Nét độc đáo của hình tượng nghệ thuật thơ thiếu nhi trần đăng khoa trong tập góc sân và khoảng trời (LV00159)

Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu Nét độc đáo của hình tượng nghệ thuật thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa trong tập Góc sân và khoảng trời là việc làm thiết thực, với mong muốn được khám ph

bộ giáo dục và đào tạo trường đại học sư phạm hà nội 2

LờI CảM ƠN

Luận văn được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, dưới

sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Mai Liên, Khoa Ngữ Văn Trường ĐHSP Hà Nội Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô hớng dẫn đã chỉ bảo tận tình để có được những kết quả trong luận văn này

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, các thầy cô giáo cùng toàn thể cán bộ viên chức của Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã quan tâm, giảng dạy và giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban lãnh đạo Sở giáo dục và Đào tạo Vĩnh Phúc, Phòng Giáo dục Thị xã Phúc Yên; các thầy cô giáo và cán bộ viên chức Trường tiểu học Hùng Vương, Thị xã Phúc Yên, Tỉnh Vĩnh Phúc đã tạo

điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu

LờI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là kết quả do bản thân tôi nghiên cứu dới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Mai Liên – GVC – Khoa Ngữ Văn – Trường

ĐHSP Hà Nội

Đề tài không sao chép từ bất kì một tài liệu có sẵn nào

Nếu lời cam kết của tôi là sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 28 tháng 08 năm 2009

Nghiêm Thị Minh Tân

MụC LụC

1.1 Hình tượng ngời nông dân 13

1.2 Hình tượng các em nhỏ 16

1.3 Hình tượng anh bộ đội 20

1.4 Hình tượng Bác Hồ 23

1.5 Hình tượng nhân vật trữ tình 26

Chương 2: Hình tượng không gian thời gian nghệ thuật 32

2.1 Hình tượng không gian nghệ thuật 32

2.2 Hình tượng thời gian nghệ thuật 53

Chương 3: Những thủ pháp nghệ thuật đặc sắc khắc họa hình tượng 69 3.1 Thủ pháp nhân hoá 69

3.2 Thủ pháp so sánh 93

3.3 Thủ pháp lặp 101

đây, nghệ sĩ không những có thể phản ánh cái đã xảy ra, cái đang xảy ra mà còn phản ánh cái có thể xảy ra, tất yếu xảy ra theo quy luật của đời sống Hình tượng nghệ thuật chỉ thấm sâu vào ý thức của con người tiếp nhận khi nào họ cảm nhận được tính chất trực tiếp, cụ thể, toàn vẹn, độc đáo như những thực thể trong đời sống Nói như vậy để thấy, trong bất cứ sáng tác nào của người nghệ sĩ thì hình tượng bao giờ cũng được quan tâm, cho dù là vô tình hay cố ý nó vẫn là điểm mấu chốt của tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là tác phẩm văn học

Trong tác phẩm văn học, hình tượng nghệ thuật thể hiện sức sống của tác phẩm Bởi nó là tấm gương phản ánh khả năng khám phá và sáng tạo của nhà văn, nhà thơ Các nhà văn, nhà thơ đã thâm nhập, gắn bó và nắm bắt cuộc sống sâu sắc đến đâu; sáng tạo nên bức tranh hiện thực sinh động, sâu đậm như thế nào đều góp phần vào thành công trong mỗi tác phẩm của mình Trên cơ sở cảm nhận được điều này, người đọc mới bộc lộ tình cảm của mình

đối với tác phẩm một cách chân thực, chính xác, đầy đủ và tự nhiên khi tiếp nhận tác phẩm Sự rung động của bạn đọc trước bất cứ một tác phẩm nào là ở chỗ bắt gặp trong các tác phẩm ấy cái đa dạng, phong phú của hiện thực khách quan được tác giả phản ánh thông qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ

Như vậy, hình tượng nghệ thuật là hình ảnh chủ quan của thế giới khách

quan “Nó là vũ khí của nghệ sĩ trong cuộc đấu tranh cho lý tưởng [6, tr.86]

Trong các sáng tác, người nghệ sĩ luôn dùng hình tượng để bảo vệ cho cái đẹp, lên án cái xấu, tác động đến xúc cảm người đọc về mặt thẩm mỹ Hình tượng

nghệ thuật sở dĩ có sức thuyết phục cao vì trong cái cụ thể trực tiếp đã chứa

đựng tính quy luật của đời sống Trong quá trình sáng tạo, nghệ sĩ khám phá thế giới một cách riêng biệt Họ có thể nắm bắt được bản chất trong muôn vàn

sự vật, hiện tượng đồng loại để rồi từ đó làm nổi bật những nét bản chất ấy qua một hình tượng cụ thể độc đáo Sự thể hiện quy luật đời sống qua cái đơn nhất làm cho hình tượng vừa có tính khái quát, vừa có tính cụ thể

1.2 Tâm hồn trẻ thơ là một thế giới trong sáng vô ngần Thơ đến với thiếu nhi tức là đến với một thế giới chưa chút gợn bụi Vấn đề đó đã được tác

giả Vũ Ngọc Bình khẳng định: “Cái gì làm cầu nối cho sự tiếp cận giữa cái

khởi đầu của con người là tuổi thơ với cái khởi đầu của văn học là thơ ca?”

[3, tr.62- 65]

Thơ ca là cầu nối, là nhịp đập của dòng chảy thời gian với trái tim mỗi người Yêu thơ, yêu văn các em sẽ tìm thấy trong đó những xúc cảm tinh thần, những bài học giản dị nhưng đầy giá trị Nhà bác học Lê-vôn Ba-đa–lian

nhận định: “Trong sự hình thành nhân cách, những yếu tố cảm xúc đáng kể

hơn những yếu tố trí tuệ” Yếu tố cảm xúc ở đây là tình cảm, là tinh thần của

nhà thơ, được thể hiện tinh tế trong từng câu chữ, nhịp điệu của bài thơ “Và

chính những rung cảm chân thật ấy đã làm cho thơ có hồn, có hơi thở, có sự sống [19, tr.69]

Thơ Trần Đăng Khoa là một minh chứng cho điều đó Những rung động chân thực cùng năng khiếu thi ca bẩm sinh đã tạo nên một Trần Đăng Khoa - thần đồng thơ ca với hồn thơ hồn nhiên, trong sáng, ấm áp tình người làm

xao lòng người lớn lẫn con trẻ Đúng như Vân Thanh nhận xét: “Thơ Trần

Đăng Khoa một thời đã làm rung động cả trẻ em lẫn người lớn với những bài

Vần thơ đầu tiên xuất hiện khi Khoa mới chỉ là cậu học sinh lớp ba, những vần thơ ấy thật ngộ nghĩnh, đáng yêu nhưng lại vô cùng gần gũi, thân thuộc, nó ẩn chứa bao điều kỳ diệu không chỉ có ở thế giới trẻ thơ, mà nó còn

là niềm khao khát khám phá của cả những người lớn chúng ta Có thể nói, thơ

Trần Đăng Khoa đã mang đến cả một thế giới hồn nhiên trong sáng, những

điều giản dị, thân quen của cuộc sống ngày thường Tất cả đều đi vào thơ Khoa một cách tự nhiên, tự nhiên đến quen thuộc Chính vì vậy, có rất nhiều bài thơ của Khoa đã được đưa vào chương trình sách giáo khoa tiểu học

Trong đó, Góc sân và khoảng trời là tập thơ được các nhà biên soạn tuyển

chọn nhiều nhất Các bài thơ tiêu biểu được tuyển vào bài chương trình tiểu

học và được phân bố từ lớp một đến lớp năm là: Kể cho bé nghe, ò ó o , Cây

dừa, Tiếng võng kêu, Khi mẹ vắng nhà, Trăng ơi từ đâu đến?, Hạt gạo làng ta

Có thể nói, Trần Đăng Khoa là một trong số ít các tác giả mà ở lớp học nào của Tiểu học cũng có tác phẩm được lựa chọn Vì vậy, việc tìm hiểu,

nghiên cứu Nét độc đáo của hình tượng nghệ thuật thơ thiếu nhi Trần Đăng

Khoa trong tập Góc sân và khoảng trời là việc làm thiết thực, với mong

muốn được khám phá một đặc trưng quan trọng trong tập Góc sân và khoảng

trời nhằm góp một phần vào việc tìm hiểu hình tượng thơ nói riêng và đặc

điểm của tập thơ nói chung, từ đó có cách nhìn toàn diện hơn về tập thơ cũng như góp phần vào việc giảng dạy thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa ở bậc tiểu học

1.3 Từ hình tượng nghệ thuật được khái quát ta không chỉ thấy nó xuất hiện ở trong các tác phẩm văn xuôi mà ngay cả trong các tác phẩm thơ hình tượng nghệ thuật cũng xuất hiện với tần xuất cao, đặc biệt là hình tượng con người

Con người là trung tâm của thế giới, thông qua hình tượng con người

mà nhà văn khái quát hoá hiện thực, bộc lộ tư tưởng, chủ đề của tác phẩm Hơn nữa hình tượng con người còn là sự sáng tạo của nhà văn trên cơ sở hiện thực cuộc sống Như vậy, cũng có nghĩa là việc miêu tả con người chính là việc xây dựng nhân vật của nhà văn

Mỗi nhân vật khi ra đời thường góp phần khái quát những quy luật của cuộc sống, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kỳ vọng về con người Nhà thơ sáng tạo ra các hình tượng con người để thể hiện nhận thức và quan niệm của mình về một sự vật hay một sự việc nào đó của hiện thực cuộc sống Nói cách khác, hình tượng nhân vật là phương tiện khái quát tính cách, số

phận con người, thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của người nghệ sĩ về con người Nhờ có hình tượng nhân vật mà người đọc có thể đi sâu vào thế giới riêng của đời sống tâm hồn

2 Lịch sử vấn đề

Trong phạm vi tài liệu mà chúng tôi sưu tầm được, vấn đề hình tượng nghệ

thuật thơ Trần Đăng Khoa nói chung và tập Góc sân và khoảng trời đã được

đề cập đến ở mức độ khái quát và ở những phương diện khác nhau

Lời tựa cuốn Góc sân và khoảng trời có viết: “Có nhìn mảnh sân nhỏ

nhà Khoa tôi mới thấm thía, giác ngộ hơn nữa về cái sức mạnh của nội tâm; chính nội tâm, chính tâm hồn bên trong của con người qui tụ cảnh vật bên ngoài vào quanh một cái trục, biến vật vô tri thành ra xúc cảm, tình cảm; tôi

đã bước trên sân nhà em Khoa, đi qua đi lại với một thái độ trân trọng: tôi

đang ở trong bầu thế giới đầu tiên của Khoa” [10, tr.6]

Người ta nói nhiều đến thơ của Khoa bởi trong thơ Khoa, sự vật trở nên

đầy “sức sống” có “tâm hồn” Cảm nhận rõ điều này, nhà nghiên cứu Vân

Thanh nhận xét: “Thơ Khoa nắm bắt được nhiều màu sắc, âm thanh, hương vị

của thế giới bên ngoài, của thiên nhiên hoa cỏ, của sinh hoạt quê hương đồng nội Em biết lắng nghe, nhìn kỹ những gì đã xảy ra xung quanh mình Cảnh vật dưới ngòi bút của Khoa có hình nét và có tâm hồn” [26, tr.561-562]

Đúng như những gì đã được thể hiện trong tập thơ đầu tay của anh, tuổi thơ Khoa đã gắn bó khăng khít với góc sân và khoảng trời Khoa đã nhìn, đã cảm, đã nghĩ và đã đưa vào thơ những hình ảnh hết sức quen thuộc của làng quê Việt Nam: một mảnh vườn, một góc sân, một dòng sông bình dị mà vẫn gây nhiều ngạc nhiên hứng thú Có được điều đó cũng bởi Khoa thổi vào chúng vẻ hồn nhiên, tinh nghịch của tâm hồn những cậu bé lớn lên cùng những trò chơi thả diều, chăn trâu cắt cỏ Chính vì lẽ đó, vấn đề cá tính sáng tạo trong thơ Khoa đã được đề cập đến với nhiều ý kiến khác nhau Tác giả Lại Nguyên Ân và nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cũng đưa ra quan điểm của mình về thơ Khoa, họ cho rằng thơ Khoa hình thành từ hồi nhỏ khi chưa hình

thành cá tính sáng tạo thơ lại hay Trần Đình Sử cho rằng: “Khoa làm thơ vào

lúc còn rất bé, nghĩa là vào lúc cá tính còn chưa hình thành Thế mà thơ lại hay Nghĩa là có thể thơ hay khi chưa hình thành cá tính sáng tạo” [2, tr.5]

Cùng bàn về vấn đề này, Lại Nguyên Ân viết: “ở cậu bé này nếu ta nói đến cá

tính chỉ là hai cá tính phổ quát, tức là một cá thể người nói chung với hành vi

và ý nghĩ lặp lại các chuẩn mực và môi trường giáo dục xung quanh đang truyền thụ và định hướng để hình thành nên ở các em chứ chưa phải là hành

vi và ý nghĩa thực thụ của mình” [2, tr.6]

Đọc thơ Khoa, ta như được hoà mình vào thế giới thiên nhiên của cỏ cây, hoa lá, quê hương đồng nội Và khi viết về các con vật, giọng thơ của Khoa mới thật ngộ nghĩnh, vui tươi, dí dỏm, nhí nhảnh làm sao Cảm nhận được

điều này nhà nghiên cứu Vũ Đình Minh trong Thiên nhiên trong thơ viết cho

các em viết: Cái góc sân và khoảng trời, đầu tiên mà các em tiếp xúc sẽ hẳn sâu trong trí nhớ của các em cho đến khi về già, góp vào cái nền quan trọng trong việc hình thành tính cách của các em sau này Một đường dây, một vườn hoa sặc sỡ, cơn mưa đầu mùa hạ với tiếng sấm vỡ ra trên bầu trời náo nức, vòm hoa gạo đỏ như lò than khổng lồ rừng rực cháy, đám mây râm mát, cơn gió trải trên cánh đồng xanh mướt lá ngô non các em đang chạy thả diều, hấp dẫn biết bao cặp mắt thơ ngây của các em Trong tâm hồn chưa bận bịu việc

đời, khoảng trời ấy thấm vào các em như một niềm say mê [17, tr.35-38]

Trong bài viết Đọc lại thơ Trần Đăng Khoa, tác giả Đình Kính cũng nhận xét “Thơ Trần Đăng Khoa vẫn là một cái riêng, không trộn lẫn Giống

như ca khúc của Trịnh Công Sơn, giai điệu bài hát khi cất lên, dù nghe ở đâu vẫn nhận ra chất nhạc của riêng một người Rồi Trần Đăng Khoa là người

có tài quan sát, quan sát rất tinh tế Từ hương nhãn, hoa bưởi, tiếng chim chích choè, tiếng trống làng, tiếng máy cày xình xịch, đến chiếc ngõ nhỏ, cánh

đồng làng, cây dừa, thậm chí cả bé Giang tập xe đạp, đánh tam cúc với mèo, rồi một bông hoa duối, một cây xoan, một bến đò cũng thành thơ, lại là thơ không xoàng thì giỏi quá [11, tr 9]

Như vậy, những tác giả trên cũng chỉ mới đưa ra được những nét khái

quát trong tập Góc sân và khoảng trời, mà chưa có tác giả nào có công trình

lớn nghiên cứu về nghệ thuật thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa nói chung và hình tượng thơ Trần Đăng Khoa nói riêng GS.TS Trần Đăng Suyền trong bài viết

này không ít những em nhỏ làm thơ Nhưng Khoa vượt lên hẳn trở thành một hình tượng độc đáo không chỉ vì đến tận bây giờ vẫn còn dồi dào sức lực đeo

đẳng nghiệp thơ mà ở đó số lượng mà nhất là chất lượng sáng tác, tạo được một thế giới nghệ thuật riêng của mình [20, tr.16] Đó cũng mới chỉ là cách

nhìn nhận khái quát cho cả tập thơ Tuy nhiên, đó thực sự là những gợi ý quý báu cho chúng tôi trong quá trình tiếp cận đề tài Kế thừa thành tựu của bậc tiền bối, chúng tôi mạnh dạn tìm hiểu thêm về nghệ thuật thơ của Trần Đăng

Khoa qua đề tài: Nét độc đáo của hình tượng nghệ thuật thơ thiếu nhi Trần

Đăng Khoa qua tập Góc sân và khoảng trời

3 Mục đích nghiên cứu

Qua việc tìm hiểu, nghiên cứu đề tài Nét độc đáo của hình tượng nghệ

thuật thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa trong tập Góc sân và khoảng trời, luận

văn nhằm mục đích làm sáng tỏ những đặc sắc trong các hình tượng nghệ

thuật của tập Góc sân và khoảng trời, thấy được cái hay, cái đẹp của thơ ca

truyền thống cũng như hiện đại Việt Nam được Khoa học tập, sáng tạo trong thơ mình Qua đó, làm nổi bật những đóng góp cùng với những giá trị to lớn của thơ Trần Đăng Khoa trong hệ thống thơ Việt Nam, đặc biệt là thơ viết cho thiếu nhi

4 Phạm vi nghiên cứu

Viết thơ cho thiếu nhi đã khó, tìm hiểu thơ của thiếu nhi lại càng khó hơn

Đặc biệt, ở đây chúng ta lại tìm hiểu thơ dành cho thiếu nhi của một cậu bé làm thơ khi mới tám tuổi thì quả là không dễ chút nào Bởi lẽ, trẻ thơ luôn dõi con mắt ngạc nhiên vào vạn vật, luụn mong muốn khám phá thế giới hiện thực xung quanh bằng cảm nhận của tâm hồn trẻ thơ Đọc thơ Khoa ta thấy, Trần

Đăng Khoa không chỉ khám phá mà còn chuyển tải những gì mình thu nhận

được từ cuộc sống vào trong thơ Tuy nhiên, trong khuôn khổ một luận văn, việc khám phá, tìm hiểu tất cả những gì mà Khoa phản ánh trong các sáng tác của mình thì khó có thể thành công Vì vậy, trong giới hạn của đề tài này, tôi chỉ nghiên cứu những gì gần gũi, thân thiết nhất với lứa tuổi trẻ thơ, nét độc

đáo của hình tượng thơ trong tập Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa Văn bản mà chúng tôi khảo sát là tập thơ Góc sân và khoảng trời, Sở

văn hoá và Thông tin Đồng Tháp (tái bản) năm 1983

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu:

5.1 Phương pháp thống kê phân loại: Để xác định tần số xuất hiện của

hình tượng nghệ thuật không gian và thời gian, hình tượng con người, thủ pháp nghệ thuật thể hiện hình tượng trong thơ Trần Đăng Khoa

- Phương pháp phân loại tổng hợp: Để có những đánh giá, nhận thức mới phục vụ cho đề tài

5.2 Phương pháp phân tích: Làm nổi bật đặc điểm của một số hình tượng

nghệ thuật xác định trong đề tài

5.3 Phương pháp so sánh: so sánh với ca dao, với thơ hiện đại để thấy sự

tiếp thu và sáng tạo thơ ca dân gian và truyền thống của Khoa

6 Giả thuyết khoa học

6.1 Những đóng góp mới

Với đề tài Nét độc đáo của hình tượng nghệ thuật thơ thiếu nhi Trần

Đăng Khoa trong tập Góc sân và khoảng trời bước đầu chúng tôi khảo sát,

thống kê toàn bộ tập thơ Góc sân và khoảng trời để từ đó tiến hành xác định

những yếu tố đặc sắc trong hình tượng nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa, đặc biệt là về hình tượng con người, hình tượng không gian và thời gian cùng với một số các thủ pháp tu từ tiêu biểu

Thứ nhất, về con người: Dựa trên cơ sở khảo sát, thống kê nội dung của các tác phẩm Chúng tôi đa ra những nhận xét khách quan bảo đảm tính khoa học

trong cách xây dựng hình tượng nhân vật (con người) chứ không phải dựa trên những suy diễn cảm tính

Thứ hai, về hình tượng không gian – thời gian: Do phạm vi đề tài không cho phép, chúng tôi không thể đi sâu tìm hiểu mọi khía cạnh về không gian, thời gian được nói đến trong toàn tập thơ mà chỉ dừng lại điểm qua một vài nét

tiêu biểu chủ đạo trong tập Góc sân và khoảng trời Từ đó, thấy được nghệ thuật

đặc sắc khi sử dụng những hình ảnh gần gũi thân quen nhưng rất sống động Thứ ba, về các thủ pháp tu từ: Chúng tôi cũng chỉ điểm qua một số thủ pháp tu từ tiêu biểu như: thủ pháp nhân hoá, thủ pháp so sánh, thủ pháp lặp để thấy được cái tài của Trần Đăng Khoa khi đưa những vấn đề cuộc sống giản dị hàng ngày vào thơ

6.2 Thực tiễn của đề tài

Việc tìm hiểu phân tích hình tượng thơ thiếu nhi trong tập Góc sân và

khoảng trời của Trần Đăng Khoa là rất quan trọng và cần thiết Trên cơ sở đó

sẽ cung cấp cho tôi những hiểu biết cơ bản trong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật thơ thiếu nhi của Trần Đăng Khoa nói riêng và của các tác giả khác nói chung Đồng thời, nghiên cứu đề tài này sẽ giúp tôi cảm nhận sâu sắc hơn cái hay, cái đẹp trong từng bài thơ của Trần Đăng Khoa

Thơ Khoa nói chung và tập thơ Góc sân và khoảng trời nói riêng được

đưa vào giảng dạy ở chương trình Thơ truyện cho trẻ mầm non và Văn - Tiếng Việt cho học sinh tiểu học Luận văn nếu được thực hiện tốt có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên mầm non, tiểu học, sinh viên đại học, cao

đẳng hệ mầm non, tiểu học

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, chúng tôi thực hiện luận văn theo kết cấu như sau:

- Chương I: Hình tượng con người

- Chương II: Hình tượng không gian - thời gian nghệ thuật

- Chương III: Những thủ pháp nghệ thuật đặc sắc khắc họa hình tượng

Nội dung Chương 1 Hình tượng con người

1.1 Hình tượng người nông dân

Thiên nhiên nông thôn là mảng đề tài bao trùm trong Góc sân và khoảng

trời Nhưng đọc thơ Khoa chúng ta không chỉ nhận ra thần thái của cảnh vật

thiên nhiên mà còn cảm nhận được hình ảnh người nông dân của quê hương Viết về người nông dân Khoa có 12/120 bài với mạch cảm xúc thuần khiết và vô cùng trong trẻo Người đọc luôn hình dung khá rõ hình ảnh trung tâm trong bức tranh làng quê của thơ anh Qua thơ, mỗi người đọc đều có thể thấy được

sự vất vả, khó nhọc, những chịu đựng, hy sinh của người nông dân Có thể nói,

trong Góc sân và khoảng trời, người nông dân được khắc họa rất sinh động,

chân thực dưới con mất trẻ thơ Khoa đã đưa tất cả những hình ảnh bình dị, thân thuộc mà em biết, em gặp vào thơ mình, từ hình ảnh bác kéo xe bò mệt mỏi với công việc:

Lọc cà lọc cọc Bác kéo mệt nhọc

Mồ hôi ướt lưng Căng sợi dây thừng

Xe đi theo Bác

(Lọc cà lọc cọc)

đến những người thân yêu của mình:

áo mẹ mưa bạc màu

Mẹ ngày đêm khó nhọc

(Khi mẹ vắng nhà)

Thơ Khoa giản dị, mộc mạc là vậy đấy, nhưng cái giản dị mộc mạc ấy

đâu phải là không có hồn Khoa đã gửi gắm tất cả tình cảm của mình trong từng hình ảnh, trong từng sự vật

Chính vì vậy, khi diễn tả nỗi vất vả hy sinh của người nông dân, Khoa nói ngay tới cái quý giá của hạt gạo - hạt vàng, anh nhắc nhở cho mọi người biết thế nào là giọt mồ hôi của mẹ:

Hạt gạo làng ta

Có bão tháng bảy

Có mưa tháng ba Giọt mồ hôi sa Những trưa tháng sáu Nước như ai nấu Chết cả cá cờ Cua ngoi lên bờ

Mẹ em xuống cấy

(Hạt gạo làng ta)

Chỉ bằng mấy dòng thơ ngắn gọn ấy thôi mà chúng ta đã thấy được sự

vĩ đại của người mẹ trước thiên nhiên khắc nghiệt Mẹ đã bất chấp tất cả, cả mưa, cả nắng để làm ra hạt gạo nuôi em khôn lớn Không chỉ thế, Khoa còn

nhìn thấy cái vất vả: Đội sấm - đội sét, đội cả trời mưa” của người cha Khoa đã

ca ngợi sức sống bền bỉ của những người nông dân trong bất kì hoàn cảnh nào

Đó là cách cảm nhận của Khoa về hình ảnh những người nông dân, họ một nắng hai sương để làm ra hạt gạo Không chỉ có Khoa mới có cách cảm nhận đặc sắc như vậy về người nông dân mà trước đây nhân dân ta cũng sáng tác những bài ca dao hay viết về sự vất vả, cực nhọc, lam lũ của người nông dân:

Cày đồng đang buổi ban trưa

Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày

Ai ơi bưng bát cơm đầy Rẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần

(Ca dao)

Nhưng Trần Đăng Khoa đã viết về hạt gạo trong một hoàn cảnh mới, một thời kỳ đặc biệt: thời kỳ miền Bắc xây dựng CNXH và cả nước chống Mỹ

cứu nước Hạt gạo làng ta cho chúng ta hình ảnh về một nông thôn cần lao, vất vả, nhưng tươi sáng và dũng cảm “Những năm bom Mỹ/ Chút trên mái

nhà” đau thương, khốc liệt, biết bao người phải từ giã gia đình đi chiến đấu,

hạt gạo cũng bịn rịn chia tay làng xóm thân thương để vào tuyền tuyến

Tuy nhiên, nếu chỉ có gian khổ thì chưa hẳn là cuộc sống Khoa còn nhìn thấy ở những người nông dân quanh năm “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” niềm vui nhỏ nhoi của cuộc sống đời thường Họ vui khi được lao động, vui vì được cống hiến, được gặt hái những thành quả lao động của mình Điều

đó tạo lên tiếng cười hồn nhiên, cởi mở của bà con nông dân – một niềm vui hồn nhiên, bình dị như chính cuộc đời họ, ca dao viết:

Rủ nhau đi cấy đi cày Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu

(Ca dao)

Cũng là diễn tả niềm vui, niềm lạc quan tin tưởng, ở bài ca dao khác lại viết:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa

(Ca dao)

Còn Khoa lại thấy nét hồn nhiên, tin tưởng của người nông dân:

Nơi này máy bác cày

Đầu nghiêng nghiêng chiếc nón Tiếng trâu và tiếng cười

Vang ruộng dài lõm bõm

(Cánh đồng làng Điền Trì)

Và đây là niềm vui được mùa:

Chị chủ nhiệm rũ rơm Anh dân quân đập lúa Thóc nở bung như sao Nhuộm vàng cả trời cao

(Vào mùa)

Vất vả, cơ cực nhưng họ cũng luôn tự hào, luôn tìm cho mình những món ăn tinh thần giản dị mà vô cùng ý nghĩa, xua tan bao nỗi gian truân, mệt nhọc của ngày thường:

Người xem thoáng như quên chị Chiều nay gánh lúa trên đồng Tần tảo nuôi em, nuôi mẹ Mười năm ròng rã chờ chồng

(Cô Thị Mầu)

Trong thơ Khoa, con người luôn là điểm sáng trung tâm Đặc biệt là những người nông dân - những người “chân lấm, tay bùn”, họ vui với niềm vui cũng thật giản dị, họ cất tiếng cười để quên đi mọi mệt nhọc, khó khăn, công việc đồng áng vất vả

Như vậy, người nông dân trong thơ Khoa được miêu tả hết sức giản dị

và gần gũi mà toàn diện, đúng là những con người ấy phải được sinh ra từ mảnh đất ấy Qua những suy tư, trăn trở về con người, cảnh vật nơi chôn rau cắt rốn của mình, Khoa đã bộc lộ tình cảm sâu nặng đối với quê hương Trong

văn học cũng có rất nhiều nhà văn, nhà thơ đã khắc họa thành công “Bức

tượng ngôn ngữ” về người nông dân, họ có thể là những con người sinh ra từ

lam lũ, khổ cực (Chị Dậu), có khi họ là những người hiền lành, lương thiện (Chí Phèo) bị xã hội đẩy vào con đường lưu manh tội lỗi, cũng có khi họ lại là những người nông dân chiến sĩ khi đất nước cần (Văn tế nghĩa sĩ Cần

Giuộc) Nhưng, trong Góc sân và khoảng trời cách cảm nhận, cách thể hiện

của Khoa về người nông dân lại có nhiều sáng tạo và mang chiều sâu ý thức:

có sinh ra ở quê thì mới hiểu quê, mà có hiểu quê thì mới yêu quê, yêu những con người, những cảnh vật nơi quê hương mình và đã yêu thì chẳng thể quên 1.2 Hình tượng các em nhỏ

Khi tìm hiểu về hình ảnh người nông dân trong thơ Trần Đăng Khoa, mỗi chúng ta đều nhận thấy đó là hình ảnh của những con người bình dị, chất phác, họ sống vui vẻ với công việc đồng áng Không chỉ có thế, trong thơ Khoa còn in đậm hình ảnh của các em thơ, đó là những đứa trẻ có tuổi thơ hồn

nhiên, trong sáng vô ngần, chúng đang ở tuổi ăn, tuổi chơi rất hồn nhiên, nhí nhảnh ngay cả lúc làm việc:

Chiều nay tòa soạn họp

ở nhà bạn Thúy Giang Chủ nhà đã sẵn sàng Ngả ra con lợn béo

(Họp báo Chim họa mi )

Những đứa trẻ đó không chỉ biết ăn, biết chơi mà trong gia đình chúng còn là những đứa con rất hiếu thảo Ngoài xã hội, các em cũng rất ý thức đóng góp công sức của mình xây dựng quê hương đất nước Các em tham gia làm

kế hoạch nhỏ, cùng các bác xã viên làm ra “Hạt gạo làng ta”:

Hạt gạo làng ta

Có công các bạn Sáng nào chống hạn

Chiều nào gánh phân Quang chành quét đất

(Hạt gạo làng ta)

Công việc so với tuổi các em quả là có công lớn hơn nhiều nhưng điều quan trọng ở đây là lòng nhiệt tình, hăng say và được làm việc cùng bạn bè Thế rồi Khoa cũng không quên kể về việc được cùng bạn bè tung tăng đi đánh dậm Đánh được nhiều cua, cá thì thật là thích, song thích hơn nữa là được tắm trong không khí trong lành, tươi mát của đồng nội, của tình bạn bè:

Sáng nay bọn em đánh dậm

ở ao bên làng Bên ruộng lúa xanh non Những chị lúa phất phơ bím tóc

(Em kể chuyện này)

Nhưng, Khoa không chỉ nói chung chung về đám bạn của mình Mà trong thơ, Khoa còn điểm từng gương mặt bạn bè, những người bạn của Khoa

dần hiển hiện với những cái tên, những đặc điểm dễ nhớ, dễ yêu:

Đâu rồi thằng Tý Mái tóc hoe hoe, mắt lươn ti hí Xúng xính quần nâu

Bành bạnh cái cằm đã lún phún râu Thằng Trình nước da mai mái

ỏn ẻn tiếng cười như con gái

(Nhớ bạn)

ở nông thôn, các em thường gắn bó chia sẻ với nhau những trò chơi dân dã, những buổi chiều cùng nhau thả diều, chơi khăng, đánh cù rồi cả những trò tinh nghịch mang hương vị đồng quê Đó là những kỷ niệm khó quên để rồi khi xa nhau thấy nhớ nhung khôn nguôi:

Tất cả vẫn còn nguyên Tao bỗng nhớ chúng mày, nhớ thế

(Nhớ bạn)

Có lẽ, trong gian khổ người ta thường yêu quý, trân trọng nhau hơn

Khoa cũng vậy, cậu đã cùng các bạn được sống trong thời: “Đất nước quá

nghèo rồi - không thể nghèo hơn nữa” Để rồi cùng ước mơ, hy vọng:

Không biết tuổi chúng mình bao nhiêu

Đất nước rạ rơm sẽ thành sắt thép

(Nhớ bạn)

Không chỉ gắn bó với bạn bè “đến lớp ngày ngày” cùng mình, mà Khoa

còn mở rộng tấm lòng đến các bạn nhỏ trên thế giới Mặc dù Khoa chưa một lần được gặp người bạn ở một đất nước Chi-lê xa sôi kia, mà chỉ thông qua

những lời thơ của người bạn ấy, Khoa đã viết bài thơ: “Gửi bạn Chi-lê” để

tặng cho cô bạn Miraya Hilimet ở Chi-lê Qua đó, bộc lộ cảm xúc chân thành của mình:

Tôi chưa gặp bạn lần nào

Mà nghe thơ bạn, lòng sao bồi hồi

(Gửi bạn Chi - lê)

Trần Đăng Khoa cũng dành cho nhiều bạn thiếu nhi Mỹ lời thơ xúc

động Bởi hơn ai hết, Khoa cùng các bạn nhỏ trên trái đất này đều có chung những ước mơ:

Tôi hiểu vì sao bạn làm như vậy Nhìn bụng bạn lép kẹp

Biết bạn đói chưa no Nhìn tay bạn nắm chặt Biết bạn khát tự do (Xem ảnh bạn thiếu nhi Mỹ đi biểu tình ở Báo ảnh Việt Nam)

Rồi, Khoa mong muốn được cùng các bạn năm châu tranh đấu cho hạnh phúc, tự do:

Tôi bỗng thấy đầy trời Lô nhô như gươm giáo Những nắm tay

Trong thơ Khoa, tâm hồn, tình cảm, cuộc sống của em cùng bạn bè

được in dấu rất rõ Đó là những em bé chăm ngoan, hiếu thảo, giàu tình thương, biết giúp đỡ gia đình, có trách nhiệm với xã hội Các em thật xứng

đáng là con ngoan trò giỏi:

Khi mẹ vắng nhà, em luộc khoai Khi mẹ vắng nhà, em cùng chị giã gạo Khi mẹ vắng nhà, em thổi cơm

Khi mẹ vắng nhà, em nhổ cỏ vườn Khi mẹ vắng nhà, em quét sân và quét cổng

(Khi mẹ vắng nhà)

Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, ngay cả những em bé cũng không

được sống hồn nhiên trong cái tuổi vô tư của mình Nhưng ở đây, điều ngạc

nhiên là chiến tranh không làm cho cái nhìn trẻ thơ của Khoa bị cằn cỗi Thơ Khoa

đã vượt lên cảnh đạn bom bằng chính sự hồn nhiên, ngây thơ, đầy thanh thản:

Chúng tôi đến lớp hàng ngày

Mũ rơm tôi đội, túi đầy thuốc men

Ao trường vẫn nở hoa sen

Bờ ao vẫn chú dế mèn vuốt râu

Chúng tôi chẳng sợ Mỹ đâu Vẫn vui, vẫn hát những câu rộn ràng

(Gửi bạn Chi - lê)

Đọc thơ Khoa, chúng ta có thể hình dung, tưởng tượng ra thế giới tuổi thơ của các em thật hồn nhiên, đáng yêu, hình ảnh các em nhỏ hiện lên thật sinh động và đáng trân trọng

1.3 Hình tượng anh bộ đội

Trong không khí cả nước sôi sục “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”,

hình tượng người chiến sĩ là hình tượng tuyệt đẹp Có nhiều nhà thơ đã đưa hình ảnh các anh bộ đội vào trong các sáng tác của mình, đặc biệt là các tác phẩm văn học nghệ thuật cùng với niềm ngưỡng mộ chung của nhân dân

Trong Góc sân và khoảng trời, Trần Đăng Khoa đã nói tới anh bộ đội với tất cả tình cảm trân trọng, biết ơn và sự tin yêu của một đứa trẻ Khoa gọi

anh bộ đội một cách trìu mến là “chú” Chú bộ đội lưng mang ba lô, rung rinh

lá ngụy trang, vai vác súng vừa hành quân vừa hát là hình ảnh lý tưởng:

Khi mưa tuôn Khi nắng cháy

Em vẫn thấy Chú bộ đội

Đi hành quân Tiếng bước chân Hòa tiếng hát Nghe bát ngát Một chân trời

(Chiếc ngõ nhỏ)

Giống như Trần Đăng Khoa, trong thơ Nguyễn Hồng Kiên, hình ảnh chú bộ đội hiện cũng lên thật hào hùng Tuy chưa hiểu thế nào là chủ nghĩa anh hùng cách mạng nhưng các em cũng cảm nhận được rằng, chú bộ đội là người đem lại cuộc sống bình yên cho mọi nhà, cho nên trong mỗi vần thơ của các em đều có sự kính yêu, đều có niềm ngưỡng mộ:

Chú giết giặc

Để cứu các em bé

Để cứu các bà mẹ

Để cứu các cụ già

(Thù này phải trả đến đời con)

Khác với các bạn cùng trang lứa, Khoa đi sâu miêu tả những chiến công huy hoàng của các chú bộ đội Em đã dành những câu thơ rất hả hê, sảng khoái để giãi bày những tâm tình và sự khâm phục của mình Khi các chú có mặt chúng rất sợ, nhưng khi các chú đi rồi chúng vẫn không khỏi sợ hãi:

Thảo nào các chú đã xa Thằng giặc chẳng dám bay qua nơi này

(Trận địa bỏ không)

Nhưng, Khoa tinh tế ở chỗ em còn hiểu được tâm hồn các chú và thể hiện những điều đó rất ấn tượng Dấn thân trong bom đạn, ngày đêm giáp mặt với cái chết, hơn ai hết em cảm nhận được các chú luôn yêu quý sự sống, nâng niu từng chút mảnh sống quý giá Các chú hiểu cái giá của hòa bình qua những khoảnh khắc yên lặng của chiến tranh:

Cánh đồng rộng rãi Nòng pháo bỗng nhiên dừng lại Bao nhiêu các mũ lắng nghe

Xa xa từ một ngọn tre Tiếng chim chích chòe

đang

hót (Tiếng chim chích chòe)

Tuy ít tuổi mà Khoa đã nói được sự vĩ đại của các chú bộ đội Nói một cách tài tình qua một nhịp điệu, không một chút ngập ngừng, không một chút suy tư tính toán, em đã tạo ra sự lý thú ở cuối mỗi bài

Trong thơ Khoa, các chú bộ đội còn đẹp ở vẻ giản dị, chất phác Trước

kẻ thù các chú chiến đấu thật dũng cảm, kiên cường để giành được những chiến công oanh liệt Còn đối với nhân dân, với trẻ nhỏ, các chú thật dễ gần,

dễ mến Trong bài Gửi theo các chú bộ đội Khoa không những thể hiện tình

cảm thắm thiết với các chú và tình cảm của các chú đối với em, mà còn miêu tả tình quân dân cả nước:

Cháu nghe chú đánh những đâu Những tàu chiến cháy, những tàu bay rơi

Đến đây chỉ thấy chú cười Chú đi gánh nước, chú ngồi đánh bi

(Gửi theo các chú bộ đội)

Bản tính giản dị của chú bộ đội còn được nhắc lại một lần nữa qua bài

sĩ kể lại chuyện chiến đấu:

Những chiến công chấn động loài người Anh kể lại, giọng tâm tình to nhỏ

Thỉnh thoảng các vành tai lại đỏ

(Điều anh quên không kể)

Với sự mất mát, hy sinh Khoa cũng không ngần ngại viết lên những dòng cảm xúc từ đáy lòng mình:

Thương cô sóng cuộn quanh cồn Nhát dao giặc giết em còn thấy đau

(Em dâng cô một vòng hoa)

Khoa đau đớn, xót xa trước cái chết của anh hùng Mạc Thị Bưởi - một người con của làng quê nơi Khoa sinh sống Trong lời thơ Khoa cũng không giấu được lòng biết ơn, kính yêu vô hạn đối với chị

Đọc thơ Khoa người đọc như nhận thấy, chú bộ đội dường như là trung tâm chú ý của các em nhỏ, đặc biệt là sự chú ý của cậu bé Khoa Người đọc cũng thấy được cuộc sống chiến đấu của ông cha trong chiến tranh ác liệt

Đến đây ta hiểu vì sao một dân tộc nhỏ bé với những con người nhỏ bé lại làm nên những chiến công hào hùng đến vậy?

1.4 Hình tượng Bác Hồ

Viết về Bác trong Góc sân và khoảng trời, Trần Đăng Khoa chỉ có

4/120 bài, nhưng tất cả đều vô cùng xúc động Đó là tình cảm của “búp trên cành” hướng về gốc cội Khoa có may mắn được hưởng sự quan tâm của Bác,

được gặp Bác, được nghe Bác dặn dò Vì vậy những tình cảm của em bộc lộ rất chân thực, chân thực đến cụ thể Đối với Trần Đăng Khoa, Bác thật gần gũi

và đáng yêu biết bao Bác luôn có mặt trong cuộc sống hàng ngày của thiếu nhi, kể cả trong mơ em cũng nhìn thấy Bác Có lẽ, những chuyến đi về nông thôn, những cuộc trò chuyện thăm hỏi của Bác với bà con nông dân đã in đậm trong trí nhớ của Trần Đăng Khoa:

Đêm qua em đi ngủ rồi Thấy bàng bỗng lớn, tốt tươi lạ thường

Thấy cả Bác Hồ về làng Cũng ngồi ở gốc cây bàng của em

(Cây bàng)

Nhìn ảnh Bác, Khoa thấy ấm áp trong lòng bởi vẻ đôn hậu của Người:

Bác lo bao việc trên đời Ngày ngày Bác vẫn mỉm cười với em

(ảnh Bác)

Vì vậy, nhân dịp 1/6/1969, lần đầu tiên được về Hà Nội, chưa thấy Bác nhưng ít nhất cũng thấy phủ Chủ Tịch nơi Bác ở Trần Đăng Khoa xúc động reo vui như hát, lời thơ như hân hoan xúc động dâng trào, nhưng đôi vần vẫn lắng xuống vì lo cho tuổi tác của Người:

Cháu nghe Hà Nội vào hè

Hồ Gươm nước biếc, bốn bề hoa tươi

Sang năm Bác tám mươi rồi Bác ơi, Bác thấy trong người khỏe không?

(Đất trời sáng lắm hôm nay)

Cẩm Thơ cũng đã ghi lại cảm xúc lần đầu được gặp Bác, một niềm vui bồng bột trẻ thơ:

Em nhảy cả trong hội nghị

Em quên cả chú công an Bác ở trên cao mà em thấy rất gần Vì em ở trong ngươi của Bác

Không chỉ bộc lộ tình cảm của mình, Khoa còn nói giúp mọi người nỗi

lo lắng, sự băn khoăn và tha thiết mong muốn mọi người có ý thức bảo vệ Người như nỗi niềm canh cánh, một sự tự nguyện mà bất cứ người con Việt nào cũng mong đợi Đó là trường hợp mọi người nghe tin giặc ném bom Hà Nội, không ai bảo ai mà đều thảng thốt lo lắng với một linh cảm mơ hồ về những điều bất hạnh có thể ập tới:

Giặc Mỹ ném bom Hà Nội rồi

Hà Nội có Bác Hồ đang ở

Mẹ em nấu cơm dụi lửa Cha em họ trâu giữa đường cày Các cô các thầy

Ngừng bài giảng giữa lớp

(Hà Nội có Bác Hồ!)

Câu thơ dừng lại nửa chừng bởi có những điều bóp nghẹt trái tim khiến người ta không thể nói Đến khi điều linh cảm biến thành sự thật thì nỗi đau tưởng chừng như không thể chịu nổi Trước tổn thất lớn lao của dân tộc, Khoa cùng các bạn mình bày tỏ những tình cảm chân thành tha thiết Nếu Cẩm Thơ sẵn sàng đổi những nhu cầu trẻ thơ, đổi cả tuổi thơ của mình cho cuộc sống của Bác để Bác sống mãi muôn đời :

Giá chúng mình được ngủ một giấc Ngủ không cần ăn bánh, đi chơi

Để Bác Hồ sống mãi đời đời

thì với Trần Đăng Khoa, niềm tiếc thương day dứt trước sự ra đi của Bác, khao khát được gặp Bác đã theo em vào trong giấc ngủ Em mơ thấy Bác Hồ vẫn còn đây như một ông Tiên đến với những đứa trẻ bất hạnh, chăm sóc ân cần:

Bác cười rung rung chòm râu Mắt Bác sao mà thương thế Tóc Bác thơm lừng gió bể Thơm nắng đường xa Bác cho em nhiều quà

Và khen em dạo này béo khỏe

Tố Hữu:

Ô vẫn còn đây của các em Chồng thơ mới mở Bác đang xem Chắc người thương lắm lòng con trẻ Nên để bâng khuâng gió động rèm

(Theo chân Bác)

Nói đến Bác, Khoa luôn thể hiện tất cả niềm kính yêu trân trọng của

mình như với một người cha, người bác đáng kính Trong tập Góc sân và

khoảng trời, Bác thật gần gũi và giản dị, giản dị như những lời thơ Khoa viết

về Bác Đó là tình cảm rất chân thực và sâu sắc Khoa dành cho Bác Từ trước

đến nay có rất nhiều bài thơ viết về Bác, thể hiện tình cảm với Bác nhưng

không ai thể hiện tình cảm với Bác giống như Khoa Đây chính là nét đặc sắc

của Góc sân và khoảng trời, khi viết về người lãnh tụ đáng kính của chúng ta

1.5 Hình tượng nhân vật trữ tình

Nói đến thơ người ta không thể không nhắc tới một hình tượng mang

tính đặc trưng của thơ đó chính là nhân vật trữ tình: “Nội dung tác phẩm trữ

tình được thể hiện gắn liền với hình tượng nhân vật trữ tình Đó là hình tượng người trực tiếp thổ lộ suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng trong tác phẩm Nhân vật trữ tình không có diện mạo, hành động lời nói, quan hệ cụ thể như nhân vật tự

sự của kịch Nhưng nhân vật trữ tình được thể hiện trong giọng điệu, cảm xúc, trong cách cảm cách nghĩ Qua những trang thơ ta như gặp tâm hồn người, tấm lòng người Đó chính là nhân vật trữ tình Cũng cần phân biệt nhân vật trữ tình và nhân vật trong thơ trữ tình Nhân vật trong thơ trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tình cảm, là nguyên nhân trực tiếp khơi dậy nguồn

trí quan trọng trong việc thể hiện nội dung, tư tưởng của tác giả Cũng như

vậy, trong tập Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa thì việc xây dựng hình

tượng nhân vật trữ tình cũng góp một phần rất lớn vào thành công của tập thơ

Trong hầu hết các bài thơ của tập Góc sân và khoảng trời, người đọc có

thể cảm nhận được tâm hồn trẻ thơ hồn nhiên, trong sáng nhưng đầy cảm xúc của Khoa Trước những sự kiện, hiện tượng xảy ra trong hiện thực cuộc sống

đều được Trần Đăng Khoa đưa vào trong thơ theo cách cảm cách nghĩ của chính mình Qua những dòng thơ ấy mà người đọc như bắt gặp lại thế giới trẻ thơ của mình trong đó

Đọc tập thơ Góc sân và khoảng trời, ta như thấy được cả bầu trời của

thế giới trẻ thơ trong đó Mặt khác, là một chú bé chưa đến mười tuổi nhưng người đọc vẫn bắt gặp trong đó sự cảm thông, chia sẻ với những con người trong xã hội Khoa là em bé giàu tình đời, tình người Điều này được thể hiện rất rõ qua cách quan sát và miêu tả sự vật, miêu tả thiên nhiên, lối tư duy của Trần Đăng Khoa Khoa thường lấy con người làm hệ quy chiếu để miêu tả

thiên nhiên và đến với thiên nhiên bằng tấm lòng nhân ái, bao dung, trân trọng

của con người với con người Trong bài Đánh thức trầu, Khoa viết:

Đã ngủ rồi hả trầu Tao đã đi ngủ đâu

Mà trầu mày đã ngủ?

Bà tao vừa đến đó Muốn có mấy lá trầu

mình, bà đến và tỏ ý muốn nhờ vả, trông cậy sự giúp đỡ của người bạn

trầu Rồi những cử chỉ gượng nhẹ, đầy trân trọng nâng niu của Khoa với

trầu cho thấy Khoa phải là con người có tấm lòng nhân ái với bạn, với những người xung quanh Khoa mới có cách cư xử với trầu như thế

Trong bài thơ khác, Khoa cũng bày tỏ tấm lòng cảm thông của mình với thế giới loài vật khi em nhìn thấy hình ảnh những chú kiến đang khênh một con giun đã chết:

Bác giun đào đất suốt ngày Hôm nay chết dưới gốc cây sau nhà

Họ hàng nhà kiến đưa ma Kiến con đi trước, kiến già đi sau

(Đám ma bác giun)

Sự việc chỉ đơn thuần là: một con giun chết vì trời nắng, lũ kiến bò ra

đưa về tổ làm mồi Nhưng, chính bản chất của một con người đầy tình người, tình đời như Khoa đã thấy ở đó một cái chết thảm thương, bi đát của một con người lao động cần cù (hai câu trên) Hơn nữa, dường như đó là cái chết của một bậc “bách niên giai lão” nào đó trong làng, được cả làng kính nể, thương

tiếc, trọng vọng đưa tiễn với đầy tình thương xót, lưu luyến (hai câu sau) nếu không giàu tình đời, tình người thì làm sao có cách tiếp nhận như thế

Đấy là khi Khoa viết về thiên nhiên Còn khi viết về cuộc sống con người, Khoa cũng gửi gắm trong đó tất cả niềm yêu thương kính phục của mình Em thể hiện tình cảm của mình với thầy cô, bạn bè và những người lao

động, những con người có công với đất nước Chẳng hạn, qua bài Hạt gạo

làng ta người đọc hiểu được sự vất vả lam lũ của người nông dân trong quá

trình lao động để làm ra hạt gạo Hạt gạo không chỉ kết tinh của những giá trị vật chất (phù sa, mưa, bão ) và những giá trị tinh thần (hương sen thơm, lời ru ) mà còn là những vật lộn của người nông dân để chống chọi với sự khắc nghiệt của thời tiết và sự khốc liệt của chiến tranh Vì thế, mỗi hạt thóc, hạt gạo làm ra không chỉ mang nặng công ơn cô bác nông dân mà còn mang trong đó cả niềm vui và lòng tự hào dân tộc, vượt lên khó khăn để chiến thắng kẻ thù

Không chỉ bộc lộ ở cách quan sát, miêu tả sự vật, tình người của Khoa còn bộc lộ ở tấm lòng của em với những người xung quanh: với mẹ, với cha, với anh bộ đội, với Bác Hồ Khoa yêu mẹ, thương mẹ, lo lắng khi mẹ bị ốm:

Mọi hôm mẹ thích vui chơi Hôm nay mẹ chẳng nói cười được đâu

Khắp người đau buốt nóng ran

Mẹ ơi! Cô bác láng giềng đến thăm

Cả đời đi gió đi sương, Hôm nay mẹ lại lần giường tập đi

Không chỉ có vậy, người đọc còn cảm nhận được cách nhìn, cách tả cảnh vật qua lăng kính của trẻ thơ trong thơ Khoa

Trước hết, cần thấy rằng do đặc điểm của môi trường, của lịch sử, thời

đại chi phối nên dù còn là trẻ thơ nhưng cách nhìn, cách cảm, cách miêu tả cảnh vật của Trần Đăng Khoa nhiều khi in dấu ấn rất rõ nét cách tư duy của người lớn: Chẳng hạn, từ hạt gạo nhỏ bé, bình dị, Trần Đăng Khoa đã nhìn thấy những vấn đề rất lớn của dân tộc, của thời đại; về những phẩm chất cần

cù, chịu thương chịu khó của người nông dân; về tinh thần của cả một dân tộc

trong Những năm bom Mỹ chút trên mái nhà Điều đó cho thấy, tuy còn

trẻ thơ, nhưng Trần Đăng Khoa rất sớm biết chia sẻ, cảm thông với những lo toan của người lớn, sớm phải lo trước những vấn đề mà đáng ra các em chưa phải trăn trở

Tuy nhiên, nét chủ đạo trong tâm hồn trẻ thơ của Khoa vẫn là sự hồn nhiên, ngây thơ và giàu tưởng tượng Dấu ấn tuổi thơ anh vẫn in đậm trên từng trang viết, được bộc lộ qua cách nhìn, cách tả cảnh vật Nhìn cơn mưa trong vườn, Khoa hình dung đến một đoàn quân ra trận Rồi, chỉ với một khoảng sân nhỏ giống như bao khoảng sân khác ở nông thôn mà Khoa nhìn thấy ở đó bao nhiêu nhân vật ngộ nghĩnh và sinh động Rồi, hình ảnh cánh diều – một biểu tượng của sự thanh bình – ở đồng quê, qua tưởng tượng của Khoa nó không chỉ là mảnh trăng vàng, chiếc thuyền trôi trên sông Ngân, hạt cau phơi trên nong trời mà còn được ví như lưỡi liềm của ai đó bỏ quên trên cánh đồng trời sau mùa gặt

Có thể nói, trong con mắt trẻ thơ của Khoa, màu sắc, âm thanh, hương

vị của thế giới bên ngoài, của thiên nhiên, cỏ cây, hoa lá dường như đều có hồn người được hiện ra với những nét riêng thật đặc biệt, giàu sức liên tưởng Người đọc cảm nhận rất rõ về mối giao cảm giữa cảnh vật và con người Không có cảnh nào trong thơ Khoa lại không chứa đựng hồn người, tình người một cách sâu sắc

Trong Góc sân và khoảng trời có rất nhiều bài thơ viết về nông thôn,

bởi viết về nông thôn như là sở trường của Khoa ở mỗi một góc độ khác

nhau, Trần Đăng Khoa lại có cách cảm nhận riêng, không bài nào giống bài nào, nhưng điểm chung mà người đọc dễ nhận thấy đó là tâm hồn mộc mạc, chân chất của người dân quê; hay một cảnh vật nơi thôn quê cũng là nguồn cảm hứng cho Khoa Trần Đăng Khoa gắn bó với quê hương, gắn bó với mảnh

đất nơi chôn nhau cắt rốn của em, cho nên Khoa cảm nhận được những điều bình dị, gần gũi nhất của môi trường nông thôn Và chính đó không chỉ là nguồn thi hứng vô tận, mà còn là chất liệu hiện thực rất quan trọng giúp Khoa chắp cánh cho các tứ thơ, vần thơ của mình

Trong bài ò ó o , Khoa đã tạo ra được một không gian bát ngát tiếng

gà Và kỳ diệu thay, tiếng gà làm cho vạn vật chợt bừng tỉnh, tràn đầy sức sống Hay đó cũng chính là sức sống của một vùng quê, của dân tộc mà không thế lực nào có thể huỷ diệt được:

ò ó o

Tiếng gà Giục quả na

Mở mắt Tròn xoe

Ôi bốn bề Bát ngát Tiếng gà

Không chỉ có không gian của thiên nhiên làng quê, mà cuộc sống, công việc của người nông dân cũng được Trần Đăng Khoa đưa vào thơ với đầy nhiệt hứng Chẳng hạn, trong bài Hạt gạo làng ta, có thể thấy Khoa vừa ngợi ca vừa tôn vinh nhưng cũng đầy cảm thông với những vất vả của người nông dân một nắng hai sương làm ra hạt gạo Bên cạnh đó, còn thấy được hình ảnh người nông dân tuy cực nhọc nhưng đầy nghị lực và tình nghĩa, đó có thể là tình quân dân – các nước, tình hậu phương – tuyền tuyến của những người lao

động vừa góp phần nuôi quân đánh giặc, vừa góp phần tạo ra mùa màng

Hay trong bài Cây dừa, Khoa cũng có cái nhìn của một người nhà quê:

- Quả dừa đàn lợn con nằm trên cao

- Ai đeo bao hũ rượu quanh cổ dừa

Chỉ có người nông dân, người đồng quê mới có cách nhìn hết sức bình

dị, chân chất, đầy chất “nhà quê”, “nông thôn” như thế

Chính cách cảm thụ qua lăng kính của người nhà quê như thế đã khiến cho Trần Đăng Khoa có nhiều câu thơ được xem như là “tuyệt bút”, là thơ của

“thần đồng” bởi nó lột tả được một cách chân thực, chính xác những gì là thần thái, là linh hồn của nông thôn Việt Nam

Như vậy, có thể nói, cho dù là viết về mảng đề tài nào đi chăng nữa, cho

dù có đứng trên phương diện nhân vật trữ tình trực diện hay chỉ là cái tôi

“nhập vai” thì thơ Trần Đăng Khoa vẫn mang âm điệu của một hồn thơ trong sáng, giản dị trong sự quan sát, liên tưởng rất tinh nhạy và đầy sáng tạo Thơ Trần Đăng Khoa để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng độc giả bởi chính là nhờ cảm xúc về cái nhìn cuộc sống trong sáng, thơ ngây và cảm xúc chân thành của một tâm hồn ấm áp tình đời, tình người

Chương 2Hình tượng không gian - thời gian nghệ thuật

2.1 Hình tượng không gian nghệ thuật

2.1.1 Khái luận về không gian nghệ thuật

- Tác giả Trần Đình Sử trong cuốn Giáo trình Dẫn luận thi pháp học,

Nxb Giáo dục đã định nghĩa về không gian nghệ thuật như sau:

“Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật” Tác giả cho rằng “Nếu như mọi vật trong thế giới đều tồn tại trong không gian

ba chiều: cao, rộng, xa và chiều thời gian thì không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào

đó [22, tr.107] Trong tác phẩm văn học, người ta thường chú ý tới không

gian bởi thông qua lăng kính chủ quan, bản thân người kể chuyện hay các nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách, góc nhìn nhất định Toàn bộ khung cảnh nhờ có điểm nhìn của chủ thể mà không gian có chiều cao thấp, rộng hẹp, nông sâu, xa gần:

Nắng xuống trời lên sâu chót vót Sông dài trời rộng bến cô liêu

- Theo các tác giả Hà Minh Đức (chủ biên), Đỗ Văn Khang, Phạm Quang Long, Phạm Thành Hưng, Nguyễn Văn Nam, Đoàn Đức Phương, Trần

Khánh thành, Lý Hoài Thu trong cuốn Lý luận văn học, Nxb Giáo dục, 1996

Các tác giả này cho rằng, so với loại hình văn học như hội hoạ, điêu khắc, văn học có khả năng to lớn trong việc miêu tả đối tượng trong tính vận

động, tái tạo dòng thời gian với nhịp độ khác nhau Sự vận động của thời gian với những nhịp độ vận động của cuộc sống Có lúc trong một khoảng thời gian ngắn chứa chất biết bao sự kiện làm biến đổi nhanh chóng cuộc sống, đời người

Thực chất, việc tái tạo thời gian trong văn học là sự miêu tả sự vận động của cuộc sống là tái hiện quan niệm của con người về sự tồn tại, là sự biểu hiện tâm lý của con người trước biến cố, sự kiện Không gian được miêu tả trong sự vận động của nó Chẳng hạn, Hồ Chí Minh cũng tái hiện sự xuất hiện của bình minh qua sự thay đổi của ánh sáng và màu sắc:

Phương đông màu trắng chuyển sang hồng Bóng tối đêm tàn chốc sạch không

(Giải đi sớm)

Hay, với chất liệu ngôn từ, nhà văn có thể chuyển từ không gian này tới một không gian khác mà không gây sự hụt hẫng, sự gián cách trong mạch cảm xúc của người đọc Do vậy có thể nói, trong nghệ thuật, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng ở đây, không gian không chỉ là môi trường tồn tại mà còn thâm nhập vào bản thân hình tượng và bộc lộ tính tư tưởng của hình tượng Việc chiếm lĩnh và tái tạo không gian trong văn học không chỉ là hoạt động tái hiện thế giới mà còn là hoạt động biểu hiện, bộc lộ tư tưởng, tình cảm của con người

2.1.2 Không gian nghệ thuật trong tập thơ Góc sân và khoảng trời: Nông thôn miền Bắc Việt Nam trong những năm chống Mỹ

2.1.2.1 Hình ảnh góc sân

Tập thơ Góc sân và khoảng trời được xuất bản năm Khoa 10 tuổi

Trong đó có những bài Khoa sáng tác khi mới 8 tuổi Với một em bé 8 tuổi sinh ra và lớn lên ở nông thôn, góc sân chính là thế giới bên ngoài đầu tiên mà

bé được tiếp xúc Đọc tập thơ, chúng ta hình dung một cậu bé thơ thẩn chơi quanh sân, ngắm nhìn mọi vật rồi ghi lại chân thực những gì hiện lên trong mắt bằng những vần thơ hết sức ngộ nghĩnh nhưng cũng rất nên thơ, lãng mạn Đó

là hình ảnh một chiếc sân buổi sáng xôn xao âm thanh, nhộn nhịp hình ảnh:

Ông trời nổi lửa đằng đông

Bà sân vấn chiếc khăn hồng đẹp thay

Bố em xách điếu đi cày

Mẹ em tát nước, nắng đầy trong thau

Chị tre chải tóc bên ao Nàng mây áo trắng ghé vào soi gương Bác nồi đồng hát bùng bong

Bà chổi loẹt quẹt lom khom trong nhà

(Buổi sáng nhà em)

Đó là một buổi sáng náo nức với không khí sinh hoạt cộng đồng có vẻ

cổ xưa nhưng rất hồn nhiên gợi cảm qua cách gọi tên từng nhân vật: bà sân,

cậu mèo, chị tre đều thích làm đỏm, cái na và đàn chuối thì thật dễ thương,

cậu gà thì bắng nhắng, bác nồi đồng và bà chổi thì chăm chỉ Đấy là một ngày rất khác nhau của các thành viên xã hội thu nhỏ, được biểu hiện sinh

động qua khung cảnh quen thuộc hàng ngày mà ít có nhà thơ nào có thể miêu tả được như vậy Trong cách nhìn của Khoa em thấy mọi vật như đang tấp nập, vui tươi khi bắt đầu một ngày mới

Khi tiếng gà gáy ò ó o cất lên, cũng là lúc bắt đầu một ngày mới Tiếng gà vang lên từ bụi chuối, hàng tre, từ góc sân nhỏ đã bao nhiêu năm, tưởng như nghe đã quá nhàm rồi Vậy mà bé Khoa vẫn phát hiện được cái mới: tiếng gà xua tan đi bóng đêm, cho sự sống sáng tươi nở ra chói lọi Khi

âm thanh của tiếng gáy ò ó o cất lên, làm cho vạn vật đều cựa mình thức dậy, nảy nở sinh sôi, trào dâng sự sống Như có phép tiên, tiếng gà làm cho

cảnh quê hương bừng sáng, vạn vật trở nên sống động hẳn lên Khoa nhìn thấy, cái gì cũng vận động, phát triển, cái gì cũng đẹp rực rỡ:

Tiếng gà Tiếng gà Giục quả na

Mở măt Tròn xoe Giục hàng tre

Đâm măng Nhọn hoắt Giục buồng chuối Thơm lừng Trứng cuốc Giục hạt đậu Nảy mầm Giục bông lúa Uốn câu Giục con trâu

Ra đồng

(ò ó o )

Quả na mở mắt, hàng tre đâm măng, buồng chuối chín Thực ra, mọi

sự vận động theo quy luật của nó Nhưng dưới con mắt của cậu bé Khoa, mọi vật cũng có cuộc sống như con người, cũng có lúc ngủ, lúc thức, cũng có khi làm việc, có lúc nghỉ ngơi Chúng cũng có những hành động ngộ nghĩnh

đáng yêu như con người: mở mắt, rửa mặt Sự đáng yêu hồn nhiên của Khoa

là ở chỗ đó

Không chỉ có vậy, tiếng gà còn thật kỳ diệu, nó có thể:

Giục đàn sao Trên trời

Chạy trốn Gọi ông trời Nhô lên Rửa mặt

(ò ó o )

Phải chăng, tiếng gà có uy lực với cả sao trời trên không trung xa lắc? Không phải vậy, mà Khoa đã biết dựa vào quy luật của thiên nhiên để miêu tả hình ảnh một ngày mới bắt đầu, khi ông mặt trời đã mọc Khoa đã có cách nói

rất mới, em tưởng tượng ra sao đang chạy trốn khi ông trời nhô lên

Với Khoa thì đàn sao cũng biết chơi trò “trốn tìm”, và ông mặt trời cũng biết rửa mặt thật ngộ nghĩnh và thú vị biết bao Quả thực, tiếng gà gáy là cả một thế giới âm thanh kỳ diệu đối với tâm hồn nhạy cảm của cậu bé làm thơ

Rồi, từ góc sân nhỏ mà Khoa có thể nhìn thấy bao điều mới lạ Từ góc sân mỗi chiều nhìn ra xa, em thấy:

Góc sân nho nhỏ mới xây, Chiều chiều em đứng nơi này em trông

Thấy trời xanh biếc mênh mông, Cánh cò chớp nắng trên sông Kinh Thầy

Thấy đạn các chú dăng dày, Máy bay giặc Mỹ lăn quay thêm nhiều

Khoảng trời em đến là yêu, Góc sân nho nhỏ chiều chiều đứng trông

(Góc sân và khoảng trời)

Cái nhìn của Khoa lên cao và xa hơn, em thấy sông Kinh Thầy của quê mình, thấy cả cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc Cái nhìn ấy

không chỉ bó hẹp trong khuôn khổ của góc sân nhỏ nữa, không chỉ là “ngọn

mùng tơi nhảy múa , muôn nghìn cây mía múa gươm Có thể nói

những vật thông thường, nhưng đượm sắc thần tiên của hồn con trẻ, và đượm

tình mến yêu của trái tim thơ ấu Tại đây sấm ghé xuống sân - khanh khách -

cười ; tại đây mưa chéo mặt sân - sủi bọt ; cũng trên mảnh sân này cá nhảy chồm chồm sau khi trời đã mưa xuống rồi

Quả thật chỉ trong góc sân nhỏ ấy thôi, người đọc như thấy được sức mạnh của nội tâm, chính nội tâm, chính tâm hồn bên trong của con người qui

tụ cảnh vật bên ngoài vào quanh một cái trục, biến vật vô tri thành ra cảm xúc, tình cảm Chỉ là những hình ảnh rất quen thuộc hàng ngày Khoa vẫn nhìn thấy, nhưng em cũng cho vào thơ Khi bắt gặp cảnh đàn gà con đang theo mẹ

đi tìm mồi trong lúc trời mưa:

Ngoài sân lội, mấy chú gà liếp nhiếp

Đi tìm mồi cùng mẹ bắt giun sâu Trời mưa lâm thâm làm các chú ướt đầu Chú rùng mình, giọt mưa rơi khỏi cánh

(Gà con liếp nhiếp)

Ta thấy, các hình ảnh, các sự vật đi vào thơ Khoa thật tự nhiên, chỉ là

đàn gà con kiếm mồi trong mưa, vậy mà cũng thành thơ Thật là tài tình

Trong bài Trăng sáng sân nhà em, Khoa cũng đưa vào thơ những hình

ảnh rất thi vị:

Ông trăng tròn sáng tỏ Soi rõ sân nhà em

Hàng cây cau lặng đứng Hàng cây chuối đứng im Con chim quên không kêu Con sâu quên không kêu Chỉ có trăng sáng tỏ Soi rõ sân nhà em Trăng khuya sáng hơn đèn

Ơi ông trăng sáng tỏ Soi rõ sân nhà em

(Trăng sáng sân nhà em)

Trước cảnh đêm trăng sáng, Khoa bàng hoàng, ngẩn ngơ trước cảnh ánh trăng đang trải ra mênh mông rợn ngợp khắp sân, vườn Khoa như bị thôi miên bởi vẻ đẹp yên tĩnh thanh bình Trăng sáng khiến cho chim trên trời, sâu dưới đất cũng ngừng kêu Cả đất trời đều tĩnh lặng, tự quên mình đến nỗi

có cảm giác tất cả như tan biến đi, chỉ còn trăng thôi Người đọc như cảm nhận thấy, dường như vạn vật đều tĩnh lặng, nín thở để lặng ngắm, để tập trung vào ánh trăng Trăng là nhân vật chính, là tâm điểm soi rọi cho muôn vật, muôn loài Tất cả vạn vật đều lặng đi trước vẻ đẹp của ánh trăng - đó là

2.1.2.2 Hình ảnh mảnh vườn

Xa hơn sân một chút là mảnh vườn Đối với Khoa, mảnh vườn nhà em quả là một thế giới phong phú và vô cùng hấp dẫn Từ nơi đây, Khoa đã có thể

quan sát tất cả, em nhìn thấy một đám ma bác giun , “mấy chú gà con liếp

nhiếp Theo mẹ đi tìm bắt giun sâu”, “quả na mở mắt, hàng tre đâm măng nhọn hoắt, buồng chuối thơm lừng” Mảnh vườn nhà Khoa như một cuốn

sách sinh vật lý thú

Trong những bài thơ viết về mảnh vườn, ta thấy bài thơ nào cũng hay, cũng đặc sắc Mỗi bài thơ là một khám phá, mỗi bài thơ có một cách cảm nhận riêng, làm hiện lên nét riêng biệt trong cách thể hiện của Khoa

Mưa, là bài thơ tiêu biểu viết về góc sân và mảnh vườn, đây cũng là bài

hay trong số các bài thơ hay nhất của Khoa Trong đó, Khoa dùng rất nhiều những hình ảnh sáng tạo:

Ông trời

Mặc áo giáp đen

Ra trận Muôn nghìn cây mía Múa gươm

Kiến Hành quân

Đầy đường Lá khô

Gió cuốn Bụi bay Cuồn cuộn

(Mưa)

Bằng ánh mắt của chú bé mười tuổi, Khoa đã quan sát một cơn giông

từ khi gió cuốn mây bay, đến lúc mưa rơi lộp bộp Trong cơn giông Khoa đã viết về một mảnh vườn, một góc sân hả hê đón nhận cơn mưa với vô số những tre, bưởi, dừa, mía, mồng tơi, cỏ gà tất cả như đang nhảy múa, vui tươi nhộn nhịp trong mưa Thật vậy, cơn mưa hiện lên trong thơ Khoa giống hệt một cuộc ra quân khổng lồ của vũ trụ hay giống như những trò chơi đánh trận giả của các em thiếu nhi trong những buổi chiều hè

Trong mảnh vườn, Khoa vẫn hàng ngày chăm sóc, trồng cây Em thấy yêu thương từng gốc cây, ngọn cỏ Hình ảnh cây chuối, cây na, cây cà cũng

được em đưa vào thơ với một sự trân trọng và mến yêu:

Vườn em có một luống khoai

Có vườn chuối mật với hai luống cà

Em trồng thêm một cây na Lá xanh vẫy gió như là gọi chim

Những đêm lấp ló trăng lên Vườn em dậy tiếng dịu hiền gần xa

(Vườn em)

Vẫn là cảnh vật đêm trăng, nhưng đêm nay không phải là đêm trăng

sáng tỏ , trăng đêm nay mới chỉ lấp ló thôi mà Khoa đã cảm nhận được

âm hưởng cuộc sống của vạn vật Hình ảnh “lá xanh vẫy gió” là hình ảnh độc

đáo, nhìn những tàu lá đu đưa mà Khoa liên tưởng như chúng đang giơ những cánh tay ra vẫy gió, đón trăng rồi khi trăng bắt đầu xuất hiện, đang lấp ló lên

mà em đã nghe được những âm thanh dịu hiền ở đâu đây vọng lại Âm thanh

đó có thể là âm thanh của tiếng lòng, âm thanh của niềm vui đang dâng tràn

Không chỉ có vậy, Khoa còn nghe thấy cả âm thanh của vườn chuối, của cây cau vào lúc nửa đêm:

Nghe hàng chuối vườn em Gió trở mình trăn trở

Chuột chạy giàn bí đỏ Loáng vỡ ánh trăng vàng Cây cau nó tức quá

Phành phạch quạt liên hồi Một tiếng gì không rõ Xôn xao cả đất trời

hiểu cuộc sống thiên nhiên lắm Khoa mới có những cảm nhận tinh tế như vậy

Trong vườn của nhà Khoa còn cây trầu, cây trầu tưởng như một vật vô tri nhưng với em, nó không hề là vật vô tri Dựa vào quan niệm của dân gian

về việc hái trầu vào ban đêm mà em đã làm bài thơ để bày tỏ tình cảm của mình với cây, với bà, với mẹ - những người mà em yêu quý:

Trầu ơi hãy tỉnh lại

Mở mắt xanh ra nào