Hội An từ quá khứ đến hiện đại

Hội An là một đô thị cổ có một quá khứ nổi bật về sự giao lưu giữa nhiều nền văn hóa: Việt, Nhật, Hoa; một đô thị gắn liền với thương cảng quan trọng của khu vực Đông Nam Á trong suốt nhiều thế kỷ. Hội An phát triển rực rỡ vào thời các chúa Nguyễn trị vì xứ Đàng Trong. Cho đến nay kiến trúc Hội An vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn.

HỘI AN XƯA VÀ NAY

Phần 1 : GIỚI THIỆU

Hội An là một thị xã cổ của người Việt, nằm ở vùng hạ lưu ngã ba sông Thu Bồn thuộc vùng đồng bằng ven biển tỉnh Quảng Nam, cách thành phố Đà Nẵng khoảng 30km về phía nam Hội An từng được biết đến trên thương trường quốc tế với nhiều tên gọi khác nhau như Lâm Ấp, Faifo, Hoài Phố và Hội An

Là một kiểu cảng thị truyền thống Đông Nam Á duy nhất ở Việt Nam, hiếm có trên thế giới, Hội An giữ được gần như nguyên vẹn hơn một nghìn di tích kiến trúc như phố xá, nhà cửa, hội quán, đình, chùa, miếu, nhà thờ tộc, giếng cổ, mộ cổ Các kiến trúc vừa có sắc thái nghệ thuật truyền thống của Việt Nam, vừa thể hiện sự giao lưu hội nhập văn hoá với các nước phương Đông và phương Tây Trải qua nhiều thế kỷ, những phong tục tập quán, nghi lễ, sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng cũng như các món ăn truyền thống vẫn lưu giữ, bảo tồn cùng với bao thế hệ người dân phố cổ Hội An còn có một môi trường thiên nhiên trong lành, êm ả với những làng nhỏ ngoại ô xinh xắn, có nghề thủ công như mộc, làm đồ đồng, gốm…

Các nhà nghiên cứu cho rằng kiến trúc cổ ở Hội An hầu hết được làm lại mới từ đầu thế kỷ 19, mặc dù năm khởi dựng có thể xưa hơn nhiều Kiến trúc cổ thể hiện

rõ nhất ở khu phố cổ Nằm trọn trong địa bàn của phường Minh An, Khu phố cổ có diện tích khoảng 2km², tập trung phần lớn các di tích nổi tiếng ở Hội An Đường phố ở khu phố cổ ngắn và hẹp, có độ uốn lượn, chạy ngang dọc theo kiểu bàn cờ

Địa hình khu phố cổ có dạng nghiêng dần từ bắc xuống nam Các công trình kiến trúc trong khu phố cổ được xây dựng hầu hết bằng vật liệu truyền thống: gạch, gỗ

và không có nhà quá hai tầng Du khách dễ nhận ra dấu vết thời gian không chỉ ở kiểu dáng kiến trúc của mỗi công trình mà có ở mọi nơi: trên những mái nhà lợp ngói âm dương phủ kín rêu phong và cây cỏ; những mảng tường xám mốc, xưa cũ; những bức chạm khắc về một con vật lạ hay diễn tả một câu chuyện cổ Nơi đây hẳn đã thu hút được các nghệ nhân tài hoa về nghề mộc, nề, gốm sứ của người Hoa, người Nhật, người Việt, người Chăm cho nên mỗi công trình để lại hôm nay

còn in dấu ấn văn hoá khá đa dạng, phong phú của nhiều dân tộc

Trong nhiều thế kỷ, Hội An đã từng là nơi gặp gỡ, giao lưu của nhiều nền văn hoá khác nhau trên thế giới Bên cạnh những phong tục tập quán bản địa của người Việt còn có thêm những tập tục của cộng đồng cư dân nước ngoài đến định cư như tục thờ đá; thờ Cá Ông của cư dân ven biển Trung bộ; thờ các hiện tượng tự nhiên như mưa, gió, sấm, sét hay vật thiêng

Người Hội An vốn giàu truyền thống văn hoá lại sớm giao lưu với thế giới bên ngoài, không biết tự bao giờ đã hình thành một bản sắc văn hoá độc đáo riêng và được giữ gìn, bảo tồn qua bao thế hệ cho đến hôm nay Cuộc sống của con người nơi đây thiên về nội tâm, phảng phất nét trầm lắng Với họ đô thị Hội An như một mái nhà lớn cổ kính mà trong đó đang chung sống một đại gia đình đông đúc con cháu với những người thị dân hiền hoà gần gũi và hiếu khách; những chủ gia đình

ân cần, thân thiện; những phụ nữ dịu dàng, khéo tay, nhân hậu; những trẻ em lễ độ, ngoan ngoãn tạo nên một cộng đồng cư dân hoà thuận sống bình dị

PHẦN 2 : NỘI DUNG

1) Hội An một thương cảng sầm uất một thời

Trên 3200km chiều dài bờ biển của Việt Nam, trong lịch sử, có nhiều “điểm mở” thông thương với thế giới bên ngoài để đón nhận nhiều luồng mậu dịch quốc tế Hội An chính là một “điểm mở” như vậy và nơi đây đã trở thành điểm trung chuyển trong giao thương Âu - Á

Trong thời thịnh đạt, đặc biệt trong nửa đầu thế kỷ 17, Hội An là trung tâm mậu dịch lớn nhất của Đàng Trong và cả nước Đại Việt, là một trong những thương cảng sầm uất của vùng biển Đông Nam Á Nhờ ở vào vị trí địa lý thuận lợi nên hàng hoá từ bốn phương trong nước tụ về Thương cảng Hội An Rồi lại chính từ thương cảng này, hàng hoá trong nước với những sản phẩm nổi tiếng như tơ, tằm, gốm, sứ, trầm hương, yến sào được thuyền buôn các nước chuyển tải đến nhiều nước Đông Á, Nam Á, Đông Nam Á và một số nước phương Tây

Hàng hoá nước ngoài cũng từ Hội An được toả khắp mọi miền đất nước Hội An là cửa ngõ của Đàng Trong - Việt Nam thông thương với thế giới bên ngoài Tầu thuyền của Nhật Bản, Trung Quốc, các nước vùng biển Nam Á như Thái Lan

Philippines, Indonesia, Malaysia, Ấn độ và một số nước Châu Âu như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp hàng năm cập bến mở hội chợ từ 4 đến 6 tháng liền

Vào năm 1567, triều đình nhà Minh của Trung Quốc từ bỏ chủ trương bế quan tỏa cảng, cho thuyền buôn vượt biển giao thương với các quốc gia vùng Đông Nam Á, nhưng vẫn cấm xuất khẩu một số nguyên liệu quan trọng sang Nhật Bản Điều này

đã bắt buộc Mạc phủ Toyotomi rồi Mạc phủ Tokugawa cấp phép cho các thuyền buôn của công ty Chân Ấn mở rộng quan hệ thông thương với Đông Nam Á và mua lại hàng hóa Trung Quốc từ các quốc gia đó Nơi thuyền Châu Ấn đi qua nhiều nhất chính là cảng Hội An

Khoảng năm 1617, phố Nhật Bản ở Hội An được hình thành và phát triển cực thịnh trong đầu thế kỷ 17 Nhưng khoảng thời gian tiếp sau, do chính sách bế quan của Mạc phủ Tokugawa cũng những chính sách đàn áp người Nhật Công giáo của chúa Nguyễn, khu phố Nhật ở Hội An dần bị lu mờ Mặc dù vẫn còn một số nhỏ người

Nhật định cư lại đây nhưng người Hoa dần thay thế vai trò của người Nhật trong việc buôn bán

Khác với người Nhật, những người Hoa biết đến Hội An từ rất sớm Họ không chỉ tới buôn bán rồi mà còn chọn nơi đây để định cư, lập phố xá Đặc biệt, vào nửa sau thế kỷ 17 khi nhà Minh bị thất thủ, người Hoa ở Hội An tăng lên đột biến, dần thế chân người Nhật nắm quyền buôn bán Dân cư ở đây phần lớn là người Phúc Kiến, mọi người ăn vận theo trang phục của nhà Minh Nhiều người Trung Quốc tới định

cư để buôn bán đã kết hôn với những phụ nữ bản địa

Trong số các nước phương Tây, Bồ Đào Nha là nước đầu tiên có mặt ở Hội An, khoảng năm 1540, thương nhân Bồ Đào Nha từ Macao hoặc Nam Dương

(Indonesia) đến nơi đây vào tháng chạp hoặc tháng giêng bán, mua hàng như tơ, lụa, hồ tiêu, gỗ quý, thông qua các đại lý người Hoa hay người Nhật ở Hội An rồi quay thuyền về các căn cứ trên (Macao, Nam Dương) Mọi quan hệ giao lưu buôn bán đều thông qua môi giới trung gian để gom hàng hoá hoặc giao dịch

Từ năm 1640 trở đi, quan hệ buôn bán giữa Bồ Đào Nha với Nhật Bản ngày càng giảm, trong khi đó quan hệ buôn bán với Đàng Trong lại được tăng cường Những sản vật mà các thương nhân mua của Đàng Trong là tơ vàng, một số trầm hương,

kỳ nam và một ít benzoin Đổi lại, các thương nhân Bồ Đào Nha mang súng ống, diêm tiêu, kẽm, đồng có thợ kỹ thuật đi cùng để bán lại cho Đàng Trong

Năm 1601, người Hà Lan đã đến Hội An để buôn bán Những mặt hàng mà người

Hà Lan thường mang đến buôn bán là những mặt hàng Đàng Trong cần như đại bác, diêm tiêu, lưu huỳnh; dạ châu Âu loại mịn, màu đỏ và màu sẫm; đồng bạc rénaux như tiền đồng, bạc nén và bạc đúc; hạt tiêu để xuất khẩu sang Trung Quốc; vải bông Ấn Độ, gỗ đàn hương Đổi lại, người Hà Lan mua tơ lụa và các mặt hàng thổ sản như kỳ nam hương, gỗ quý, tơ lụa, xạ hương, vàng mang về châu

Âu

Trong thời gian đầu các thương nhân Hà Lan cũng được các chúa Nguyễn đón tiếp nồng hậu, thậm chí còn được triều đình ban tặng một số đặc quyền để buôn bán Năm 1633, theo thư mời của chúa Sãi, Công ty Đông Ấn Hà Lan đã có ý định đến buôn bán ở Quảng Nam và đến năm 1636, thương điếm của Hà Lan đã được thiết lập ở Hội An phố Tuy nhiên, quá trình buôn bán của người Hà Lan tại Hội An chỉ diễn ra trong 4 thập niên đầu của thế kỷ XVII, về sau do mâu thuẫn với dân bản địa các thương nhân Hà Lan buộc phải rời khỏi Hội An

Như vậy, không chỉ là nơi buôn bán giữa Đàng Trong với bên ngoài mà Hội An cò

là cảng trung chuyển hàng hóa quan trọng của thương nhân Nhật, Hoa, Bồ Đào Nha, Hà Lan, các hoạt động đó đã góp phần phá vỡ nền kinh tế tự cung tự cấp của Đàng Trong, thúc đẩy nền kinh tế hàng hóa của Đàng Trong phát triển mạnh

mẽ cũng như tạo điều kiện để Đàng Trong tham gia vào quá trình hội nhập thương mại quốc tế

Thế kỷ 19, cửa sông Cửa Đại ngày càng bị thu hẹp, sông Cổ Cò cũng bị phù sa bồi lấp, khiến các thuyền lớn không còn ghé được cảng Hội An Bên cạnh đó, triều đình nhà Nguyễn cũng thực hiện chính sách đóng cửa, hạn chế quan hệ với nước ngoài, đặc biệt các quốc gia phương Tây Từ đó, Hội An dần suy thoái, mất đi vị thế cảng thị quốc tế quan trọng Tuy nhiên, với vị trí của mình Hội An vẫn xứng danh là hải cảnh quốc tế quan trọng của người Việt trong lịch sử hàng hải quốc tế Giá trị một thời vẫn còn đến hôm nay và nhờ đó Hội An đã thành một di sản thế

2) Hội An với sự du nhập của các luồng văn hóa :

a) Cầu Chùa

Ảnh: Mytour.com

Chiếc cầu cổ duy nhất còn lại ở Hội An ngày nay là Chùa Cầu, còn có tên gọi khác

là Cầu Nhật Bản Cây cầu này dài khoảng 18 mét, bắc qua một lạch nước nhỏ chảy

ra sông Thu Bồn, nối liền đường Trần Phú với đường Nguyễn Thị Minh Khai.Theo

sự tích kể lại thì Cầu Nhật Bản được xây dựng vào năm 1593, nhưng không có một

cơ sở chính xác nào để khẳng định điều này Trong Thiên Nam tứ chí lộ đồ năm

1630, cái tên "Hội An Kiều" và hình ảnh một cây cầu có mái đã xuất hiện.[16] Nhà

sư Thích Đại Sán cũng nhắc tới cái tên "Nhật Bản Kiều" trong cuốn Hải ngoại ký

sự năm 1695 Trải qua rất nhiều lần trùng tu, hình dáng cây cầu đã bị thay đổi nhiều, dáng vẻ ngày nay được hình thành trong những lần sửa chữa vào thế kỷ 18

và 19.Những trang trí bằng mảnh sứ tráng men hay đĩa sứ là biểu hiện đặc trưng của kiến trúc thời Nguyễn

Cầu Nhật Bản có một kiến trúc khá độc đáo, kiểu thượng gia hạ kiều, tức trên là nhà dưới là cầu, một loại hình kiến trúc khá phổ biến ở những quốc gia châu Á nhiệt đới Dù mang tên Cầu Nhật Bản nhưng sau nhiều lần trùng tu, thật khó có thể tìm thấy một chút dấu tích kiến trúc Nhật Bản trên cây cầu này Nhìn từ bên ngoài, cây cầu nổi bật nhờ hệ mái cong mềm mại nâng đỡ bởi một hệ thống kết cấu gỗ, và

phần móng được làm bằng vòm trụ đá Mặt cầu vồng lên kiểu cầu vồng, được lát ván làm lối qua lại, hai bên có bệ gỗ nhỏ, trước kia làm nơi bày hàng buôn bán

Theo truyền thuyết, con thủy quái Mamazu có đầu nằm ở Nhật Bản, đuôi ở Ấn Độ Dương và thân thì ở Việt Nam, mỗi khi cựa mình sẽ gây ra động đất, thiên tai, lũ lụt Vì vậy những người Nhật đã xây dựng cây cầu cùng tượng Thần Khỉ và Thần Chó để trấn yểm con quái vật Một thuyết khác cho rằng những bức tượng khỉ và chó xuất hiện trên cầu vì công trình này được khởi dựng vào năm Thân, hoàn thành vào năm Tuất Cây cầu nhỏ này ngày nay đã trở thành biểu tượng của thành phố Hội An

b) Khu phố cổ Hội An

Khu phố cổ Hội An nằm ở vị trí trung tâm của thị xã , bên bờ Bác của hạ lưu sông Thu Bồn , cánh cửa Đạ ( Hội An ) 6km về phía Tây , Cửa Hàn ( Đà Nẵng ) 30km về phía Nam , có diện tích tổng cộng 0,3km2 , nơi rộng nhất khoảng 300m

và dài nhất khoảng 1000m

Khu phố cổ là một thế giới biệt lập Cả không gian và thời gian đều lắng động trong những nếp nhà gỗ cổ xưa Ngoài hình ảnh chiếc cầu Nhật Bản được coi là biểu tượng thì Hội An còn chứa đựng một kho di sản văn hóa lịch sử vô giá với

160 ngôi nhà cổ , 20 giếng cổ cùng một số lượng lớn chùa , cầu , miếu đình , nhà thờ tộc , hội quán như miếu Quan Công , Hội quán Quảng Đông , hội quán Phước Kiến , chùa Phúc Chánh

Nếu như những cảng lịch sử khác ở Đồn Nam Châu Á có sự tồn tại các nhà cửa hiệu theo kiểu Trung Quốc Thì Hội An có một điểm nổi bật là thành phố thương cảng lịch sử này đã được bảo tồn nguyện vẹn với sự đan xen hài hòa với các cửa hiệu và ngôi nhà gỗ truyền thống Việt Nam

Phần lớn nhà cửa Ở Hội An là những kiểu kiến trúc có niên đại từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19 Nhà cửa được phân bố theo cách kết hợp của hiệu buôn bán , các công trình kiến trúc , tín ngưỡng , đình , chùa , hội quán , miếu , nhà , thờ tộc , cầu , bến , sông , chợ … tạo thành các Phố theo chiều dọc ( Đông –Tây) Ở các phố : Bạch Đằng , Nguyễn Thái Học , Trần Phú , Phan Chu Trinh , Nguyễn Thị Minh Khai và một số đường cắt ngang : Trần Quý Cáp , Lê Lợi , Hoàng Diệu , Hoàng Văn Thụ , Nguyễn Huệ Mặt khác hạt nhân khu phố cổ được bao bọc xung quanh ( trong bán kính 3-5km) bởi môi trường sông –nước –bờ biển –đảo –cồn bãi Quần thể di tích trong khu phố cổ gồm nhiều loại hình trong đó cơ bản nhất là kết hợp các cửa hiệu buôn bán cấu thành khu phố cổ mang tính nguyên gốc trong thiết kế , vật liệu , kỷ thuật , cảnh quan Các chủ di tích trong khu phố cổ vẫn giữu được các tài sản , hiện vật di tích ( các di tích tư nhân , di tích sở hửu tập thể nhà nước ) Môi trường cảnh phố trên bờ hệ thống sông Thu Bồn , cách biển khoảng 4km và môi trường sinh thái vùng ven , các khu lân cận cũng đều được giữu gìn , bào đảm được tính nguyên gốc của bố cục chung

Ở Hội An , những Cầu Chùa , dãy nhà cổ hai tầng quay lưng phía bên sông Hoài , Hội quán Quảng Đông , Phúc Kiến … vẫn đang lặng lẽ tồn tại Đặc biệt khu phố

cổ mang một vẽ lãng mạng sâu lắng và bình yên duwois ánh đền lòng huyền ảo mỗi đêm 14 âm lịch hàng thánh vào mỗi đêm 14 âm lịch mọi sinh hoạt của thị

xã bình yên này được quay trở về với tập quán một thời quá khứ với ngọn đèn lồng huyền ảo phảng phất dấu ấn thời gian xưa cũ Những chiếc đèn tròn lũng lẳng theo phong cách Trung Hoa treo dưới mái hiên và hai bên cửa ra vào đèn quả trám hoặc ống dài kiểu Nhật Bản dọc theo hàng cột , đèn trụ vuông , đèn quả tram

to nhỏ các cỡ … Tất cả đã tạo nên một thế giới lung linh huyền qỏ qua lễ hội “ Đêm rằm phố cổ “

c ) Hội quán

Một trong những đặc tính nổi trội của người Hoa là bất cứ nơi cư trú nào của họ ở ngoại quốc đều có các hội quán, sản phẩm sinh hoạt cộng đồng dựa trên cơ sở những người đồng hương Tại Hội An ngày nay vẫn tồn tại 5 hội quán tương ứng với 5 bộ phận dân cư Hoa kiều lớn ở đây: Phúc Kiến, Trung Hoa, Triều Châu, Quỳnh Phủ và Quảng Đông Các hội quán này có quy mô khá lớn, đều nằm trên

trục phố Trần Phú và thống nhất hướng chính ra sông Thu Bồn Về hình thức, các hội quán ở Hội An được xây dựng theo một nguyên mẫu các hội quán vẫn thường gặp ở những đô thị cổ khác

c) Nhà cổ tân kỳ

Được xây dựng từ hơn 200 năm trước đây, ngôi nhà cổ Tấn Ký tại trung tâm thành phố Hội An (Quảng Nam) mang kiến trúc hình ống đặc trưng của đô thị cổ đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới Nội thất nhà chia làm nhiều gian, mỗi gian có chức năng riêng Tất cả đều không có cửa sổ Thế nhưng, không giống như những ngôi nhà ống trên các dãy phố mới ở các đô thị mới ở Việt Nam hiện nay, nhà cổ ở Hội An không có cảm giác nặng nề, ngột ngạt nhờ sự thông thoáng ở mặt tiền, mặt hậu và nơi giếng trời

ăn nhà được dựng nên bởi những đường nét kiến trúc đa quốc gia Ở đây có thể nhìn thấy những chi tiết của kiến trúc Nhật, thể hiện ở chi tiết trồng rường giả

thủ Kiến trúc Trung Hoa được đan xen với hình ảnh thanh kiếm vắt chéo cùng dải lụa Kiến trúc Việt Nam cũng không thể thiếu trong căn phòng này thể hiện qua những đường nét kiến trúc trên tầng hai với mái âm dương

Mặt tiền nhà là nơi để mở cửa hiệu buôn bán, mặt sau thông với bến sông để làm nơi xuất, nhập hàng hóa Vật liệu trang trí nội thất ngôi nhà chủ yếu là các loại gỗ quý, được trạm trổ rất tinh xảo; các hình rồng, hoa quả… thể hiện sự sung túc của các thế hệchủ nhân Nơi đây, đã có tới bảy thế hệ sinh sống Theo đại diện của gia đình, Tấn Ký hiện là một trong số ít những những căn nhà cổ còn lại nguyên vẹn

và đẹp nhất Việt Nam hiện nay

Ngoài vật liệu gỗ, gạch và đá cũng được sử dụng nhiều ở các chi tiết như sàn, ngoại thất, tường… được mang về từ Bát Tràng,Thanh Hóa, Non Nước… Căn nhà

có hệ sàn đá rất bền theo thời gian Sau nhiều lần nước lụt ngập mênh mông, đến khi nước rút, toàn bộ hệ sàn vẫn còn lại như chưa từng trải qua một biến cố nào Đến đây, khách tham quan còn có thể được chiêm ngưỡng chén Khổng Tử, một loại chén có vẻ ngoài trang trí đơn giản theo kiểuTrung Hoa Nhưng đây là loại chén đặc biệt, khi từ từ rót nước gần đầy thì phải ngừng lại bởi nếu rót thêm thì nước sẽ tự chảy đi hết Theo Khổng Tử, chiếc chén cũng là đạo lý muốn con người cần phải kiềm chế hành vi và giữ cho ý nghĩ luôn ở trạng thái trung hòa, không thái quá

3) Hội An trong sự giao lưu và hội nhập:

a) Văn hóa

So với các đô thị khác của Việt Nam, Hội An có những đặc điểm lịch sử và địa lý nhân văn rất riêng biệt Mảnh đất nơi đây có một lịch sử lâu đời và là nơi gặp gỡ, giao thoa của nhiều nền văn hóa Đặc điểm đầu tiên có thể nhận thấy ở văn hóa Hội An chính là tính đa dạng

Những người Việt vào cư trú ở Hội An từ cuối thế kỷ 15 chung sống hòa bình với

bộ phận dân cư người Chăm vẫn định cư rất lâu từ trước đó Khi Hội An trở thành thương cảng quốc tế sầm uất, nơi đây đã tiếp nhận nhiều cư dân mới đến từ nhiều nền văn hóa khác nhau Điều này giúp cho Hội An có được một nền văn hóa nhiều tầng, nhiều lớp và đa dạng, thể hiện ở tất cả các hình thái văn hóa phi vật thể như phong tục tập quán, văn học dân gian, ẩm thực, lễ hội Một đặc điểm nổi bật khác của văn hóa Hội An là tính bình dân Khác với Huế, kinh thành cũ, nơi nhiều di sản