Tổng quan về kế toán ngân hàng

Đây là chương tổng quan, giới thiệu những vấn đề chung, căn bản nhất của kế toán ngân hàng, qua đó sinh viên sẽ nắm được kiến thức nền cần thiết để tìm hiểu những chương tiếp theo. Kế toán ngân hàng là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính của ngân hàng dưới hình thức giá trị, hiện vật và thời gian lao động. Kế toán ngân hàng gồm hai loại, kế toán tài chính ngân hàng và kế toán quản trị ngân hàng

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN NGÂN HÀNG

Mục Tiêu:

Đây là chương tổng quan, giới thiệu những vấn đề chung, căn bảnnhất của kế toán ngân hàng, qua đó sinh viên sẽ nắm được kiến thứcnền cần thiết để tìm hiểu những chương tiếp theo

Nội dung:

1 Khái niệm, vai trò của KTNH

2 Đối tượng nghiên cứu của KTNH

3 Các nguyên tắc kế toán áp dụng trong KTNH

4 Tài khoản và hệ thống tài khoản KTNH

Kế toán ngân hàng gồm hai loại, kế toán tài chính ngân hàng và

kế toán quản trị ngân hàng:

Trong hai loại kế toán trên trong ngân hàng, đối tượng phục vụcủa kế toán tài chính rộng hơn, không chỉ giành cho nội bộ ngân hàng

mà còn phục vụ cho nhiều đối tượng bên ngoài có liên quan đến ngânhàng Vì vậy, kế toán tài chính phải tuân theo những nguyên tắc, chuẩnmực chung để ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế phát sinh Nội dung giáotrình này sẽ đề cập đến kế toán tài chính ngân hàng

1.2 Vai trò của kế toán ngân hàng

KTNH cung cấp thông tin trong quá trình ra quyết định kinh tếcủa các đối tượng có quyền lợi liên quan đến ngân hàng, bao gồm cảnhà quản trị ngân hàng và các đối tượng bên ngoài ngân hàng

Tùy theo đối tượng phục vụ, kế toán ngân hàng sẽ đóng vai tròkhác nhau trong từng trường hợp cụ thể

KẾ TOÁN NGÂN HÀNG

KẾ TOÁN TÀI

CHÍNH NGÂN HÀNG TRỊ NGÂN HÀNG KẾ TOÁN QUẢN

Thu thập, kiểm tra, xử

lý, cung cấp thông tin kinh tế, tài chính

BÁO CÁO TÀI

CHÍNH Thông tin theo yêu cầu quản trị trong

nội bộ ngân hàng

Với các nhà quản trị ngân hàng, kế toán ngân hàng đóng một vaitrò vô cùng quan trọng và có ý nghĩa Nếu không có hệ thống kế toán,đặc biệt là kế toán tài chính, thì nhà quản trị ngân hàng không thể điềuhành hoạt động kinh doanh ngân hàng được

Với các đối tượng bên ngoài như nhà đầu tư, cơ quan quản lý,đối tác liên doanh, liên kết…kế toán ngân hàng cũng đóng vai trò hếtsức quan trọng trong việc hỗ trợ các đối tượng trên đánh giá về tìnhhình tài sản, tài chính, hoạt động kinh doanh ngân hàng Thông tin kếtoán ngân hàng giúp cho nhà đầu tư có thể lựa chọn kênh đầu tư thíchhợp, giúp cơ quan quản lý kiểm soát được hoạt động kinh doanh ngânhàng theo luật định…

2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA KTNH

Đối tượng nghiên cứu của KTNH gồm có : Tài sản, nguồn vốn,

và kết quả hoạt động kinh doanh ngân hàng

Ví dụ, tiền ngân hàng cho vay khách hàng là tài sản của ngânhàng, vì khi cho khách hàng vay, ngân hàng sẽ kiểm soát được nguồntiền này, đồng thời, khoản vay sẽ tạo ra thu nhập cho ngân hàng Khoảnthu nhập đó chính là lãi cho vay

Tài sản trong ngân hàng gồm có:

• Tiền mặt, vàng bạc, đá quý: Bao gồm cả tiền mặt VND, tiền mặtngoại tệ, vàng bạc, đá quý tại kho quỹ của ngân hàng

• Tiền gửi tại NHNN : Bao gồm tiền gửi phong tỏa, tiền gửi thanhtoán và tiền ký quỹ bảo lãnh tại NHNN cả bằng VND và ngoại tệ

• Tiền, vàng gửi tại TCTD khác và cho vay TCTD khác

• Chứng khoán kinh doanh

• Các công cụ tài chính phái sinh và các tài sản tài chính khác

Điều kiện ghi nhận tài sản là :

• Ngân hàng có khả năng chắc chắn thu được lợi ích kinh tế trongtương lai

• Giá trị của tài sản đó được xác định một cách đáng tin cậy

2.1.2 Nguồn vốn

Nguồn vốn hoạt động của ngân hàng có thể có từ hai nguồn:Thứ nhất là do chủ sở hữu tự đóng góp, và thứ hai là do ngân hàng huyđộng được từ bên ngoài Trong nguồn vốn của ngân hàng, phần do chủ

sở hữu tự đóng góp gọi là vốn chủ sở hữu, còn phần huy động từ bênngoài là nợ phải trả

Nguồn vốn = Vốn chủ sở hữu + Nợ phải trả

Ngân hàng là một định chế tài chính trung gian, giúp luânchuyển vốn từ nơi thừa vốn sang nơi thiếu vốn, cho nên nguồn vốnhoạt động chủ yếu của ngân hàng là từ vốn huy động, không phải từvốn chủ sở hữu

 Nợ phải trả

Nợ phải trả là nghĩa vụ hiện tại của ngân hàng phát sinh từ cácgiao dịch và sự kiện đã qua mà ngân hàng phải thanh toán từ các nguồnlực của mình

Nợ phải trả xác định nghĩa vụ hiện tại của ngân hàng khi ngânhàng nhận về một tài sản, tham gia một cam kết hoặc phát sinh cácnghĩa vụ pháp lý

Việc thanh toán các nghĩa vụ hiện tại có thể được thực hiệnbằng nhiều cách như trả bằng tiền, trả bằng tài sản khác, thay thế nghĩa

vụ này bằng nghĩa vụ khác hoặc chuyển đổi nghĩa vụ nợ phải trả thànhvốn chủ sở hữu

Ví dụ: Tiền gửi của khách hàng tại ngân hàng là một dạng nợphải trả, vì ngân hàng có nghĩa vụ phải thanh toán lại cho khách hàngtiền này khi đáo hạn

Nợ phải trả trong ngân hàng gồm có:

• Các khoản nợ Chính phủ và NHNN

• Tiền gửi và vay các TCTD khác

• Tiền gửi của khách hàng

• Các công cụ tài chính phái sinh và các khoản nợ tài chính khác

• Vốn tài trợ, uỷ thác đầu tư, cho vay TCTD chịu rủi ro

• Phát hành giấy tờ có giá

• Các khoản nợ khác: Các khoản lãi, phí phải trả, thuế TNDNhoãn lại phải trả, các khoản phải trả và công nợ khác, dự phòngrủi ro khác

Điều kiện ghi nhận nợ phải trả là :

• Ngân hàng chắc chắn sẽ phải dùng một lượng tiền chi ra đểtrang trải cho những nghĩa vụ hiện tại mà ngân hàng phải thanhtoán

• Khoản nợ phải trả đó phải xác định được một cách đáng tin cậy

• Các quỹ của ngân hàng

• Chênh lệch đánh giá lại tỷ giá hối đoái, tài sản,

• Lợi nhuận chưa phân phối

2.1.3 Mối liên hệ giữa tài sản và nguồn vốn

Xét trong mối liên hệ giữa tài sản và nguồn vốn thì nguồn vốnthể hiện nguồn hình thành nên tài sản của ngân hàng, còn tài sản thểhiện việc sử dụng vốn của ngân hàng như thế nào

Ví dụ:

Tiền mặt tại quỹ của ngân hàng là 20 tỷ VND Số tiền này dongân hàng huy động tiền gửi của khách hàng Như vậy, tiền gửi củakhách hàng 20 tỷ là nguồn vốn của ngân hàng vì nó thể hiện nguồnhình thành nên 20 tỷ tiền mặt tại ngân hàng có từ đâu Và ngược lại, 20

tỷ tiền mặt là tài sản của ngân hàng vì nó thể hiện việc sử dụng nguồnvốn 20 tỷ của ngân hàng, ngân hàng đang để dưới dạng tiền mặt tạingân hàng, chưa sử dụng tiền mặt này để làm gì khác Khi ngân hàng

sử dụng tiền mặt để mua sắm TSCĐ, hoặc cho vay khách hàng… thì tàisản của ngân hàng chuyển từ tiền mặt sang dạng khác là TSCĐ hoặccho vay khách hàng

Cụ thể, mối liên hệ giữa tài sản và nguồn vốn được thể hiện quaphương trình kế toán sau:

Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu = Nguồn vốn

Tài sản, nguồn vốn của ngân hàng tại thời điểm cuối kỳ kế toánđược trình bày trên Bảng cân đối kế toán của ngân hàng như sau:

BẢNG CÂN ĐỐI KẾ TOÁN CHỈ TIÊU

Kỳ này

Kỳ trước Tài sản

I Tiền mặt, vàng bạc, đá quý

II Tiền gửi NHNN

III Tín phiếu Chính phủ và các GTCG ngắn hạn khác đủ

điều kiện TCK với Ngân hàng nhà nước

IV Tiền, vàng gửi tại các TCTD khác và cho vay các TCTD

khác

- Tiền, vàng gửi tại các TCTD khác

- Cho vay các TCTD khác

V Chứng khoán kinh doanh

- Chứng khoán kinh doanh

- Dự phòng giảm giá chứng khoán kinh doanh

VI Các công cụ tài chính phái sinh và cac tài sản tài chính

- Giữa đến ngày đáo hạn (HTM)

- Dự phòng giảm giá chứng khoán đầu tư (*) (*) (*)

IX Góp vốn, đầu tư dài hạn

1 Đầu tư vào công ty con

2 Vốn góp liên doanh

3 Đầu tư vào cty liên kết

4 Đầu tư dài hạn khác

2 Các khoản lãi, phí phải thu

3 Tài sản thuế thu nhâp hoãn lại

4 Tài sản có khác

5 Các khoản dự phòng rủi ro cho các tài sản Có khác (*) (*) (*)

Tổng tài sản có

Nợ phải trả và vốn chủ sở hữu

I Tiền gửi của KBNN và các TCTD khác

- Tiền gửi của KBNN

- Tiền gửi của các TCTD khác

II Vay NHNN và các TCTD khác

- Vay Ngân hàng nhà nước

- Vay các TCTD khác

III Tiền gửi của khách hàng

IV Các công cụ tài chính phái sinh và các khoản nợ tài chính

2 Các khoản lãi, phí phải trả

3 Thuế TNDN hoãn lại phải trả

3 Chênh lệch tỷ giá hối đoái, vàng bạc đá quý

4 Chênh lệch đánh giá lại tài sản

5 Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối

6 Lợi ích của cổ đông thiểu số

Tổng nợ phải trả và vốn chủ sở hữu

2.2 Kết quả hoạt động kinh doanh ngân hàng

Lợi nhuận là thước đo kết quả hoạt động kinh doanh của ngânhàng Các yếu tố liên quan trực tiếp đến việc xác định lợi nhuận củangân hàng là thu nhập và chi phí Đây là các chỉ tiêu phản ánh tìnhhình kinh doanh của ngân hàng.

Các khoản thu nhập trong ngân hàng gồm có:

• Thu nhập lãi: Gồm thu lãi tiền gửi, thu lãi cho vay và thu lãi từđầu tư chứng khoán…

• Thu nhập từ hoạt động dịch vụ: Dịch vụ thanh toán, dịch vụngân quỹ, dịch vụ tư vấn…

• Thu nhập từ hoạt động kinh doanh ngoại hối

• Thu nhập từ mua bán chứng khoán đầu tư

• Thu nhập từ hoạt động khác…

Điều kiện ghi nhận thu nhập:

• Ngân hàng thu được lợi ích kinh tế trong tương lai có liên quantới sự gia tăng về tài sản hoặc giảm bớt nợ phải trả

• Giá trị gia tăng đó phải xác định được một cách đáng tin cậy

2.2.2 Chi phí

Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong

kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tàisản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu,không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu

Ví dụ, lãi tiền gửi ngân hàng trả cho khách hàng là chi phí Tráilại, cổ tức trả cho cổ đông, làm giảm vốn chủ sở hữu nhưng không

phải là chi phí vì phần này phân phối từ lợi nhuận cho cổ đông củangân hàng

Các khoản chi phí trong ngân hàng gồm có:

• Chi phí lãi: Trả lãi tiền gửi, trả lãi tiền vay, trả lãi phát hành giấy

tờ có giá

• Chi phí hoạt động dịch vụ: Chi về dịch vụ thanh toán, cước phíbưu điện về mạng viễn thông, chi phí hoa hồng, môi giới…

• Chi phí hoạt động kinh doanh ngoại hối

• Chi về kinh doanh chứng khoán

• Chi phí hoạt động: Chi công tác phí, chi điện nước, vệ sinh cơquan, chi lễ tân, khánh tiết…

• Chi dự phòng rủi ro tín dụng

• Chi nộp thuế và các khoản phí, lệ phí

• Chi phí khác…

Điều kiện ghi nhận chi phí:

• Ngân hàng giảm bớt lợi ích kinh tế trong tương lai có liên quanđến việc giảm bớt tài sản hoặc tăng nợ phải trả

• Chi phí này phải xác định được một cách đáng tin cậy

2.2.3 Kết quả kinh doanh ngân hàng

Kết quả hoạt động kinh doanh ngân hàng được xác định nhưsau:

Kết quả kinh doanh = Tổng thu nhập – Tổng chi phí

• Nếu tổng thu nhập > Tổng chi phí : Ngân hàng hoạt động kinhdoanh có lãi

• Nếu tổng thu nhầp < Tổng chi phí : Ngân hàng hoạt động kinhdoanh bị lỗ

Kết quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng trong kỳ kế toánđược trình bày trên Báo cáo kết quả hoạt động kinhdoanh của ngânhàng như sau:

BÁO CÁO KẾT QUẢ KINH DOANH

này

Kỳ trước

1 Thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự

2 Chi phí lãi và các chi phí tương tự

I Thu nhập lãi thuần

3 Thu nhập phí từ hoạt động dịch vụ

4 Chi phí hoạt động dịch vụ

II Thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ

5 Thu nhập từ hoạt động kinh doanh ngoại hối

6 Chi phí hoạt động kinh doanh ngoại hối

III Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại hối

7 Thu về kinh doanh chứng khoán

8 Chi về kinh doanh chứng khoán

IV Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh chứng

khoán

V Lãi thuần từ chứng khoán đầu tư

9 Thu nhập từ hoạt động kinh doanh khác

10 Chi phí hoạt động kinh doanh khác

VI Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh khác

VII Thu nhập vốn góp mua cổ phần

VIII Các khoản thu nhập khác

IX Chi phí dự phòng

X Chi phí hoạt động

XI Phần được sở hữu trong lãi/ lỗ của các Cty liên kết và

liên doanh

XII Tổng lợi nhuận trước thuế

11 Chi phí thuế TNDN hiện hành

12 Chi phí thuế TNDN hoãn lại

XIII Chi phí thuế TNDN

XIV Lợi nhuận sau thuế

- Các cổ đông góp vốn

- Lợi ích của các cổ đông thiểu số

XV Lãi cơ bản trên cổ phiếu

3 CHUẨN MỰC KẾ TOÁN VÀ NGUYÊN TẮC KẾ TOÁN ÁP DỤNG TRONG NGÂN HÀNG

3.1 Chuẩn mực kế toán áp dụng trong kế toán ngân hàng

Chuẩn mực kế toán gồm những nguyên tắc và phương pháp kếtoán cơ bản để ghi sổ kế toán và lập báo cáo tài chính

Ở Việt Nam, hiện nay, Bộ tài chính đã ban hành 26 chuẩn mực kếtoán, bao gồm các chuẩn mực dưới đây:

07 Kế toán cac khoản đầu tư vào công ty liên kết

08 Thông tin tài chính về các khoản góp vốn liên doanh

10 Ảnh hưởng của việc thay đổi tỷ giá

14 Doanh thu và thu nhập khác

16 Chi phí đi vay

17 Thuế thu nhập doanh nghiệp

18 Các khoản dự phòng, tài sản và nợ tiềm tàng

19 Hợp đồng bảo hiểm

21 Trình bày báo cáo tài chính

22 Trình bày bổ sung Báo cáo tài chính của các Ngân

hàng và Tổ chức tài chính tương tự

23 Các sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán

năm

24 Báo cáo lưu chuyển tiền tệ

25 Báo cáo tài chính hợp nhất và kế toán khoản đầu tư

vào công ty con

26 Thông tin về các bên liên quan

27 Báo cáo tài chính giữa niên độ

28 Báo cáo bộ phận

29 Thay đổi chính sách kế toán, ước tính kế toán và các

sai sót

30 Lãi trên cổ phiếu

Cũng giống như kế toán doanh nghiệp, kế toán tài chính ngânhàng cũng tuân thủ theo các chuẩn mực kế toán đã quy định Một sốchuẩn mực kế liên quan nhiều đến hoạt động kế toán ngân hàng làChuẩn mực số 01, chuẩn mực số 10, chuẩn mực số 14, chuẩn mực số

17 Trong nội dung từng chương tiếp theo, giáo trình sẽ trình bày chitiết các chuẩn mực kế toán Việt Nam cụ thể áp dụng để ghi nhận kếtoán trong từng hoạt động kinh doanh ngân hàng

3.2 Nguyên tắc kế toán

Tiêu chuẩn thông tin kế toán ngân hàng là phải trung thực, hợp

lý, khách quan, đầy đủ, kịp thời và có thể so sánh được Để đáp ứngcác tiêu chuẩn trên, các nguyên tắc kế toán được đưa ra là : Nguyêntắc cơ sở dồn tích, nguyên tắc hoạt động liên tục, nguyên tắc giá gốc,nguyên tắc phù hợp, nguyên tắc nhất quán, nguyên tắc thận trọng vànguyên tắc trọng yếu

3.2.1 Nguyên tắc cơ sở dồn tích

Mọi nghiệp vụ kinh tế, tài chính của ngân hàng liên quan đếnđối tượng nghiên cứu của kế toán ngân hàng phải được ghi sổ kế toánvào thời điểm phát sinh, không căn cứ vào thời điểm thực tế thu hoặcthực tế chi tiền hoặc tương đương tiền

Theo nguyên tắc trên, lãi cho vay của khách hàng sẽ được ghinhận khi phát sinh trong kỳ kế toán, mặc dù ngân hàng chưa thu lãi củakhách hàng Ví dụ, ngân hàng giải ngân cho khách hàng vay một khoảnvay ngày 15/3, kỳ hạn một tháng, trả gốc và lãi khi đáo hạn vào ngày15/4 Nếu kỳ kế toán ngân hàng là tháng, thì phần lãi cho vay phát sinhtrong tháng 3 (từ ngày 15/3 đến ngày 31/3) sẽ được ghi nhận vào thu

nhập trong tháng 3, mặc dù đến ngày 15/4, ngân hàng mới thu tiền lãicủa khách hàng, do khoản lãi này phát sinh trong tháng 3.

3.2.2 Nguyên tắc hoạt động liên tục

Báo cáo tài chính phải được lập trên cơ sở giả định là ngân hàngđang hoạt động liên tục và sẽ tiếp tục hoạt động kinh doanh bìnhthường trong tương lai gần, nghĩa là ngân hàng không có ý định cũngnhư không buộc phải ngừng hoạt động hoặc phải thu hẹp đáng kể quy

mô hoạt động của mình

Trường hợp thực tế khác với giả định hoạt động liên tục thì báocáo tài chính phải lập trên một cơ sở khác và phải giải thích cơ sở đã sửdụng để lập báo cáo tài chính

3.2.3 Nguyên tắc giá gốc

Tài sản phải được ghi nhận theo giá gốc Giá gốc của tài sảnđược tính theo số tiền hoặc khoản tương đương tiền đã trả, phải trảhoặc tính theo giá trị hợp lý của tài sản đó vào thời điểm tài sản đượcghi nhận Giá gốc của tài sản không được thay đổi trừ khi có quy địnhkhác trong chuẩn mực kế toán cụ thể

Ví dụ khi ngân hàng mua bàn làm việc, ngoài giá mua, ngânhàng phải trả thêm chi phí vận chuyển, khi đó, giá gốc của công cụdụng cụ này bao gồm cả giá mua và chi phí vận chuyển

3.2.4 Nguyên tắc phù hợp

Việc ghi nhận thu nhập và chi phí phải phù hợp với nhau Khighi nhận một khoản thu nhập thì phải ghi nhận một khoản chi phítương ứng có liên quan đến việc tạo ra thu nhập đó Chi phí tương ứngvới thu nhập gồm chi phí của kỳ tạo ra thu nhập và chi phí của các kỳtrước hoặc chi phí phải trả nhưng liên quan đến thu nhập của kỳ đó

Nói chung, toàn bộ thu nhập phát sinh trong kỳ kế toán thì đượcghi nhận Như vậy, để phù hợp với việc ghi nhận thu nhập, toàn bộ chiphí phát sinh trong kỳ kế toán cũng phải được ghi nhận tương ứng.Chẳng hạn nếu trong kỳ kế toán, ngân hàng ghi nhận toàn bộ lãi chovay phát sinh thì ngân hàng cũng phải ghi nhận toàn bộ lãi tiền gửi trảcho khách hàng phát sinh vào chi phí

3.2.5 Nguyên tắc nhất quán