PHẦN MỞ ĐẦU
Lý do chọn đề tài
Việt Nam là một quốc gia với lịch sử lâu dài, nơi có nhiều cộng đồng dân tộc sinh sống từ Bắc vào Nam Mỗi dân tộc đều có tập tục văn hóa và tín ngưỡng riêng, nhưng tất cả đều mang trong mình bản chất hướng thiện Sự đa dạng về sắc tộc và tôn giáo không chỉ tạo nên những đặc điểm chung về kinh tế - xã hội mà còn làm phong phú thêm kho tàng văn hóa Việt Nam.
Thiên Chúa giáo, du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XVI, đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt Những tín đồ tin vào Đức Chúa trời và các thánh thần tìm thấy sự che chở trong những lúc khó khăn, và Thánh đường trở thành nơi họ tìm kiếm sự cân bằng về thể chất và tâm hồn Tại đây, họ có thể trút bỏ nỗi ưu tư và phiền muộn, tiếp thêm sinh lực cho một ngày mới Những tư tưởng này đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách nhìn, cách nghĩ và lối sống của người theo đạo Thiên Chúa giáo, thể hiện rõ nét qua đời sống văn hóa tinh thần, đặc biệt là trong nghệ thuật kiến trúc và chạm khắc trang trí nhà thờ.
Vào thế kỷ XVII, khi đạo Thiên Chúa giáo lan tỏa ở Việt Nam, nền nghệ thuật tạo hình dân gian cũng đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong lĩnh vực điêu khắc Nghệ thuật điêu khắc đình làng ở miền Bắc đã đạt được nhiều thành tựu với đề tài phong phú và kỹ thuật chạm khắc độc đáo Sự giao thoa giữa văn hóa Đông và Tây thể hiện rõ qua kiến trúc các nhà thờ Công giáo như Nhà thờ Lớn Hà Nội và Nhà thờ Đức Bà TP Hồ Chí Minh Tại Phát Diệm, nơi có sự phát triển sớm của đạo Thiên Chúa, quần thể Thánh đường Phát Diệm nổi bật với sự kết hợp giữa kiến trúc đình, chùa Việt Nam và phong cách Gothic phương Tây Nghệ thuật chạm khắc tại đây mang những nét độc đáo, thể hiện quyền uy của đạo Thiên Chúa qua kỹ thuật chạm khắc dân gian Việt Nam Những hình ảnh mái đình, ngôi chùa cùng với kỹ thuật chạm khắc đã ăn sâu vào tâm thức người Việt, trở thành biểu tượng của sự bình an và thể hiện tâm hồn dân tộc Để làm rõ những nét độc đáo này, tôi đã chọn nhà thờ Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình làm đề tài tốt nghiệp: Nét độc đáo trong nghệ thuật chạm khắc ở nhà thờ.
Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình.
Lịch sử nghiên cứu
Nhà thờ Phát Diệm, tọa lạc tại Kim Sơn, Ninh Bình, là một trong những công trình kiến trúc nghệ thuật phương Đông nổi tiếng cả trong và ngoài nước Vẻ đẹp độc đáo của nhà thờ đã thu hút sự chú ý của nhiều nghiên cứu Cuốn sách "Nhà thờ lớn Phát Diệm" (2001) do NXB phát hành đã đề cập đến những giá trị văn hóa và nghệ thuật của công trình này.
Tôn giáo của Toà giám mục Phát Diệm đã khái quát lịch sử và vẻ đẹp kiến trúc độc đáo của nhà thờ Bên cạnh đó, còn có nhiều công trình và luận văn nghiên cứu về tính dân tộc, triết học và thẩm mỹ của công trình này, tạo nên sự đặc sắc không thể tìm thấy ở nơi nào khác.
Luận văn thạc sĩ kiến trúc quy hoạch (1999) của kiến trúc sư Mai Hữu Xuân đã đề cập đến những đặc điểm độc đáo và sự giao thoa trong kiến trúc và chạm khắc của nhà thờ Tuy nhiên, nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc độc đáo trong khu quần thể kiến trúc này vẫn còn hạn chế, với ít công trình đề cập đến.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích của nghiên cứu này là khám phá vốn cổ của dân tộc, điều cần thiết cho nghệ sĩ tạo hình Bài viết sẽ tìm hiểu sự kết hợp giữa kiến trúc, đề tài tôn giáo và nghệ thuật chạm khắc mang phong cách Việt Nam tại nhà thờ Phát Diệm, từ đó làm nổi bật nghệ thuật chạm khắc độc đáo của nhà thờ Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình.
- Tìm hiểu lịch sử xây dựng, ý tưởng xây dựng và quá trình hình thành nhà thờ
Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình.
- Tìm hiểu những đặc trưng cơ bản của nghệ thuật chạm khắc ở nhà thờ Phát
Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình.
- Đưa ra những nét độc đáo của nghệ thuật chạm khắc ở nhà thờ Phát Diệm,
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Trong bài khóa luận này, tôi sẽ không đi sâu vào các vấn đề văn hóa, tín ngưỡng hay nghệ thuật chạm khắc của tất cả các công trình tôn giáo và nền điêu khắc cổ của dân tộc Thay vào đó, tôi sẽ trình bày những tìm hiểu của mình về nét độc đáo trong nghệ thuật chạm khắc tại nhà thờ Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình.
Phương pháp nghiên cứu
1 Phương pháp nghiên cứu lý luận
3 Phương pháp sưu tầm tài liệu
4 Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp để đưa ra những kết luận.
Những đóng góp của đề tài
1 Đóng góp thêm những luận điểm nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc trong nhà thờ tôn giáo nói chung và nhà thờ Phát Diệm nói riêng.
2 Những người nghiên cứu nghệ thuật có thể tham khảo kiến thức về những nét độc đáo trong nghệ thuật chạm khắc ở nhà thờ Phát Diệm.
3 Những người nghiên cứu nghệ thuật có được cách nhìn nhận đúng đắn về các giá trị nội hàm độc đáo của nghệ thuật chạm khắc nhằm phát huy những tư tưởng, kỹ thuật của thế hệ đi trước mới có thể đưa đến các giải pháp gìn giữ những thành quả trong từng giai đoạn lịch sử.
Cấu trúc của đề tài
Chương 1: Một vài nét về lịch sử nhà thờ Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình Chương 2: Nét độc đáo của nghệ thuật chạm khắc ở nhà thờ Phát Diệm- Kim
VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ NHÀ THỜ PHÁT DIỆM, KIM SƠN, NINH BÌNH
Sự ra đời của quần thể Thánh đường Phát Diệm
1.1.1 Vị trí địa lý- văn hóa
Huyện Kim Sơn, Ninh Bình, nằm cách thành phố Ninh Bình khoảng 27 km về phía Đông Nam, có diện tích 207 km² và dân số 172.399 người (năm 2006) Phía Đông giáp sông Đáy và huyện Nghĩa Hưng, Nam Định; phía Tây Nam giáp sông Càn và huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá; phía Bắc và Tây Bắc giáp huyện Yên Khánh và Yên Mô; phía Nam giáp biển với chiều dài bờ biển gần 18 km Vào đầu thế kỷ XIX, Kim Sơn chỉ là vùng đất bồi với bùn lầy và cỏ sậy.
Năm 1828, Nguyễn Công Trứ, một quan tài ba và thi sĩ nổi tiếng, được triều đình Huế cử ra Bắc với chức vụ “Dinh Điền Sứ” để khai phá vùng đất mới Ông đã thành lập huyện Tiền Hải (Thái Bình) và huyện Kim Sơn (Ninh Bình), hiện nay là hai huyện trù phú, được mệnh danh là “biển bạc” và “núi vàng” Kim Sơn gắn liền với lịch sử chinh phục đất hoang và quá trình quai đê lấn biển, với gần 200 năm thực hiện sáu lần quai đê lấn biển, diện tích hiện nay gấp gần 3 lần so với khi mới thành lập huyện.
1.1.2 Ý tưởng xây dựng quần thể Thánh đường Phát Diệm
Theo Cha Alexandre de Rhodes trong cuốn “Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài”, Ngài đã đến Cửa Bạng (Ba Làng, Thanh Hoá) vào ngày Lễ Thánh Giuse (19-03-1627) trên đường tới Thăng Long (Hà Nội) Tại đây, Ngài đã giảng đạo tại Văn Nho gần cửa Thần Phù (nay là xứ Hảo Nho thuộc giáo phận Phát Diệm) Do đó, Phát Diệm có thể được coi là một trong những nơi đầu tiên ở miền Bắc nơi hạt giống Tin Mừng được gieo trồng và phát triển.
Vào cuối thế kỷ XIX, vùng Kim Sơn đã có khoảng 50.000 giáo dân Năm 1865, Cha Phêrô Trần Lục, hay còn gọi là Cụ Sáu, được bổ nhiệm làm Chính xứ Phát Diệm Trong 34 năm cống hiến, Cụ Sáu đã chú trọng đến giáo dục nhân bản và đời sống đạo đức của giáo dân thông qua những "Ca vè Cụ Sáu" Đặc biệt, với tầm nhìn xa, Cụ Sáu đã lập kế hoạch xây dựng khu Nhà thờ Phát Diệm và thực hiện dự án này từ năm 1875 cho đến khi qua đời.
Cha Trần Lục, tên thật là Phêrô Trần Văn Hữu, sinh năm 1825 tại làng Mỹ Quan, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá Ngài bắt đầu theo cha Tiếu tại xứ Bạch Bát từ năm 15 tuổi Năm 1845, Ngài vào tu tại Chủng Viện Vĩnh Trị, sau đó chuyển về Hoàng Nguyên và đổi tên thành Triêm Đến năm 1850, Ngài bắt đầu thực tập mục vụ truyền giáo.
Năm 1855, Ngài bắt đầu theo học Triết học và Thần học tại Kẻ Non Đến năm 1862, Cha Trần Lục được giao nhiệm vụ quản lý ba xứ: Mỹ Diệm, Kẻ Dừa và Quan Tổng.
Từ năm 1865 đến 1899, Ngài đảm nhận vai trò quản lý tại sở Phát Diệm Vào ngày 7 tháng 7 năm 1899, Cha Trần Lục đã qua đời ở tuổi 74, sau 34 năm cống hiến tận tụy cho Giáo hội và xứ Phát Diệm.
Để hiểu rõ ý tưởng của Cha Trần Lục, cần nghiên cứu trong bối cảnh lịch sử và văn hóa Việt Nam, đặc biệt là những quan điểm truyền giáo của các thừa sai ngoại quốc và xung đột giữa Công giáo và tín ngưỡng truyền thống Việt Nam Tam giáo Phật- Lão- Nho đã ăn sâu vào văn hóa dân tộc, tạo thành "văn hóa tâm linh" không thể tách rời khỏi môi trường truyền thống Những niềm tin tôn giáo đã chuyển hóa thành phong tục, tập quán và cách ứng xử, dẫn đến nhiều vấn đề phụng tự trong giai đoạn đầu truyền giáo Hình ảnh mái đình, ngôi chùa đã trở thành biểu tượng tâm linh, gắn kết cộng đồng qua các lễ hội và tập tục Cha Trần Lục đã đề xuất tái hiện những biểu tượng truyền thống, cho phép tín hữu Công giáo tôn thờ Thiên Chúa giáo trong tâm thức Việt Nam, đồng thời gìn giữ phong tục tập quán Ông dự kiến xây dựng Thánh Đường Phát Diệm mang phong cách Á Đông, kết hợp giữa kiến trúc Thánh Đường phương Tây và kỹ thuật chạm khắc dân gian Việt Nam, tạo nên một minh chứng cho sự hội nhập văn hóa phương Tây vào Việt Nam.
1.1.3 Sơ lược việc xây dựng quần thể Thánh đường Phát Diệm
Cha Trần Lục đã ấp ủ giấc mơ xây dựng quần thể Thánh Đường Phát Diệm từ năm 1866, ngay sau khi được giao nhiệm vụ coi sóc xứ Phát Diệm Trong bối cảnh đời sống của người dân nơi đây còn nhiều khó khăn và số lượng giáo dân thưa thớt, Cha đã phải vượt qua nhiều thử thách để chuẩn bị cho công cuộc xây dựng Ông tích lũy kinh nghiệm và đầu tư từng bước vào nguồn nhân lực và vật lực, nhằm chuẩn bị cho một dự án kiến thiết lớn lao và bền vững trong tương lai.
Vào năm 1826, nhà thờ đầu tiên ở Phát Diệm được xây dựng bằng tre lá Công trình nhà thờ hiện tại bắt đầu được khởi công vào năm 1875.
Vào năm 1898, công trình nhà thờ Thiên Chúa giáo này đã hoàn tất, mang trong mình nét độc đáo từ ý tưởng xây dựng ban đầu Đặc biệt, kiến trúc của nhà thờ được mô phỏng theo những đặc trưng của đình chùa truyền thống Việt Nam.
Một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình xây dựng là chuẩn bị vật tư, đặc biệt là những hạng mục cần tập trung vật tư từ 10 năm trước Bên cạnh đó, vấn đề tài chính cũng là một khó khăn lớn, khi mà mọi nguồn lực đều phụ thuộc vào sự đóng góp của giáo dân địa phương.
Huyện Kim Sơn là vùng đất do phù sa bồi đắp, với đất yếu và nhiều sình lầy, khiến vật liệu xây dựng chủ yếu phải được mua hoặc khai thác từ xa, như Thanh Hoá hay Bến Thuỷ, Nghệ An, cách đến 200 cây số Vật tư nặng như gỗ dài 11m, nặng 7 tấn, và đá quý từ núi Nhôi, Thanh Hoá, cách 70 cây số, cũng phải được vận chuyển bằng thuyền bè trên các kênh Dù gặp nhiều khó khăn, quá trình này không chỉ cản trở mà còn thúc đẩy quyết tâm xây dựng quần thể Thánh Đường của Cha Trần Lục và giáo dân xứ Phát Diệm.
Nhà thờ đá Phát Diệm- một công trình kiến trúc tôn giáo qui mô, nơi kết hợp giữa nghệ thuật kiến trúc tôn giáo và nghệ thuật điêu khắc mang đậm phong cách Việt Nam
1.2.1 Một công trình kiến trúc tôn giáo qui mô
Quần thể Thánh Đường Phát Diệm là một công trình kiến trúc tôn giáo hoàn chỉnh, có diện tích hơn 2ha, bao gồm nhiều hạng mục chính được xây dựng theo trình tự nhất định.
2 Nhà thờ Trái Tim Đức Mẹ (Nhà thờ đá)- 1883
3 Nhà thờ Trái Tim Chúa Giêsu- 1889
4 Nhà thờ Lớn (Nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi)- 1891
Mặt bằng tổng thể được bố trí tuần tự, bắt đầu từ ao hồ, tiếp theo là một sân rộng, sau đó là Phương Đình có chung sân trong với Nhà Thờ Lớn Cuối cùng là hang Bêlem và hang Lộ Đức, trong khi Nhà Thờ Lớn đóng vai trò là trọng tâm và trục đối xứng của bốn Nhà Nguyện Nhỏ Hai Nhà Nguyện Kính Thánh Giêsu và Thánh Phêrô nằm bên trái, trong khi hai Nhà Nguyện Kính Thánh Rôcô và Trái Tim Chúa Giêsu nằm bên phải Ở phía Tây Bắc, có Nhà Thờ Đá kính Trái Tim Đức Mẹ cùng với hang Núi.
Sọ ở đằng trước, toàn bộ diện tích còn lại ở phía sau được dành cho các cơ sở của Nhà Chung.
Tổng thể khu quần thể Thánh đường Phát Diệm
Đa số các công trình trong quần thể được bố trí theo một trục chính và đối xứng, tuân theo các qui luật phổ biến trong kiến trúc tôn giáo truyền thống Qui luật này đảm bảo thứ tự bố cục các công trình theo chiều sâu, đồng thời mở rộng mặt đứng Cố gắng giữ phong cách xử lý mặt đứng theo phân vị ngang là một đặc trưng của kiến trúc truyền thống Theo một số nhà nghiên cứu, tổ hợp mặt bằng này còn phù hợp với các qui luật địa lý – phong thuỷ, và có thể khái quát hóa theo cách phân bố như đình, chùa Việt Nam.
Hình dạng mặt bằng công trình được thiết kế với ba vạch ngang, trong đó một vạch nối hai cổng nhà thờ, một vạch nối Nhà Nguyện Kinh Thánh Côrô đến Nhà Nguyện Kinh Thánh Phêrô, và vạch dọc là Nhà Thờ Lớn kính Đức Mẹ Mân Côi, tạo thành hình chữ Vương theo Hán tự Điều này có thể phản ánh ý tưởng của người thiết kế về lòng xác tín vào Đức Kitô, con Thiên Chúa, và là vua muôn giáo dân, thông qua lối kiến trúc dân tộc.
Thông thường, các giáo sỹ phương Tây ưu tiên chọn trục Đông-Tây để xây dựng Thánh Đường Tuy nhiên, quần thể kiến trúc Thánh Đường Phát Diệm lại chọn phương Nam làm trục chính Hướng Nam được xem là hướng tốt nhất trong kiến trúc dân gian, vì nó hội đủ các yếu tố tích cực về thời tiết, hỗ trợ cho đời sống và sản xuất Đây là một nét kiến trúc độc đáo của quần thể Thánh Đường Phát Diệm.
Trục đường dẫn vào khu quần thể Thánh Đường không chỉ ảnh hưởng đến mặt bằng tổng thể của công trình mà còn thể hiện rõ nét trào lưu nghệ thuật kiến trúc Gothique Phong cách này đã để lại cho nhân loại những di sản quý giá và nhấn mạnh vai trò của Thánh Đường trong kiến trúc đô thị Được nghiên cứu kỹ lưỡng, trục đường dẫn đến quần thể Thánh Đường kết thúc bằng tượng Chúa Giêsu Kitô dang rộng hai tay chào đón, với mái Phương Đình nổi bật trên nền trời xanh, tạo nên một ấn tượng thị giác mạnh mẽ cho du khách.
Tượng Chúa Giêsu Kitô phía trước Phương Đình
Hình thức bố cục này hiếm thấy trong kiến trúc truyền thống, vì theo triết học phương Đông, việc bố trí công trình để trục đường đâm thẳng vào như một mũi kiếm là điều kiêng kỵ Để hóa giải điều này, trục chính của quần thể nhà thờ Phát Diệm đã được đặt lệch so với trục đường quốc lộ, điều này rõ ràng khi quan sát từ lầu chuông của Phương Đình Cha Trần Lục còn cho đào một ao hồ lớn, chuyển lối vào chính sang cạnh bên của nhà thờ, theo cách xử lý của nhiều công trình kiến trúc truyền thống.
Bố cục tổng thể khu Thánh Đường Phát Diệm được cha Trần Lục thiết kế với sự kết hợp giữa triết học phương Đông và các phương pháp quy hoạch Thánh Đường phương Tây Các công trình chính và phụ được sắp xếp theo những tập quán xây dựng dân gian truyền thống, tạo nên một sự giao thoa văn hóa rõ rệt ngay từ cái nhìn tổng thể ban đầu.
* Một số công trình tiêu biểu:
Nhà thờ Phát Diệm, khởi công xây dựng vào năm 1875 và hoàn thành cơ bản vào năm 1899, là một công trình mang ý nghĩa lớn lao đối với cộng đồng công giáo sau thời kỳ “Cấm đạo, sát đạo” của triều Nguyễn Thời gian xây dựng, tương đương với khoảng thời gian hoàn thành Kinh đô Huế, cho thấy sự bền bỉ và lòng mộ đạo của người dân nơi đây Trong tổng số 19 công trình kiến trúc nổi bật, một số kiệt tác đã thể hiện rõ nét giá trị văn hóa và tinh thần của cộng đồng Phát Diệm.
Phương Đình, hay còn gọi là Tháp chuông, là công trình cuối cùng và được xem là “kiệt tác” của cụ Sáu, hoàn thành vào năm 1899 Mặc dù mang tên đình hình vuông, Phương Đình thực chất có hình chữ nhật với chiều dài 24 m, rộng 17 m và cao 25 m, gồm 3 tầng Tầng dưới được chia thành 3 gian và 2 hành lang hai bên, mỗi gian có một sập đá và các phù điêu về các vị Thánh được tạc trên vách Trần của công trình được uốn vòm bằng các tảng đá lớn, trong khi mặt tiền nổi bật với bức đại tự “Thánh cung Bảo tòa”.
Nhà Thờ Lớn - Đại giáo đường tọa lạc ngay sau Phương Đình, chỉ cách 15m và dài 25m, với lăng cụ Sáu nằm trong sân Mặt tiền của nhà thờ được thiết kế theo kiểu “Ngũ không môn”, nổi bật với những bức phù điêu và chạm khắc tinh xảo Tầng hai có ba tháp chuông, trên đỉnh tháp là hai thiên thần cầm thánh giá, cùng với hai thiên thần khác thổi loa ở hai bên.
Bốn thiên thần mang dòng chữ “Thẩm phán tiền triệu” ở phía dưới, báo hiệu cho ngày xét xử sắp tới Cung thánh cao hơn lòng Nhà thờ hai bậc thềm, được bảo vệ bởi chấn song đá và 14 bức phù điêu đàng thánh giá Ở giữa cung thánh, có một bàn thờ đá hoa cương dài 3m, rộng 0,9m và dày 0,2m, được nâng đỡ bởi hai cột đá chạm khắc theo kiểu thân cây trúc.
Nhà thờ Trái tim Đức Mẹ, hay còn gọi là Nhà thờ Đá, là một công trình kiến trúc độc đáo và được xem như viên ngọc của quần thể kiến trúc Được xây dựng vào năm 1883, nhà thờ có chiều dài 18m, rộng 9m và cao 5m, hoàn toàn bằng đá từ nền đến cột, chấn song và bàn thờ Mặt tiền của nhà thờ được thiết kế theo kiểu tam quan, với các điêu khắc tinh xảo như dây nho trên vòm sảnh chính và hoa hồng ở hai cửa bên Bên trong, nổi bật là bàn thờ đá chạm khắc tinh tế, với nhà tạm bằng gỗ sơn son thếp vàng và tòa Đức mẹ bằng đá, cùng với những bức chạm thông phong mang chủ đề Tùng- Trúc- Cúc- Mai, chim phượng và bồ câu.
Nhà thờ Phát Diệm không chỉ nổi bật với ba công trình chính mà còn bao gồm nhiều bộ phận quan trọng khác, như bốn nhà thờ phụ được xây dựng bằng gạch trên nền đá Mỗi nhà thờ đều có bàn thờ đá chạm trổ tinh xảo, cùng với các chi tiết như song đá và phù điêu tại các gian cung Thánh và các hang đá, ao hồ xung quanh.
1.2.2 Nghệ thuật kiến trúc tôn giáo và nghệ thuật chạm khắc mang đậm phong cách Việt Nam
Nghệ thuật kiến trúc tôn giáo tại nhà thờ Phát Diệm nổi bật với việc sử dụng đá phiến, khác biệt so với các nhà thờ khác ở Việt Nam thường xây dựng bằng đá hộc và vôi cát Việc chế tác đá phiến đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng nhờ vào sự khéo léo của những người thợ dân gian, nhà thờ đá Phát Diệm vẫn mang vẻ đẹp mềm mại và tráng lệ, tạo nên một kỳ quan nhân tạo tại Ninh Bình Bên cạnh đá, gỗ cũng là nguyên liệu quan trọng, với hệ khung chịu lực và các chi tiết của mỗi Nguyện đường được làm từ các loại gỗ đặc trưng như lim, lim mật và mít.
Hệ khung chịu lực trong Nguyện đường
Tiểu kết chương 1
Chương 1 đã trình bày những đặc trưng cơ bản của kiến trúc nhà thờ Thiên Chúa giáo phương Tây, đặc biệt là nghệ thuật kiến trúc Gothique, có ảnh hưởng lớn đến nhiều công trình tôn giáo tại Việt Nam Nhà thờ Phát Diệm là ví dụ điển hình cho sự kết hợp độc đáo giữa yếu tố phương Tây và kỹ thuật dân gian Việt Nam Sự giao thoa này không chỉ thể hiện trong nghệ thuật kiến trúc tôn giáo mà còn trong nghệ thuật chạm khắc dân tộc Những lý luận căn bản về sự độc đáo của nghệ thuật chạm khắc dân gian tại nhà thờ Phát Diệm sẽ được khám phá chi tiết trong chương 2.
NÉT ĐỘC ĐÁO CỦA NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC Ở NHÀ THỜ PHÁT DIỆM, KIM SƠN, NINH BÌNH
Chất liệu
Nhà thờ Đá nổi bật với việc sử dụng đá trong hầu hết các công trình, với khoảng 60%-70% khối lượng được tạo tác từ đá Đặc biệt, Nhà thờ trái tim Đức Mẹ hoàn toàn bằng đá, cùng với Phương Đình, mặt tiền Nhà thờ Lớn, bệ thờ, nền móng và chân cột cũng đều bằng đá Điều này gợi nhớ đến các công trình cự thạch của người xưa, thể hiện tính chất vĩnh cửu mà ông cha gửi gắm Đây là một phong cách hoàn toàn mới, khác với truyền thống trước đây khi đá chỉ được sử dụng để làm móng hoặc tạc tượng.
Nhà thờ Phát Diệm, còn được gọi là nhà thờ đá Phát Diệm, nổi bật với nguyên liệu chính là đá, tạo nên vẻ đẹp kỳ vĩ cho công trình Sự kết hợp tinh xảo giữa đá cứng rắn và gỗ mềm mại đã tạo nên một kiến trúc độc đáo Các loại đá như đá xanh, đá cẩm thạch, và đá hoa cương, cùng với gỗ lim, lim mật, và gỗ mít, đã được sử dụng để chế tác những phiến đá lớn và bàn thờ nặng hàng chục tấn Đặc biệt, những cây gỗ dài 11m, chu vi 2,3m, nặng hơn 7 tấn, đã được cụ Sáu chuẩn bị trong suốt hàng chục năm.
Cụ Sáu không chỉ có nguồn nguyên liệu chính mà còn sở hữu một nguồn nguyên liệu phong phú khác, đó là số lượng lớn đá cẩm thạch được tìm thấy ở hai dòng sông Đáy và sông.
Nguyên liệu đá với các kích cỡ khác nhau
Nguyên liệu chính để xây dựng Nhà thờ Đá bao gồm đá và gỗ, được lấy từ nhiều nguồn khác nhau Điều này giải thích cho sự khác biệt về màu sắc giữa các khối đá trong quần thể kiến trúc này.
Đá thường được khai thác thô và vận chuyển đến tận chân công trình để chế tác, dẫn đến kích thước của các tấm đá trong các chi tiết công trình không đồng đều.
Nội dung- đề tài
Trong các nhà thờ công giáo phương Tây, chạm khắc trang trí thường bao gồm tượng tròn tinh xảo và chân dung thần thánh, thể hiện các lời răn dạy của Chúa Những hình ảnh về cuộc đời Chúa được thể hiện với tỉ lệ giải phẫu chuẩn mực, cùng với hoa văn cầu kỳ và màu sắc rực rỡ, tươi sáng.
Trong thế kỷ XVI và XVII, nghệ thuật chạm khắc dân gian tại đình, chùa Việt Nam phát triển mạnh mẽ, gắn liền với kiến trúc và thể hiện sâu sắc các hiện tượng xã hội, phong tục tập quán và thói quen sinh hoạt của người dân.
Nghệ thuật chạm khắc tại nhà thờ Phát Diệm là sự giao thoa độc đáo giữa hai nền văn hóa, thể hiện qua các đề tài tôn giáo như thánh tích, hoa mân côi và cành nho Các bức chạm khắc tại đây không chỉ mang tính chất trang trí mà còn truyền tải thông điệp kinh thánh một cách sinh động, với những hình ảnh như thánh Philatô xử án được thể hiện mang đậm nét văn hóa Việt Nam Những tác phẩm này kết hợp giữa nghệ thuật chạm khắc dân gian và ảnh hưởng của nghệ thuật tả thực phương Tây, tạo nên những bức phù điêu vừa mới lạ vừa quen thuộc, phản ánh rõ nét tư tưởng Kitô giáo Tại Phương Đình, các bức phù điêu tạc hình ảnh các thánh và sự tích Chúa Giêsu, từ khi Ngài vào thành Jêrusalem đến khi Ngài lên trời, thể hiện sự khéo léo và sáng tạo của các nghệ nhân Việt Nam.
Ngoài ra đề tài hoa mân côi (hoa hồng)cũng được thấy ở nhiều nơi trong nhà thờ Lớn.
Hình ảnh hoa mân côi
Hoa mân côi không phải là loài hoa phổ biến ở Việt Nam trước thế kỷ
Hoa hồng, mặc dù không phổ biến ở một số nơi, lại được coi là biểu tượng quý giá ở phương Tây, thể hiện đức tin, niềm tin và tình yêu cao cả trong nhiều tác phẩm nghệ thuật Trong kiến trúc và điêu khắc Kitô giáo, hoa hồng thường được chạm khắc ở những vị trí tôn kính nhất Nhà thờ Lớn, còn được gọi là nhà thờ Mân Côi, nổi bật với nhiều hình tượng hoa hồng được khắc họa, và hoa mân côi cũng xuất hiện ở nhiều nơi trong quần thể nhà thờ Phát Diệm.
Nhà thờ Thánh Giêsu, Thánh Phêrô, Thánh Côrô và trái tim Chúa Giêsu ở mặt trước nhà thờ Lớn nổi bật với những bụi hoa sen được tạc cách điệu kết hợp cùng bụi hồng dây, tượng trưng cho chuỗi mân côi Các thiên thần trong kinh thánh có gương mặt người Á Đông tròn trịa, viên mãn, trong khi các thánh mặc áo gấm và quan tổng trấn Phiatô đội mũ cánh chuồn Đặc biệt, các thiên thần còn kéo nhị thổi sáo, tạo nên một không gian linh thiêng Đề tài sư tử và chim phượng cũng là một điểm nhấn độc đáo trong nội dung nghệ thuật tại đây.
Bức phù điêu sư tử với răng nanh và khuôn mặt giống người cười biểu trưng cho Thiên Chúa, cụ thể là đức Giêsu Kitô từ chi tộc Giuđa Bức thứ hai là hình chim phượng hoàng oai vũ đang xòe cánh và mang nghiên bút Cả hai bức phù điêu không chỉ thể hiện kỹ thuật chạm khắc tinh tế mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự chăm sóc của Thiên Chúa đối với dân của Người, giống như chim phượng với đàn con, đồng thời cũng là biểu tượng của Thánh Gioan.
Tính Á Đông được thể hiện rõ qua bức phù điêu đá hình sư tử, cùng với biểu tượng âm dương khắc họa giữa những đường vân mây Hình tượng này không chỉ mang tính biểu trưng mà còn phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của triết học phương Đông, giải thích các quá trình hình thành và vận hành trong vũ trụ Qua biểu tượng này, tác giả tôn vinh Thiên Chúa như cội nguồn của vạn vật, đồng thời kết nối tư tưởng phương Đông với giáo lý công giáo thành một thể thống nhất.
Hình tượng hoa sen kết hợp với hình ảnh Chúa trong nghệ thuật chạm khắc tại nhà thờ thể hiện sự giao lưu văn hóa độc đáo Các cửa trổ bên hông nhà thờ không chỉ là lối vào mà còn được trang trí bằng bình nước phép và tượng chạm khắc trái tim Chúa Giesu giữa những đoá hoa sen Hoa sen, biểu tượng có nguồn gốc từ Phật giáo Ấn Độ, đã trở thành hình tượng đặc thù của người quân tử Việt Nam, thể hiện tâm tư hội nhập văn hóa trong không gian thánh thiện của nhà thờ Công giáo.
Nghệ thuật chạm khắc tại nhà thờ Phát Diệm thể hiện sự kết hợp độc đáo giữa các yếu tố trang trí phương Tây và hình ảnh biểu tượng của văn hóa Á Đông Những hình tượng như hoa sen, bình nước cam lồ, hoa đào, hoa cúc, cuốn thư và nậm rượu được lồng ghép khéo léo, tạo nên một phong cách nghệ thuật đặc sắc và hài hòa.
2.3 Sự kết hợp giữa đề tài tôn giáo và kỹ thuật chạm khắc dân gian Việt Nam.
Nhà thờ Phát Diệm, được xây dựng vào cuối thế kỷ XVI, đánh dấu sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc dân gian và mở đầu cho một thế kỷ XVII rực rỡ của nghệ thuật chạm khắc đình làng Việt Nam Nằm ở vị trí "tụ thủy", Phát Diệm là nơi giao thoa của hai nguồn nước, thuận lợi cho giao thương và tiếp nhận văn hóa Đây cũng là một trong những địa điểm đầu tiên ở miền Bắc nơi hạt giống tin Mừng được gieo xuống và phát triển mạnh mẽ, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ đạo Thiên Chúa giáo.
Giáo dân Phát Diệm chủ yếu là nông dân, gắn bó với nghề nông và mang trong mình những tư tưởng dân tộc cùng phong tục tập quán truyền thống Hình ảnh mái đình cong và các chạm khắc dân gian thể hiện dấu ấn văn hóa sâu sắc Ngô Thì Nhậm từng nhận xét rằng đình là nơi tụ họp của muôn loài Trong khu quần thể thánh đường Phát Diệm, nghệ thuật chạm khắc thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa phương Tây và Việt Nam, sử dụng linh hoạt kỹ thuật chạm khắc truyền thống để truyền tải giáo huấn đức tin qua hình tượng phương Tây đã được Việt hóa, tạo nên sự gần gũi cho giáo dân.
Khu quần thể nhà thờ Phát Diệm nổi bật với những nét biến thể hài hòa và độc đáo, giữ trọn vẹn tư tưởng đặc thù Á Đông, mặc dù nội dung biểu đạt lại có nguồn gốc từ văn hóa phương Tây Điều này đặt ra câu hỏi về những kỹ thuật biểu đạt độc đáo nào đã được sử dụng trong khu quần thể này.
Kỹ thuật chạm thông phong, hay chạm thủng, là một trong những kỹ thuật dân gian nổi bật tại quần thể Thánh đường Phát Diệm, đáp ứng nhu cầu lưu thông ánh sáng và không khí Kỹ thuật này thường thấy ở các đình làng miền Bắc, đặc biệt là trong hệ thống cửa gỗ của kiến trúc Tam Quan 4 nguyện đường, tạo nên những tác phẩm độc đáo về mặt tạo hình Mỗi nguyện đường ứng dụng kỹ thuật chạm thông phong theo cách riêng, mang lại không gian mở cho giáo dân, giúp họ dễ dàng nghe giảng đạo khi đông người Nghệ thuật chạm trổ tinh xảo chứng tỏ tay nghề vững vàng của các phường thợ chạm khắc gỗ Việt Nam thời bấy giờ, đồng thời còn thể hiện qua các phù điêu chim phượng hoàng và tứ quý.
Kỹ thuật chạm thông phong
Bức chạm tứ quý, bao gồm tre, trúc, thể hiện sự khéo léo trong kỹ thuật chạm thủng và chạm nông, mang đến hình ảnh sống động của cành, lá Bộ tứ quý “Tùng, trúc, cúc, mai” không chỉ là biểu tượng của bốn mùa mà còn thể hiện vẻ đẹp của người quân tử Sự trang trí của bộ tứ quý tại các không gian trang trọng còn ngầm so sánh hình ảnh người quân tử trong truyền thống Á Đông với hình ảnh người Công giáo theo cái nhìn thánh kinh.
* Kỹ thuật chạm nông: Kỹ thuật này là lối chạm trên một mặt nền phẳng.
Kỹ thuật chạm khắc gỗ truyền thống của dân tộc ta, được thể hiện qua việc đục thấp mặt nền và tạo hình ảnh nổi, đã phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVI Những bức phù điêu như “Chuốc rượu” tại Đình Hoáng Xá, “Đánh cờ” ở Đình Ngọc Canh, và “Tắm đầm sen” tại Đình Đông Viên, cùng với các tác phẩm chạm khắc tại Nhà thờ Phát Diệm, cho thấy sự tinh xảo và đa dạng trong nghệ thuật chạm khắc gỗ, không chỉ trong văn hóa dân gian mà còn trong các đề tài Công giáo.
Tiểu kết chương 2
Chương 2 phân tích hoài bão diễn đạt Ngôi Nhà Chúa qua các biểu tượng truyền thống, thể hiện sự sáng tạo độc đáo của Cha Trần Lục và các nghệ nhân dân gian Nghệ thuật chạm khắc đá và gỗ dân gian là phương tiện quan trọng cho sự giao thoa văn hóa Đông-Tây Tất cả hình tượng Thiên Chúa giáo được khúc xạ qua lăng kính của nghệ nhân Việt Nam, phản ánh tâm hồn Việt Nam nguyên vẹn Các sự tích Thánh Kinh, hình ảnh tập quán dân gian và biểu tượng Phật giáo truyền thống hội tụ trên nhiều phù điêu, chạm trổ giàu sức biểu cảm Dưới những hình tượng chạm khắc, người thiết kế gửi gắm thông điệp về sự hòa đồng tôn giáo và cộng sinh tín ngưỡng trong lòng dân tộc Việt Nam.
KẾT LUẬN- KIẾN NGHỊ
Nghệ thuật chạm khắc ở nhà thờ Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình thể hiện sự giao thoa giữa đề tài tôn giáo và kỹ thuật chạm khắc dân gian Việt Nam, tạo nên diện mạo mới cho kiến trúc tôn giáo Các nghệ nhân Việt Nam đã khéo léo áp dụng hình tượng Công giáo với những đường nét tinh xảo, mang đậm phong vị quê hương trong nghệ thuật chạm khắc hiện đại.
Nghệ thuật chạm khắc tại nhà thờ Phát Diệm là sự kết hợp giữa hình tượng vật chất của người phương Tây và tâm hồn, cách nhìn nhận của người Việt Nam Điều này thể hiện rõ nét qua phong tục tập quán và sinh hoạt cộng đồng của dân tộc, tạo nên một giá trị văn hóa độc đáo.
Nghệ thuật chạm khắc ở mỗi dân tộc có cách nhìn nhận và biểu đạt khác nhau, nhưng đều tôn vinh vẻ đẹp của công trình Trong kiến trúc và chạm khắc nhà thờ Việt Nam, sự hòa đồng giữa tôn giáo và tín ngưỡng Đông-Tây được thể hiện rõ nét Những đường nét chạm khắc linh hoạt và sáng tạo không chỉ là đặc trưng của nhà thờ Phát Diệm mà còn là kinh nghiệm quý báu cho các thế hệ sau Việc tiếp thu tinh hoa nghệ thuật thế giới trong khi vẫn giữ lại nét truyền thống của nghệ thuật dân tộc đã tạo nên sự độc đáo cho thánh đường Phát Diệm, góp phần định hình diện mạo các nhà thờ ở Việt Nam Những kiến thức và kinh nghiệm này cũng là tài sản quý giá cho tôi trong hành trình học tập và sáng tạo nghệ thuật sau này.
Nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc tại nhà thờ Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình giúp người yêu nghệ thuật nhận diện những nét độc đáo của nó Đây cũng là biểu hiện cho sự hội nhập văn hóa - nghệ thuật tại Việt Nam Việc hiểu đúng các giá trị này sẽ giúp các thế hệ sau tiếp nối và phát huy tư tưởng, giá trị nghệ thuật của cha ông, từ đó tìm ra giải pháp bảo tồn những thành quả lịch sử của vùng đất này.
“Núi Vàng” (Kim Sơn) nói riêng và các giá trị văn hoá truyền thống nói chung.