Tiếng cười trong văn xuôi hồ anh thái

Không dừng lại ở đó các sáng tác của Hồ Anh Thái cũng đã thực sự thu hút và tạo được ấn tượng trong lòng các tác giả nước ngoài qua những nhận xét chủ yếu tập trung chỉ ra cái nhìn dũng

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

VŨ THỊ HUỆ

Tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Hồ Anh Thái là người đem đến một giọng văn tươi mới, trẻ trung, tinh nghịch, hiện đại với một phong cách viết khá độc đáo đậm dấu ấn cá nhân Bằng tài năng, nhiệt huyết, trái tim giàu yêu thương của mình, nhà văn Hồ Anh Thái đã để lại cho văn học Việt Nam những tác phẩm có giá trị với một cách viết mới mẻ, một văn phong mang dấu ấn cá nhân sâu sắc

Hồ Anh Thái là một trong số không nhiều những cây bút xuất hiện sớm

và để lại dấu ấn văn xuôi đương đại Việt Nam Tác phẩm của ông tái hiện nhiều kiếp người, cảnh người trong nhiều thời điểm, nhiều tình huống để qua đó nói lên cảm nhận về nhân sinh Điểm nổi bật trong các sáng tác của

Hồ Anh Thái mà người đọc dễ dàng nhận thấy đó là “tiếng cười” một yếu tố

đặc sắc tạo nên thành công văn xuôi Hồ Anh Thái Bằng tiếng cười nhà văn

đã phanh phui mọi sự nghịch lý của cuộc sống hiện đại, dũng cảm dùng con chữ nhảy thẳng vào mọi sự nhốn nháo lố bịch của mọi tầng lớp người trong

xã hội Nhưng bao trùm tất cả tiếng cười và giọng điệu châm biếm, tố cáo ấy

là những ưu tư về đời sống và tính cách con người Việt

Tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái cho chúng ta thấy chân dung của hiện thực cuộc sống với bao bộn bề, nhiều góc khuất, nhiều trạng thái, nhiều giá trị tốt xấu đan cài Đã có lúc, khi nhìn về hiện thực ta chỉ chú ý đến phần nổi mà không hay rằng phần ẩn chìm bên trong mới là điều đáng nói và bằng

nỗ lực không mệt mỏi, Hồ Anh Thái đã tạo nên những cái nhìn độc đáo về đời sống Cái nụ cười chua chát về cõi nhân sinh, khả năng lật tẩy những sự trớ trêu, nghịch cảnh trong đời chỉ có thể có được khi nhà văn không nhìn đời bằng cảm hứng lãng mạn thuần tuý màu hồng mà nhìn nó như những mảnh vỡ Nhưng tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái đâu chỉ là vạch trần, là phê phán những điều xấu xa, lố bịch trong xã hội mà ẩn sau là tình cảm cao đẹp của lòng người, không quay lưng với nỗi đau trần thế và phía sau những bi kịch nhân sinh ấy, nhà văn không mất đi niềm tin và hy vọng vào con người Khát khao hướng thiện sẽ làm cho thế giới này thoát khỏi vòng tận thế và cuộc sống sẽ tốt đẹp và ý nghĩa hơn

Chọn đề tài nghiên cứu về giá trị thẩm mĩ của tiếng cười - nét ưu trội trong phong cách một tác giả đang ngày càng được dư luận chú ý nhưng chưa được đánh giá toàn diện, chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu đặc sắc của văn xuôi Hồ Anh Thái Hơn thế nữa, qua việc tìm hiểu đề tài, chúng tôi muốn trang bị thêm cho mình những hiểu biết mới về văn xuôi đương đại Việt Nam thông qua các tác phẩm của một nhà văn cụ thể Tất cả những điều

vừa kể đã tạo thêm động lực chắp cánh cho tôi đến với đề tài: Tiếng cười

trong văn xuôi Hồ Anh Thái

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hồ Anh Thái là nhà văn ngày càng có nhiều công chúng, các tác phẩm của ông ngày càng gây được nhiều sự chú ý của dư luận và bạn đọc Để có

cơ sở cho một cái nhìn sâu sắc, bao quát đối với tiếng cười trong văn xuôi, vừa không dẫm chân người đi trước, vừa đảm bảo tính khách quan khoa học, tôi xin lược khảo những nghiên cứu, đánh giá về sáng tác và tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái với những sáng tác của mình, đã thực sự thu hút và tạo được những ấn tượng tốt cả trong và ngoài nước Hiếm có tác giả nào có sức sáng tạo dồi dào và có nhiều ý kiến đánh giá khác nhau như Hồ Anh Thái

Trong bài “Hồ Anh Thái - người lúc nào cũng đang viết” [38], Hoài

Nam nhận định rằng: “ Trong số các nhà văn Việt Nam hiện nay, ai là người viết khỏe nhất, viết đều đặn nhất và được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt nhất? Tôi tin rằng, dù chúng ta có chọn ra top 10, top 5, hoặc thậm chí top 3

đi chăng nữa, thế nào trong đó cũng có cái tên Hồ Anh Thái”

Nhà văn Lê Minh Khuê nhận định: Đây là người con đi dài với văn chương

Rồi Nguyễn Đăng Điệp khi khảo sát các sáng tác của Hồ Anh Thái đã nhận định: Rõ ràng, xuất phát từ quan niệm coi cuộc đời như những mảnh

vỡ, bản thân mỗi con người lại mang những mảnh vỡ, những xung lực khác nhau trong trăm ngàn mảnh vỡ kia đã trở thành nét chính trong quan niệm về cuộc sống của Hồ Anh Thái Chính quan niệm này sẽ tạo nên tính đa cấu trúc trong các tác phẩm của anh [14, 350]

Nói về cuốn tiểu thuyết mới đây nhất của Hồ Anh Thái SBC là săn bắt

chuột (2011), ngay lời tựa đầu tiểu thuyết có nhận định rằng: Tiểu thuyết

mới nhất của Hồ Anh Thái có một màu sắc lạ, một cách viết về hiện thực độc đáo Một bức tranh hiện thực huyền ảo có cả nhân vật chuột và nhiều

nhân vật người, trong rất nhiều sự kiện, chi tiết của đời sống: ma tuý, buôn bán đất, khai hoang, chuyện tại sân golf, trong văn phòng, trên internet… Ngôn ngữ văn chương dân gian đầy ắp lời hát nhại, khẩu ngữ, nói lái, những câu vần điệu thời sự của một thời Không chỉ là chữ được viết ra, mà

là chữ được bố cục mới, như một trường ca đầy hấp lực, mời gọi, khiến đã theo dõi là không thể dứt

Không dừng lại ở đó các sáng tác của Hồ Anh Thái cũng đã thực sự thu hút và tạo được ấn tượng trong lòng các tác giả nước ngoài qua những nhận xét chủ yếu tập trung chỉ ra cái nhìn dũng cảm của nhà văn về “hiện thực khi thế giới thảm hại đi qua chiến tranh và sử dụng thay đổi văn hoá, cùng với văn phong vừa hài hoà vừa sâu sắc của tác giả”

Tiến sĩ văn học Ấn Độ K.Pandey đã từng nhận xét truyện ngắn viết về

Ấn Độ của Hồ Anh Thái trên báo The Hindustan là: Những dòng chữ của

Hồ Anh Thái là những mũi kim châm cứu Á Đông đã điểm huyệt tính cách

Ấn Độ

Nhà văn Wayne Karlin (Mỹ) viết: Với lòng kính trọng và tình yêu, anh chấp nhận điểm xuất phát của mình trong lịch sử và văn học nước nhà, nhưng cũng hướng ra cho những ảnh hưởng khác - nổi bật là chủ nghĩa huyền ảo Mỹ la tinh và tác phẩm của nhà văn Pháp gốc Czech Milan Kundera và anh đã để cho tác phẩm của mình đưa văn học Việt Nam đương đại đi theo những hướng mới

Ngoài một số công trình nghiên cứu và đánh giá về các sáng tác của Hồ Anh Thái chúng tôi còn tìm hiểu và thu thập được những công trình nghiên cứu và nhận định của nhiều nhà nghiên cứu về sự thể hiện và giá trị thẩm mỹ

của tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái

Bài viết trên báo Người Đại biểu Nhân dân, có nhận xét rằng: Bằng tiếng cười tác giả đã phanh phui những cái nhẽ ra không có quyền tồn tại song lại

nghiễm nhiên đang tồn tại trong cuộc sống và mặt khác, nhà văn cũng buộc người đọc phải nhận thức một sự thật cuộc sống này, ở đây, bây giờ, tất cả đều đang ngổn ngang và chắc hẳn để có một trật tự tương đối, sẽ phải mất không ít thời gian và nỗ lực cho nó

TS Bùi Thanh Truyền nhận định như sau: Phát hiện rất nhanh cái lố bịch trong thực tại tác giả đã khai thác đến tận cùng phương diện gây cười của chúng để đưa vào tuyến vận động của cốt truyện Châm biếm, mỉa mai, trào lộng, hài hước là những nhân tố tạo nên sắc thái giễu nhại trong truyện ngắn

Hồ Anh Thái… Dám nhìn thẳng vào cái hài - đời với đầy những trật khớp, vênh lệch của cuộc sống thời tiền và hậu đổi mới rồi thể hiện nó bằng thứ ngôn ngữ tương xứng để tự cười và chọc cười thiên hạ…

Ngô Thị Kim Cúc trong bài viết “Có ai chẳng muốn đùa”, sau khi nói

về những thú vị trong Tự sự 265 ngày đã cho rằng: “Ở đâu, với ai, trong

chuyện gì, Hồ Anh Thái cũng tìm ra được bao nhiêu là cái hài hước, đáng cười, mà lại cười một cách rất… đúng mực, chỉn chu, rất… an toàn! Tưởng

có thể cười mãi với Hồ Anh Thái cho đến lúc buông sách ra Thế nhưng sách chưa buông thì cười cũng đã bay biến để cho tiếng thở dài thế chỗ” Cuối bài viết, tác giả kết luận: “Đó là giọng điệu riêng của Hồ Anh Thái trong tập

sách này: Tự sự 265 ngày Có một Hồ Anh Thái tinh quái đến suồng sã khi

vẽ nên một tập hợp chân dung kiểu như thế khi bắt người đọc phải cười phải đau như thế!” [12, 231-233]

Trong bài viết Hiện tượng văn chương Hồ Anh Thái, Anh Chi khẳng

định những đóng góp của nhà văn đối với nền văn học đổi mới, đặc biệt là

bút pháp của các truyện ngắn Theo ông, văn chương trong các tập Tự sự

265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Sắp đặt và diễn là thứ văn chương trào lộng

sâu sắc Ở đó, “sức khái quát của những truyện ngắn đạt đến tầm cổ điển, mà

ngôn ngữ miêu tả thật hiện đại, sau những khe chữ là một nụ cười minh triết

và sống động của thực tại”

Nguyễn Thị Minh Thái trên Báo Văn nghệ, 10-6-2006 đã nhận xét về

tiểu thuyết Mười lẻ một đêm như sau: Không hề chường mặt như nhân vật Tôi trong Cõi người rung chuông tận thế tác giả chỉ đưa ra liên tiếp các chi

tiết nối liền chi tiết trong một giọng bình luận ngoa ngoắt (bên ngoài), và cố tình giấu vào (bên trong) một nỗi đau thế sự, với giọng bình luận kiểu giễu nhại từ đầu đến cuối tiểu thuyết Và người đọc, hoàn toàn bị cuốn theo giọng

kể ấy mà khi cười thầm lúc cười mỉm, cười nhẹ, rồi có lúc phải cười rũ ra, cười phá lên, thì mới đã đời Và có thể, cười đấy mà đau, mà ghét cay ghét đắng chính người viết…Ta ngờ rằng, tác giả hình như còn muốn nhiều hơn thế nữa, những cú đúp ngoạn mục, kiểu dân gian thường nói: khóc lên tiếng cười, hay là cười ra nước mắt [3, 364]

Có rất nhiều bài viết về văn xuôi Hồ Anh Thái, trên đây chỉ là một số những bài viết Có nhiều bài viết cần bàn luận thêm nhưng hầu hết các ý kiến đều khẳng định Hồ Anh Thái là cây bút triển vọng, có phong cách đa dạng, có cái nhìn đa chiều về hiện thực, có những cách tân về nghệ thuật Qua những tài liệu chúng tôi nhận thấy: chưa có nhiều công trình nghiên cứu

về tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái, chủ yếu là một vài nhận định, đánh giá Xuất phát từ thực tế đó, việc nghiên cứu tiếng cười trong văn xuôi

Hồ Anh Thái có thể xem là một hướng nghiên cứu hợp lý, có ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn cao Từ đó thấy được ý nghĩa thẫm mỹ đậm chất nhân văn, những nét độc đáo trong nghệ thuật văn xuôi, cũng như những đóng góp của Hồ Anh Thái cho văn xuôi đương đại Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối với đề tài này, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là: Tìm hiểu sự thể hiện của tiếng cười và hiệu ứng thẩm mỹ của nó trong văn xuôi Hồ Anh Thái

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện và hoàn thành đề tài này, chúng tôi xác định phạm vi

nghiên cứu là ba tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, Cõi người rung chuông tận

thế, SBC là săn bắt chuột, hai tập truyện ngắn Sắp đặt và diễn, Tự sự 265 ngày và tập tiểu luận Hướng nào Hà Nội cũng sông

4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu, căn cứ vào nội dung và yêu cầu của đề tài chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp thống kê, miêu tả: Thống kê các tác phẩm tiêu biểu của

Hồ Anh Thái phục vụ cho đề tài, sưu tầm các công trình nghiên cứu đi trước

và nhiều đánh giá, nhận xét Trên cơ sở đó để ta có một cái nhìn khách quan, tổng thể hơn về vấn đề

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp: Cùng với việc thống kê cần phải có

óc phân tích, tổng hợp một cách lôgic, hợp lí Vừa tổng hợp vừa đưa ra những dẫn chứng để phân tích, mổ xẻ vấn đề

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu: Nhằm phân biệt sự giống và khác

nhau trong phong cách sáng tác, việc thể hiện và giá trị thẩm mỹ của tiếng cười trong văn xuôi của Hồ Anh Thái so với các nhà văn khác

5 Bố cục đề tài

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung của

đề tài chia làm ba chương:

Chương 1: Hồ Anh Thái trong đời sống văn học Việt Nam đương đại Chương 2: Tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái nhìn từ góc độ nội dung phản ánh

Chương 3: Tiếng cười trong văn xuôi Hồ Anh Thái nhìn từ góc độ phương thức trần thuật

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

HỒ ANH THÁI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HỌC

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Hồ Anh Thái một nhà văn đa phong cách

1.1.1 Tiểu sử nhà văn Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái sinh ngày 18 tháng 10 năm 1960 tại Hà Nội Nguyên quán ông ở Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu, Nghệ An, một mảnh đất “địa linh nhân kiệt” Sinh ra trong thời buổi chiến tranh, khi cuộc chiến tranh chống Mỹ lan

ra miền Bắc, Hồ Anh Thái 5 tuổi nên được đưa đi sơ tán ở nông thôn Chiến tranh nhanh chóng mở rộng tới các làng quê, nơi dự trữ rất nhiều con người

và vật lực để cung cấp cho mặt trận Vậy là, ngay từ thời thơ ấu, Hồ Anh Thái đã biết về nông thôn, đã chứng kiến máy bay địch dội bom xuống xóm làng, thấy lửa cháy và những cái chết Những ấn tượng đầu đời này thực sự sâu đối với một người về sau trở thành nhà văn

Hồ Anh Thái có thói quen đọc rất nhiều ngay từ thời niên thiếu, nên anh sớm hiểu biết về cuộc chiến tranh trên quê hương mình ở phương diện văn hoá

Ông theo học bậc Đại học ngành Quan hệ Quốc tế Sau khi tốt nghiệp, ông tham gia viết báo và làm công tác ngoại giao ở nhiều quốc gia Âu - Mỹ, đặc biệt là năm 1988, Hồ Anh Thái sang nghiên cứu và làm việc ở Đại sứ quán Việt Nam tại Ấn Độ Và ông sống ở đất nước này sáu năm Đây là một bước quan trọng trên đường đời nhà văn Ấn Độ là xứ sở của những tư

tưởng rất minh triết và hết sức siêu hình, là quê hương của những trí tuệ hiền minh bậc nhất của nhân loại từ cổ đại đến cận - hiện đại…Ở tuổi 30, Hồ Anh

Thái đã tốt nghiệp Học viện Hinđi của Ấn Độ , được coi là “nhà Ấn Độ học” Giỏi ngoại ngữ, ông là một nhà ngoại giao, giảng viên, nhà nghiên cứu Ấn

Độ

Là một nhà văn trẻ, khá thành đạt nhưng Hồ Anh Thái rất thích sưu tầm băng hát chèo, hát ca trù Ông lại mê hát sẩm, thích đi xem các vở ca kịch mới dựng trong nước Sở thích ấy có thể là một niềm đam mê, thể hiện ý thức dân tộc mà cái chất văn hóa đã thấm vào một phần máu thịt trong con người của nhà văn này Nó chắp cánh, thổi hồn cho lời văn nghệ thuật trong sáng tác của ông

Năm 1988, Hồ Anh Thái trở thành Hội viên Hội nhà văn Việt Nam, được bầu làm Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam Năm 2000, ông được bầu làm Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội Là tiến sĩ văn hoá phương Đông, thỉnh giảng ở một số trường đại học nước ngoài, đi và viết ở nhiều nơi,

Hồ Anh Thái hiện là Phó đại sứ Việt Nam tại Iran

1.1.2 Sự đa dạng của phong cách văn xuôi Hồ Anh Thái

Không phải bất cứ nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ có nhà văn nào có tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Và Hồ Anh Thái thực sự là một nhà văn như thế, hơn cả điều đó phong cách văn xuôi Hồ Anh Thái được đánh giá là đa dạng, phong phú Đây là một yếu tố quan trọng cho việc tạo nên những sáng tác văn xuôi vô cùng có giá trị, đặc biệt sự đa dạng trong phong cách văn xuôi đã góp một phần không nhỏ trong

sự thể hiện “tiếng cười” trong văn xuôi Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái cũng là một trong số ít những nhà văn có quan niệm rất mới về phong cách Theo ông, một người viết có phong cách thực sự là phải

có nhiều phong cách và cần biến hóa phong cách của mình cho phù hợp với từng đề tài và từng tác phẩm Với ông, phong cách không phải là “cái vỏ ngoài bất biến và ngoan cố” Nếu người nghệ sĩ cứ khăng khăng bám lấy

một phương pháp, một nét đặc trưng đã chọn thì sẽ dễ trở nên “lười biếng,

sợ thay đổi, sợ mạo hiểm” Đây là một quan niệm “cấp tiến”, phù hợp với bản thân đời sống văn học hôm nay

Người ta cho rằng mỗi nhà văn thường chỉ viết được một thể loại hoặc nếu viết nhiều thể loại thì cũng chỉ thành công ở một thể loại mà thôi Nhưng Hồ Anh Thái lại thành công cả ở hai thể loại: truyện ngắn và tiểu thuyết Theo thời gian, Hồ Anh Thái thực sự gây xôn xao dư luận bạn đọc

với Tự sự 265 ngày (tập truyện ngắn), Bốn lối vào nhà cười ( tập truyện ngắn), Cõi người rung chuông tận thế ( tiểu thuyết), Mười lẻ một đêm (tiểu thuyết), Đức Phật, nàng Savitri và tôi (tiểu thuyết) và mới đây nhất là cuốn tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột Phong cách của một nhà văn cũng biểu

hiện ở thể loại, sự thành công vang dội của cả truyện ngắn và tiểu thuyết cho thấy một phong cách ưu tú của Hồ Anh Thái

Mỗi nhà văn thực tài bao giờ cũng xây dựng được một nhãn quan riêng về thế giới Hồ Anh Thái không nhìn cuộc sống theo lối “chưng cất”, ở

đó chỉ hiện lên những khuôn mặt đẹp đẽ, những tính cách “vô trùng” mà tạo nên những tác phẩm nghệ thuật mang dáng dấp của một tổng phổ nhiều bè, đầy nghịch âm Trước một hiện thực đa dạng như thế, giữ nguyên một chất giọng sẽ có cơ làm mòn cảm hứng và thu hẹp khả năng bay lượn của trí tưởng tượng Trên vốn văn hoá đã được tích luỹ, nhà văn phải luôn thay đổi giọng điệu Đây là tính “động” của phong cách và giọng điệu của nhà văn L.Tolstoy cũng từng nói rằng, cái khó nhất khi bắt tay vào một tác phẩm mới không phải là chuyện đề tài, tư liệu mà phải là chọn cho được cái giọng điệu thích hợp Sự thay đổi giọng điệu trong các tác phẩm của Hồ Anh Thái cho thấy ông là người không muốn lặp lại mình Mỗi tác phẩm, mỗi chặng sáng tác là một tone khác nhau Hồ Anh Thái đã có ý thức tạo nên những giọng điệu mới Bên cạnh màu sắc trữ tình, người đọc khi tiếp xúc với những tác

phẩm đầu tay của Hồ Anh Thái có thể bắt gặp những màu giọng khác: trẻ

trung, tinh nghịch, nhưng cũng rất hóm hỉnh như Chàng trai ở bến đợi xe, rồi chất trữ tình sâu lắng trong Người và xe chạy dưới ánh trăng Những tác

phẩm viết về miền đất Ấn Độ lại được tác giả thể hiện bằng một hình thức giọng điệu hoàn toàn khác Chất giọng trữ tình đã nhường chỗ cho một giọng văn sắc lạnh Không né tránh nỗi đau, trái lại, nhà văn có ý thức xoáy sâu vào các vết thương nhức nhối trong đời sống và thể hiện chiều sâu những tiếng thở dài nén ghìm sau những bi kịch nhân sinh Ở giai đoạn này,

Hồ Anh Thái cố gắng tạo ra sự hoà trộn của nhiều sắc thái giọng điệu Có

giọng xót xa trong Tiếng thở dài qua rừng kim tước, có sự hài hước trong

Người đứng một chân Trong truyện ngắn Hồ Anh Thái thời kỳ này, màu sắc

triết luận khá đậm Màu sắc trữ tình không mất đi mà chìm xuống mạch ngầm ngôn bản Đây là lý do nhiều người thích đọc Hồ Anh Thái Chất

giọng giễu nhại trong sáng tác Hồ Anh Thái trở nên nổi bật trong tập Tự sự

265 ngày, Mười lẻ một đêm…

Điều đáng chú ý, dẫu cập nhật, giàu tính thời sự thế nhưng tiểu thuyết của Hồ Anh Thái vẫn hiện diện một khối lượng lớn thành ngữ, tục ngữ Chúng xuất hiện trong rất nhiều văn cảnh và thường được trích dẫn nguyên

văn: Chết trẻ khoẻ ma, buôn phấn bán hương, thân nhau lắm cắn nhau đau,

lên voi xuống chó, mèo mả gà đồng, gậy ông đập lưng ông, đầu tắt mặt tối, thầy bói nói mò, trai mồng một gái hôm rằm, nhà rách vách nát, nước chảy

đá mòn, dãi nắng dầm sương tương phải nát, đi một ngày đàng học một sàng khôn, trong nhà nhất mẹ nhì con/ ra đường lắm kẻ tươi giòn hơn ta…

Cách dùng lời ăn tiếng nói của dân gian làm cho câu văn ngắn, gọn, súc tích

mà giá trị trần thuật lại nhân lên rất nhiều

Không chỉ đưa lời ăn tiếng nói dân gian vào tác phẩm của mình, Hồ Anh Thái còn mang vào văn chương những ca khúc âm nhạc, điều đáng nói

là là nó được cách cách điệu hết sức độc đáo mà bất cứ ai đọc cũng không thể không bật cười Nói về trận lụt lịch sử ở Hà Nội biến các đường phố thành sông, nhà văn viết:

Hà Nội mùa này phố cũng như sông

Cái rét đầu đông, chân em thâm vì ngâm nước lạnh

Hoa sữa thôi rơi, em tôi bơi cả chiều trên phố

Đường Cổ Ngư xưa ngập tràn nước sông Hồng

Hà Nội mùa này chiều không có nắng

Phố vắng nước lên thành con sông

Quán cóc nước dâng ngập qua mông

Hà Nội mùa này bao đau đớn

Ta nhớ đêm nào lạnh đôi tay

Cho đến đêm qua lạnh đôi chân

Gìơ đây lạnh luôn toàn thân

………

Hà Nội mùa này người đi đơm cá

Có thể nói việc miêu tả trận lũ lịch sử giữa lòng Hà Nội thật độc đáo, chỉ bằng một bài nhạc chế ngắn gọn nhưng đã thể hiện rõ ràng, chi tiết sự lan tràn, lớn mạnh của trận lụt lịch sử biến thủ đô hoa lệ tràn ngập trong nước Miêu tả trận lụt là như vậy còn trận hạn hán thì sao?

Hà Nội mùa này bãi cát mênh mông

Phố lớn người đông em khô mông vì không nước lạnh

Mưa có thôi rơi em tôi ngập chìm ly nước

Đường Cổ Ngư xưa đều cạn đáy hai hồ

Hà Nội mùa này người kinh doanh cát

Bờ cát lên ta đào giun chơi

Bới cát lên ta trồng thanh long

Tìm đâu tìm đâu bến bờ?

Thật tài tình, bằng việc mượn lời ca của bài hát gốc, Hồ Anh Thái dùng hình thức nói lái miêu tả đầy đủ, sinh động bức tranh phố phường Hà Nội trong cơn biển nước cũng như trong cảnh hạn hán khô khan Chính thủ pháp dùng âm nhạc để so sánh này đã mang lại sự hài hước, phá cách, mới

lạ, hấp dẫn người đọc

Sự đa dạng trong phong cách văn xuôi của nhà văn Hồ Anh Thái còn thể hiện ở việc xây dựng nhân vật Trong các sáng tác của mình ông không xây dựng nhân vật một chiều: nhân vật tốt hay nhân vật xấu mà nhân vật của

Hồ Anh Thái không có người hoàn toàn tốt hoặc xấu hoàn toàn Hồ Anh Thái từng nói ông thuộc môi trường sống của mình, vì thế chính hoàn cảnh

đã chọn đề tài cho ông nên những nhân vật cũng mang cốt cách, tâm thế của đời thực, quen thuộc, gần gũi, trần tục

Điều độc đáo trong phong cách của ông trong việc xây dựng nhân vật còn thể hiện qua hệ thống nhân vật nghịch dị - kiểu nhân vật có tính cách lập

dị, quái đản…đựơc xuất hiện khá nhiều góp phần đắc lực cho việc phản ánh hiện thực xã hội với bao thói hư tật xấu, với những dị dạng quái trạng ung nhọt vẫn đang từng ngày gậm nhấm, tàn phá xã hội

Đến đây, chúng ta có thể khẳng định về sự đa dạng trong cách văn xuôi của Hồ Anh Thái Đa dạng mà độc đáo, mới lạ mà tinh tế, vừa có sự kết hợp của truyền thống với hiện đại, vừa có sự phá cách mới mẻ trong văn phong Hồ Anh Thái đã thổi một luồng hơi mới trong phong cách sáng tác văn xuôi cho nền văn học đương đại Việt Nam

1.2 Sự nghiệp văn chương

1.2.1 Hồ Anh Thái – một bút lực sung mãn

Hồ Anh Thái là nhà văn sung sức, được bạn đọc chú ý qua một loạt tiểu thuyết, truyện ngắn với lối viết hiện đại và dám nhìn thẳng vào những vấn đề gai góc của xã hội hiện nay Những tác phẩm của ông đã tạo được dư luận trong đời sống văn chương nước nhà

Khi mới vào tuổi hai mươi, đang là sinh viên Đại học Ngoại giao, Hồ

Anh Thái đã là tác giả văn xuôi có truyện ngắn đăng đều trên các báo Văn

Nghệ, Văn nghệ Quân đội… Anh bắt đầu cuộc đời văn chương từ đầu những

năm 80, thế kỷ XX, với một bút pháp thực sự mới mẻ Bút pháp mới mẻ của

Hồ Anh Thái có được thật tự nhiên, như do trong hồn trong máu, trong tư duy của anh nó đã vậy Không giống như trường hợp những năm sau này,

một số nhà văn săn tìm hình thức tân kỳ, để văn mình được “mới hơn”

Nói về sức sáng tạo, sức viết của nhà văn Hồ Anh Thái, nhà phê bình văn học Hoài Nam có nhận định như sau:

Thử đặt một câu hỏi: trong số các nhà văn Việt Nam hiện nay ai là người viết khoẻ nhất, viết đều đặn nhất và được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt nhất? Tôi tin rằng, dù chúng ta có chọn ra một top 10, top 5, hoặc thậm chí top 3 đi chăng nữa, thế nào trong đó cũng có cái tên Hồ Anh Thái Thì, chính những con số thống kê lạnh lùng đã cho biết điều đó Bắt đầu viết văn từ lúc 18 tuổi, ông đã có thâm niên 30 năm cày ải trên cánh đồng chữ nghĩa 30 năm với khoảng 30 đầu sách đã xuất bản, nghĩa là gần như năm nào ông cũng có sách in ra Nghĩa là trong suốt 30 năm qua, lúc nào anh cũng đang viết Phải nhấn mạnh chi tiết này, bởi lẽ, nó cho thấy rất rõ tính chuyên nghiệp trong con người nhà văn Hồ Anh Thái, điều mà xem ra khá nhiều người có danh xưng là nhà văn ở ta hiện nay chưa, hoặc không có

Hồ Anh Thái là nhà văn thấu hiểu bản chất sự sống đang diễn ra rất nhanh, điều đó khiến ông viết được nhiều Những truyện ngắn ban đầu của

Hồ Anh Thái, tiêu biểu là Chàng trai ở bến đợi xe, Nói bằng lời của mình,

Mảnh vỡ của đàn ông… đã được bạn đọc chú ý bởi bút pháp mới và bởi

cuộc sống trong truyện cũng thật tươi, mới

Về làm việc ở Bộ Ngoại giao một thời gian ngắn, Hồ Anh Thái đi bộ đội

nghĩa vụ quân sự Cũng dịp này, tập truyện ngắn Chàng trai ở bến đợi xe

được xuất bản Trong thời gian làm nghĩa vụ quân sự, vào tháng 11/1985,

Hồ Anh Thái đã viết cuốn tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo, đề cập những

chấn thương về thể chất và tinh thần của những người phụ nữ đi qua cuộc chiến tranh, trở thành quá lứa, lỡ thì Năm 1986, Hồ Anh Thái lại xuất bản

tiểu thuyết Vẫn chưa tới mùa đông Và năm này, anh cũng viết xong thiên tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng.Với một sức bút mạnh mẽ, mỗi

năm Hồ Anh Thái đều đặn cho ra đời một cuốn tiểu thuyết Sức viết của anh thật dồi dào, rất hiếm thấy trong số các nhà văn Việt Nam thời ấy và cả hiện nay

Cho đến nay, Hồ Anh Thái đã là tác giả của hơn 30 tập truyện ngắn và

tiểu thuyết: Người và xe chạy dưới ánh trăng, Trong sương hồng hiện ra,

Người đàn bà trên đảo, Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, Đức Phật, nàng Savitri và tôi, Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Họ trở thành nhân vật của tôi, Namsakar Xin chào Ấn Độ, SBC là săn bắt chuột Tác phẩm được dịch ra hơn mười thứ tiếng và xuất bản ở Mỹ, Pháp,

Thuỵ Điển, Hàn Quốc, Đan Mạch, Ấn Độ…

Nhà văn chuyên nghiệp là người phải biết tự ép mình vào một thứ kỉ luật viết Và nhà văn chuyên nghiệp là người có đủ kỹ năng và nghệ thuật để khi ngồi vào bên bàn, có thể huy động cảm hứng đến Hồ Anh Thái đã làm được điều ấy Đó là công việc hàng ngày đối với anh, tựa như người nông dân hàng ngày phải lao động trên cánh đồng của mình để làm ra hạt lúa củ khoai Mặt khác, nếu xét ở hiệu quả lao động, thì sản phẩm văn học “made in Hồ

Anh Thái” luôn là mặt hàng được chú ý trên thị trường hiện nay, phản ánh qua lượng phát hành và số lần tái bản Anh sống được, sống khoẻ chỉ bằng việc viết văn, và chẳng có lẽ đó không phải là dẫn chứng đáng kể nữa về tính chuyên nghiệp của một nhà văn? Không chỉ thế những sáng tác của ông luôn được độc giả đón nhận nồng nhiệt, điều đó cũng góp phần đắc lực cho hành trình sáng tác nghệ thuật của Hồ Anh Thái

1.2.2 Những trang viết giàu trăn trở với cõi đời, cõi người

Nền văn chương Việt Nam có tới ba, bốn thập kỷ sa vào lối văn biểu dương, minh hoạ, tạo nên một thứ văn chương hiện thực đơn giản Hồ Anh Thái là nhà văn không phụ thuộc gì văn chương tả thực hay văn chương lãng mạn mà các tên tuổi lớn như Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Thạch Lam…đã tạo nên đầu thế kỷ XX Có thể nói, ông là người chuẩn

bị tương đối đầy đủ về mặt văn hoá, trong đó có cả những giá trị văn chương Hồ Anh Thái là nhà văn của cuộc sống đang cuồn cuộn trước mắt Trước mắt ông là cuộc sống xô bồ, ngổn ngang trăm mối Xã hội ta bây giờ lắm loại người quá, nhiều kiểu sống quá Những thanh niên mới lớn thì tự

do, buông tuồng, trong họ nảy sinh không ít thói dị hợm Đời còn nhiều người nghèo khó, nhưng cũng đã thấy lắm kẻ giàu phất lên nhanh Những người bán báo rong len lỏi vào ngõ ngách chào mời đọc các vụ án…Những trang viết của ông là những suy tư, là thái độ, là quan điểm, là tình cảm với con người với cuộc sống hiện thực xô bồ ngoài kia

Cõi người rung chuông tận thế - từ một cốt truyện mang tính siêu thực,

Hồ Anh Thái đã đem những vấn đề rất Con và rất Người đặt lên trang giấy: dục vọng, cái ác, chiến tranh, tình yêu, thù hận, vòng luân hồi bất tận…trói buộc con người, có thể trong thời hạn, cũng có thể là mãi mãi…Bằng một

cái nhìn xâu chuỗi, dễ thấy trong thế giới nghệ thuật ấy hiện lên một “cõi

người” sinh động và đầy biến ảo “Cõi người” không chỉ được gọi tên một

cách trực tiếp như trong Cõi người rung chuông tận thế mà nó còn được

khắc hoạ, được tạo dựng trong bất cứ một tiểu thuyết nào của Hồ Anh Thái

Nó hàm chứa một quan niệm, một cách nhìn, một chiêm nghiệm về cuộc đời, về nhân tình thế thái của nhà văn Cũng như Tấn trò đời của Balzac,

“Cõi người” trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái cũng là một “tấn trò đời”, một

nhân loại riêng với đầy đủ tất cả những hỉ, nộ, ái, ố, sinh, lão, bệnh, tử…Những khám phá tinh vi về con người, về từng số phận, từng cảnh huống, từng tính cách đã góp phần tạo nên một thế giới người với đủ mùa sắc phong phú Ông đã tái hiện thành công một xã hội người với nhiều loại người, với các mối quan hệ chằng chịt Xã hội bên cạnh những sự đổi mới, tân tiến, hiện đại, tân thời thì cũng bộc lộ nhiều vấn đề bất cập, nhiều cái đáng khóc, đáng cười, nhiều thói hư tật xấu của con người Trong xã hội ấy

có những con người đầy bản lĩnh và đầy khát vọng như Hoà (Người đàn bà

trên đảo hoang), trong sáng như cậu bé Tân (Trong sương hồng hiện ra),

nhưng cũng có những con người ngập chìm trong dục vọng, những thanh

niên tha hoá như Cốc, Bóp, Phũ (Cõi người rung chuông tận thế), hay chuyện Mười lẻ một đêm đâu chỉ là chuyện của một đôi tình nhân trớ trêu bị

nhốt trong căn phòng của một người bạn mà thực chất là chuyện của “cả một thời thế, một cõi người ở ngoài kia nhốn nháo và đầy nghịch lý được quy chiếu trong một cái nhìn trào lộng và phóng đại Mà giường như điều gì cũng có Chuyện học thuật, phong cấp phong hàm, chuyện trai gái nhà nghỉ nhà trọ, chuyện hát hò, vẽ tranh nặn tượng, chủ nghĩa văn chương, chuyện các doanh nhân thời mở cửa, chuyện các ma-đam quyền cao chức trọng dắt nhau đi tìm đất lập trang trại, thậm chí cả chuyện đái đường và du lịch rác” Từng trải hơn, chiêm nghiệm hơn, cùng với thời gian, Hồ Anh Thái nhận ra cái bi hài có mặt khắp nơi, thậm chí cả những nơi sang trọng, quyền quý và

cuộc sống là một vòng nhân sinh luân hồi có thiện có ác, có vui có buồn, có hạnh phúc có đau thương, có chia ly có hội ngộ…

Con người trong sáng tác của Hồ Anh Thái không chỉ đa chiều, đa diện

mà còn chứa đựng những bí ẩn không thể hiểu hết, không thể khám phá hết Trang viết của nhà văn đã khám phá cái phần khuất lấp, ẩn chìm dẫn dắt số phận riêng mỗi con người Dường như sau mỗi tác phẩm là một câu hỏi, một băn khoăn về cõi thế, về bi kịch của những “kiếp người đi qua” Những trang viết của ông khi thì sâu lắng, khi thì hài hước, dí dỏm, lúc thì sâu cay, gai góc nhưng tựu chung đều thấm đẫm tình cảm, dẫn dắt con người hướng thiện Chính vì thế xuyên suốt hầu hết các tác phẩm của Hồ Anh Thái là tư tưởng nhân văn cao đẹp, thánh thiện, đó cũng là cái cốt lõi trong quan niệm của ông về cõi đời, cõi người

2.1.1 Hiện thực cuộc sống với bao thói hư tật xấu

Trong cuộc sống mà hàng ngày chúng ta đang sống có bao nhiêu những điều tốt đẹp, có bao những tấm lòng nhân ái, có bao tấm gương đạo đức được tôn vinh…Nhưng song song cùng tồn tại với những cái đẹp, cái tốt ấy

là bao thói hư tật xấu vẫn len lỏi và đang làm mất dần vẻ đẹp cuộc sống Bằng con mắt tinh tế của một nhà văn, bằng tấm lòng nhân nghĩa của một trái tim người con đất Việt, Hồ Anh Thái đã mạnh dạn dùng tiếng cười trong tác phẩm của mình để phơi bày cái hiện thực cuộc sống với những thói hư tật xấu của con người

Trong tập tiểu luận Hướng nào Hà Nội cũng sông, một tập tiểu luận

được dệt bằng những câu chuyện chân thực và sống động, bằng văn phong lịch lãm và hóm hỉnh nhà văn đã cho chúng ta thấy được rất nhiều mặt trái của cuộc sống và rất nhiều những tật xấu của con người đang huỷ hoại chính

cuộc sống và tương lai của họ: “ Người Nhật tổ chức lễ hội hoa anh đào để

cống hiến cho dân chúng Hà Nội, nhưng trong nháy mất đã biến thành cuộc cướp phá Vặt sạch bẻ sạch đập phá sạch Nhân viên Nhật đứng ứa nước mắt giữa khu triển lãm tan hoang, mãi sau vẫn chưa hết bàng hoàng Và chỉ năm sau thôi, đầu năm 2009, lễ hội phố hoa ở Hà Nội bên bờ Hồ Gươm, lặp lại Lại bẻ lại vặt lại cướp phá lại phá Có ông một tay dắt con nhỏ, một tay ôm cái chậu hoa cướp được Đứa bé đấy ai bảo sau này không noi gương cha, coi chuyện cướp phá là bình thường, như vậy là phải bỏ thêm một thế hệ

nữa? Có nam thanh nữ tú tay cầm cành lau cướp được, tay cầm vài bông hoa địa lan đỏ, vặt từ cái vẩy rồng trưng bày Để yên thì nó là con rồng vài chục mét hoành tráng Vặt đi thì mỗi người một bông tơi tả, chả ra thể thống gì

Từ cướp hoa sang cướp gà vịt bị dịch bệnh là sự chuyển đổi tất nhiên

Xe người ta chở gà bị dịch đi tiêu huỷ, vừa mới đổ xuống một cái hố sâu thì

cả làng đổ ra cướp Hân hoan Tươi mưởi…”

Thật là đáng buồn cho con người, qua đây thấy được ý thức của con người rất hạn chế Lễ hội hoa là để dân ta phơi bày vẻ đẹp, trưng bày nét đẹp văn hoá của đất nước, thế mà con người từ thanh niên nam nữ đến những người già cũng thò tay vào vặt, tàn phá khiến cho vẻ đẹp đó bị huỷ hoại Đâu chỉ thế cái việc liên quan đến tính mạng con người mà họ cũng đâu có sợ, chỉ vì thói ham ăn vì cái lợi trước mắt tức thời mà coi nhẹ mạng sống của chính mình và của cả cộng đồng Không cần biết thảm hoạ dịch bệnh cho mình, không cần biết mình có thể reo rắc dịch bệnh cho cả làng cả huyện cả thủ đô, cứ cướp đã càng nhiều càng tốt

Không chỉ thế, nhà văn còn chỉ ra nhiều tật xấu của con người

trong đời sống: “ Dân ta thì vẫn vô tư không biết nhiều thứ Ra vào văn phòng không biết đóng cửa, nếu là cửa tự đẩy thì không biết giữ cửa,

buông thả ra mặc cho nó đập vào mặt người đi sau Nhạt mồm nhạt

miệng là nhổ ngay nước bọt xuống đường phố người ta Hưng phấn

cực độ là cả một dây ngồi xổm tư thế đi cầu xí xổm ngay trên vỉa hè,

trong công viên, trường học” Nói về việc đi vệ sinh bậy, vô ý thức tác

giả đưa ra một dẫn chứng khá độc đáo Ngay giữa đất kinh kỳ tràng an

thủ đô, tấm ảnh Ngô Gia Ngư chụp 1949 thời Pháp tạm chiếm,lưu cảnh người phu kéo chiếc xe bò chạy qua cái ngõ hẻm Một tấm ảnh đẹp về

bố cục, đẹp về ánh sáng mộc Trên bức tường có mấy dòng chữ, thoáng

nhìn tưởng là chữ kêu gọi nhân dân đấu tranh biểu tình gì, nhìn kỹ thì

đọc ra được:

Dòng trên: Những kẻ khốn nạn đái ở đây

Dòng dưới nhỏ hơn: Muốn đái về nhà

Đấy! Uất ức phải viết khẩu hiệu lên tường ngõ như vậy

Hay câu chuyện: Một chàng sinh viên mới sang, không hề biết trước về sốc văn hoá, ngồi trong lớp thản nhiên châm hút thuốc Thế là bị cả lớp đả

đảo Anh chàng chán chường: thế giới tự do là thế này sao? Chưa ai bảo với

anh ta rằng chỉ có tự do thực sự khi ta tôn trọng tự do của mọi người”

Một trong những tật xấu của con người tồn tại trong xã hội từ rất lâu mà chưa triệt tiêu được, đó là thói “tắt mắt” Trong tác phẩm mới đây nhất của

nhà văn Hồ Anh Thái, đó là tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột nhà văn lột trần

nét chân dung “ngứa tay” của con người đang nghiễm nhiên huỷ hoại những hình ảnh con người trong xã hội văn minh, hiện đại Một nhà thơ lại có hành động trộm cắp, thiếu văn hoá sơ đẳng nhất “Thấy cái bút hay hay, nhặt bỏ túi, chẳng cần biết của ai Thấy cái gì hay là nhặt, có khi mang về nhà chẳng dùng làm gì, nhưng lúc ấy ngứa tay là cứ nhặt Đoàn nhà báo nhà văn trẻ sang hợp chủng quốc tham quan được mời đến ăn tối ở một nhà ông phê bình sách Cô thư viện bạn ông phê bình đến chơi, xắn tay áo vào bếp giúp một tay Cái đồng hồ cô tháo ra bỏ trên kệ sách Lúc ấy mọi người đều thoáng thấy Nhà Thơ Lửa lảng vảng xem kệ sách Tiệc tùng xong xuôi cô thư viện không tìm thấy đồng hồ Thậm chí nhà thơ còn tắt mắt cả lọ muối tiêu”

Phải nói rằng những hành động trên thật thiếu ý thức, những hành động trái ngược với danh phận địa vị của họ trong xã hội cho thấy nhận thức của

họ còn quá đỗi thấp kém, nhỏ nhen, tầm thường Chính những hành động đó tưởng như vặt vãnh nhưng đã làm xấu đi hình ảnh của một công chức trong

xã hội, một người trí thức được coi là một nhà thơ được nhân loại kính trọng nhưng lại có hành động của kẻ đầu đường xó chợ, vô văn hoá Trong khi con người luôn hô vang những khẩu hiệu xây dựng một xã hội văn minh, lịch sự thì chính họ lại phủ nhận lại tất cả điều đó Đâu chỉ những tầng lớp thường dân mà ngay cả những người trí thức, đại diện cho lớp người có trình độ học thức cao được cả xã hội kính trọng như chàng sinh viên, như anh nhà thơ

nhưng lại có những hành động thiếu lịch sự như thế!

Trong thói quen ăn uống của người Việt cũng tồn tại nhiều tật xấu cần phải sửa: “Ngồi ăn trong quán, miễn là cái mặt bàn của mình sạch sẽ, còn xương xẩu và giấy ăn thì cứ ném xuống gầm bàn, khuất mắt là mọi thứ đều ngon Thành căn tính đến mức có quán để sọt rác dưới gầm bàn hẳn hoi, mà thực khách vẫn cứ ném giấy ăn trắng xoá ra nền nhà Có lần bước vào tiệm, thấy một cái bàn ăn có hai chục du khách Tây, gầm bàn của họ sạch tinh, trong khi ngay bên cạnh có bốn ông gầm bàn đầy giấy ăn, nhìn thoáng biết ngay đó là bốn ông…Việt”

Lại nói về chuyện di chuyển Có lẽ chỉ có những con tàu chạy trên đường sắt Việt Nam mới mang bộ mặt lưới sắt kỳ quặc như vậy: “Cái ô cửa

sổ con con, phần lãng mạn nhất của toa tàu, phải mang mạng như phụ nữ

Hồi giáo Mạng sắt” Cảm ơn ngành đường sắt lấy sự an toàn cho hành

khách làm đầu Nhưng ta đang sống ở đâu đây, thời nào đây: “Từ bao giờ nảy ra cái thói người già trẻ con phụ nữ bên đường dưới ruộng bốc bùn bốc đất đá ném lên tàu Vỡ tan một cửa kính Choang Kẻ xấu số ôm bộ mặt máu Choang Tàu lao qua mang theo thương tích Kẻ đứng lại tự thưởng

một tràng cười Giải toả Giải trí”

Người Việt ra nước ngoài nhiều khi rơi vào tình trạng không dám nhận đồng hương Trong một toa tàu điện ngầm Đông Âu, bạn vừa mới ngồi xuống ghế thì phía cửa toa một đám thanh niên đầu đen mũi tẹt nhốn nháo

kéo vào Người đeo trên vai một dây xoong nhôm va đập loảng xoảng như nhạc cụ hát rong Người khác lại cồng kềnh những làn mây lẵng mây Dăm bảy người đủ chiếm hết một toa xe, gây bất tiện cho hành khách Họ xôn xao gọi nhau như trên cánh đồng làng Cũng như vậy ở một sân bay Tây Âu hay Bắc Mỹ Một đám mấy cặp vợ chồng da vàng mũi tẹt cùng vài đứa trẻ con là

có thể họp chợ Xôn xao ồn ào nhốn nháo Cười nói huyên náo với nhau, chọc nhau, gọi nhau đồng hương ồn ào Một người trong số họ bỗng nhận ra

có một người cũng đầu đen mũi tẹt da vàng, có vẻ là đồng hương, bèn tiến lại suồng sã hỏi han bằng tiếng Việt Anh kia thực sự là người Việt, nhưng

không dám nhận đồng hương

Đó mới chỉ là một vài thói hư tật xấu của con người trong cuộc sống hiện thực mà thôi Vẫn còn nhiều lắm những tật xấu đang tồn tại trong chính những việc làm, những hành động của con người Với giọng văn thô ráp, sần sùi, suồng sã, một tiếng cười hài hước hóm hỉnh lại có chiều sâu nhận thức,

Hồ Anh Thái đã lật tẩy nhiều hành động xấu, thiếu tính thẩm mỹ của con người Hẳn ai đọc những câu chuyện này cũng thẩm thấu và ngộ ra nhiều điều, bởi đôi khi đó chỉ là những hành động rất nhỏ nhưng nó lại đang trở thành những vết đen nhấn chìm con người, những tật xấu thói hư đó hoàn toàn có thể sửa được và thậm chí chúng ta có thể triệt tiêu hoàn toàn, chỉ cần mọi người nhận thức được và sẽ biết nên phải làm gì cho đúng

2.1.2 Hiện thực cuộc sống với bao dị dạng, nghịch lý

Từ xưa đến nay nói đến đền chùa là người ta nghĩ ngay đến một chốn linh thiêng, yên tĩnh, nơi mà ngày ngày biết bao con người vẫn tìm đến để cầu để cầu cúng để tìm về chốn thanh tịnh mong ước được bình an trong cuộc sống Chính vì thế đền chùa đã trở thành một nơi sinh hoạt văn hoá tâm linh của người Việt Nhưng bây giờ chúng ta thử đi đến các chùa các lễ hội

ta thấy ngay nhiều điều nghịch lý, trái tai gai mắt Đi lễ hội chùa Hương,

người ta thấy ở khoảng sân trước chùa Thiên Trù, lối dẫn lên chùa, quán xá

treo đầy thịt quay Quay nguyên cả con, còn nguyên vẹn cả thân hình,treo lủng lẳng theo thứ tự to dần: sóc quay, chó quay, dê quay Treo dốc đầu Con nào con nấy vàng ươm, bóng nhẫy, răng nhe trắng nhởn Đầu tiên là phản cảm, vùng đất Phật, ngay trước cửa Phật, sự sát sinh phơi bày một cách ghê

rợn mà ngang nhiên như vậy quá sao? Chính quyền cấp đất cho thuê dựng

hàng quán san sát, mà cũng không ngó ngàng đến, có nhìn đến cũng làm ngơ, không nhắc nhở gì hay sao? Lại còn người đi hội nữa, lên chùa một vài ngày, nhịn ăn thịt một bữa có chết ai không? Vậy mà nhìn kia, họ không chỉ mua chỉ xẻo những con thú quay treo lủng lẳng, họ còn sắm nắm mang theo thịt bò, thịt gà thịt lợn, mở gói mở bọc, bốc bốc bải bải, cười đùa nhờn mép nhờn môi ngay trước sân chùa

Căn nguyên của những thực trạng này phải chăng đều do ý thức con người mà ra? Đây là một nghịch lý đang nghiễm nhiên tồn tại trong xã hội Xưa nay chùa chiền vẫn là chốn thanh tịnh, con người tìm đến là để quên đi cuộc sống buồn đau, xô bồ, cầu mong những điều bình an nhưng thực tế cho người đọc thấy một nghịch lý đáng phải lên tiếng, ồn ào thị trường, xô bồ, đua chen, sát sinh ngay những chỗ thờ cúng linh thiêng thì còn gì là chốn tâm linh nữa

Nói đến một nhà văn hoá người ta luôn tỏ một thái độ kính trọng, bởi

đó là những người có trình độ học thức cao, có tài năng trong xã hội Nhưng

trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm ta thấy một nghịch lý, một hiện thực trái

tai gai mắt trái với lẽ thường Nhà văn hoá lớn lại chuyên đi đái bậy “một giáo sư đái bậy”, lạ kỳ hơn nữa là ông lại chọn địa điểm là khu tượng đài của thành phố mà giải quyết việc đó Của đáng tội, có phải ông chỉ tiểu tiện bậy đâu Nhiều lần ông còn quên cài cúc : “ Đái xong nhìn trời nhìn đát ngơ ngơ rồi cứ thế mà đi Không cài Lại còn toé ra quần ướt đẫm một mảng”[3,

258] Nhà văn hoá làm cho phường phải đau đầu, mấy chức sắc phường đều

là con gái, thanh niên tình nguyện cũng không dám lên tiếng, cuối cùng một người con gái - giảng viên đại học tình nguyện đi rình bắt cho bằng được nhà văn hoá đái bậy Hành động của ông thật không xứng với một người có danh phận, địa vị, trình độ trong xã hội…hình ảnh một giáo sư với việc làm thiếu ý thức thể hiện ý thức văn hoá kém, làm mất đi hình ảnh tốt đẹp, cao cả của một vị giáo sư - một nhà văn hoá lớn

2.2 Tiếng cười – yếu tính thể hiện sự xuống cấp về văn hóa, lối sống

2.2.1 Chân dung biếm họa về con người trong xã hội hiện đại

Cứ tưởng rằng xã hội càng hiện đại thì con người cũng sẽ sống tốt hơn, văn minh hơn, nhưng sự thực không phải như ta thường nghĩ Cái đẹp, cái thiện dần vắng bóng, thay vào đó là cái xấu, cái ác, cái thô kệch…Cán cân thăng bằng giữa các cực xấu - tốt, hài hoà - kệch cỡm, thiên thần - ác quỷ

…bị phá vỡ trong xã hội hậu công nghiệp, dẫn đến sự bời rối không chỉ trong đời sống vật chất mà còn kéo theo cả niềm tin, lẽ sống, lí tưởng Không phải là sự phó mặc, nhưng có lẽ Hồ Anh Thái cũng như không ít nhà văn đương đại khác đều tin rằng cuộc sống vốn không thể khác một khi đồng tiền, địa vị, sự xấu xa, độc ác vẫn đang hiện hữu và bành trướng, làm tha hoá con người, đưa họ đi xa những giá trị đạo đức tốt đẹp, khiến cuộc sống bị cuốn vào vòng xoáy của quy luật mạnh yếu được thua

31 truyện ngắn trong hai tập truyện Sắp đặt và diễn, Tự sự 265 ngày là

31 mảnh vỡ chắp nối thành cuộc sống với nhiều đường vân dị hình, nhếch nhác, thể hiện tinh vi nỗi hoang mang, ngắc ngoải, đánh mất phương hướng, bản ngã của con người khi đứng trước xã hội lộn xộn, bất an Thật khó có thể tin được trong bộ máy công quyền lại tồn tại một hệ thống công chức sai lệch giữa học vị và việc làm đến thế : “giáo sư văn lại là chuyên gia phân tích xác ướp người, giáo sư sử học làm nghề nghiên cứu viết sách giảng dạy

lịch sử nước Mỹ và lịch sử Ai Cập là những nơi ông chưa bao giờ đặt chân

tới Thứ ngôn ngữ tệ hại của vùng đất ấy ông cũng không sử dụng được” Với điểm đến là Phòng khách, Hồ Anh Thái đã miêu tả sự nhếch nhác, lộn

xộn , nhố nhăng của những vị mũ cao áo dài Họ tìm đủ mọi thủ đoạn để tồn tại, thăng tiến, dẫm đạp lên nhau hòng đạt mục đích

Đến với SBC là săn bắt chuột, chân dung con người trong xã hội hiện

lên với những điều dở khóc dở cười, vừa đáng trách nhưng cũng vừa đáng thương Những người phụ nữ theo chủ nghĩa độc thân, mà thực ra là do quá lứa lỡ thì đã thành lập hẳn một câu lạc bộ phụ nữ quá lứa lỡ thì và những bà

mẹ độc thân Nôm na đó là những bà mẹ, phần nhiều còn rất trẻ, không chồng mà có con Cô chủ nhiệm câu lạc bộ thì năm mươi mốt tuổi mới lấy chồng Sau đêm tân hôn, nói theo cách dân gian, cô ngồi ôm mặt khóc rưng rức: “ Biết sướng thế này thì lấy chồng từ sớm Biết thế này thì lấy chồng từ thuở mười ba, đến khi mười tám em đà năm con” Cô thư ký đại hội thì đã

ba mươi bảy cái xuân xanh, được đánh giá là một người đàn bà nông nổi nhẹ

dạ hời hợt dễ dãi bản năng phù phiếm Một con bé mãi mãi không trưởng thành dù cho có bước sang tuổi làm cô làm bác Ba mươi bảy tuổi, cô cặp với một nhà thơ trẻ hăm tám, rồi cô tập tọng làm thơ Cô hẹn hò làm thơ trong chăn gối với suốt lượt các nhà ghép vần ghép câu Đến mức thành ca dao trong giơia thơ Ta không gọi tên khai sinh của cô ra làm gì, chỉ cần biết tên cơ vần Ương Câu ca dao ấy thế này:

Nhà thơ bươm bướm tên Ương

Gặp ai cũng rủ lên giường làm thơ

Chỉ cần hai câu thơ đã nói lên tất cả nhân cách, phẩm chất của cô thư

ký, một nhà thơ nổi lên không phải bởi tài làm thơ viết văn mà nổi lên như một hiện tượng “sex”, với một bản tính dễ dãi, lăng nhăng, dâm ô, nhục dục,

hủ bại…làm mất đi vẻ đẹp trong sáng, thuỷ chung, ngoan hiền vốn có của người phụ nữ Việt

Không dừng lại ở đó, truyện ngắn Hồ Anh Thái còn miêu tả lối sống nhỏ nhen, ích kỷ, tàn nhẫn, thói vô lương tâm của con người hiện đại mà đa

số họ thuộc đẳng cấp danh giá trong xã hội Đố kị cả từ sởt thích riêng tư,

vặt vãnh như “sưu tập chim trong lồng” (Chim anh chim em) Hậu quả là,

khi Diệu sở hữư con Yểng hót được bài My heart will go on thì ông Thiển,

vì quá uất hận, đã biến thành một “con chim” lớn rơi từ cửa sổ tầng năm

xuống Trong Sân bay, Tờ khai visa, những soi mói, ghen tị của những người

gọi nhau đồng nghiệp, chung một công sở được tái hiện sống động, đầy tính chất u - mua đen Ở đó người ta nghĩ trăm phương nghìn kế, dùng mọi thủ

đoạn, âm mưu để đạt được mục đích tiến thân: “ Thằng phụ hồ, do được

nâng đỡ, bỗng chốc trở thành nghiên cứu viên một viện danh giá, nhưng trí lực hắn vẫn mãi dừng lại ở thời điểm của một tên ma cà bông 17 tuổi; một

gã bảo vệ, vì đặt trộm máy quay trong phòng ông viện phó, mà vừa được xem phim con heo miễn phí, vừa có “vũ khí” để tiến thân; thằng nhân tình của cô viện sĩ trẻ vô học, đi lên nhờ thói côn đồ…”

Với cái nhìn suồng sã, lật tẩy, Hồ Anh Thái phơi bày cái trần tục của

đời sống công chức qua Bãi tắm Toàn lòng vả cũng như lòng sung nhưng

lại cố giấu sau các loại mặt nạ khác nhau: “Cô Thỏ Lon nôn ra một đống túi

ni lông Mắt lờ đờ, mí mắt sưng húp, tóc tai rũ rượi, cô lả lướt ngoẹo đầu nhắm mắt cho quên đi nỗi đường còn dài Mấy đứa trẻ con bây giờ quay sang mời cô nước vuốt tóc cho cô, bị mẹ chúng lườm nguýt Thằng bé con nhà Nghiên cúư Hai nhìn ngực áo xộc xệch của cô Thỏ Lon rồi ngang nhiên tuyên bố: Con đã sờ ti cô Thỏ Lon rồi Thằng anh hét lên: Mày im đi Thằng

em cáu kỉnh: Hai lần cơ Cô ấy cho mà Củ tam thất giật thằng bé ngã ngửa

sang ghế mình, phát vào đít nó mấy cái, hấm hứ lườm sang chồng: Con với cái, rõ rau nào sâu ấy”[4, 365]

Bức chân dung biếm hoạ về con người trong xã hội hiện đại được thể

hiện rõ qua các nhân vật trong tập tiểu luận Hướng nào Hà Nội cũng sông

Nói về chuyện đọc sách thì có lẽ dân thành thị bây giờ đã đánh mất dần thói quen này Nhưng nếu bạ mua một quyển sách mới vô tình để trên bàn nơi công sở thì sao cũng có dăm ba người cùng phòng hỏi mượn, chuyền nhau đọc, xong rồi cũng tấm tắc Nhưng tất cả những người khen sách hay ấy, đừng tưởng rằng họ đang bừng tỉnh và tự đi mua sách về đọc Sách mượn vé xem phim được tặng thì sẵn sàng, thưởng thức xong cũng thấy hay Nhưng bảo họ tự đi tìm mua sách mua vé thì…không không là không

Không phải họ không có thời gian hay không có tiền mà:

“Cánh đàn ông sau giờ làm việc có thể tiêu vung ít nhất hai giờ đồng

hồ và bét ra là vài trăm bạc, có khi là tiền triệu ở các bãi bia, tiệm rượu Cánh phụ nữ thì ngoài giờ làm việc, hoặc tụt tạt trong giờ, thường tha thẩn cửa hàng cửa hiệu, tẩn mẩn ngắm nhìn, chọn chọn lựa lựa…Thời gian

ấy bảo họ ghé qua hiệu sách hoặc nhà hát thì…không không là không”

[2, 55]

Người ta đã đánh mất dần thói quen tiêu thụ sản phẩm văn hoá Bao nhiêu thế kỷ làm nghề nông thiếu đói Bao nhiêu cuộc chiến tranh làm cho nghèo túng Ngay cả khi trở nên khá giả thì cũng đã thành nếp, hễ tiêu thụ là hầu như tiêu thụ sản phẩm vật chất Đó là một thực trạng đáng buồn cho xã hội ngày nay, khi mà sách vở là kho tàng tri thức chứa đựng tất cả lĩnh vực trong đời sống thì con người càng ngày càng ít đọc hơn, ít quan tâm ngay cả thế hệ trẻ những sinh viên cũng thấy ít đọc, chỉ ngập chìm trên internets mà thôi

Xã hội càng hiện đại, phát triển cũng kéo theo những hệ luỵ của nó Con người ghen ghét đố kỵ: “Giới khoa học xem ra bệnh càng gay, mâu thuẫn về uy tín danh tiếng càng ai bị phanh phui là hầu như cả giới hả hê rộn ràng hẳn lên Giới làm ăn kinh doanh thì bệnh đố kỵ được khoác áo cạnh tranh lành mạnh, nhưng thực chất thương trường thành chiến trường Không làm cho khuynh gia bại sản được thì cũng phải thân bại danh liệt, không thì cũng phải danh giá lấm lem”[2, 97]

Nói về chuyện đi xem cải lương, xem tuồng thì giường như bây giờ mọi người ít quan tâm đến loại hình nghệ thuật này, người ta chỉ xem phim bộ Hồng Kông Hàn Quốc mà thôi Mà có đi xem thì cũng mang vào rạp không khí cái chợ Không yên lặng được một lúc Ăn hạt bí, ăn bánh, giở túi ni lông loạt soạt loạch xoạch Nhân tiện diễn viên đang diễn viên đang ca khúc

bi ai thì ta nói chuyện riêng Một thằng bé gọi, bà ơi, cháu đi đái Không có lối đi, dùng dằng một lúc, cuối cùng bà nhớ ra chai nước cầm ở tay Bà ngửa

cổ tu nốt chai nước rồi đưa cho thằng bé Nó đứng thẳng đuỗn bắt chim vào trong miệng chai mà giải quyết cái việc nhấp nhổm nãy giờ

Hiện nay nói về một số ban nhạc sành điệu và không tuân thủ quy ước,

Hồ Anh Thái nhận xét: “Tóc xuôi xuống thì phải vuốt lên cho dựng đứng đinh ghim hay bàn chông Màu tóc cánh trả, con vẹt Mặt lành hiền thì phủ lên đầy tóc và râu Áo quần là lượt thì vò xé nhăn nheo, tô thêm màu tự chế

Họ đàn trống phô trương sự bặm trợn phũ phàng ngang ngửa”[2, 128]

Nói về tệ nạn buôn bán mại dâm đang diễn ra ngày một nhiều, trắng trợn: “Đến bây giờ, rừng dương mới thành nơi nhóm họp của của từng cặp, từng đôi Đôi đứng, đứng run giật cả cây dương Cặp ngồi, ngồi động thấu

cả ngọn dương giãy giũa Cặp nằm, nằm quằn quại cả gốc cây khoảng cát Phải chú ý lắm mới không giẫm phải những hình thù ngổn ngang trên nền cát”[1, 18]

Đâu chỉ có vậy, khi mà xã hội càng hiện đại nhu cầu hưởng thụ của con người càng cao, nhất là tầng lớp thượng lưu giàu có Họ hưởng thụ nhưng lại vô hình phơi bày những lố bịch, kệch cỡm, những hành động vô văn hoá trong khi bản thân mang danh là những ông bà chủ, công tử tiểu thư:

“ Mấy tay anh chị miền cao về đây mua nhà, thân trên cởi trần xăm chằng chịt, thân dưới chỉ có mỗi cái xi líp con con, vào thang máy đi chung với cư dân com lê cravat, đi từ tầng năm lên tầng mười hai để bơi Anh nào anh nấy mắt vằn lên nhổ bọt toèn toẹt trong thang máy xịn, gãi chim gãi mông công khai trên bể bơi, tiểu tiện ngấm ngầm dưới bể bơi”[5, 134]

Hồ Anh Thái đã thành công trong việc dựng lại bức chân dung biếm hoạ về con người trong xã hội hiện đại Với đủ mọi hạng người, trên mọi lĩnh vực của đời sống, với đủ hình thái, đủ mức độ ông đã mang đến cho người đọc một bức tranh tổng hợp về con người trong gồng quay của xã hội hiện đại, để từ đó có thể suy ngẫm, đánh giá về thế giới người mà ta đang

sống

2.2.2 Sự rệu rã, xuống cấp của văn hóa thời mở cửa

Thời mở cửa, cuộc sống phơi bày tất cả những gì làm nên khuôn mặt thật của nó: ánh sáng đan cài cùng bóng tối, cái ác song hành cùng cái thiện, hạnh phúc sánh đôi cùng nỗi đau…Cứ ngỡ rằng thời mở cửa xã hội hiện đại thì văn hoá sẽ càng phát triển văn minh tiên tiến hơn, nhưng sự thực không hẳn là như thế văn hoá thời mở cửa thể hiện một thực trạng đáng buồn: sự rệu rã và xuống cấp

Có ai nghĩ rằng ở Hà Nội - nơi được coi là thủ đô văn hiến, trung tâm văn hoá - kinh tế - chính trị lớn nhất của cả nước mà lại đứng đầu cả nước về

số người không biết chữ Trong tập tiểu luận Hướng nào Hà Nội cũng sông,

Hồ Anh Thái đã cho chúng ta thấy nhiều góc khuất của cuộc sống thời mở cửa: “Theo số liệu năm 2008 về giáo dục cho thấy Hà Nội đứng đầu cả nước

về số người mù chữ Hà Nội bây giờ có vùng đầu tiên mới có điện Cách Bờ

Hồ trung tâm mười cây số, có vợ chồng nọ chưa đến ba mươi tuổi, năm con, không muốn đẻ nữa nhưng không biết làm cách nào”.Thật là một thực trạng đáng buồn, một Hà Nội tấp nập đông đúc với sự phát triển mạnh mẽ của ngành kinh tế thị trường, một thành phố tập trung nhiều nhất các trường đại học, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp mà lại có tình trạng mù chữ đứng đầu cả nước, thậm chí những kiến thức về kế hoạch hoá gia đình cũng không được phổ biến sâu rộng khiến cho việc gia tăng dân số ngày càng khó kiểm soát Với thực trạng này bộ giáo dục và các cơ quan ban ngành cần phải bắt tay vào cuộc cải thiện và tiến tới xoá bỏ hoàn toàn tình trạng mù chữ cho nhân dân, tuyên truyền rộng rãi đi sâu đi sát phổ biến cho người dân về sức khoẻ sinh sản và việc kế hoạch hoá gia đình một cách có hiệu quả Có như thế Hà Nội mới thực sự trở thành một trung tâm văn hoá, chính trị, kinh tế lớn nhất cả nước theo đúng nghĩa của nó

Với việc sử dụng ngôn ngữ dung tục như là “nhại” đến tận cùng ngôn ngữ đời sống, nhằm tố cáo, đả kích thói hư tật xấu của thế thái nhân tình giữa thời buổi những thang bậc giá trị đang thay đổi Đó là những dục vọng trong sự đồng loã của môi trường văn hoá xuống cấp, thói học đòi, khoe mẽ: giáo sư viết lịch sử nước Mỹ thì chưa tới Mỹ một lần, ngoại ngữ cũng mù tịt, lại còn mắc bệnh ăn cắp vặt: “Cái ly pha lê theo ông giáo sư về làm con

nuôi Bộ ly tan đàn chỉ còn năm” (Phòng khách); giáo sư làm khoa học tự

nhiên, nhưng lên đài lên báo phụ trách chuyên mục Phổ biến nuôi trồng thuỷ sản Hộp thư bạn nghe đài, giải đáp những thắc mắc văn sử địa, thậm chí gỡ rối tơ lòng theo kiểu chị Thanh Tâm Giải đáp từ cách làm hồ sơ xin việc đến chữa trị hôi nách Nhờ hoạt ngôn ma lanh Nhờ hay lui tới các ông

cốp, ông víp Được cấp bằng tiến sĩ, rồi phó giáo sư ( SBC là săn bắt chuột)

; những thói rởm đời của giới văn nghệ sĩ: “Cãi lạm dụng luyến láy, hát một