắp những trang văn của ông là con người đô thị Một đô

thị nhiều năm tuổi - Hà Nội [51]

Không phải ngẫu nhiên mà đô thị - đề tài xuyên suốt, nổi bật, duy nhất, trong văn xuôi Đỗ Phấn May mắn được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất thủ

đô Hà Nội Ông dành tình yêu thương cháy bỏng lẫn cả thành kính, thiêng liêng cho quê hương của mình.: “Quê hương là chùm khế ngọt/ Cho con trèo hái mỗi ngày/ Quê hương là đường đi học/ Con về rợp bướm vàng bay”… tuổi thơ của Đỗ Phấn cũng ngọt ngào như vậy Thơm thảo với những thức quà giản dị của quê hương, hạnh phúc với những trò con trẻ… Bấy nhiêu yêu thương, bấy nhiêu kỉ niệm đều gắn với mảnh đất đô thị - Hà Nội nơi có nhiều trầm tích văn hóa, với bề dày lịch sử trên nghìn năm tuổi, nơi từ lâu đã trở thành biểu tượng cho các giá trị văn hóa của dân tộc Nếu nhìn lại cuộc sống của mỗi người thì đó là cả một miền kí ức Có kí ức ngọt ngào, hạnh phúc

nhưng cũng có cả kí ức đắng cay, chát chua Với Đỗ Phấn, đô thị trong ông không hẳn là viên ngọc bích lung linh sắc màu nhưng cũng là những “báu vật” mà ông muốn nâng niu, trân trọng, giữ gìn Và có cách nào lưu giữ kỉ niệm tốt hơn cách ghim chúng bằng những con chữ

Đỗ Phấn yêu quê hương mình đến da diết, cháy bỏng Giải thích cho tình yêu với mảnh đất đô thị, Đỗ Phấn nói: “Chẳng biết may hay rủi, gia đình tôi được sống ở mảnh đất này cũng đã nhiều đời Thực ra tôi không có một quê hương thứ hai nào khác để yêu dấu Ngoại trừ mấy năm ở lính phải sống

xa Hà Nội còn lại suốt 60 năm tôi chỉ quanh quẩn ở nơi này” Tình yêu quê hương cùng sự trăn trở về đô thị trong thời đại mới tất cả đều được kí thác vào trong văn xuôi của Đỗ Phấn

Đỗ phấn viết về đô thị bằng cả tâm huyết, trái tim của mình Cho dù không dùng một chữ nào nói tới đô thị nhưng người đọc vẫn cảm nhận rõ từng hơi thở của đô thị - mảnh đất rồng thiêng ngàn năm văn vật Đỗ Phấn là người đi rất nhiều, có thể do tính chất công việc của người họa sĩ, cũng có thể

do niềm đam mê du lịch Ông đã đặt chân tới nhiều mảnh đất, nhiều vùng miền khác nhau nhưng ông chỉ viết một cuốn sách, một tác phẩm duy nhất đô thị - Hà Nội

Như vậy có thể khẳng định lí do cơ bản để Đỗ Phấn chọn đô thị - đề tài xuyên suốt, nổi bật trong các sáng tác của mình là do tình yêu thiết tha, trọn đời với mảnh đất Hà Nội, cùng nỗi niềm trăn trở trước sự đổi thay của cơ chế thị trường Đô thị - Hà Nội sẽ mãi là nguồn cảm hướng bất tận cho mạch nguồn sáng tác trong Đỗ Phấn Và theo như ông nói, có thể xem tất cả các cuốn sách của ông chỉ như là một tác phẩm, bởi nó cùng một đề tài đô thị Ông cũng không có ý định làm mới mình ít nhất trong việc chuyển đề tài Vì những thứ mà Đỗ Phấn sắp viết ra thì nó cũng sắp xuất hiện trong cuộc sống của mình Con người, cuộc sống đô thị - Hà Nội còn quá nhiều thứ để ông

viết như một niềm tri ân tới mảnh đất thân yêu của mình

Đỗ Phấn sinh năm 1956 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1980 Gia đình ông nhiều đời sinh sống ở thủ đô, cũng được gọi là

“trâm anh thế phiệt” Ông nội của nhà văn là cụ Đỗ Ngọc Toại, một nhà nho thuộc thế hệ lều chõng cuối cùng, từng là thầy dạy cho lớp Hán Nôm đầu tiên của Khoa Ngữ văn Đại học Tổng hợp Hà Nội [18] Theo nhà văn Nguyễn Tham Thiện Kế: “Đỗ Phấn là con trai một của người chiến sĩ cộng sản bị thực dân Pháp bắt năm 1939 và kết án khổ sai chung thân tại nhà tù Sơn La từ năm

1940… Công tác tại báo Tiền Phong, cụ dịch sách tiếng Trung và tiếng Pháp

Sau chuyển sang làm Tổng biên tập Nhà xuất bản Thanh Niên và chuyển cơ quan lần cuối sang Ban liên lạc đối ngoại Trung ương” Cụ từng làm cán bộ đến hàm Thứ trưởng ở Bộ Ngoại giao, tuy về hưu sớm “Mê cổ vật Say gốm Việt Cụ tự mày mò nghiên cứu và tái tạo lại những màu men gốm cổ thời kì

Lý, Trần, bằng phương pháp nung đốt cổ xưa Giới sưu tập cổ vật Hà thành ngày nay nhắc đến cụ vẫn một lòng ngưỡng mộ” [14]

“Có người cha và các ông chú bộ trưởng, tướng lĩnh làm bệ đỡ hoàn hảo, Đỗ Phấn có thể tìm kiếm chức vụ nào đó không mấy khó Nhưng Y đã sống thật với chất của mình, dừng lại tìm lối riêng, làm một nghệ sĩ tự do, sống bằng nghề vẽ và viết” [13] Người cha tài năng, giàu lòng đam mê với những cổ vật văn hóa xưa cũ hẳn đã ảnh hưởng không nhỏ đến niềm yêu những cái cũ xưa của Đỗ Phấn Dù có một điều kiện tốt, ông vẫn tự lực bước vào nghệ thuật bằng đôi chân của mình, trước tiên là vẽ, sau đó là viết Cũng như ngày mới lập gia đình, từ hai bàn tay trắng, qua nhiều khó khăn, giờ đã có một cuộc sống không hề tệ: “Kia, bên trái là ngôi nhà cũ của nhà mình Tôi sinh ra và lớn lên ở đó Ông bà cụ mình đã bán nó với giá 400 cây vàng Vậy

mà khi lấy vợ ra ở riêng, tay trắng tự lập long đong ba bốn lần chuyển đổi ” [14]

Đỗ Phấn tham gia giảng dạy mỹ thuật tại khoa kiến trúc Đại học Xây dựng Hà Nội từ 1980 - 1989 Ông cầm bút vẽ khá lâu trước khi cầm bút viết

Đỗ Phấn sở hữu nhiều giải thưởng như Huy chương bạc Triển lãm Mĩ thuật toàn quốc năm 2000 (không có huy chương vàng), giải B Hội Mĩ thuật Việt Nam năm 1999 và giải B Hội Mĩ thuật Việt Nam năm 2003, giải C và tặng thưởng của Hội Mĩ thuật nhiều năm Tranh ông vẽ khá nhiều, mang lại cho nhà văn một khoản thu nhập khá như ông từng chia sẻ

Quan điểm của ông, một nghệ sĩ rất “nghệ sĩ”, điều quan trọng nhất là

“Chơi Đi chơi” Nó phảng phất cái chất tài tử, ngông ngạo của Nguyễn Tuân ngày nào Đỗ Phấn cho rằng: “Không dễ gì biết chơi và đi chơi Đó là thước

đo sự thấu thị đời sống xã hội của người nghệ sĩ Và cả đẳng cấp của nghệ sĩ nữa ” [14] Những người quen biết với ông đều miêu tả về ông như một “gã” trai có phần bụi bụi, lạnh lạnh, luôn phớt đời đi trên chiếc xe máy trong bộ dạng như một “ông xe ôm” (có lần người ta nhầm ông là xe ôm thật), nhà chen chúc cả tranh vẽ và sách vở Ông cũng chơi đồ cổ, những món đồ không cao giá nhưng luôn độc đáo, tinh tế, có cái vẻ khác lạ Ông thích rượu, và “đã cất công mày mò đi thử rượu, đi học về rượu để đến giờ có tới ba, bốn trăm trang chép tay khổ A4 chứa đủ thứ kiến thức phong phú về đủ thứ rượu vang

ở khắp nơi” [18] Sự từng trải và thấu hiểu đời sống phố thị của ông, cũng như cách ông truyền nó vào câu chữ thật đáng ghi nhận

Với nhiều chức phận bận bịu, Đỗ Phấn vẫn chưa hài lòng Ông rẽ sang văn chương như một niềm đam mê với nghệ thuật, trong khi vẫn tiếp tục theo đuổi con đường hội họa Đây là cuộc chơi tay ngang của một người mê văn từ

bé Và ông bước vào làng văn ở cái tuổi năm mươi, khi nhiều người đã muốn nghỉ tay hưởng thú vui vườn tược

Đỗ Phấn chia sẻ, viết với ông cũng chính là vẽ Đó là lúc ông “vẽ” Hà Nội qua những con chữ Lúc ấy, Hà Nội hiện ra qua những ký ức bằng hình

ảnh: “Tôi viết bắt đầu bằng hình ảnh, kết thúc cũng bằng hình ảnh Hình ảnh làm nên cách viết của tôi” [13]

Truyện dài Dằng dặc triền sông mưa là cách ông nhớ về tuổi thơ của

mình Nói như nhà văn Phạm Ngọc Tiến, đó là “cuộc diễu binh hoành tráng

về tuổi thơ thần tiên mà Đỗ Phấn là chủ nhân” “Hồi ấy, mỗi khi mượn được chiếc xe đạp, việc đầu tiên là phóng sang cầu Long Biên Bờ bãi sông Hồng, cầu Long Biên ngày ấy là sân chơi lý tưởng của những đứa trẻ sống quanh khu phố cổ Rồi khi về, được thả xe trôi theo dốc Hàng Khoai”, Đỗ Phấn kể

Vì thế, những ký ức hình ảnh thân thương ấy luôn ẩn hiện trong những trang viết Nhưng chính xác hơn, với Dằng dặc triền sông mưa, Đỗ Phấn còn viết

về tuổi thơ của cả một thế hệ những người Hà Nội sinh ra trong những năm

1950 - 1960 của thế kỷ trước hay như trong Con mắt rỗng, Đỗ Phấn viết về

Hà Nội qua một thế hệ họa sĩ nổi tiếng Ông viết bằng những ký ức hình ảnh của riêng mình” [13]

Đỗ Phấn tâm sự về nguyên nhân khiến ông quyết định dấn thân vào văn chương ở tuổi ngũ tuần: “Khi 50 tuổi tôi mới in cuốn sách đầu tiên và hay nói đùa với bạn bè rằng mình đã nhịn viết trong vòng 50 năm Thật ra niềm khao khát chữ nghĩa luôn thường trực trong tôi suốt những tháng năm tuổi trẻ Giờ mới có điều kiện thực hiện ước mơ ấy Đó là một may mắn rất lớn khi mà bề dày trải nghiệm của tôi đã kha khá…” [41]

Sinh ra và lớn lên ngay bên bờ hồ Gươm, tâm điểm của Thủ đô, những vấn đề của một đô thị hiện đại luôn là những trăn trở trong các sáng tác của Đỗ Phấn với tâm thế của người trong cuộc Với việc ra sách ồ ạt, nhiều người đã nghĩ ở anh con người văn chương đang lấn át con người hội họa, nhưng trước

“nghi vấn” này, Đỗ Phấn đã phủ nhận: “Tôi viết ít hơn vẽ rất nhiều Đơn giản

vì đều đặn và đúng giờ là cầm bút vẽ, kể cả lúc có ý tưởng và không có ý

tưởng Còn viết thì không như thế…” Với Đỗ Phấn, vẽ là nghề, còn văn chương có lẽ là nghiệp

Văn xuôi Đỗ Phấn mang tính chiêm nghiệm về đề tài đô thị hiện đại đó

là phán ánh suy nghĩ của nhân vật về con người - tính cách con người thời hiện đại

Ở Đỗ Phấn người ta thấy sự thay đổi của con người theo cơ chế thị trường Trong nhịp độ phát triển gấp gáp, hối hả của cuộc sống hiện đại, không thể phủ nhận vị thế của truyện ngắn trong khả năng nắm bắt tinh nhạy, năng động hiện thực cuộc sống Thế nhưng, thể loại có vai trò quan trọng quyết định diện mạo, tầm thế của nền văn học hiện đại là tiểu thuyết Với khả năng dung chứa phạm vi hiện thực rộng lớn, với tính chất tự do, để ngỏ, linh động, tiểu thuyết có thể xâm nhập vào tất cả các tầng vỉa, ngóc ngách của hiện thực đời sống để nhận thức, phản ánh và biểu hiện

Ngoài ra, một trong những yếu tố ảnh hưởng đến đề tài đô thị của Đỗ Phấn là sự đổi mới từ nền kinh tế quan liêu tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường Con người không nhường nhịn mà phải cạnh tranh để phát triển Các tầng lớp xã hội loay hoay kiếm tìm con đường của mình Trong buổi giao thời ấy, một bộ phận thị dân năng động xuất hiện làm thay đổi cơ bản diện mạo của cuộc sống đô thị Kéo theo đó là sự xô bồ, nhố nhăng, những góc khuất của xã hội Những giá trị đạo đức, lối sống cũ bị xói mòn, trong khi những giá trị mới đang hình thành lại chưa có quy chuẩn vững chắc

Đỗ Phấn là một trong số ít nhà văn để tâm đến cuộc sống hỗn độn, xô

bồ thành thị “ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị, nhìn nhận các vấn đề của

đô thị một cách thấu triệt, mổ xẻ, tiên đoán, bắt bệnh cho nó nhiệt thành, cùng kiệt như Đỗ Phấn Ở các tác phẩm của anh, người ta thấy một đô thị đang vỡ

ra, đang bị cày xới, sục sạo trong cuộc chiến giữa bản thể và những lai tạp

nhố nhăng Nếu như ở Vắng mặt là sự đào sâu vào bi kịch cá nhân, loay xoay

ở những vấn đề mang tính cá nhân thì ở Chảy qua bóng tối lại có sự cực đoan

khi cắt nghĩa các vấn đề của đô thị và những hệ lụy của nó với cách nhìn rất

dễ khiến những kẻ “ngụ cư chân chính” phải chạnh lòng… Còn đến Rừng người, người ta đã thấy một đô thị - không - hẳn - là - Hà - Nội, một khái

niệm đô thị ở tầm cao hơn, đã có sự liên kết với các “đô thị vệ tinh”, các vùng nông thôn lân cận để vấn đề không còn là của một đô thị riêng lẻ nào Cùng với tiến trình mở rộng địa lý của Thủ đô, không gian tác phẩm của Đỗ Phấn cũng có sự mở rộng để hướng tới một Thủ đô rộng lớn hơn và cũng tượng hình hơn, để nói những vấn đề của thời đại” [42]

Tại Hội sách Thành phố vì hòa bình 2014, nói về việc viết văn, Đỗ

Phấn cho rằng đó là một hành động giữ gìn văn hóa Cũng như Bùi Xuân Phái

đã lưu giữ mái ngói tường rêu vào vĩnh cửu hội họa, thì nhà văn cần làm điều tương tự với chữ nghĩa Để văn hóa của một thị thành trầm mặc không bao giờ mất đi: “vẻ đẹp ở Hà Nội từng có và từng mất nhưng người cầm bút phải nhắc lại và làm sống dậy những giá trị, phẩm chất ấy” [15]

Một khía cạnh nữa trong những tác phẩm viết về Hà Nội - một đô thị nhiều năm tuổi của Đỗ Phấn là người Hà Nội Thực sự “ông không quá quan trọng hoặc đề cao khái niệm “người Hà Nội” Với ông, “người ở Hà Nội” thì đúng hơn Bởi vì, không có ai là người Hà Nội từ đầu Chúng ta đều từ một miền quê nào đó đến Cái ông muốn là lối văn hóa ứng xử lịch lãm của

“người ở Hà Nội”, làm sao cho nó đừng phai nhạt, lai tạp, biến tướng Ông cũng nói rất rõ rằng, quá trình đô thị hóa là tất yếu Ông lưu giữ những mái ngói tường nâu trong văn chương, không có nghĩa là ông bài trừ cái mới Đỗ Phấn “không quá tha thiết hay rên rỉ tiếc nuối khi mất đi những mái phố thâm nâu, những dãy phố cổ nhà ống mà ai ở trong đó cũng đều kêu khó, kêu khổ… Điều ông ấn tượng nhất cũng không phải là xã hội thị dân Hà Nội đang sống bây giờ, mà chính là Hà Nội ở cái thời mà ông và nhiều người đã được

may mắn sống Ở đó, sự giao tiếp đã làm nên cốt cách của con người Ở đó,

sự văn minh công cộng làm người ta tử tế hơn… Đó là những giá trị sống mà bây giờ, với tư cách người cầm bút, ông muốn viết ra, muốn mọi người đọc

nó, và mong một ngày không xa, những giá trị ấy sẽ quay trở lại mảnh đất này” [13]

Đỗ Phấn với sáng tác của mình mang tính chiêm nghiệm về đô thị hiện đại “Có thể nói ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị, nhìn nhận các vấn đề của đô thị một cách thấu triệt, mổ xẻ, tiên đoán, bắt bệnh cho nó nhiệt thành

và tận cùng như Đỗ Phấn” (Nguyễn Xuân Thủy) Ở các tác phẩm của ông, người ta thấy một đô thị đang vỡ ra, đang bị cày xới, xáo trộn trong cuộc chiến giữa phát triển và hệ lụy, giữa bản thể và những lai tạp nhố nhăng

Và dải đất ven sông Hồng chảy qua Hà Nội luôn là cảm hứng, là bối cảnh để Đỗ Phấn dựng nên những câu chuyện văn học, và nó đã trở đi trở lại trong những sáng tác của anh Trong một lần trả lời phỏng vấn, Đỗ Phấn thừa nhận: “Thời niên thiếu và cả về sau này nữa, mảnh đất ven sông vẫn là nơi thu hút sự chú ý của tôi nhiều nhất Ở đấy có thể nhìn thấy rất rõ sự vận động của một đô thị đang hình thành Thành phố nào cũng có những vùng đất nhá nhem bên lề, chẳng cứ ở ta mà Mỹ cũng vậy, như Bronx và Queens

ở cạnh New York Không hẳn là một đối cực với trung tâm thành phố nhưng đó là những mảnh đất có nhiều chuyện không lý giải được bằng luật

lệ thông thường Vừa ao ước trở nên thành phố vừa âm thầm hủy hoại những quy tắc thị dân…”

Đọc Đỗ Phấn, người ta cũng dễ hình dung đến những người của Hà Nội muôn năm cũ với những lịch lãm, phép tắc mà giờ đây với tầng lớp thị dân mới dường như đã trở nên xa xỉ Những trang văn của anh dễ khiến người đọc nghĩ đến những kẻ lạc thời, luôn tin tưởng tuyệt đối và thành kính vào những

giá trị đã được định hình, được vun đắp hàng trăm năm nhưng giờ đây bỗng trở thành những thứ dành cho kẻ hoài cổ, rỗi việc

Quả Đỗ Phấn có vẻ giống một kẻ “rỗi việc” thật “Rỗi việc” ngồi nhặt nhạnh, ngẫm nghĩ và xa xót trước những lỗ hổng của văn minh đô thị Trong những sáng tác của anh thường xuất hiện rất nhiều câu hỏi, những câu hỏi tự vấn, những câu hỏi của kẻ ngơ ngác không thể hiểu nổi tại làm sao lại ra nông

nỗi ấy Những gì Đỗ Phấn gợi liên tưởng đến bài thơ Ông đồ của Vũ Đình Liên với câu hỏi tiếc nuối và xa xót: “Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?” Nếu như trong thơ, Vũ Đình Liên đã gửi gắm niềm trăn trở ấy thì

Đỗ Phấn cũng giãi bày nỗi trăn trở tương tự ở lĩnh vực văn xuôi

Ở Đỗ Phấn người ta thấy sự thay đổi của con người theo cơ chế thị

trường Gần như là sống là tác phẩm đầu tiên Đỗ Phấn dùng ngôi thứ nhất -

“tôi” Song không khác các tác phẩm khác là tác giả vẫn viết về Hà Nội, thành phố nơi ông sinh ra, lớn lên, chứng kiến những đổi thay từ hình hài đến giọng nói người, đến món ăn, cách người ta sống, làm việc và yêu nhau

Câu chuyện được dẫn dắt theo một giọng kể Thành, một kiến trúc sư thôi làm công chức sở quy hoạch chuyển qua làm họa sĩ tự do Vẽ tranh, có tiền, có bạn bè và những cuộc tình đều nồng nàn dù sâu đậm hay thoảng qua, nhưng sao không thấy vui

Cuộc sống hiện đại có nhiều giả dối hồn nhiên Sao mà thành phố của mình cứ ngày một trôi đi đâu, và bao nhiêu đam mê, nhiệt huyết, ước mơ hồng hào ngày nào nay đã biến đâu mất, chỉ còn lại những toan tính, bất trắc;

và những cuộc tình - nếu nó vẫn còn đẹp và chưa uể oải thì cũng là bởi người vẫn còn sót lại chút lịch lãm tử tế, hoặc là khao khát tử tế

đô thị trong văn xuôi của Đỗ Phấn là đề tài nổi bật và được trở đi trở lại xuyên suốt các tác phẩm Nó mang chất riêng của một thị dân, một họa sĩ “Nếu như các nhà văn gốc Hà Nội đã làm nên những cột mốc riêng: Bảo Ninh mang

theo cái chất trai phố vào chiến trường để rồi cắm nên một cột mốc Nỗi buồn chiến tranh theo cách của một người Hà Nội bằng sự điềm tĩnh, sự chiêm

nghiệm riết róng và xa xót; Nguyễn Việt Hà đã dựng nên một chân dung Hà

Nội đầu những năm đổi mới bằng Cơ hội của Chúa với vẻ giễu nhại của kẻ

tinh quái có con mắt nhà tiên tri, chẩn đoán, bắt bệnh như thần, thì Đỗ Phấn tiếp tục dòng chảy ấy, anh đã dựng nên một bước chân dung lập thể của Hà Nội những năm đầu thế kỷ XXI với những ung nhọt đã bắt đầu vỡ lở, với những hang hốc ủ bệnh nay đang bộc phát

Chương 2 CÁC PHƯƠNG DIỆN CHỦ YẾU CỦA ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ

TRONG VĂN XUÔI ĐỖ PHẤN

2.1 Lối sống và thói quen sinh hoạt của người dân đô thị

2.1.1 Trang phục

Đề tài đô thị trong văn xuôi của Đỗ Phấn được thể hiện rất rõ nét qua lối sống và thói quen sinh hoạt đặc trưng phố phường mà chính tác giả đã trải

nghiệm Những cư dân đô thị có một lối sống khác với những thành viên ở

các miền quê Lối sống ấy được thể hiện qua trang phục, cách ăn uống và giao tiếp xã hội Đặc biệt, khi viết về lối sống của con người đô thị, Đỗ Phấn luôn luôn trăn trở, xót xa cho không gian văn hóa thị thành dần mờ mỏng, phai nhạt Ông bộc lộ những xúc cảm chân thành, tha thiết khi tái hiện “sự giằng

co giữa một bên là ý thức gìn giữ truyền thống và một bên là thôi thúc đổi mới” [24] Ông viết văn vừa như để ôn lại kỷ niệm, vừa như phác họa lại con người, văn hóa đô thị qua những thăng trầm thời gian Như đã có lần ông trải lòng, viết văn là một hình thức tìm lại những điều đã mất

Trong cuốn tản văn Ngồi lê đôi mách với Hà Nội qua giọng văn hóm

hỉnh của Đỗ Phấn ta thấy những chuyện trang phục, lối sống, cư xử, thái độ, giao tiếp… được coi là văn hóa tinh thần của phố cổ Hà Nội Xa xưa, thời trang của người Hà Nội là thời trang “tứ chiếng” đó là cách đọc trại đi của

“Tứ trấn” trong “Thăng Long Tứ trấn” Trang phục của người Hà Nội rất phong phú qua một nghìn năm hội nhập Thời phong kiến có những qui định

hà khắc với trang phục, mặc để phân biệt: dân ra dân, quan ra quan… Hà Nội thời Pháp thuộc đã hình thành một phong cách ăn mặc mới lạ Nam công chức

áo vét nhạt màu, quần ka ki lơ vê gấu là thẳng tắp Mùa hè mặc quần soóc đi giày bata Những tiểu thư khuê các mặc áo dài lụa cổ cao kín đáo Người lao