Sửa đổi BLHS về TP ANQG- Nguyễn Anh Tuấn

Xác lập quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm an ninh quốc gia: một số vấn đề liên quan đến lý thuyết điều chỉnh pháp luật Một trong những nhiệm vụ hàng đầu của pháp luật hì

VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM AN NINH QUỐC GIA VÀ VẤN ĐỀ SỬA ĐỔI QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH LIÊN QUAN ĐẾN

NHÓM TỘI PHẠM NÀY

Nguyễn Anh Tuấn

Khoa Luật - Học viện ANND

1 Xác lập quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm an ninh quốc gia: một số vấn đề liên quan đến lý thuyết điều chỉnh pháp luật

Một trong những nhiệm vụ hàng đầu của pháp luật hình sự là bảo vệ, bảo đảm sự ổn định chính trị, duy trì trật tự, an toàn xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội và cuộc sống bình thường của người dân Chính trị là phương diện cơ bản của đời sống xã hội hiện đại có mối quan hệ mật thiết với các lĩnh vực còn lại của xã hội Sự thống nhất về chính trị là sức mạnh của quốc gia Trường hợp ngược lại, nếu trong lòng xã hội xảy ra những xáo trộn, xung đột dẫn đến bất ổn về chính trị thì đối tượng cuối cùng phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất chính là những người dân thường không có địa vị xã hội: thất nghiệp, không được đảm bảo các dịch vụ chăm sóc y tế, giáo dục tối thiểu, đói khổ, thậm trí là nạn nhân của các cuộc xung đột vũ trang, nội chiến như nhiều nước trên thế giới hiện nay

Bảo đảm sự ổn định của chính trị là trách nhiệm của toàn xã hội, nhưng trước hết và chủ yếu là nhiệm vụ của Nhà nước - tổ chức chính trị đặc biệt có chức năng đại diện xã hội và lợi ích quốc gia trong các quan hệ đối nội và đối ngoại Nhà nước sử dụng nhiều biện pháp để bảo đảm ổn định chính trị, trong đó

có biện pháp pháp luật, vận dụng các quy định của pháp luật hình sự để phòng ngừa, đấu tranh với các hoạt động xâm phạm an ninh quốc gia

Trong luật hình sự Việt Nam cũng như các nước khác trên thế giới, chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia là một trong những chế định cơ bản cấu thành hệ thống các quy phạm pháp luật hình sự Trong chế định này, nhà lập pháp hình sự, dựa trên cơ sở chính sách hình sự của lực lượng cầm quyền, xác định yêu cầu điều chỉnh, mức độ điều chỉnh pháp luật đối với việc xử lý những hành vi xâm hại an ninh quốc gia, đưa ra mô hình điều chỉnh tổng thể cũng như

mô hình điều chỉnh chi tiết đối với từng tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia cụ thể thông qua việc quy định dấu hiệu pháp lý của các tội phạm, loại và mức hình phạt (kể cả các biện pháp giảm, miễn trách nhiệm hình sự) đối với người phạm các tội này

1

Việc điều chỉnh pháp luật đối với nhóm tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia được coi là hợp lý nếu đáp ứng được các yêu cầu cơ bản sau đây:

- Phù hợp với thực tiễn chính trị quốc gia và hoàn cảnh cụ thể của mỗi nước Chức năng cơ bản của luật hình sự là bảo vệ xã hội, trong đó có bảo vệ các quan hệ chính trị hiện thời trong đời sống xã hội quốc gia Sự điều chỉnh pháp luật đối với nhóm tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia phải xuất phát từ

nhu cầu thực tế của lực lượng chính trị (hoặc các lực lượng chính trị đối với các

quốc gia theo chế độ đa nguyên chính trị) đang cầm quyền, xuất phát từ những mối đe dọa gây mất ổn định đến từ bên ngoài cũng như bên trong có khả năng dẫn đến sự nghiêng đổ của chế độ chính trị, kinh tế, xã hội của từng quốc gia cụ thể Thực tiễn hoạt động của các nhà nước trên thế giới cho thấy, nhu cầu chính trị của lực lượng cầm quyền thể hiện chủ yếu trên ba phương diện: 1) Những lợi ích cơ bản của giai cấp nắm quyền thống trị trong nước được đảm bảo; 2) Thuận lợi, không gây cản trở trong các mối quan hệ bang giao quốc tế; 3) Sự ủng hộ của người dân đối với chính quyền Trong các xã hội hiện đại, sự điều chỉnh pháp luật trong lĩnh vực này phải đặc biệt chú ý đến mối quan hệ hài hòa giữa thể chế chính trị mà Nhà nước là đại diện với nhân dân, phải góp phần khẳng định tính chính đáng của vai trò lãnh đạo xã hội của giai cấp đang đứng trên vũ đài chính trị và sự cần thiết, tất yếu phải đưa ra các biện pháp trừng trị hình sự đối với những hành vi gây phương hại đến lợi ích chung của xã hội, của đông đảo quần chúng nhân dân và nền an ninh quốc gia đất nước Nếu việc quy định các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia không đảm bảo các yêu cầu chính trị nói trên thì chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật hình sự sẽ trở nên vô tác dụng, mất ý nghĩa là công cụ bảo vệ xã hội, sự bình yên của cuộc sống và hạnh phúc của người dân

- Phải xuất phát từ đặc điểm tình hình tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia cũng như khả năng, năng lực thực tế của các cơ quan chuyên trách bảo vệ an ninh quốc gia mỗi nước Dưới góc độ tội phạm học, tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia là một nhóm tội nằm trong cơ cấu tình hình tội phạm chung xảy ra trên một địa bàn cụ thể trong một khoảng thời gian xác định Do sự tác động của các yếu tố bên trong và bên ngoài, nhất là trong những giai đoạn xảy ra nhiều biến

cố xã hội, tình hình tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia có thể có những thay đổi đột biến về tính chất, quy mô, đặc điểm từng loại tội phạm cụ thể cũng như phương thức thực hiện các loại tội phạm đó Phù hợp với diễn biến của tình hình tội phạm, sự điều chỉnh pháp luật đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia không những phải đáp ứng được yêu cầu đấu tranh với loại tội phạm này ở thời điểm hiện tại mà phải mang tính dự báo cần thiết, đảm bảo không xảy ra tình

2

trạng xuất hiện “lỗ hổng” pháp luật khi có những diễn biến mới, những hành vi nguy hiểm mới, những phương thức phạm tội mới cầu thiết phải mở cuộc đấu tranh

Sự điều chỉnh pháp luật đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia, mặt khác, còn phải dựa trên khả năng, điều kiện thực tế của các cơ quan chuyên trách bảo vệ an ninh quốc gia Tất cả các nhà nước trên thế giới đều thành lập các cơ quan chuyên trách bảo vệ an ninh quốc gia và trao cho các cơ quan này những thẩm quyền cần thiết Tuy nhiên, trao quyền năng là một vấn đề còn năng lực thực tế của các cơ quan này lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác: sự trung thành về chính trị, khả năng nghiệp vụ chuyên môn và đặc biệt là vấn đề đầu tư

về cơ cở vật chất, phương tiện hoạt động Quá mở rộng phạm vi các tội xâm phạm an ninh quốc gia đồng nghĩa với việc đặt lên vai cơ quan an ninh nhiệm vụ nặng nề phải giải quyết Tính tương xứng giữa khả năng thực tế của các thiết chế vật chất và yêu cầu đấu tranh với các hành vi, hoạt động xâm phạm an ninh quốc gia sẽ tạo nên một cơ cấu hợp lý của các quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm an ninh quốc gia

- Phải xuất phát từ các yêu cầu hoàn thiện pháp luật phù hợp với từng giai đoạn phát triển cụ thể của quốc gia Mỗi giai đoạn phát triển của đất nước đều đặt ra những yêu cầu hoàn thiện cụ thể đối với hệ thống pháp luật quốc gia, trong đó có vấn đề hoàn thiện pháp luật hình sự Trong xu thế phát triển hiện nay, yêu cầu về mở rộng dân chủ, bảo vệ có hiệu quả các quyền cơ bản của con người phù hợp với chuẩn mực quốc tế, minh bạch hóa pháp luật, bảo đảm công bằng cho mọi người dân, xây dựng Nhà nước pháp quyền đang được các quốc gia quan tâm Đấu tranh phòng chống các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia

là cần thiết song cuộc đấu tranh đó phải đặt mục tiêu vì con người và sự phát triển theo hướng tiến bộ của xã hội Phải tôn trọng các quyền cơ bản của con người trong các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành các biện pháp cưỡng chế hình sự đối với mọi người phạm tội nói chung, trong đó có người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia Các quy định của Bộ luật hình sự về tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia phải được cân nhắc, tính toán, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích chung của cộng đồng, bảo vệ trật tự công cộng và lợi ích quốc gia với các quyền cá nhân của con người Các quy định pháp luật này phải thực

sự trở thành ranh giới vạch ra giới hạn cuối cùng của việc thực hiện các quyền

tự do dân chủ với việc lợi dụng quyền tự do dân chủ xâm hại lợi ích của Nhà nước, của người khác và lợi ích chung của xã hội

- Phải được luận giải về mặt khoa học, dựa trên nền tảng lý luận vững chắc Ngoài cơ sở chính trị, cơ sở kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóa, truyền

3

thống pháp luật, các quy định của pháp luật thực định cần phải được thuyết minh

về mặt khoa học Cần xác định cụ thể lý do của việc quy định những hành vi nguy hiểm cụ thể là tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, nội dung pháp lý của tội phạm đó và tính hiệu quả của quy phạm pháp luật quy định về tội phạm khi được ban hành Quan trọng hơn, phải xây dựng được mô hình tổng thể về chế định các tội pham xâm phạm an ninh quốc gia Trong mô hình tổng thể chế định tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, cần chỉ rõ: những hành vi nào là nguy hiểm cho xã hội đến mức phải bị trừng phạt bởi hình phạt hình sự, mối liên hệ

và sự phân biệt về cả mặt lý luận và thực tiễn của các hành vi đó, mức độ trừng phạt cụ thể ra sao trong mối tương quan giữa các tội phạm trong nhóm và giữa tội phạm trong nhóm với các nhóm khác trong Bộ luật hình sự Để làm rõ cơ sở khoa học của việc điều chỉnh pháp luật đối với nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, cần làm tốt công tác tổng kết thực tiễn, kế thừa kinh nghiệm lập pháp trong lịch sử đồng thời nghiên cứu vận dụng kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật của nước ngoài phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi nước

2 Từ lý thuyết điều chỉnh pháp luật đến thực tiễn lập pháp hình sự: khái quát chặng đường phát triển của chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong luật hình sự Việt Nam

Nghiên cứu lịch sử lập pháp hình sự, có thể thấy rằng các tội phạm mà ngày nay gọi là “tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia” đã được biết đến từ khá sớm trong một số văn bản pháp luật Việt Nam ban hành dưới các triều đại phong kiến1 Tuy nhiên, trong chế độ phong kiến, chế định “các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia” thực sự không tồn tại bởi các quan hệ xã hội được coi là khách thể bảo vệ của luật hình sự phong kiến được xác lập xuất phát từ quan niệm Nho giáo Theo quan niệm Nho giáo, về cơ bản không có sự phân chia giữa lợi ích công và lợi ích tư, lợi ích của quốc gia - dân tộc với các lợi ích khác trong xã hội

mà là lợi ích trực tiếp của các giai tầng trong xã hội Từ lý thuyết đẳng cấp xã hội, luật hình sự phong kiến Việt Nam chú trọng bảo vệ lợi ích của giai cấp địa chủ phong kiến, đối lập vua với thần dân, mọi hành vi chống lại vua và triều đình phong kiến đều bị quy kết là phạm tội và bị trừng phạt nghiêm khắc Lợi ích của quốc gia - dân tộc phải đứng sau lợi ích của vua nên nhiều hành vi mà ngày nay pháp luật hiện đại xem là những tội phạm nguy hiểm nhất xâm phạm

(mưu bạn), gián điệp, tuyên truyền chốn nhà nước… đã được ghi nhận trong các Điều 2, Điều 411, 412, 413, Điều 255 của Quốc triều hình luật - Bộ hình luật quan trọng nhất điều chỉnh các quan hệ xã hội phong kiến từ thế kỷ thứ XV đến đầu thế kỷ XIX ở Việt Nam.

4

được luật hình sự phong kiến xếp chung trong nhóm các tội xâm phạm trật tự xã hội2

Bước sang chế độ dân chủ cộng hòa, chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia dần dần được hình thành và phát triển trong khói lửa của cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, dành độc lập, tự do cho dân tộc, đấu tranh thống nhất nước nhà, cả nước tiến lên chủ nghĩa xã hội và đổi mới Tính từ năm

1945 đến nay, các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia đã nhiều lần có sự thay đổi về tên gọi (tên gọi của từng tội và tên gọi của nhóm tội), thay đổi về phạm vi điều chỉnh và có sự bổ sung thêm một số tội phạm mà trước kia chưa có Trong

sự thay đổi này, đáng kể nhất là sự vận động từ Pháp lệnh trừng trị các tội phản cách mạng ngày 30/10/1967 sang Chương 1 Phần các tội phạm của Bộ luật hình

sự năm 1985 và từ Bộ luật hình sự 1985 sang Bộ luật hình sự hiện hành Kể từ

Bộ luật hình sự năm 1985, các tội phạm thuộc nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia mới chính thức mang tên goi “Các tội xâm phạm an ninh quốc gia” - tên gọi phản ánh quan điểm khẳng định tầm quan trọng của vấn đề lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc trong luật hình sự Lợi ích của các giai tầng cụ thể phải phục tùng lợi ích quốc gia và được hòa trộn trong lợi ích quốc gia Bộ luật hình sự hiện hành tiếp tục kế thừa quan điểm lập pháp hình sự thể hiện trong Bộ luật hình sự năm

1985 và giới hạn lại phạm vi của các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia trong các quan hệ chính trị: chỉ những hành vi phạm tội nào thực sự gây nguy hại cho

an ninh quốc gia và người phạm tội có mục đích chống chính quyền nhân dân mới được coi là tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia và thuộc chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia

3 Chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật hình sự hiện hành: những ưu điểm cơ bản cần ghi nhận

Chế định các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia được quy định trong Chương XI Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), từ Điều 78 đến Điều 92 với 14 loại tội phạm cụ thể Qua nghiên cứu các điều luật nói trên

và thực tiễn áp dụng, có thể thấy được ưu điểm của chế định các tội xâm phạm

an ninh quốc gia hiện hành thể hiện qua một số điểm dưới đây:

- Quy định về các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật hình sự hiện hành đã có sự kế thừa, phát triển kinh nghiệm lập pháp trong các giai đoạn trước và đã hình thành mô hình điều chỉnh tổng thể tương đối phù hợp với thực tiễn Việt Nam Từ một điều luật có tính khái quát cao trong Sắc lệnh số 21/SL

2 Như tội mưu phản, mưu đại nghịch… được xếp trong nhóm “Đạo tặc” cùng với các tội giết người, cướp tài sản.

5

ngày 14/02/1946 3 đến hệ thống các quy định pháp luật về nhóm tội xâm phạm

an toàn Nhà nước trong Sắc lệnh số 133/SL ngày 20/01/1953, các tội phản cách mạng trong Pháp lệnh trừng trị các tội phản cách mạng, các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật hình sự năm 1985 và Bộ luật hình sự hiện hành

Với 15 điều luật trong Phần các tội phạm và một số điều luật trong Phần Chung của Bộ luật hình sự năm 1999, các quy định pháp luật xác định dấu hiệu pháp lý và trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia thực sự trở thành một chế định tương đối độc lập trong ngành luật hình sự

Việt Nam Trong chế định này, nhà lập pháp hình sự đã thiết kế được mô hình

tổng thể của nhóm tội phạm thông qua việc xác định khách thể loại của các tội

phạm xâm phạm an ninh quốc gia là nền an ninh quốc gia của đất nước với hai nhóm quan hệ xã hội quan trọng hàng đầu là độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc và sự ổn định, phát triển bền vững của chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam4 Mặt khách quan của nhóm tội phạm này được đặc trưng bằng những hành vi chống lại Nhà nước, chống lại chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thông qua các hoạt động tuyên truyền, gây chia rẽ, kích động phá rối an ninh, khủng bố, bạo loạn, lật đổ chính quyền…Mục đích phạm tội là nhằm chống lại chính quyền nhân dân hoặc lật đổ chế độ xã hội hiện hành Nhìn chung, các điều luật trong Chương XI Bộ luật hình sự đã bao quát được những hoạt động có thể gây phương hại cho an ninh quốc gia Việt Nam xuất phát từ tình hình thực tế ở Việt Nam

Từ thực tiễn áp dụng pháp luật thời gian qua, có thể đánh giá các quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia Trong mấy chục năm qua, Việt Nam duy trì được ổn định chính trị để tập trung vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Tỷ trọng các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia trong cơ cấu tình hình tội phạm trong 10 năm gần đây rất thấp5 Đương nhiên, cần nhìn nhận rằng, vấn đề ổn định chính trị ở Việt Nam không hoàn toàn phụ thuộc vào tính hiệu quả của các quy định pháp luật mà căn bản do Việt Nam đã có được những bước đi vững chắc trong quá trình đổi mới: đời sống nhân dân được cải thiện, kinh tế liên tục tăng trưởng, nhiều vấn đề xã hội được giải quyết, quan hệ đối ngoại ngày càng mở rộng theo hướng đa phương hóa, đa dạng hóa, uy tín

3 Điều 2 Sắc lệnh sô 21/SL ngày 14/02/1946 quy định: “Tòa án quân sự xử tất cả các người nào phạm một việc

gì, sau hay trước ngày 19 tháng 8 dương lịch năm 1945, có phương hại đến nền độc lập của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa”.

4 Xem Khoản 1 Điều 3 Luật an ninh quốc gia năm 2004.

5 Tính trung bình hàng năm chỉ có khoảng 0,06 % các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia trên tổng số các vụ án hình sự được điều tra, truy tố, xét xử.

6

quốc tế được củng cố và tăng cường Dù vậy, vẫn phải khách quan nhìn nhận rằng, công tác phòng ngừa các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia ở Việt Nam được thực hiện tương đối tốt và việc vận dụng pháp luật xử lý người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia ở Việt Nam không đưa lại những tác dụng phụ trái chiều đối với sự phát triển chung của đất nước Riêng điểm này cũng phần nào phản ánh tính hợp lý của chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật hình sự hiện hành

- Chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia Việt Nam được thiết kế tương đối phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế hiện đại và các nguyên tắc của chế độ nhà nước pháp quyền được thừa nhận chung Trên những nét khái quát nhất, lợi ích quốc gia của các Nhà nước trên thế giới về mặt lý thuyết là tương tự nhau Thực tiễn pháp lý các nước trên thế giới cho thấy, bất kỳ nước nào cũng đều đưa ra các hình phạt hình sự trừng trị những hành vi gây rối loạn

xã hội, phản quốc và gián điệp Pháp luật hình sự Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật đó Một số người thuộc các quốc gia Phương Tây phê phán Việt Nam đàn áp người bất đồng chính kiến song luật hình sự Việt Nam không có quy định về tội phạm chính trị và những người được gọi là “người bất đồng chính kiến” thực tế là những người đã thực hiện nhiều hành vi trái pháp luật gây tổn hại cho an ninh quốc gia và lợi ích quốc gia - dân tộc Việt Nam

Nghiên cứu quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về tội phạm nói chung, tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia nói riêng, có thể thấy những nguyên tắc tiến bộ của luật hình sự hiện đại được thể hiện rõ nét trong chế định tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia: đó là nguyên tắc pháp chế, thượng tôn pháp luật, một hành vi chỉ bị coi là tội phạm khi thỏa mãn cấu thành tội phạm cụ thể trong Bộ luật hình sự, nguyên tắc trách nhiệm hình sự dựa trên cơ sở của hành vi nguy hiểm cho xã hội, nguyên tắc lỗi của người phạm tội, nguyên tắc công bằng, công minh, nguyên tắc phân hóa tội phạm, người phạm tội và cá thể hóa trách nhiệm hình sự, nguyên tắc tương xứng giữa tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm với mức độ trừng phạt áp dụng cho người phạm tội

- Chế đinh các tội xâm phạm an ninh quốc gia Việt Nam đang trong xu hướng phát triển nhân đạo hóa, giảm bớt mức độ nghiêm khắc của các hình phạt được quy định Trong Bộ luật hình sự, các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia

là một chế định đặc biệt bởi hành vi phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia không chỉ xâm hại đến những khách thể bảo vệ thông thường mà gây nguy hại cho lợi ích của quốc gia - dân tộc và lợi ích chung của cả xã hội gắn với cuộc sống của một bộ phận lớn dân cư trong cộng đồng Những tội phạm như khủng bố nhằm

7

chống chính quyền nhân dân hay bạo loạn xảy ra có thể gây thương vong lớn, tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội Do vậy, truyền thống pháp luật của các quốc gia đều quy định những hình phạt rất nghiêm khắc đối với tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia

Trong Bộ luật hình sự hiện hành của Việt Nam, hình phạt đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia cũng được quy định tương đối nghiêm khắc với 7 điều luật quy định hình phạt tử hình, 10 điều luật quy định hình phạt tù chung thân, mức phạt tù có thời hạn của nhiều tội là từ năm năm đến mười lăm năm Ngoài ra, người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là tước một số quyền công dân từ một năm đến năm năm, phạt quản chế, cấm cư trú từ một năm đến năm năm, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản (Điều 92 BLHS)

Mặc dù hình phạt đối với tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia trong luật hình sự Việt Nam hiện hành là tương đối nghiêm khắc song so với các giai đoạn trước đây, nhà lập pháp hình sự Việt Nam đã có nhiều quy định mang tính giảm nhẹ hơn, đã bãi bỏ hình phạt tử hình đối với tội xâm phạm an ninh lãnh thổ và tội chống phá trại giam mà trước đây Bộ luật hình sự năm 1985 quy định Ngoài

ra, với chính sách miễn giảm đặc biệt, luật hình sự Việt Nam cũng có quy định miễn trách nhiệm hình sự cho người phạm tội gián điệp trong trường hợp: “đã nhận làm gián điệp nhưng không thực hiện nhiệm vụ được giao và tự thú, thành khẩn khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền” (khoản 3 Điều 80 BLHS)

4 Những vấn đề đặt ra đối với việc hoàn thiện chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia thời gian tới

Pháp luật phải có sự vận động, thay đổi phù hợp với yêu cầu phát triển chung của quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử Chế định các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật hình sự hiện hành tuy có những ưu điểm nổi bật như

đã chỉ ra ở trên, song vẫn còn một số bất cập, hạn chế dưới đây:

- Chưa thể hiện được đầy đủ yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia trong tình hình mới Trong những năm qua, tình hình thế giới diễn biến phức tạp, khó lường Tuy hòa bình, hợp tác và phát triển là xu thế lớn, nhưng chiến tranh cực

bộ, xung đột vũ trang, khủng bố, bất ổn chính trị - xã hội, tranh chấp chủ quyền, lãnh thổ vẫn diễn ra ở nhiều nơi, diễn biến phức tạp Ở trong nước, các thế lực thù địch tiếp tục chống phá, kích động bạo loạn, đẩy mạnh hoạt động “diễn biến hòa bình”6 xâm phạm an ninh quốc gia Việt Nam Trong bối cảnh tình hình trên, nếu quan niệm khách thể của các tội xâm phạm an ninh quốc gia chỉ giới hạn

6 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, năm 2011, tr 149-150.

8

trong hai nhóm quan hệ: độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc và sự ổn định, phát triển bền vững của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam như Luật an ninh quốc gia năm 2004 và quy định của Bộ luật hình sự năm 1999

là chưa thực sự phù hợp

Bảo vệ an ninh quốc gia không chỉ là bảo vệ độc lập chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc và bảo vệ chế độ xã hội hiện hành Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam thể hiện trong Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX khẳng định rõ: “Bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa là bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ an ninh quốc gia, trật

tự an toàn xã hội và nền văn hóa; bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ

xã hội chủ nghĩa; bảo vệ sự nghiệp đổi mới và lợi ích quốc gia, dân tộc”7 Phải nhấn mạnh lợi ích quốc gia, dân tộc, xem lợi ích quốc gia dân tộc trên các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và chủ quyền quốc gia ở cả hai phương diện đối nội và đối ngoại là những khách thể bảo vệ hàng đầu của luật hình sự Việt Nam Hành vi phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia trước hết là những hoạt động gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho lợi ích quốc gia, dân tộc Việt Nam, thể hiện qua việc xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm sự tồn tại, phát triển bền vững của chế độ và xâm phạm các lợi ích khác về chính trị, kinh tế, đối ngoại của Việt Nam Tinh thần này về

cơ bản chưa được thể hiện rõ nét trong Chương XI quy định về các tội xâm phạm an ninh quốc gia của Bộ luật hình sự hiện hành8

- Còn nhiều quy định mang tính khái quát cao, chưa được giải thích, hướng dẫn cụ thể và chưa mang tính đồng bộ với quy định của các ngành luật khác Xuất phát từ tính đặc thù của loại nguồn văn bản quy phạm pháp luật, các quy định pháp luật về các tội xâm phạm an ninh quốc gia có tính khái quát rất cao Nhà làm luật sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành như “hành vi câu kết với nước ngoài”, “hoạt động vũ trang”, “dùng bạo lực có tổ chức”, “cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”9…mà hầu như

7 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb CTQG, năm 2001, tr 117.

8 Điều này có thể thấy qua quy định của Điều 78 BLHS với hành vi phản bội Tổ quốc chi xâm phạm “độc lập, chủ , thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, lực lượng quốc phòng, chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam”; Điều 80 với hành vi gián điệp được tiến hành với mục đích chống Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam; Điều 79 với hành vi hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân Các tội xâm phạm an ninh quốc gia khác cũng được quy định theo hướng tương tự Vấn đề lợi ích quốc gia, dân tộc ngoài những biểu hiện cụ thể như trên hầu như không được đề cập ở các khía cạnh khác.

9 Trong giai đoạn trước, để hướng dẫn áp dụng Bộ luật hình sự năm 1985, Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có ban hành Nghị quyết số 04/HĐTP ngày 29/11/1986 Nghị quyết này có một số giải thích về dấu hiệu đặc trưng của tội phản bội Tổ quốc trong mối quan hệ với những tội có liên quan Gần đây, các cơ quan tư pháp trung ương có ban hành Thông tư liên tịch số 06/2012TTLT/BCA-BQP-BTP-NHNNVN-VKSNDTC-TANDTC ngày 05/5/2012 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật hình sự về tội khủng bố và tội tài trợ khủng bố, trong đó có nhắc đến một số tội như bạo loạn, hoạt động phỉ, khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân Nhìn

9

không đưa ra sự giải thích mang tính chất chính thức Cho đến thời điểm hiện nay, chưa có văn bản mang tính quy phạm giải thích, hướng dẫn các tình tiết như “phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng”, “phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng” hay “gây hậu quả nghiêm trọng” là các tình tiết định khung hình phạt đối với nhóm tội này

Mặt khác, nghiên cứu các quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, có thể thấy một trong những dấu hiệu đặc trưng nhất của nhóm tội phạm này là dấu hiệu mục đích phạm tội Trong pháp luật hình sự Việt Nam, dấu hiệu mục đích chống chính quyền nhân dân (hoặc mục đích lật đổ chính quyền nhân dân đối với tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân - Điều 79 BLHS) là dấu hiệu vừa phản ánh bản chất nguy hiểm cho xã hội của các tội xâm phạm an ninh quốc gia, vừa cho phép phân biệt tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia với các tội phạm khác Tuy nhiên, nội hàm khái niệm “chính quyền nhân dân” cũng chưa được xác định rõ10 và khái niệm này được sử dụng cũng chưa thật sự phù hợp với điều kiện xã hội Việt Nam hiện nay cũng như với quy định của các ngành luật khác, nhất là quy định của luật hiến pháp Việt Nam Hiến pháp là đạo luật cơ bản của quốc gia, xác định chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, quan hệ cơ bản giữa Nhà nước với công dân và mô hình tổ chức bộ máy nhà nước Hành vi phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia, về bản chất, là hành vi chống lại chế độ xã hội được xác lập và ghi nhạn trong Hiến pháp hiện hành Do đó, trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, cần thiết phải có sự đổi mới tư duy pháp lý, sửa đổi dấu hiệu “mục đích chống chính quyền nhân dân” thành mục đích “chống lại chế độ xã hội được Hiến pháp hiện hành quy định”

- Còn một số lỗi về mặt kỹ thuật lập pháp cần khắc phục Trong công tác xây dựng pháp luật, vấn đề kỹ thuật lập pháp có ý nghĩa quan trọng, cho phép truyền tải nội dung tư tưởng chính trị - pháp lý vào ngôn ngữ luật một cách đầy

đủ và chính xác Nghiên cứu quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, có thể thấy rằng một sô quy định trong nhóm tội này còn có lỗi kỹ thuật Có thể liệt kê một số lỗi kỹ thuật sau đây:

chung, sự giải thích trong các văn bản hướng dân áp dụng pháp luật này cũng chưa được cụ thể, chưa làm rõ được dấu hiệu cấu thành của các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia được hướng dẫn

10 Thực chất thuật ngữ “chính quyền nhân dân” là khái niệm mang tính lịch sử, được dùng trong các giai đoạn trước đây, khi ở Việt Nam thực tế tồn tại nhiều chính quyền: chính quyền cách mạng và chính quyền của các đối tượng làm tay sai cho nước ngoài (ngụy quyền) Chính quyền nhân dân là chính quyền cách mạng, phân biệt với ngụy quyền phản động

10