TIỂU THUYẾT mạc NGÔN từ góc NHÌN LIÊN văn hóa

Trong các tác phẩm này, MạcNgôn đã trình bày quan điểm, cách nhìn nhận của mình đối với nhiều vấn đề quantrọng như nghệ thuật tiểu thuyết, về vai trò, thái độ của nhà văn và chỉ ra những

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài và lĩnh vực nghiên cứu.

1.1 Cùng với sự phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng vào nhiều ngành khoahọc khác, văn hoá ngày càng thâm nhập sâu vào văn học tạo nên mối quan hệ gắnkết không thể tách rời Văn học là sự tự thể hiện của văn hoá, bởi nó chịu ảnhhưởng trực tiếp từ môi trường văn hoá của một thời đại và truyền thống văn hoá độcđáo của một dân tộc Quá trình truyền tải mã văn hóa từ nhà văn tới công chúng độcgiả là quá trình thăng hoa của ngôn ngữ, các biểu trưng thành mã riêng của nhà văn.Mặt khác, sự phát triển kinh tế, sự giao lưu văn hóa thế giới diễn ra ngày càng mạnh

mẽ Do vậy, nghiên cứu liên văn hóa đã trở thành nhu cầu tất yếu của thời đại

1.2 Mạc Ngôn là một trong những nhà văn đương đại Trung Quốc cóphong cách sáng tác độc đáo và mới mẻ Ông được xem là “nhân vật khai phá củathế kỷ XXI” và trở thành “hiện tượng” của văn học Trung Quốc cũng như thế giới.Đọc tác phẩm Mạc Ngôn, người đọc ngỡ ngàng trước những cách tân táo bạo củanhà văn cả về nội dung và hình thức Tác phẩm của Mạc Ngôn được dịch ra nhiềuthứ tiếng và được giới nghiên cứu đánh giá cao Nghiên cứu về Mạc Ngôn và tácphẩm của ông giúp người đọc có được cái nhìn đa diện, đa chiều hơn về tư duysáng tạo cũng như những trải nghiệm về cuộc sống và bản lĩnh tiếp nhận các giátrị văn hóa của nhà văn

1.3 Giữa những năm 80 của thế kỷ XX, bằng lối viết phá cách, sáng tạo vàđộc đáo, Mạc Ngôn bắt đầu khuấy đảo nền văn chương đương đại Trung Quốc ỞViệt Nam, tác phẩm của Mạc Ngôn đã được bạn đọc biết đến hơn mười năm qua.Trong hơn một thập kỷ đó, cái tên Mạc Ngôn đã thu hút ngày càng nhiều hơn sựquan tâm của giới nghiên cứu lẫn bạn đọc thông thường Tuy nhiên, lịch sử tiếpnhận Mạc Ngôn cũng không đồng nhất, các nhà nghiên cứu mới tập trung khai thácthế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết nhà văn ở góc độ tự sự học hoặc mới chỉ quantâm đến một khía cạnh về văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Chính vì vậy, chúng

tôi quyết định lựa chọn đề tài Tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liên văn hóa nhằm

giải mã tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc độ liên văn hoá để khám phá những bí ẩn độcđáo của nhà văn được xem là “khác với các nhà văn phương Tây và cũng khác vớicác nhà văn Trung Quốc” [43; 108], đồng thời nhận diện đâu là “hương vị” tiểuthuyết Mạc Ngôn Từ đó, góp phần làm sáng tỏ nhiều điều về giao lưu văn hóatrong bối cảnh hội nhập hiện nay, đồng thời định hướng tiếp nhận tác phẩm của ôngđối với độc giả Việt Nam

2 Mục đích, nhiệm vụ

2.1 Mục đích

Chọn đề tài Tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liên văn hoá luận án hướng

đến bốn mục đích cơ bản sau:

Một là, làm rõ cội nguồn giá trị văn hóa truyền thống cũng như văn hóa hiện

đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Hai là, nêu bật những giá trị liên văn hóa trong hệ thống tiểu thuyết của nhà

văn thông qua hệ thống biểu tượng

Ba là, chỉ ra những đặc trưng nghệ thuật liên văn hoá trong hệ thống

nhân vật

Bốn là, đánh giá tính liên văn hóa là một trong những phương diện quan

trọng, độc đáo và nổi bật của tiểu thuyết Mạc Ngôn

2.2 Nhiệm vụ

Tương ứng với bốn mục đích trên, luận án sẽ đi vào bốn nhiệm vụ chính:

Thứ nhất, phân tích chỉ ra sự gắn kết giữa văn hóa truyền thống và văn hóa

hiện đại, phương Đông và phương Tây, dân gian và bác học trong tiểu thuyết MạcNgôn có nguồn cội sâu xa từ chính cuộc đời và sự biến động của thời đại xã hội

Thứ hai, đi vào giải mã những biểu tượng tiêu biểu cho tính liên văn hóa

trong hệ thống tiểu thuyết của nhà văn nhằm xác định được đây chính là điểm độcđáo, đặc sắc trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Thứ ba, đi sâu phân tích hệ thống nhân vật dưới góc độ liên văn hóa trong tiểu

thuyết Mạc Ngôn nhằm xác định đây chính là điểm mấu chốt tạo nên những phá cáchtrong hệ thống tiểu thuyết nhà văn

Thứ tư, trên cơ sở khái quát toàn bộ các tác phẩm lớn của Mạc Ngôn tiến

hành đánh giá những thành công của ông nhìn từ góc độ liên văn hoá

3 Đối tượng

Do nội hàm về văn hóa rất rộng nên khi nghiên cứu tiểu thuyết Mạc Ngôndưới góc nhìn liên văn hóa chúng tôi chỉ tập trung vào những khía cạnh mà ở đó thểhiện nhiều nhất cái gọi là đặc sắc văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trên cácphương diện: Nguồn gốc liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, hệ thống biểutượng, cùng với hệ thống nhân vật liên văn hóa trong tiểu thuyết Từ đó, đánh giámối quan hệ giữa tiểu thuyết Mạc Ngôn với văn hóa truyền thống và văn hóa hiệnđại trên cơ sở so sánh văn học Trung Quốc với văn học các nước trên thế giới tìm ra

sự giống và khác nhau giữa các giá trị văn hóa, nhằm thấy được điểm kế thừa vàcách tân trong việc tiếp biến các giá trị văn hóa của nhà văn Đồng thời, để việcnghiên cứu này có hệ thống và rõ ràng, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi luônđặt tiểu thuyết Mạc Ngôn trong mối quan hệ với văn hóa Trung Hoa để thấy đượcbản lĩnh trong tiếp biến văn hóa của nhà văn

4 Phạm vi nghiên cứu

4.1 Phạm vi văn bản khảo sát

Sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn vô cùng đồ sộ Vì vậy, trong phạm vinghiên cứu của Luận án chúng tôi tập trung tìm hiểu các tiểu thuyết được xem làđộc đáo và xuất sắc nhất của Mạc Ngôn đã được dịch và xuất bản tại Việt Nam bao

gồm: Cao lương đỏ (2000), Báu vật của đời (2001), Đàn hương hình (2003), Cây tỏi nổi giận (2003), Tửu quốc (2004), 41 chuyện tầm phào (2004), Sống đọa thác đày (2007), Thập tam bộ (2007), Ếch (2010) Ngoài ra, trong luận án khi chứng

minh cho các luận điểm đã nêu chúng tôi sẽ khảo sát thêm một số sáng tác khác củaMạc Ngôn

4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Nghiên cứu liên văn hóa là một vấn đề lớn trong văn học, với cấu trúc nhiềutầng bậc, cấp độ như: Biểu tượng, nhân vật, nghi lễ phong tục, giá trị Tuy nhiên,trong Luận án này, chúng tôi chỉ tập trung khai thác và tìm hiểu hai cấp độ là biểu

tượng và nhân vật để minh chứng cho tính liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.Khi nghiên cứu một nền văn hóa, giá trị văn hóa luôn được xem là vấn đề cốt lõi, vìthế, mặc dù chúng tôi không đi sâu nghiên cứu cấp độ giá trị trong luận án bởi, đó làmột vấn đề hết sức phức tạp, nhưng trong quá trình triển khai, khi đi vào phân tíchcác phần cụ thể, chúng tôi sẽ đề cập đến giá trị văn hóa để từ đó thấy được phần nào

sự gặp gỡ, cũng như xung đột văn hóa giữa các nền văn hóa khác nhau

Trong luận án này chúng tôi tập trung tìm hiểu tiểu thuyết Mạc Ngôn dướigóc độ liên văn hóa trên những phương diện cơ bản sau:

- Chỉ ra đặc trưng liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn thông qua việcgiải mã một số biểu tượng tiêu biểu trong tiểu thuyết của nhà văn này

- Đánh giá tính liên văn hóa từ góc độ nhân vật với tư cách là một trongnhững phương diện thể hiện rõ nhất sự kết hợp văn hóa Đông - Tây, truyền thống vàhiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

5 Phương pháp nghiên cứu.

Căn cứ đối tượng nghiên cứu đã xác định ở trên, luận án sử dụng các phươngpháp nghiên cứu sau

5.1 Phương pháp liên ngành: Khi nghiên cứu nền văn hóa của một quốc gia,

dân tộc cần xác định cách thức tiếp cận mang tính tổng thể và toàn diện Đó là tầmnhìn tổng thể từ địa lý, nhân chủng, ngôn ngữ, lịch sử, kinh tế cho đến chính trị Cónhư vậy, người nghiên cứu mới có được cái nhìn bao quát, toàn diện về vấn đề cầnnghiên cứu Phương pháp này trở thành công cụ đắc lực khi giải mã văn học, giúpngười đọc thấy được mối quan hệ giữa văn học với các ngành khoa học khác Dovậy, đây là phương pháp vô cùng quan trọng góp phần giải mã tiểu thuyết MạcNgôn để nhận ra đâu là mấu chốt tạo nên những phá cách trong tiểu thuyết nhà văn

5.2 Phương pháp hệ thống: Chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm có

được cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc độ liên văn hoá

5.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp: Trên cơ sở những dữ liệu đã tổng

hợp từ văn bản, chúng tôi đi sâu vào phân tích, giải mã nhằm tìm ra những nét đặcsắc, độc đáo của tiểu thuyết Mạc Ngôn

5.4 Phương pháp so sánh: Sử dụng phương pháp này chúng tôi muốn đặt

Mạc Ngôn trong mối quan hệ với các nhà văn phương Tây và nhà văn Trung Quốcnhằm tìm ra những đặc sắc đến mức khó trộn lẫn của Mạc Ngôn trên văn đàn TrungQuốc và thế giới Đồng thời, từ việc so sánh ấy tìm ra quy luật phát triển của vănhọc, phục vụ cho việc nghiên cứu văn học thế giới Do vậy, đây là phương phápkhông thể thiếu trong quá trình triển khai, thực hiện luận án

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các thao tác kỹ thuật khác như thống kê,phân loại, với hi vọng chung là hoàn thành tốt mục đích nghiên cứu đã đề ra

6 Đóng góp mới của luận án

Từ sự tìm hiểu, xác định nội hàm của khái niệm liên văn hóa, luận án sẽ đi vàoluận giải vấn đề liên văn hóa, từ đó, áp dụng vào trường hợp cụ thể nhà văn Mạc Ngôn

để giải mã những nét độc đáo ở phương diện liên văn hóa trong tiểu thuyết nhà văn đãđược mã hoá như việc xây dựng hệ thống môtif hình tượng - biểu tượng, hệ thống nhânvật để thấy được sự trở về và vượt lên dân gian của Mạc Ngôn Đồng thời, cũng thấyđược sự tiếp biến các giá trị văn hoá thời đại trong tác phẩm, từ đó thấy được sự độcđáo, đặc sắc trong phong cách của nhà văn Mạc Ngôn

7 Cấu trúc của Luận án

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, thư mục tài liệu tham khảo, phần nội dungchính của Luận án được trình bày trong bốn chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Cội nguồn liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Chương 3: Biểu tượng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liên văn hóaChương 4: Nhân vật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liên văn hóaQuy ước trong luận án:

Trích dẫn tài liệu tham khảo: Trong ngoặc vuông, đứng đầu là số thứ tự tàiliệu tham khảo trong thư mục tài liệu tham khảo của luận án, đứng sau là số trangđược trích dẫn, ví dụ [8; 286]

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Mạc Ngôn là một trong những hiện tượng văn học mang tính thời đại Giảithưởng Nobel văn học năm 2012 là sự ghi nhận những nỗ lực và cố gắng của MạcNgôn trong hành trình sáng tạo nghệ thuật Nó không chỉ giải tỏa “mặc cảm Nobel”cho đất nước Trung Hoa mà còn tạo nên “một trào lưu Mạc Ngôn” trên toàn thếgiới Tính đến thời điểm hiện tại, hành trình sáng tạo văn chương của Mạc Ngôn đãkéo dài hơn ba thập kỷ Trong hơn ba thập kỷ ấy, nhà văn đã từng bước khẳng địnhcho mình một vị thế vững chắc trên văn đàn Trung Quốc và thế giới Đồng thời,mang đến một luồng gió mới, góp phần không nhỏ vào việc thay đổi diện mạo vănhọc đương đại Trung Quốc Hiện nay, tác phẩm của Mạc Ngôn được dịch ra nhiềuthứ tiếng và thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả Chính sự kết hợp gần nhưhoàn hảo giữa yếu tố văn hóa Đông và Tây, truyền thống và hiện đại, cốt truyện vừathực vừa hư với các yếu tố kỳ ảo, một hệ thống biểu tượng đa nghĩa và các thủ phápnghệ thuật độc đáo đã làm nên sức hấp dẫn kì diệu này

Trên cơ sở tìm hiểu các tài liệu trong nước và nước ngoài nghiên cứu MạcNgôn, chúng tôi đã tổng hợp tư liệu thành các nhóm để thấy được tình hình nghiêncứu Mạc Ngôn nói chung cũng như nghiên cứu Mạc Ngôn dưới góc độ liên vănhóa, qua đó thấy được quan điểm và cách đánh giá, nhìn nhận về Mạc Ngôn của cáchọc giả và người nghiên cứu Từ đó, nhận diện những hướng nghiên cứu của người

đi trước, trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu đã có đồng thời tìm ra cáckhoảng trống khoa học còn đang bỏ ngỏ để chúng tôi tiếp tục triển khai trong luận

án này

1 1 Nghiên cứu về Mạc Ngôn

1.1.1 Quan điểm của các học giả Trung Quốc

Nhóm tài liệu Mạc Ngôn “tự bạch”

Sau Đại cách mạng văn hóa, văn đàn Trung Quốc bước vào thời kỳ “trămhoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” Trong không khí văn học ấy, Mạc Ngôn cùng với

Giả Bình Ao, Phùng Ký Tài, Vương Mông,… đã đem đến một luồng gió mới gópphần “thay đổi diện mạo văn học đương đại Trung Quốc” [43; 55] Vị trí của nhàvăn chân đất, lưng trần với mơ ước lúc khởi nghiệp được ăn mỗi ngày ba bữa bánhchẻo có nhân thịt, một lần nữa được khẳng định khi “Hội nghiên cứu Mạc NgônCao Mật” được thành lập Đây là diễn đàn nghiên cứu và trao đổi học thuật về sángtác của Mạc Ngôn được mở tại tỉnh Sơn Đông ngày 12 tháng 8 năm 2006 Dườngnhư những gì của sự nghiệp cầm bút mang lại cho nhà văn cũng như văn học đươngđại Trung Quốc đã vượt xa dự định ban đầu của ông Có lần, Mạc Ngôn tự bạchrằng: “Hai mươi năm trước, khi cầm bút viết tác phẩm đầu tay tôi không nghĩ rằngcông việc này lại làm thay đổi số phận của mình, cũng không hề nghĩ rằng một bộphận tác phẩm của mình lại làm thay đổi diện mạo của văn học đương đại TrungQuốc… Động cơ ban đầu khi tôi sáng tác văn học vô cùng đơn giản, đó là kiếmchút nhuận bút để mua đôi giầy bóng loáng, thỏa mãn lòng hư vinh của một chàngthanh niên” [43; 55] Đó là thành quả ghi nhận cho một nhà văn không ngừng đổimới, không ngừng sáng tạo trong sáng tác.

Hòa chung vào dòng chảy truyền thống văn học Trung Quốc, Mạc Ngôncũng thường “tự bạch” những quan điểm, cách nhìn nhận của mình về nghệ thuật,

về tiểu thuyết, về con người, về xã hội Những bài viết này được Dương Dương

biên soạn trong cuốn Mạc Ngôn, nghiên cứu và tư liệu (莫言研究 資料), Nhà xuất

bản Nhân dân Thiên Tân ấn hành năm 2005 và Ghi chép đối thoại (对话 录 ) củaVương Nghiên, Lâm Kiến Phát, Nhà xuất bản Đại học Tô Châu, 2003 Ngoài ra,Mạc Ngôn còn trình bày quan điểm của mình về tiểu thuyết, về thế giới nghệ thuật,

đặc điểm nổi bật của nghệ thuật tự sự trong cuốn Mùi vị của tiểu thuyết (小 说 的

气 味), Nhà xuất bản Văn nghệ Xuân Phong, 2003 Trong các tác phẩm này, MạcNgôn đã trình bày quan điểm, cách nhìn nhận của mình đối với nhiều vấn đề quantrọng như nghệ thuật tiểu thuyết, về vai trò, thái độ của nhà văn và chỉ ra những đặcđiểm trong nghệ thuật tiểu thuyết của mình như ngôn ngữ thô tục, kết cấu dân gian,vai trò của cốt truyện… Phần lớn những nội dung quan trọng mà Mạc Ngôn tự bạch

đã được Nguyễn Thị Thại dịch ra tiếng Việt trong hai cuốn sách Mạc Ngôn và

những lời tự bạch, Nhà xuất bản Văn học, 2004 và Chuyện văn chuyện đời, Nhà

xuất bản Lao động, 2004

Mạc Ngôn và những lời tự bạch là cuốn sách tập hợp những bài phỏng vấn

của nhà văn được giới thiệu với đông đảo độc giả Việt Nam Qua đó, tác giả trìnhbày những quan niệm của mình về sáng tác văn học, động cơ thôi thúc ông trởthành nhà văn, những dấu ấn của tuổi thơ,… đều được bộc lộ Đặc biệt, trong cuốnsách, nhà văn đã bật mí quan điểm, lập trường trong sáng tác nghệ thuật, vị trí của

người cầm bút và hé lộ những bí mật khi ông viết Báu vật của đời, Đàn hương hình, Cao lương đỏ, Ngoài ra, cuốn Chuyện văn và đời cũng do Nguyễn Thị Thại

dịch, một lần nữa cho ta hiểu hơn về hoàn cảnh gia đình, động cơ sáng tác, lậptrường quan điểm của nhà văn Ở đó, người đọc còn bắt gặp những chiêm nghiệmmang tính triết lý về nhân sinh, về cuộc đời, về con người của nhà văn Có lẽ, không

ai viết về Mạc Ngôn và tác phẩm của ông chính xác bằng tác giả tự nói về mình

Mảng tài liệu “tự bạch” của Mạc Ngôn còn xuất hiện ở các bài phỏng vấntrên báo chí và những bài diễn thuyết Những bài này đã được các nhà nghiên cứu

và dịch giả Việt Nam dịch ra tiếng Việt Trên báo Văn nghệ số 15, 2006 có bài Mạc Ngôn: Cá tính làm nên số phận, Nhuệ Anh dịch từ Sina.com, trong bài này nhà văn giới thiệu sơ qua tiểu thuyết Sinh tử vần xoay về chủ đề tác phẩm, ý tưởng xuất phát

từ “Lục đạo luân hồi” của Phật Giáo: “Nhân vật chính của tiểu thuyết tập trung lýgiải mối quan hệ giữa người nông dân và đất đai Trong khi đó một nhân vật chínhnữa tức người dẫn chuyện lại nằm trong lục đạo luân hồi: Một đời làm Người, mộtđời làm Ngựa, một đời làm Trâu, một đời làm Lừa, một đời làm Lợn… kể lại những

chuyện mắt thấy tai nghe từ những góc nhìn khác nhau” [1; 13] Trên báo văn nghệ

số 35 và 36 (2003) có bài phỏng vấn Mạc Ngôn về tiểu thuyết 41 chuyện tầm phào

do dịch giả Trần Sơn dịch, trong bài phỏng vấn nhà văn giới thiệu với độc giả về kếtcấu cốt truyện và ảnh hưởng của nông thôn đến tác phẩm, đó là những kinh nghiệmtrong thời gian dài ông sống ở nông thôn Những lời “tự bạch” này đã đem đến chongười đọc cái nhìn đa diện, đa chiều về nhà văn, đồng thời còn hé lộ cho chúng tôimột số yếu tố độc đáo góp phần tạo nên nét văn hóa riêng của Mạc Ngôn

Ngoài ra, một số bài viết như Mạc Ngôn - nhà văn của những người nông dân (Báo điện tử dịch từ Nam Phương báo), Báu vật của đời qua tiết lộ của Mạc Ngôn (Văn nghệ Công an nhân dân, tháng 5/2004) Những tài liệu này đã cung cấp

cho chúng tôi những thông tin bổ ích về lập trường sáng tác, quan niệm lịch sử,phong cách dân gian, của nhà văn

Không phải ngẫu nhiên nhà văn Mạc Ngôn được làm khách mời của chuyên

mục Những nhân vật khai phá của thế kỷ XXI do Đài truyền hình NHK của Nhật

phát sóng Đây là tiết mục chuyên đề về các nhân vật toàn Châu Á, chỉ giới thiệucác nhân tài có triển vọng nhất của khu vực này Trong cuộc trao đổi văn chươngnày, Mạc Ngôn tiếp tục hé lộ tình cảm của mình về quê hương, những ảnh hưởngsâu sắc của kí ức tuổi thơ và những hiện thực mà người cầm bút không thể nétránh Từ đó, Mạc Ngôn khẳng định nhà văn cần phải hướng tới cái mới, cái độcđáo để có thể “ngửi thấy mùi vị mà người khác không ngửi thấy, nghe thấy âmthanh mà người khác không nghe thấy, phát hiện ra những sắc màu phong phú hơnngười khác, những nhân tố đó một khi được đưa vào tiểu thuyết thì tiểu thuyết củatôi sẽ khác hẳn người khác” [80, 397]

Như vậy, mảng tài liệu "tự bạch" đã cung cấp cho chúng tôi những thông tin

về động cơ sáng tác, lập trường tư tưởng của nhà văn cũng như những ảnh hưởngcủa các nhà văn phương Tây đều được Mạc Ngôn thổ lộ Những tư tưởng này sẽ soisáng nhiều vấn đề, nhiều luận điểm được chúng tôi trình bày trong luận án

Nhóm tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn

Tại Trung Quốc, Mạc Ngôn luôn nhận được những ý kiến nhận xét, đánh giátrái chiều nhau Nhìn chung, đối với sáng tác Mạc Ngôn giới nghiên cứu TrungQuốc có hai thái độ gần như đối lập nhau

Khẳng định và ca ngợi tài năng Mạc Ngôn

Phần lớn các học giả Trung Quốc thuộc khuynh hướng này đánh giá MạcNgôn là nhà văn có bút lực mạnh, được tán dương như là nhà văn tiên phong trên

con đường đổi mới Cuốn Phê bình văn học Trung Quốc đương đại (Trần Minh Sơn

giới thiệu, tuyển chọn và dịch, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2004), có thể thấy rõ

giới phê bình đánh giá cao sáng tác của Mạc Ngôn, họ nhận định sớm muộn MạcNgôn sẽ được lọt vào tầm nhìn của Viện Hàn Lâm Văn học Thụy Điển và nhận địnhnày đã thành hiện thực vào năm 2012 Tác phẩm của Mạc Ngôn không khoa trương

mà trần trụi chứa đầy “quan điểm thế tục”, “tràn ngập khí huyết và hơi thở của sựsống” [80; 432] Nhiều quan điểm cho rằng, đọc tác phẩm của Mạc Ngôn người đọcnhư tìm được con đường để bước vào thế giới văn chương đương đại, để khám phánhững chân lý giản đơn nhưng sâu sắc về con người Dường như mọi mặt, mọi khíacạnh của cuộc sống đều được nhà văn chuyển tải đưa vào thế giới nghệ thuật củamình, làm cho thế giới tiểu thuyết của ông phong phú với những vấn đề “sinh tồncủa nhân loại: cái đói, cái rét, tình dục, thù oán, tôn giáo, cái sống, cái chết, mê tín

dị đoan, chiến tranh… và mang đậm màu sắc nguyên sơ man dại” [43; 182].

Lý Hồng Chân là một trong những nhà nghiên cứu có nhiều công trìnhnghiên cứu về Mạc Ngôn Ông đã tốn khá nhiều công sức để chỉ ra hệ thống đặcđiểm phong cách riêng của Mạc Ngôn một cách toàn diện Các nhà nghiên cứuTrình Đức Bồi, Quý Hồng Trân lại chỉ ra góc nhìn niên thiếu và ảnh hưởng của ký

ức tuổi thơ tới sáng tác của Mạc Ngôn Gia Trọng Minh với Lập trường của Mạc Ngôn về nông thôn và ý nghĩa văn học (莫言的乡村立场和文学意义) đã khái quát

về những "cách viết, tả về nông thôn, con mắt nhìn nhận nông thôn của Mạc Ngôn

và ý nghĩa của nó đối với văn học" [140; 18]

Khổng Tiểu Bân trong Luận về tưởng tượng Trung Quốc trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (论莫言小说的中国想象) cho rằng, hình ảnh tưởng tượng về Trung

Quốc trong tiểu thuyết Mạc Ngôn có ba khía cạnh quan trọng: "tính lịch sử, tính vănhóa và tính nhân văn"[139; 46-48] Theo đó, tính chu kỳ của lịch sử, tính văn hóa vànhân tính của con người đã trở thành nội dung chủ yếu để Mạc Ngôn xây dựng nênhình ảnh về Trung Quốc Tất nhiên, tác giả cũng chỉ ra trong tiểu thuyết của MạcNgôn khi tưởng tượng về Trung Quốc còn thiếu một chút phong phú và tính sâusắc

Như vậy, ngay chính trên quê hương Trung Quốc Đại Lục, Mạc Ngôn được

giới phê bình, nghiên cứu quan tâm và đánh giá từ nhiều khía cạnh Tại “Diễn đàn

của các nhà văn Trung Quốc” - đây là diễn đàn thu hút đông đảo các nhà văn được

giới học giả Trung Quốc đánh giá là “xuất sắc” và “vĩ đại”, hầu hết các học giả đềuthừa nhận và đánh giá cao tài năng văn chương của Mạc Ngôn

Phê phán, phản đối Mạc Ngôn

Bên cạnh những lời tán dương và ghi nhận tài năng Mạc Ngôn cũng tồn tại

không ít quan điểm phê bình ông Người ta cho rằng, bên cạnh những ưu điểm về

nội dung và nghệ thuật, tác phẩm của Mạc Ngôn rơi vào hiện tượng sắc dục, tínhdục, miêu tả nhiều về sự thèm khát xác thịt Nhân vật của ông thường “quằn quại

trong lửa dục”, “giẫy giụa trong bể tình” như nhân vật Cửu Nhi trong Cao lương đỏ, Tôn Mi Nương trong Đàn hương hình, Kim Một Vú trong Báu vật của đời Điều

này được giải thích là do quan điểm mỹ học của tác giả “có vấn đề” Trong cuốn

Mạc Ngôn nghiên cứu và tư liệu do Dương Dương biên soạn, Nhà xuất bản Nhân

dân Thiên Tân ấn hành năm 2005 đã tập hợp những ý kiến đánh giá, phê bình MạcNgôn Trước hết, người ta phê phán Mạc Ngôn chống lại quy phạm truyền thống,đối với cái ác và hành vi bạo lực tác giả khoa trương quá đáng, ngoài ra còn nhữngkhuyết điểm như miêu tả không mực thước, nhân vật giả tạo Nhà phê bình VươngCán phê phán Mạc Ngôn “vứt bỏ cái đẹp tao nhã, cao thượng mà thay thế bằng cáixấu xa bẩn thỉu” [97; 217] “Mạc Ngôn quá tự tin vào cảm giác của mình, kết quả làtính xã hội, tính báo chí không sao lấp đầy được sự hư rỗng của nội dung Để cheđậy cảm giác đã mòn, Mạc Ngôn dùng những yếu tố bên ngoài thoát ly bản thể đểcấu tạo tiểu thuyết, về mặt ngôn ngữ chơi trò lộng ngôn, khoa ngữ làm cho ngônngữ tiểu thuyết bị biến chất, làm mất đi hình thái ngôn ngữ vốn có của tiểu thuyết”[97; 218] Nhà nghiên cứu Hạ Thiệu Tuấn và Phan Khải Hùng một mặt thừa nhậnsức tưởng tượng của Mạc Ngôn, nhưng mặt khác cũng cho thấy dưới sự chỉ đạo của

tư tưởng “thiên mã hành không” nên “ngòi bút của ông nhiều khi không giữ đượcmực thước”, “trước cái ác của kẻ thù, Mạc Ngôn lúc đầu còn tỏ ra căm giận, nhưngsau thì lạnh lùng vô cảm, đối với cái ác và hành vi bạo lực, tác giả khoa trươngquá đáng và tỏ ra thích thú thưởng thức chúng” [97; 219]

Ngoài ra, nhà phê bình Lý Kiến Quân trong bài Là voi lớn hay là con trùng giáp đã nhặt ra nhiều “hạt sạn” trong tác phẩm Đàn hương hình như văn ngôn và

bạch thoại dùng lẫn lộn, sai ngữ pháp “miêu tả quá khoa trương, không mực thước,nhân vật giả tạo” [97; 221]

Nhà nghiên cứu Vương Kim Thành lại đặt ra vấn đề: “Vì sao một nhà vănquân đội xuất thân từ một gia đình nông dân lại viết ra một tác phẩm dở như vậy?”

bởi, toàn bộ cuốn tiểu thuyết Báu vật của đời “xuất hiện nhiều sai lầm và phi lý mù

quáng” [97; 223] Sau đó, nhà nghiên cứu tự trả lời nguyên nhân của cái nhìn này:

“Một là, do thành phần xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo, ăn chẳng no mặcchẳng ấm Hai là, do quan niệm sáng tác “thiên mã hành không” tác oai tác quái…

Ba là, do giới phê bình quá tâng bốc nên làm tăng tính tự cao, tự đại của Mạc Ngôn

và rồi không biết lắng nghe ý kiến của ai nữa” [97; 223-225] Nam Chí Cương lạicho ngôn ngữ tiểu thuyết Mạc Ngôn là thứ ngôn ngữ kỳ quái, là thứ ngôn ngữphóng đãng và hỗn tạp

Ngoài ra, trong bài viết Một số tranh luận về văn học đương đại Trung Quốc

đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học, dịch giả Trần Quỳnh Hương đã tổng hợp ýkiến của một số nhà phê bình văn học đương đại Trung Quốc Trong đó, nhà nghiêncứu Trần Hiểu Minh đề cao Mạc Ngôn cùng Giả Bình Ao trong nền văn học TrungQuốc đương đại Ngược lại, Tiêu Ưng lại cho rằng nhà văn biến sáng tác thànhnhững trò chơi, “những trò đùa u ám, biến thái”, đi xa hơn nhà nghiên cứu còn nhậnđịnh Mạc Ngôn xem sáng tác văn học là “trò đùa”

Có thể nói, các công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn ngày càng nhiều và tấtnhiên không có dấu hiệu dừng lại Nhà văn với lối viết độc đáo vẫn luôn là đối tượngcủa nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu về văn học đương đại Trung Quốc

Ninh Minh trong bài viết Đánh giá tình hình nghiên cứu Mạc Ngôn ở nước ngoài

(莫言海外研究述评) đăng ở Đại học Sơn Đông đã đánh giá tình hình nghiên cứuMạc Ngôn như sau: Nhà văn đã dành được nhiều sự quan tâm của các học giả nướcngoài, "cho đến nay, tiểu thuyết Mạc Ngôn đã được dịch và xuất bản ở nhiều nướcđặc biệt là Mỹ, Pháp, Nhật Bản, Việt Nam, Vương quốc Anh và Canada,… đã xuất

hiện rất nhiều tác phẩm giới thiệu, đánh giá và phê bình văn học về tác phẩm củaMạc Ngôn" [143; 50] Tại Việt Nam, Mạc Ngôn và tác phẩm của ông ngày càng thuhút nhiều hơn sự quan tâm của độc giả Theo tác giả Phạm Văn Minh trong bài viết

Nghiên cứu và dịch thuật tác phẩm của Mạc Ngôn ở Việt Nam (莫言作品在越南的翻译与研究,山西大学学报) đăng trên Học báo Đại học Sơn Tây (Nhà xuất bảnTriết học và Khoa học Xã hội) kỳ 1 số 36 phát hành tháng 1 năm 2013 đã tổng kếtmột cách khái quát không khí nghiên cứu và tình hình dịch thuật các tác phẩm củaMạc Ngôn hiện nay tại Việt Nam Từ đó, tác giả đi đến khẳng định: "Tiểu thuyếtcủa Mạc Ngôn ở Việt Nam được dịch ra với tốc độ nhanh chóng và đáng kinhngạc"

Như vậy, đối với các tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn người đọc dễ dàngnhận thấy các nhà nghiên cứu còn có nhiều ý kiến và quan điểm trái chiều nhau.Điều đó cũng cho thấy góc nhìn nhiều chiều của các nhà nghiên cứu, phê bìnhTrung Quốc hiện nay Tuy nhiên, hầu hết đều thừa nhận tài năng của Mạc Ngôntrong nghệ thuật tự sự, ảnh hưởng của quê hương và ký ức tuổi thơ đối với nhà văn

Ở khía cạnh khác, một số nhà nghiên cứu đứng từ góc độ của thi pháp học truyềnthống để đánh giá lối viết hiện đại theo kiểu “thiên mã hành không” nên tồn tạikhông ít quan điểm phê phán Mạc Ngôn, đặc biệt là về ngôn ngữ Phải chăng, MạcNgôn hơi "quá tay" khi sử dụng lớp ngôn ngữ quá tục tĩu hay đó chỉ là những ý kiếnphê bình Mạc Ngôn có phần khiên cưỡng, tiêu cực và chưa thỏa đáng? Đây sẽ lànhững vấn đề chúng tôi tiếp tục tìm hiểu trong Luận án

1.1.2 Quan điểm của các học giả phương Tây

Các học giả phương Tây quan tâm ngày càng nhiều đến văn học Trung Quốcnói chung và tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng Đặc biệt, trong những thập kỷ cuốithế kỷ XX, các công trình nghiên cứu về văn học Trung Quốc được xuất bản ngàycàng nhiều thể hiện tình hình nghiên cứu, dịch thuật văn học Trung Quốc ở phươngTây thực sự khởi sắc

Alexander C Y Huang, Howard Goldblatt trong bài viết Mạc Ngôn như một nhà hài hước (Mo Yan as Humorist) trên cơ sở tìm hiểu hai cuốn tiểu thuyết Tửu

quốc và Sống đọa thác đày, tác giả khẳng định: “Mạc Ngôn đã làm hồi sinh truyền

thống hài hước đã bị bỏ quên ở văn học Trung Quốc hiện đại” [151; 32] Lionel M

Jensen (Editor), Timothy B Weston (Editor) trong cuốn China's Transformations: The Stories beyond the Headlines (2007) lại dành hẳn chương 7 để bàn về văn học

Trung Quốc trong đó tác giả đánh giá cao Mạc Ngôn và nhận định nhà văn có nhiềukhả năng nhận được giải Nobel

Sau khi được giải Nobel văn học 2012, các cuộc tranh luận về Mạc Ngôn vàtác phẩm của ông diễn ra ngày càng mạnh mẽ trong giới học thuật Trên tạp chí

New York Times, Larry Siems, Jeffrey Yang có bài Các giải thưởng Nobel của Trung Quốc (China’s Nobels), Tatlow, Didi Kirsten với The Writer, the State and the Nobel đi vào tìm hiểu sự độc đáo trong tiểu thuyết Sống đọa thác đày Từ đó,

các công trình đi tới khẳng định, việc Mạc Ngôn giành giải Nobel là hoàn toàn xứngđáng, nó là kết quả của một quá trình không ngừng học hỏi, phấn đấu và vươn lêncủa nhà văn “chân đất lưng trần”

Luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về Việc tiếp nhận Mạc Ngôn ở Anh và Bắc Mỹ (The Reception of Mo Yan in the British and North American Literary Centers) của

Victoria Xiaoyang Liu tại Đại học Stockholm đã nghiên cứu quá trình tiếp nhậnMạc Ngôn tại Anh và Bắc Mỹ Luận văn lý giải nguồn gốc tâm lý của việc tiếpnhận tác phẩm Mạc Ngôn trong công chúng độc giả, đồng thời khẳng định tác phẩmcủa Mạc Ngôn được hoan nghênh đón đọc ở nhiều nước trên thế giới

Một số tác giả khác lại đi vào tìm hiểu một tác phẩm tiêu biểu của Mạc

Ngôn, từ đó chỉ ra sự độc đáo trong bút pháp và phong cách Mạc Ngôn như Mo Yan’s Life and Death Are Wearing Me Out: A Conceptual Integration Analysis (Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn: khái niệm, phân tích, tổng hợp) của Omid

Akhavan, Esmaeil Zohdi quan tâm đến vấn đề ngôn ngữ như một công cụ để sắp

xếp, xử lý và truyền đạt thông tin trong tiểu thuyết Sống đọa thác đày Vẫn tìm hiểu tiểu thuyết Sống đọa thác đày nhưng Spence, Jonathan trong “Born Again” Rev of Life and Death Are Wearing Me Out by Mo Yan (Bùng nổ trở lại: Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn) cho thấy sự độc đáo trong sự sáng tạo người kể chuyện Yinde

Zhang, Jonathan Hall trong The (Bio)political Novel: Some Reflections on "Frogs" by

Mo Yan (Tiểu thuyết (địa) chính trị: Một số phản ánh về Ếch của Mạc Ngôn) lại đi vào tìm hiểu tiểu thuyết Ếch dưới cái nhìn chính trị đồng thời cho thấy mối quan hệ giữa tiểu thuyết và chính trị vô cùng phức tạp Shelley W Chan trong From Fatherland to Motherland: On Mo Yan's Red Sorghum & Big Breasts and Full Hips lại tìm hiểu ảnh hưởng của quê hương trong các tiểu thuyết Cao lương đỏ và Báu vật của đời

Mo Yan through Western Eyes (Mạc Ngôn trong con mắt phương Tây) của

M Thomas Inge cho thấy cái nhìn của các nhà nghiên cứu phương Tây đối với MạcNgôn, đồng thời khẳng định Mạc Ngôn là một nhà văn hấp dẫn ở phương Tây, tácphẩm của ông được nhiều người đón đọc

Qua quá trình tổng quan, tìm hiểu các tài liệu phương Tây nghiên cứu vềMạc Ngôn, chúng tôi nhận thấy, việc nghiên cứu về Mạc Ngôn nói chung và tiểuthuyết Mạc Ngôn nói riêng thu hút đông đảo sự tham gia của các nhà khoa họccũng như bạn đọc ở phương Tây Việc nghiên cứu này có quá trình lâu dài, vớinhiều hướng nghiên cứu khác nhau Các nhà nghiên cứu cũng mở rộng đối tượngkhảo sát ra toàn bộ sáng tác Mạc Ngôn, đặc biệt tác phẩm của nhà văn đã đượctiếp cận và giải mã ở nhiều hướng mới cả về nội dung và hình thức thể hiện

1.1.3 Quan điểm của các học giả Việt Nam

Tại Việt Nam, kể từ tác phẩm đầu tiên được dịch Cao lương đỏ (2000), đến

nay Mạc Ngôn là một cái tên quen thuộc đối với độc giả Việt Nam Theo đó, nhữngbài viết, những công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn và tác phẩm của ông ở ViệtNam ngày càng phong phú, đa dạng và có bề dày, nhiều hướng nghiên cứu được mởrộng từ việc tìm hiểu một khía cạnh đến việc nghiên cứu tổng thể thế giới nghệthuật trong tác phẩm Mạc Ngôn Sự chú ý này lúc ồn ào, lúc tĩnh lặng, lúc tán tụng,lúc chê bai, nó tạo nên sự phong phú và đa dạng trong những công trình nghiên cứu

về nhà văn

Có thể nói, tiểu thuyết Mạc Ngôn luôn có một lực hấp dẫn đặc biệt đối vớicác nhà nghiên cứu Việt Nam Cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông được giới thiệu tại

Việt Nam do Lê Huy Tiêu biên dịch - tiểu thuyết Cao lương đỏ Khi biên dịch cuốn

tiểu thuyết này, dịch giả đã cho rằng “đây là một công trình vĩ đại của văn học nghệthuật Trung Quốc” Tiếp đó, hàng loạt các tác phẩm của Mạc Ngôn được dịch ra

tiếng Việt như Báu vật của đời (2001), Đàn hương hình (2003), Cây tỏi nổi giận (2003), 41 chuyện tầm phào (2004), Tửu quốc (2004) Sống đọa thác đày (2007), Ếch (2010)… Trong bài Nghiên cứu và dịch thuật tác phẩm của Mạc Ngôn ở Việt Nam đăng ở Học báo Đại học Sơn Tây số 36 năm 2013 tác giả Phạm Văn Minh

khẳng định tình hình dịch thuật tiểu thuyết Mạc Ngôn tại Việt Nam là “nhanh chóng

và đáng kinh ngạc” Cùng với hầu hết các tác phẩm của Mạc Ngôn được dịch ratiếng Việt thì trong giới học giả Việt Nam, xu hướng nghiên cứu về tiểu thuyết MạcNgôn cũng trở thành một điểm mới trong học thuật

Từ năm 2001, danh từ Mạc Ngôn đã xuất hiện trong các trang văn chươngnghiên cứu Văn học Trung Quốc tại Việt Nam Như năm 2001, Hồ Sỹ Hiệp trong

Văn học Trung Quốc năm 2000 có nhắc đến Mạc Ngôn Trong đó, Mạc Ngôn được

Hội nhà văn Thượng Hải bình chọn là một trong mười tác giả ưu tú, xuất sắc nhấttrong thập kỷ 90 của thế kỷ XX Tiếp đó, trên báo Văn nghệ số 5, tháng 12, năm

2003 tác giả Hồ Sĩ Hiệp có bài viết Tiểu thuyết Mạc Ngôn với độc giả Việt Nam.

Bài viết đã tổng kết quá trình sáng tác của nhà văn từ những tác phẩm đầu tiên tớinay Điểm qua vài nhận định, tác giả bài viết khẳng định Mạc Ngôn được giới phê

bình văn học Việt Nam đánh giá cao Cũng tác giả này, trong bài Suy nghĩ khi đọc một số tác phẩm văn học đương đại Trung Quốc, Hồ Sĩ Hiệp đã nêu lên các ý kiến

xung quanh việc tiếp nhận một số tác phẩm của Mạc Ngôn, đặc biệt những vấn đề

Mạc Ngôn muốn đề cập tới đằng sau Ngực nở mông đầy

Nhà nghiên cứu Lê Huy Tiêu có chùm bài viết về văn học Trung Quốc và

nhà văn Mạc Ngôn đăng trên Tạp chí Văn học nước ngoài như Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa, Các bài viết này được tập hợp trong cuốn Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách

mở cửa (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2011) Đây là cuốn sách đầu tiên xuất

hiện những bài nghiên cứu sâu về tiểu thuyết Mạc Ngôn tại Việt Nam Theo Lê Huy

Tiêu, nhờ có trí tưởng tượng phong phú, đề tài rộng, khả năng nắm bắt cảm giác vàđiểm nhìn nghệ thuật luôn luôn biến hóa mà nhà văn đã tạo ra hệ thống chi tiết, sựkiện, nhân vật kỳ lạ, hấp dẫn Đó là mấu chốt tạo cho “tiểu thuyết của ông đậm đàmầu sắc nguyên sơ, man dại” [97; 202] Từ đó, nhà nghiên cứu khẳng định: “Tiểuthuyết Mạc Ngôn không còn là cốt truyện hoàn chỉnh như tiểu thuyết truyền thống

mà nó chỉ còn là khung truyện mà thôi Nhưng trong cái khung truyện ấy chứa đầycảm giác đó là linh hồn tiểu thuyết Mạc Ngôn” [98; 17]

Ngoài ra, với các bài viết Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa,

Sự đổi mới thi pháp tiểu thuyết đương đại Trung Quốc, Chủ nghĩa hậu hiện đại và tiểu thuyết đương đại Trung Quốc, Lê Huy Tiêu đã cho người đọc thấy được toàn

cảnh tiểu thuyết đương đại Trung Quốc nói chung và tiểu thuyết Mạc Ngôn nóiriêng “đã đi đến giai đoạn khá thành thục” [97; 115]

Lê Huy Tiêu là nhà phê bình có nhiều đóng góp trong tình hình nghiên cứu

Mạc Ngôn hiện nay tại Việt Nam Trên báo văn nghệ số 46 (11-2008) có bài Thử phản biện Mạc Ngôn Sau này trong cuốn sách Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa với bài viết Xu hướng mỹ học trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, nhà nghiên

cứu đã đi sâu hơn trong việc chỉ ra những khiếm khuyết trong tiểu thuyết MạcNgôn Trong bài viết này, sau khi điểm qua những sáng tác “đẹp đẽ nhất” thời kìđầu của nhà văn, nhà nghiên cứu đã đưa ra ý kiến: “Tiếc rằng cái đẹp vừa đâm chồinảy lộc thì bị quan điểm thẩm mỹ bệnh hoạn của tác giả làm cho tàn lụi dần” [96;12] Đồng thời, Lê Huy Tiêu cũng đưa ra quan điểm không tán thành đối với thái độ

“khoa trương quá đáng và tỏ ra thích thú, thưởng thức” cái ác và hành vi bạo lựccủa nhà văn Bài viết với cái nhìn nhiều chiều đã mở ra hướng tiếp cận mới về tiểuthuyết Mạc Ngôn Đặc biệt, tác giả cũng dẫn ra ý kiến của Vương Kim Thành về

Báu vật của đời: “Toàn bộ cuốn tiểu thuyết này của Mạc Ngôn về mặt khuynh

hướng mỹ học, thổ lộ ái tình, bàn về tình mẫu tử, kết cấu văn bản, tại sao lại xuấthiện nhiều sai lầm và mù quáng phi lý đến thế” Đây cũng là một khía cạnh quantrọng giúp chúng tôi soi sáng được vấn đề đang tìm hiểu

Nguyễn Khắc Phê trong bài viết Thế giới nghệ thuật Mạc Ngôn qua hai tiểu thuyết Báu vật của đời và Đàn hương hình, sau khi tìm hiểu hai tiểu thuyết ấy tác

giả nhận ra: “Cả hai tác phẩm chỉ quanh quẩn ở vùng quê Cao Mật hẻo lánh vốnchẳng mấy ai biết đến nhưng nhờ văn tài Mạc Ngôn mà thu hút hàng triệu người vàtrở nên nổi tiếng” Vậy phép lạ ở đâu? Tác giả bài viết lí giải: “Có lẽ phép lạ chủyếu của Mạc Ngôn chính là biết bày đặt ra những chuyện kỳ lạ ít người biết trênmột cái khung, cái nền không xa lạ Theo cách nói chữ thì đó là phép lạ hóa, huyềnthoại hóa hiện thực Nó là nội dung mà cũng là hình thức tác phẩm, nói cách khác

đó là thế giới nghệ thuật tác giả” [75; 79] Dù chưa có điều kiện đi sâu vào khai thác và lý giải một cách có hệ thống những đặc sắc nghệ thuật trong Báu vật của đời và lý giải nó trong mối quan hệ với nội dung, tư tưởng, thế giới quan, ý thức

nghệ thuật tác giả, song những nhận định trên là hết sức quý báu đối với chúng tôitrong quá trình định hướng thực hiện đề tài

Tên tuổi Mạc Ngôn một lần nữa được cả thế giới biết đến với giải Nobel Vănhọc năm 2012 Lê Huy Tiêu trong Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc (134) với bài

viết Con đường Mạc Ngôn đi tới giải Nobel văn học đã chỉ ra lối viết độc đáo của

Mạc Ngôn mà ông gọi là “thiên mã hành không”, đồng thời khẳng định: “GiảiNobel văn học năm nay xóa tan thành kiến của Ủy ban Nobel xưa nay vì quá thiên

vị châu Âu được Viện hàn lâm Thụy Điển vinh danh, năm ngoái giải được tặng chonhà văn Thụy Điển Tomas Transtomer Giờ đây người phương Tây không còn coivăn học đương đại Trung Quốc là một “bãi rác” nữa, họ bắt đầu thừa nhận “TrungQuốc là một nước lớn về văn học” Người Pháp coi Mạc Ngôn là “đại thụ” trongkhu rừng của văn học Trung Quốc Người Đức hết sức ca ngợi Mạc Ngôn Họ nói

“trên bầu trời văn học có thêm một ngôi sao sáng” Nhiều người còn so sánh MạcNgôn với Kafka, Faulkner, J.Heller Có điều cách đánh giá của họ hơi thiên về việcMạc Ngôn đã tả được nhược điểm nhân tính của xã hội Trung Quốc, phản ánh đượcmặt đen tối của nền chính trị và phơi bày phê phán mạnh mẽ cái xấu xa, kệch cỡmcủa xã hội” [99; 60]

Đào Văn Lưu trong một công trình có phần luận về ảnh hưởng của tiểuthuyết Mạc Ngôn với văn học Việt Nam, từ ba phạm trù “sống và chết”, “sống vàyêu”, “mới và cũ” Ngoài ra, các học giả Việt Nam như Trần Thanh Hà cũng đã cóbài luận về ảnh hưởng của tác phẩm Mạc Ngôn đối với các nhà văn Việt Namđương đại.

Với hơn 10 năm có mặt tại Việt Nam, Mạc Ngôn đã tạo nên “cơn sốt MạcNgôn” trên cả thị trường sách và trong giới nghiên cứu, phê bình văn học Đã cónhiều luận văn, luận án, khóa luận tốt nghiệp chọn Mạc Ngôn và tác phẩm của ônglàm đối tượng nghiên cứu Sự dày dặn của các công trình ngày càng bề thế và ngàycàng có dấu hiệu phong phú, đa dạng

Trần Thị Thanh Thủy trong luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật tự sự trong 41 chuyện tầm phào của Mạc Ngôn, cho rằng, ở tác phẩm của Mạc Ngôn kết cấu lồng

ghép, sự linh hoạt giữa hai điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ dân gian là những khíacạnh thể hiện rõ nhất sự đổi mới trong bút pháp nghệ thuật Mạc Ngôn

Nguyễn Trung Thành với luận văn Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Sống đọa thác đày và Phạm Thị Nhung với Nghệ thuật tiểu thuyết Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn lại đi sâu tìm hiểu tiểu thuyết Sống đọa thác đày Cả hai công trình nghiên

cứu này khẳng định các yếu tố người kể truyện, điểm nhìn, kết cấu và ngôn ngữ lànhững yếu tố nghệ thuật độc đáo của tiểu thuyết trên

Báu vật của đời được đánh giá là một trong những cuốn tiểu thuyết đồ sộ và

thành công nhất của Mạc Ngôn Chính nhà văn từng thừa nhận, tác phẩm là “viên

đá nặng nhất trong lâu đài văn học của tôi, một khi rút viên đá ấy ra thì tòa lâu đài

sẽ sụp đổ” [43; 46] Chính vì vậy, tiểu thuyết này đã thu hút sự quan tâm của đông

đảo độc giả và nhà nghiên cứu Mã Thị Chinh với Luận văn Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn lại đi sâu tìm hiểu hình tượng người kể

chuyện, nhân vật, điểm nhìn, không - thời gian nghệ thuật trong tác phẩm

Phạm Hồng Hạnh trong Luận văn thạc sĩ Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2007

lại chú ý đến thành phần xen trong tiểu thuyết Đàn hương hình của Mạc Ngôn và

tiến hành phân tích, khẳng định giá trị nghệ thuật của thành phần xen trong sự thànhcông của tiểu thuyết này

Ếch là cuốn tiểu thuyết mới nhất của Mạc Ngôn (2009) từ sau cuốn Sống đọa thác đày (2006) Năm 2013, Bùi Hải Hà với Luận văn Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ếch của Mạc Ngôn đã khảo sát tiểu thuyết này dưới góc độ tự sự trên các

bình diện nghệ thuật kết cấu, cốt truyện, người tự sự, ngôn ngữ và giọng điệu

Ngoài ra, tại một số bài viết trên các báo như Tài phù phép của Mạc Ngôn (Nguyễn Khắc Phê 5/2008), Lang thang cùng Mạc Ngôn (Vietnam.net 1/2004), Tình yêu và nhu cầu giải tỏa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Vũ Hoài, hay Tìm hiểu giấc mơ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn,… các bài viết này đều đánh giá

cao tài năng văn chương của Mạc Ngôn trên các phương diện điểm nhìn tự sự, kếtcấu, giọng điệu…

Ngoài những công trình và bài viết nghiên cứu riêng lẻ từng tác phẩm củaMạc Ngôn, trong những năm gần đây đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu mở

rộng đối tượng khảo sát ra nhiều tác phẩm của nhà văn như Luận văn Người kể chuyện trong tiểu thuyết Mạc Ngôn của Bùi Thanh Hương, Nghệ thuật trần thuật trong phong cách tiểu thuyết Mạc Ngôn của Hoàng Thị Bích Hồng Có thể nói, đây

là những công trình nghiên cứu công phu về hệ thống tiểu thuyết của Mạc Ngôntrên phương diện tự sự học Trong đó, các bài viết đã chỉ ra những sáng tạo độc đáocủa Mạc Ngôn về người trần thuật, điểm nhìn, kết cấu, giọng điệu tiểu thuyết

Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn và cuốn Tự

sự kiểu Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Tịnh Thi là những chuyên luận nghiên cứu một

cách công phu toàn bộ 11 tiểu thuyết trường thiên của Mạc Ngôn dưới các góc độngười kể chuyện, điểm nhìn, kết cấu, không - thời gian nghệ thuật cho đến ngônngữ và giọng điệu tự sự Tác giả không chỉ “vận dụng lý luận tự sự học đơn thuần

mà còn kết hợp cả thi pháp học hiện đại và những thành tựu lý luận khá đặc thù củaTrung Quốc để soi chiếu vào những tác phẩm phức tạp của Mạc Ngôn, từ đó cắtnghĩa những thành công và hạn chế trong tiểu thuyết của nhà văn này một cáchkhách quan và thuyết phục” [90; 10] Đây cũng là những công trình được đánh giá

có nhiều đóng góp cả về lý luận và thực tiễn nhằm nhận diện “phong cách tự sựkiểu Mạc Ngôn” Đó là kiểu kết hợp các đặc trưng tự sự cực hạn và đặc trưng hậuhiện đại trên cơ sở hai nhãn quan hiện thực và kỳ ảo

Có thể nói rằng, từ cuốn tiểu thuyết sớm nhất là Cao Lương đỏ cho tới cuốn tiểu thuyết gần đây nhất là Ếch, nhiều tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã được dịch ở

Việt Nam, điều đó cho thấy tiểu thuyết của nhà văn đã được các học giả Việt Namvui mừng đón đọc Từ sau khi Mạc Ngôn đạt được giải Nobel Văn học các tácphẩm của ông được bạn đọc biết đến nhiều hơn nữa, đặc biệt ông có ảnh hưởngkhông nhỏ đến các nhà văn Việt Nam Nhà thơ Trần Đăng Khoa trong bài phỏng

vấn trên báo Tiền Phong với nhan đề Thấy Mạc Ngôn đoạt Nobel mà sốt cả ruột đã

hết lời ca ngợi nhà văn Cao Mật này, đồng thời khẳng định Mạc Ngôn là một trongnhững nhà văn lớn nhất hành tinh ở thời điểm hiện nay

Có thể nói rằng, Mạc Ngôn là một nhà văn đương đại khá nổi tiếng Tácphẩm của ông không những được độc giả Trung Quốc yêu thích mà còn được độcgiả nước ngoài đón nhận Qua việc khảo sát các tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn ởViệt Nam, có thể thấy rằng các nghiên cứu mới chú ý nhiều đến những thành tựunghệ thuật, đặc biệt là các phương diện nghệ thuật trần thuật trên các khía cạnh thipháp và tự sự học

1.2 Nghiên cứu Mạc Ngôn dưới góc độ văn hóa

1.2.1 Quan điểm của các học giả Trung Quốc

Nhóm tài liệu Mạc Ngôn bàn luận về văn hóa

Trong các bài diễn thuyết của mình, Mạc Ngôn đã cho người đọc thấy mộtvài khía cạnh của văn hóa trong tiểu thuyết của ông như vấn đề hình tượng và biểutượng trong tiểu thuyết Theo nhà văn, biểu tượng phải mang một ý nghĩa tượngtrưng nào đó, chẳng hạn cây Cao lương đỏ không chỉ là một loại thực vật mà “nótượng trưng cho tinh thần dân tộc” [43; 50]

Bên cạnh việc khẳng định yếu tố suối nguồn văn hóa dân gian đã nuôi dưỡngtâm hồn nghệ thuật của mình như những câu chuyện dân gian của ông tôi, bà tôi,nghệ thuật hát nói dân gian,… “những câu chuyện và truyền thuyết tôi được nghe

kể trong những năm tháng sống và lớn lên ở nông thôn” [43; 114], đó chính là móntài sản lớn nhất của nhà văn Mạc Ngôn cũng nói tới quan điểm tiếp thu văn hóanước ngoài, việc tiếp thu này “giống như ăn thịt dê, phải hấp thụ chất dinh dưỡngcủa thịt dê, chứ không phải đem thịt dê dán vào người mình Chúng ta học tập cácnhà văn nước ngoài là tiếp thu những cái tốt đẹp tinh hoa của họ rồi phải xếp họsang một bên, chứ không phải ngấu nghiến tất cả những gì họ có” [43; 66].

Mặt khác, ngôn ngữ tiểu thuyết là vấn đề rất được Mạc Ngôn quan tâm Nhàvăn khẳng định: “Tôi nghĩ một nhà văn có sự tìm kiếm thì sự tìm kiếm lớn nhất là

về ngôn ngữ, họ luôn muốn tạo ra một thứ tiếng nói khác với người khác” [43; 228]

Từ ý thức đó, Mạc Ngôn đã nỗ lực trong việc đổi mới ngòi bút, tiểu thuyết của nhàvăn đã “làm mờ và xóa đi trung tâm của chủ đề phân tích và phán xét văn hóa củacác tác phẩm tìm về cội nguồn tiến tới làm cho lịch sử trở thành đối tượng thẩm mỹ

và lĩnh vực tưởng tượng siêu nghiệm” [43; 197]

Qua việc tìm hiểu những tài liệu Mạc Ngôn luận bàn về văn hóa chúng ta cóthể nhận ra quan niệm nghệ thuật của nhà văn Theo đó, những yếu tố này đã chiphối và hình thành nên phong cách văn chương của ông Những quan niệm ấy giúpngười nghiên cứu có thể lý giải những ý kiến bình luận trái chiều về nhà văn, đồngthời có thể kiến giải tại sao sáng tác Mạc Ngôn mang đậm yếu tố văn hóa truyềnthống nhưng cũng không thiếu các nhân tố văn hóa hiện đại

Nhóm tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn dưới góc độ văn hóa

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn và tác phẩm của ông cả vềchiều sâu và chiều rộng, các luận văn Thạc sĩ cũng rất nhiều với nội dung phongphú Tuy nhiên ở phần này, theo định hướng đề tài chúng tôi chỉ trình bày nhữngvấn đề liên quan đến bình diện văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Đánh giá chung về văn hóa, Mạnh Văn Bân trong bài viết Phong cách thẩm

mỹ và sáng tác văn học của góc nhìn văn hóa Tề: Trương Vĩ và Mạc Ngôn (((齐文化视野的文学创作及其审美风格:张炜与莫言) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học

và nghệ thuật, đã phân tích ảnh hưởng của văn hóa truyền thống và văn hóa Tề đến

sáng tác của Trương Vĩ và Mạc Ngôn trên các phương diện như "thế giới dân gianthần bí và lãng mạn, hình ảnh nữ tính" [134; 113], từ đó cho thấy ảnh hưởng củavăn hóa truyền thống đến các sáng tác đương đại là rất mạnh mẽ

Đi vào phân tích giá trị văn hóa trong một tác phẩm cụ thể, bài viết Thử phân tích nội hàm văn hóa trong Đàn hương hình của Mạc Ngôn(浅析莫言“檀香刑”的

文 化 内 涵 ),người viết đã khẳng định: "Đàn hương hình tập trung vào văn hóatruyền thống Trung Quốc để khám phá những chiều kích văn hóa tiềm ẩn… Banhân vật chính của tiểu thuyết Triệu Giáp, Tiền Đinh, Tôn Bính đại diện cho vănhóa hình phạt của Trung Quốc" (dẫn theo 149)

Ở một khía cạnh khác, Trương Diễm Mai với Mạc Ngôn trong tầm nhìn văn hóa lịch sử (历史文化视野中的莫言) đã khai thác các giá trị văn hóa trong tiểuthuyết Mạc Ngôn từ khía cạnh lịch sử. Ngô Thụ Tân trong bài viết Lý giải những sáng tác văn học của Mạc Ngôn cho đến những thành tựu về văn hóa (莫言文学创作及其成就的文化解读) đã giải thích những thành tựu mà nhà văn Mạc Ngôn đạtđược do tác phẩm của ông đã trở về với cội nguồn và soi sáng văn hóa của dân tộc,

do đó "ông là một trong những nhà văn Trung Quốc đương đại nổi tiếng nhất thếgiới" [137; 36]

Như vậy, từ việc khái quát lịch sử nghiên cứu Mạc Ngôn dưới góc độ vănhóa tại Trung Quốc, chúng tôi nhận thấy, nghiên cứu văn hóa trong sáng tác củaMạc Ngôn đã được đề cập đến trong một số bài viết đăng trên các tạp chí, các Luậnvăn Thạc sĩ, sách, mạng internet Có nhiều công trình nghiên cứu có tầm vóc và ýnghĩa thực tiễn cao Đây là những tài liệu làm cơ sở để chúng tôi đi vào tìm hiểutiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc độ liên văn hóa

1.2.2 Quan điểm của các học giả phương Tây

Sau khi giải Nobel văn học năm 2012 được trao cho Mạc Ngôn, người ta bắtđầu chú ý nhiều hơn đến cái tên Mạc Ngôn và tác phẩm của ông Điều này đã tạonên “cơn sốt” Mạc Ngôn trong giới dịch thuật và phê bình, nghiên cứu văn học thếgiới Mạc Ngôn và tác phẩm của ông trở thành đối tượng cho nhiều bài nghiên cứu,

nhiều cuộc trao đổi học thuật được đăng tải trên các tạp chí, các sách chuyên luận,tham khảo và trên các trang Website Ngoài các bài giới thiệu khái quát về conngười, sự nghiệp cũng như các tác phẩm tiêu biểu của Mạc Ngôn Các nhà nghiêncứu phương Tây còn có nhiều công trình như sách, báo, luận văn tìm hiểu MạcNgôn trên các phương diện: nghệ thuật miêu tả, phương pháp sáng tác, đặc biệt làảnh hưởng của tư tưởng nghệ thuật phương Tây đến nhà văn…

Cuốn The Real Mo Yan (Sự thực về Mạc Ngôn) tập hợp các bài phỏng vấn

nhà văn Mạc Ngôn, trong đó ông trả lời các thắc mắc về bút danh, ảnh hưởng củaquê nhà đến sáng tác, ở đó nhà văn tiếp tục khẳng định ảnh hưởng của văn học hiệnthực huyền ảo Mỹ La Tinh đặc biệt là ảnh hưởng phong cách viết văn của WilliamFaulkner đối với sáng tác của mình

Từ góc nhìn của tư tưởng Phật giáo về quy luật luân hồi, nhân quả, Omid

Akhavan trong bài viết Luân hồi, nghiệp chướng và tự giác ngộ: Một góc nhìn của Phật giáo về Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn (Samsara, Karma, and Self- Enlightenment: A Buddhist Perspective on Mo Yan’s Life and Death Are Wearing

Me Out) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học và ngôn ngữ, trên cơ sở phân tích tác phẩm Sống đọa thác đày, tác giả cho thấy: “Mạc Ngôn là nhà văn bắt rễ sâu vào văn

hóa Trung Quốc, phán ánh tinh thần và tư tưởng Phật Giáo,… văn ông mang dấu ấntruyền thống văn hóa và triết học cổ xưa” [171; 17]

Jonathan Stalling với Mo Yan and the Technicians of Culture (Mạc Ngôn và các kỹ thuật của văn hóa), từ việc tìm hiểu tiểu thuyết Sống đọa thác đày tác giả đã

chỉ ra các yếu tố văn hóa hiện diện trong tiểu thuyết nhà văn vô cùng độc đáo Từ

đó người viết đi đến khẳng định, văn hóa chính là một trong những yếu tố tạo nênmột Mạc Ngôn nổi tiếng thế giới

Thế giới văn học của Mạc Ngôn (The Literary World of Mo Yan) của David

Der-Wei lại quan tâm nghiên cứu bối cảnh lịch sử quê hương và yếu tố chủ quantrong tác phẩm Mạc Ngôn từ đó phát triển thành một không gian lịch sử Đồng thờitác giả cũng khẳng định vai trò của quê hương đối với sáng tác của nhà văn

Có thể nói, với lối viết "hiện thực huyền ảo pha trộn những câu chuyện dângian, lịch sử và hiện đại", Mạc Ngôn ngày càng thu hút sự quan tâm và tìm hiểu củacác nhà nghiên cứu nước ngoài Chúng tôi nhận thấy, các nhà nghiên cứu phươngTây đánh giá cao tác phẩm của Mạc Ngôn Đặc biệt, các công trình đã dành nhiềucông sức nghiên cứu sự tiếp thu và ảnh hưởng các tư tưởng nghệ thuật hiện đạiphương Tây đến Mạc Ngôn Từ đó, các học giả phương Tây đánh giá cao MạcNgôn ở phương thức tự sự, nghệ thuật miêu tả cảm giác Đây là gợi ý quan trọng đểchúng tôi kế thừa và khai thác khi triển khai nghiên cứu đề tài này

1.2.3 Quan điểm của các học giả Việt Nam

Có nhiều cách tiếp cận tác phẩm văn học, mỗi cách tiếp cận đều có đặc trưngriêng Cùng với việc mở rộng hoạt động dịch thuật về Mạc Ngôn thì vấn đề nghiêncứu Mạc Ngôn cũng dần mở rộng biên độ về phương diện văn hóa

Là tác giả của một loạt cuốn sách gây tranh cãi sôi nổi từ tên sách cho đếnnội dung hiện thực và bộ mặt thật lịch sử mà nhà văn muốn đề cập tới Mạc Ngôntiếp tục trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà phê bình Việt Nam Tác giả

Phạm Tú Châu trong bài viết “Tiểu thuyết tiên phong” Trung Quốc: ra đời nở rộ và trầm lắng khẳng định: Mạc Ngôn cùng với các nhà văn Dư Hoa, Cách Phi, Mã

Nguyên… là những nhà văn tiên phong trong văn học đương đại Trung Quốc “có ýthức sáng tạo cái mới rõ rệt và bước đầu đã hình thành phong cách tự sự riêng của

mình” [18, 42] Trong bài viết Tiểu thuyết Trung Quốc những năm 90: Tổng thể, phồn vinh, nguy cơ và tiềm ẩn, Phạm Tú Châu cũng chỉ ra: “Ngực nở mông đầy của

Mạc Ngôn chỉ mượn gia tộc làm hình thức, còn nội dung thì hoàn toàn hư cấu…Mạc Ngôn viết về những biến cố hưng suy của gia tộc Thượng Quan trải qua baocuộc biển dâu trong gần trăm năm lịch sử ở một vùng quê miền Đông Bắc Trung

Quốc” [19, 45] Từ đó khẳng định, tiểu thuyết Báu vật của đời là sự đan xen giữa

truyện dân gian hoang đường và truyện có thật trong lịch sử

Từ việc phân tích và lý giải các vấn đề liên quan đến quan niệm mỹ học của

tác giả cũng như đặc trưng thẩm mỹ của tiểu thuyết Báu vật của đời, Giáp Thị Liễu trong Luận văn Cái đẹp và cái xấu trong tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn

lại chỉ ra đặc trưng của Mạc Ngôn về xu hướng kết hợp giữa hai phạm trù cái đẹp

và cái xấu Đồng thời, lý giải cơ sở của quan niệm thẩm mỹ này từ sự hòa quyệngiữa mỹ học truyền thống Trung Hoa và mỹ học phương Tây hiện đại

Như vậy, tại Việt Nam các công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn dưới góc độvăn hóa đã khai thác tiểu thuyết nhà văn ở nhiều khía cạnh khác nhau với nhiềuthành tựu to lớn Chúng tôi đánh giá cao các công trình nghiên cứu trên, tuy nhiên,chúng tôi cho rằng cần nghiên cứu tiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc độ liên văn hoátrên cả bình diện chiều rộng và chiều sâu nhằm tìm ra những nét đặc sắc nhất Trên

cơ sở kế thừa và tiếp thu những thành tựu của người đi trước đồng thời bằngphương pháp tiếp cận văn hoá, xâu chuỗi các kết quả nghiên cứu đã được thừanhận Mong muốn của người viết là giải mã tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liênvăn hoá nhằm thấy được “quá trình chuyển tải mã văn hoá của cộng đồng thăng hoathành ngôn ngữ, các biểu tượng, thành mã riêng của nhà văn” [7; 6] Hướng nghiêncứu này sẽ đem lại cho luận án những thành quả nghiên cứu mới mẻ

1.3 Nghiên cứu Mạc Ngôn dưới góc độ liên văn hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, việc nghiên cứu liên văn hóa giữa cácquốc gia, dân tộc đã trở thành nhu cầu tất yếu của thời đại Chính vì vậy, đã có một

số công trình nghiên cứu vấn đề về giao tiếp liên văn hóa trong văn học và phim

ảnh như John Condon với Exploring intercultural communication through literature and film (Tìm hiểu giao tiếp liên văn hóa qua văn học và phim), thông quabài viết, tác giả cũng khẳng định: Văn học là thể loại cho phép thể hiện nhiều hơn,

đa dạng hơn, rõ ràng hơn các yếu tố liên văn hóa so với các thể loại khoa học xã hộithông thườngkhác

Tại Việt Nam, từ việc tìm hiểu quan điểm của các nhà nghiên cứu Pháp, nhà

nghiên cứu Bửu Nam trong bài viết Toàn cầu hóa và xu hướng tiểu thuyết “liên văn hóa” trong văn học thế giới, đã chỉ ra một số kiểu tiểu thuyết gia liên văn hóa, đồng

thời cũng cho người đọc thấy được các sắc thái đa dạng của kiểu tiểu thuyết liên vănhóa Có thể thấy, nghiên cứu liên văn hóa trên thế giới chủ yếu tập trung vàophương diện giao tiếp liên văn hóa, tại Việt Nam cũng đã xuất hiện xu hướng

nghiên cứu liên văn hóa trong văn học Đây là hướng nghiên cứu mới, hứa hẹn đemlại nhiều kết quả có giá trị

Nhìn nhận lại quá trình nghiên cứu sáng tác của Mạc Ngôn, chúng tôi nhậnthấy, nghiên cứu những khía cạnh văn hóa chung trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đãđược nhiều người đề cập đến Tuy nhiên, chưa có công trình nào chuyên biệt, trựctiếp bàn luận đến vấn đề liên văn hóa trong tiểu thuyết nhà văn Mặc dù, các côngtrình nghiên cứu chưa trực tiếp đề cập đến từ liên văn hóa, nhưng ở một góc độ nào

đó các công trình đã đụng chạm đến những khía cạnh khác nhau của liên văn hóa.Nếu hiểu, liên văn hóa là sự kết hợp, giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân tộckhác nhau, giữa Đông và Tây, giữa quá khứ và hiện đại, dân gian và bác học, tính địaphương và phổ quát, đối chiếu vào lịch sử vấn đề chúng tôi tìm hiểu, có thể thấy, cáccông trình dù chưa gọi tên cụ thể vấn đề nghiên cứu là liên văn hóa nhưng đã đụngchạm đến những khía cạnh khác nhau của tính liên văn hóa trong tiểu thuyết MạcNgôn như nghiên cứu tính dân gian, sự tiếp thu văn hóa hiện đại, nghiên cứu biểutượng trong tác phẩm nhà văn, ngôn ngữ tiểu thuyết, Trên cơ sở xác định các khíacạnh liên văn hóa làm công cụ đi tiếp vào tìm hiểu lịch sử nghiên cứu liên văn hóatrong tiểu thuyết Mạc Ngôn, chúng tôi lần lượt khảo sát quan điểm nghiên cứu củacác học giả Trung Quốc, các học giả phương Tây và các học giả Việt Nam để thấyđược các quan điểm khoa học của các nhà nghiên cứu đối với vấn đề đang tìm hiểu

1.3.1 Quan điểm của các học giả Trung Quốc

Mặc dù chưa có các công trình chuyên biệt, nghiên cứu rõ ràng về liên vănhóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, tuy nhiên các công trình cũng đã bước đầu khảosát các khía cạnh khác nhau của tính liên văn hóa trong tiểu thuyết nhà văn trên cácphương diện:

Vấn đề tính dân gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Các nhà nghiên cứu đã mở

rộng biên độ nghiên cứu về hiện tượng văn học độc đáo Mạc Ngôn, họ đều thừanhận yếu tố dân gian, lập trường dân gian, văn hóa dân gian đã chi phối đến quanđiểm, khuynh hướng thẩm mỹ của nhà văn Trong đó, đáng chú ý là luận văn của

Trần Tư Hòa với Trần thuật dân gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn những năm gần

đây (莫 言 近 年 小 说 的 民 间 叙 述) khẳng định yếu tố dân gian đã hình

thành nên thi pháp lịch sử của Mạc Ngôn Trong bài viết Nhìn lại tư trào văn học chủ nghĩa lịch sử mới trong 10 năm đăng trên Tạp chí Trung Sơn số 4 năm 1988,

Trương Thanh Hoa một lần nữa khẳng định tính dân gian trong nội dung, lịch sử vàphong cách kể chuyện của Mạc Ngôn Ngoài ra, các bài báo còn đề cập đến một sốkhía cạnh như tính truyền thuyết dân gian trong thế giới quan tiểu thuyết của Mạc

Ngôn hay Luận văn Về tính dân gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, các công trình trên đều nhấn mạnh yếu tố dân gian là một trong những mấu chốt quan trọng tạo

nên nét độc đáo trong tiểu thuyết của nhà văn

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu Trung Quốc còn chú ý nhiều đến ngôn ngữ tiểu thuyết Mạc Ngôn Cùng với việc chỉ ra những nét độc đáo về từ ngữ, cú pháp,

kết cấu câu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra những tồntại về ngôn ngữ trong tiểu thuyết nhà văn Nhìn chung, phần lớn các nhà nghiên cứuđều khẳng định tài năng của Mạc Ngôn trong việc sử dụng ngôn ngữ Trương Ái

Bình trong Luận văn Nghiên cứu ngôn ngữ tiểu thuyết Mạc Ngôn (莫言小说语言研

究) đã tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ Mạc Ngôn trên ba cấp độ: Nghiên cứu về từngữ, nghiên cứu về ngữ pháp, nghiên cứu về tu từ Đồng thời, tác giả cũng dànhchương cuối để trình bày về những tồn tại cũng như chỉ ra nguyên nhân hình thànhphong cách ngôn ngữ tiểu thuyết Mạc Ngôn, trong đó tập trung khẳng định các yếu

tố "khẩu ngữ, thành ngữ, tục ngữ, ngôn ngữ tục tĩu được Mạc Ngôn sử dụng khádày đặc" [131; 38] Phàn Bảo Linh trong Luận văn Sự hòa quyện giữa hiện đại và

truyền thống: Phân tích tự sự tiểu thuyết Mạc Ngôn (现代与传统的纠结: 莫言小说叙事分析) đã phân tích khá kỹ về đặc điểm ngôn ngữ dân gian trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn Ngoài ra, với bài Sự sáng tạo về từ ngữ trong những cuốn tiểu thuyết của Mạc Ngôn người viết chỉ rõ: Trong thời đại văn học mới, Mạc Ngôn đã ý thức

rất sớm về sự thay đổi ngôn ngữ Ông đã mở rộng ngôn ngữ biểu cảm, thay đổi cấutrúc và biến đổi từ vựng hiện có,… Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có nhiều ý kiếnphê bình ngôn ngữ tiểu thuyết nhà văn là thứ ngôn ngữ “khinh nhờn và trái ngược

với ngôn ngữ thẩm mỹ đại chúng” Đây là những gợi ý hữu ích cho chúng tôi trongquá trình nghiên cứu

Khi tìm hiểu các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc, chúngtôi nhận thấy các học giả tuy đã đi vào xem xét một vài đặc điểm của văn hóa trongtiểu thuyết Mạc Ngôn hoặc là yếu tố văn hóa dân gian hoặc là những ảnh hưởng củavăn hóa hiện đại và cũng bước đầu thấy được sự kết hợp giữa các yếu tố văn hóadân gian truyền thống với các yếu tố văn hóa hiện đại trong một vài tác phẩm củaMạc Ngôn, nhưng sự kết hợp ấy chưa được nghiên cứu thành hệ thống và đối tượngkhát sát cũng chưa mở rộng Đặc biệt, các công trình này mới đề cập đến sáng táccủa Mạc Ngôn ở góc độ văn hóa hoặc nếu có đề cập đến những khía cạnh của liênvăn hóa thì cũng chưa dùng cụ thể tên gọi liên văn hóa, đồng thời cũng chưa cócông trình nào tìm hiểu khái niệm liên văn hóa từ đó áp dụng vào trường hợp nhàvăn Mạc Ngôn Tuy nhiên, đây là những gợi ý cho chúng tôi tiếp tục nghiên cứu vềMạc Ngôn ở những chương tiếp theo

1.3.2 Quan điểm của các học giả phương Tây

Các nhà nghiên cứu phương Tây tập trung khai thác ảnh hưởng của các tưtưởng nghệ thuật hiện đại tới Mạc Ngôn trên các khía cạnh như ảnh hưởng phântâm học, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, ngôn ngữ miêu tả cảm giác… đồng thời sosánh điểm giống và khác nhau giữa Mạc Ngôn và các nhà văn nước ngoài khác

Wang Xinyan trong bài viết đăng trên Tạp chí Văn học và Ngôn ngữ về Ảnh hưởng của García Márquez’ và hiện thực huyền ảo của Mạc Ngôn (García Márquez’s Impact and Mo Yan’s Magical Realism) đã chỉ ra tác động của García

Márquez và chủ nghĩa hiện thực huyền ảo đến Mạc Ngôn trên bốn phương diện,đồng thời khẳng định: “Mặc dù chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảotrong văn học, Mạc Ngôn vẫn thể hiện phong cách riêng của mình Ông thể hiện cáckhía cạnh khác nhau của đời sống xã hội và con người Trung Quốc bằng chủ nghĩahiện thực huyền ảo của mình mang đặc điểm phương Đông” [183; 216]

Angelica Duran, Yuhan Huang trong một cuốn sách chuyên khảo với tiêu đề

Mo Yan in context: Nobel laureate and global storyteller (Mạc Ngôn: giải thưởng

Nobel và người kể chuyện toàn cầu), tác giả đã phân tích, so sánh và chỉ ra sự tương

đồng cũng như ảnh hưởng của Mạc Ngôn đối với các nhà văn phương Tây (tiêu biểu làFaulkner) và các nhà văn Nhật Bản (như Hayashi và Naruse)

Cùng nói về ảnh hưởng của học thuyết Freudianism đến Mạc Ngôn, Ning

Wang với bài viết Học thuyết S.Freud và văn học Trung Quốc thế kỷ XX (Freudianism and twentieth-century Chinese literature) in trong cuốn Việc tiếp nhận và dịch thuật học thuyết S.Freud ở Trung Quốc (The Reception and Rendition

of Freud in China) đã cho thấy quá trình thâm nhập và ảnh hưởng của các học

thuyết phương Tây, trong đó ảnh hưởng của tư tưởng S.Freud là một quá trình lâudài và phức tạp Nhờ sự cố gắng của các học giả và dịch giả, học thuyết S.Freud đivào Trung Quốc có tác động mạnh mẽ đến các nhà văn hiện đại cũng như văn hóatruyền thống nước này Tác giả bài viết cũng đặt ra câu hỏi đồng thời lý giải nguyênnhân tại sao một xã hội truyền thống lâu đời như Trung Quốc vẫn không thể chống

đỡ nỗi ảnh hưởng của văn hóa phương Tây Wendy Larson trong bài viết Tâm lý học và lý thuyết tính dục của S Freud trong nửa đầu thế kỷ XX ở Trung Quốc (Psychology and Freudian Sexual Theory in Early 20th Century China) lại quan

tâm đến vấn đề tâm lý học và lý thuyết tính dục trong học thuyết của S Freud Trên

cơ sở xem xét sự ra đời của tâm lý học hiện đại, tác giả tập trung vào các khái niệm

vô thức, ham muốn tình dục, đồng thời, bình luận về các tranh luận liên quan đếnvấn đề tính dục Từ đó, cho thấy ảnh hưởng của học thuyết này đến văn học TrungQuốc những năm đầu thế kỷ XX là rất mạnh mẽ

Các nhà nghiên cứu phương Tây còn có nhiều công trình như sách, báo, luậnvăn đã đánh giá Mạc Ngôn trên các phương diện sáng tác Đặc biệt, các nhà nghiên

cứu đã đánh giá Mạc Ngôn ở phương diện biểu trưng hóa với bài viết Willam Faulkner and Mo Yan, Zhu Shida đã so sánh điểm giống giữa Willam và Mạc Ngôn

trên các phương diện như: Cơ sở văn hóa dân gian, nghệ thuật phá vỡ trật tự khônggian và thời gian, sự gia tăng hình ảnh và cảm giác, đặc biệt cả hai ông đều huyđộng lợi thế từ các chất liệu nông thôn để đưa vào tác phẩm,…

Qua việc tìm hiểu quan điểm nghiên cứu của các học giả phương Tây, chúngtôi nhận thấy, các nhà nghiên cứu đã đụng chạm đến những khía cạnh liên văn hóatrong tiểu thuyết Mạc Ngôn như phương pháp sáng tác hiện thực huyền ảo, ảnhhưởng phân tâm học của S Freud… Tuy nhiên, đó mới là những vấn đề văn hóachung, trong phạm vi tài liệu chúng tôi khảo sát được chưa có công trình nào trựctiếp đề cập đến vấn đề liên văn hóa mà mới đụng chạm đến những khía cạnh khácnhau của liên văn hóa Tuy nhiên, đây là những tài liệu tham khảo bổ ích giúpchúng tôi trong quá trình triển khai đề tài.

1.3.3 Quan điểm của các học giả Việt Nam

Nhìn nhận từ yếu tố hậu hiện đại, các nhà nghiên cứu đề cập nhiều tới ảnhhưởng của văn hóa hậu hiện đại đối với tiểu thuyết Mạc Ngôn trên các phương diệnnhư ẩn ức tính dục, giấc mơ, thủ pháp lạ hóa, đồng thời cũng đánh giá tiểu thuyếtMạc Ngôn ở góc nhìn văn hóa dân gian

Nguyễn Vũ Hoài đi vào Tìm hiểu tiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc nhìn phân tâm học Tác giả cho thấy, Mạc Ngôn đi sâu phân tích tâm lý con người qua đó phát

hiện ra những ẩn ức tính dục thể hiện qua các dạng thức giấc mơ, những nỗi ámảnh, mặc cảm của nhân vật Nhờ đó mà đời sống tinh thần của con người được hiệnlên với đầy đủ tính phức tạp và phong phú của nó

Một hướng đi khác lại tập trung vào tìm hiểu cái “kỳ” trong tiểu thuyết Mạc

Ngôn - một biểu hiện của yếu tố văn hóa hiện đại, như luận văn Cái kỳ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn của Võ Nguyễn Bích Duyên, Nghệ thuật trần thuật gắn với thủ pháp lạ hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (Tạp chí Sông Hương, số 224, năm 2007) của Hoàng Thị Bích Hồng, Điểm nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Tịnh Thi, Người kể chuyện trong tiểu thuyết Mạc Ngôn của Bùi Thị

Thanh Hương Qua việc nghiên cứu thủ pháp lạ hóa, các công trình trên đều nhấnmạnh cái “kỳ” ở khía cạnh điểm nhìn hư ảo, điểm nhìn súc vật, cốt truyện mê lộ,nhân vật thần kỳ,… Sau đó, đưa ra nhận xét về tính “kỳ” từ góc độ cái mới, cái lạ

Đi vào tìm hiểu yếu tố kỳ ảo trong một tác phẩm cụ thể, học viên Nguyễn Thị

Khánh Linh trong Luận văn Yếu tố kỳ ảo trong Báu vật của đời đã tập trung nghiên

cứu yếu tố kỳ ảo ở phương diện nhân vật và sự kiện lạ để đi tới khẳng định kỳ ảochính là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn chính cho toàn bộ câu chuyện Tác giả cũng chú

ý đến biểu tượng bầu vú - biểu tượng bầu trời quê hương đồng thời là biểu tượng

của tình mẫu tử Đặc biệt, Luận văn Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Mạc Ngôn của

Trần Viết Hoành đã chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng tới tiểu thuyết Mạc Ngôn baogồm truyền thống văn hóa, văn học phương Đông với truyền thống hiếu kỳ cùngcác dòng tư tưởng Nho, Phật, Lão kết hợp với tinh hoa văn hóa nhân loại là nhữngyếu tố hợp thành nét độc đáo trong tác phẩm Mạc Ngôn

Vẫn tiếp cận tác phẩm văn học từ các lý thuyết hậu hiện đại, Nguyễn Thị Hà

trong Luận văn Dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Thập tam bộ của Mạc Ngôn

đã đưa ra một hệ thống những cơ sở hình thành dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn mà cụ thể trong tiểu thuyết Thập tam bộ bằng phương pháp “qua giọt

nước thấy trời xanh” Luận văn cũng phân tích dấu ấn hậu hiện đại thể hiện quahình tượng nhân vật nghịch dị - mã kép và vấn đề ngôn ngữ “cuồng hoan” Trong

đó, tác giả khẳng định: “Ngôn ngữ cuồng hoan đã phá bỏ trật tự quy phạm thôngthường của ngôn ngữ, chỉ ra cho chúng ta thấy được ngôn ngữ văn học không hoàntoàn là hệ thống quy phạm ngữ pháp có sẵn, cố định mà dựa vào cách dùng ngônngữ của bản thân mỗi người sáng tác, mỗi nhà văn đã sáng tạo nên thế giới ngônngữ của riêng mình” [31; 86]

Luận văn Biểu tượng tiêu biểu trong Báu vật của đời của học viên Trần Thị

Ngoan lại được khai thác từ góc độ văn hóa Từ việc xác định ý nghĩa của các biểutượng trong nguyên bản đến việc giải mã các biểu tượng trong thế giới nghệ thuậttiểu thuyết Mạc Ngôn, người đọc một lần nữa nhận diện rõ thêm về văn hóa TrungHoa Theo tác giả, biểu tượng là một dạng ký hiệu ẩn chứa vô vàn ý nghĩa khácnhau Đi sâu vào giải mã biểu tượng sẽ giúp chúng ta mở rộng tầm nhận thức vàkhám phá ra những giá trị đích thực của tác phẩm, đồng thời cũng hiểu sâu thêmvăn hóa dân tộc Ba biểu tượng được tập trung nghiên cứu là biểu tượng bầu vú,biểu tượng tô tem, biểu tượng nhà, qua đó người viết khẳng định những biểu tượngnày là những bài toán ẩn chứa nhiều đáp số tạo nên nét đặc sắc của tác phẩm

Dưới cái nhìn văn hóa dân gian, Nguyễn Thị Hải Xoan trong luận văn Tiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc nhìn văn hóa dân gian đã nêu bật được những tác động

của văn hóa dân gian tới tiểu thuyết Mạc Ngôn như tình cảm, tính cách người nôngdân Trung Quốc Đặc biệt là quê hương Cao Mật - mảnh đất giàu truyền thống vănhóa dân gian có ảnh hưởng không nhỏ tới toàn bộ sáng tác của Mạc Ngôn Đồngthời, tác giả cũng chỉ ra những biểu hiện của chất dân gian trong tiểu thuyết MạcNgôn như ngôn ngữ khẩu ngữ, người kể chuyện dân gian,

Một hướng nghiên cứu khác lại đi tìm sự độc đáo trong thế giới nghệ thuật

tiểu thuyết Mạc Ngôn thông qua phép so sánh như So sánh nghệ thuật trần thuật trong Trăm năm cô đơn và Báu vật của đời của Trần Thị Năm Trên cơ sở tìm, chỉ

ra những điểm gặp gỡ trong nghệ thuật xây dựng tiểu thuyết, đặc biệt là nghệ thuậttrần thuật, tác giả cũng chỉ ra sự khác biệt trong nghệ thuật xây dựng tiểu thuyết củahai nhà văn Từ đó, thấy được cái nhìn mới, cảm nhận mới của Mạc Ngôn về conngười qua nhiều góc độ cuộc sống

Bằng những nghiên cứu của mình, Nguyễn Thị Tịnh Thi trong Tự sự kiểu Mạc Ngôn đã khẳng định nét đặc sắc mới trong nghệ thuật tự sự Mạc Ngôn, đó là sự

đan quyện giữa tự sự truyền thống và tự sự hiện đại, đặc biệt là hậu hiện đại Từ đó,xác định nhà văn này không chỉ “vượt trên dân gian” mà còn vượt trên cả tiểuthuyết tiên phong

Đặc biệt, Phan Thị Tâm Thanh với luận văn thạc sĩ Tiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc nhìn văn hóa đã lý giải văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trên các

phương diện: Văn hóa truyền thống với tiểu thuyết Mạc Ngôn và văn hóa hiện đạivới tiểu thuyết Mạc Ngôn Tuy nhiên, công trình này mới chỉ dẫn ra những biểuhiện của văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại mà chưa có sự lý giải cội nguồncủa những yếu tố văn hóa ấy

Nhìn lại quá trình nghiên cứu, giới thiệu Mạc Ngôn trên thế giới cũng như ởViệt Nam, có thể thấy Mạc Ngôn trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều học giảphương Đông lẫn phương Tây Từ nhiều điểm nhìn khác nhau, với những quanđiểm khác nhau, nhưng về cơ bản các công trình nghiên cứu và các tài liệu “tự

bạch” đã bước đầu đưa ra một chân dung khái quát về quan điểm, sự nghiệp sángtác của Mạc Ngôn Đối với mảng tài liệu nghiên cứu Mạc Ngôn có đề cập đến vănhóa, các công trình tuy đã đề cập đến nội hàm văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngônnhưng mới chỉ dừng lại trên một số phương diện của văn hóa hoặc trong một tácphẩm đơn lẻ Điều này có thể giải thích bởi sự giới hạn của đối tượng nghiên cứu,phạm vi nghiên cứu và dung lượng tác phẩm mà tác giả xác định,… Việc giải mãvăn hóa trong một cấu trúc tổng hòa của nhiều yếu tố kinh tế, chính trị, triết học,…ảnh hưởng chi phối đến thế giới nghệ thuật của nhà văn vẫn còn là một vấn đề để

ngỏ cần được nghiên cứu Luận văn Tiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc nhìn văn hóa mặc dù có nội dung gần với vấn đề chúng tôi nghiên cứu, tuy nhiên trong luận văn

này chưa có sự tách bạch rõ ràng để nhận diện đâu là nguồn gốc của văn hóa trongtiểu thuyết Mạc Ngôn và các biểu hiện của giá trị văn hóa truyền thống cũng nhưvăn hóa hiện đại trong tiểu thuyết của nhà văn cũng chưa được tìm hiểu đầy đủ.Đồng thời, luận văn này mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu đơn thuần về văn hóa

mà chưa đề cập đến vấn đề liên văn hóa, cũng như chưa đưa ra cơ sở lý luận sự hìnhthành trào lưu này trong văn học Trung Quốc nói chung và biểu hiện cụ thể trongtiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng

Mặc dù chưa đề cập đến tiểu thuyết Mạc Ngôn dưới góc nhìn văn hoá nhưmột chỉnh thể hoàn chỉnh, song những nhà nghiên cứu ở mặt này mặt kia đã đạtđược những thành tựu to lớn Họ chỉ ra được những vấn đề cơ bản trong tiểu thuyếtMạc Ngôn, cũng như những nội hàm văn hoá cơ bản Đặc biệt, trong các công trìnhtrên đã đề cập đến vấn đề biểu tượng (tuy mới trong khuôn khổ một tác phẩm) Cáctác giả cũng đề cập đến nhiều yếu tố, nhiều phương diện từ quan niệm nhân sinhcủa tác giả, nội dung tư tưởng của tác phẩm cho đến tổ chức nghệ thuật Ở góc độnào đó, các nhà nghiên cứu cũng đã đề cập đến phương diện văn hoá, nhưng tất cả

các công trình trên đề cập đến vấn đề văn hoá vẫn còn lẻ tẻ, rời rạc Tuy nhiên, đây

sẽ là những cơ sở và gợi ý khoa học quan trọng, đồng thời là nguồn tài liệu quý giá

để chúng tôi tham khảo khi đi vào triển khai làm rõ vấn đề mình đang quan tâm

Xuất phát từ lý thuyết Giải mã văn hóa trong tác phẩm văn học của nhà

nghiên cứu Trần Lê Bảo, chúng tôi sẽ đi vào lý giải và tìm hiểu văn hóa TrungQuốc thông qua một hiện tượng văn học độc đáo - Mạc Ngôn Bởi, theo tác giả đểhiểu được một nền văn hóa “không chỉ là quá trình vận dụng những hiểu biết vềngôn ngữ nước ngoài vốn đã không dễ dàng đối với nhiều người, mà quan trọnghơn là phải hiểu được bối cảnh văn hóa của dân tộc khác, hiểu được những ngữnghĩa văn hóa dân tộc tiềm ẩn trong vỏ ngôn ngữ của họ, hiểu được những mô thức

tư duy, tâm thái văn hóa, những mã văn hóa của cộng đồng khác, thậm chí vô cùngkhác lạ với người nghiên cứu Nói khác đi là muốn hiểu văn hóa nước ngoài khôngchỉ đơn giản là biết tiếng nước ngoài mà còn cần biết cả nền văn hóa của cộng đồng

ấy mới mong hiểu được thấu đáo văn học của họ” [7; 7] Đồng thời, luận án sẽ đivào phân tích luận chứng và kiến giải nguồn gốc văn hóa trong sáng tác Mạc Ngônbằng chính đặc trưng sáng tác, tư duy lý luận và thẩm mỹ của văn hóa truyền thốngTrung Quốc kết hợp với cảm quan văn hóa hiện đại của phương Tây

Tiểu kết chương 1:

Chúng tôi nhận thấy, việc nghiên cứu về Mạc Ngôn nói chung và tiểu thuyếtMạc Ngôn nói riêng thu hút đông đảo sự tham gia của các nhà khoa học và bạn đọctrong, ngoài nước Việc nghiên cứu này có quá trình lâu dài, đồng thời đã được tiếpcận và giải mã ở nhiều hướng khác nhau cả về nội dung và hình thức thể hiện.Thông qua việc tìm hiểu các tài liệu về tình hình nghiên cứu Mạc Ngôn cả trongnước và nước ngoài, chúng tôi xác định tình hình nghiên cứu Mạc Ngôn chủ yếu tậptrung vào những phương diện sau

Thứ nhất, các nhà nghiên cứu đi sâu vào tìm hiểu Mạc Ngôn ở góc độ thi

pháp tự sự học Đây là hướng nghiên cứu rộng thu hút đông đảo các nhà nghiên cứu

cả trong và ngoài nước như chúng tôi đã trình bày ở phần 1 và 2 Ở hướng nghiêncứu này, hầu hết các công trình đều đi sâu vào tìm hiểu sáng tác của Mạc Ngôn dướiánh sáng của mầu sắc tự sự dưới nhiều phương diện như: Điểm nhìn tự sự, người kểchuyện, kết cấu, giọng điệu, không gian, thời gian tự sự, nhân vật và đánh giá sự đổi

mới sách lược tự sự của Mạc Ngôn là sự đổi mới tiểu thuyết một cách toàn diện và

có hiệu quả

Thứ hai, đã có một số công trình nghiên cứu các khía cạnh văn hóa trong tiểu

thuyết Mạc Ngôn như nghiên cứu tác phẩm của Mạc Ngôn từ lập trường dân gian,

sự ảnh hưởng này chi phối việc nhà văn xây dựng người kể chuyện, ngôn ngữ,giọng điệu trong sáng tác Tuy nhiên, nhà văn không chỉ kế thừa truyền thống màluôn có sự đổi mới cách tân, chính vì vậy ông không chỉ trở về mà còn vượt lên trêndân gian Hướng đi khác lại nghiên cứu sự kế thừa và học tập văn hóa phương Tâycủa Mạc Ngôn Do vậy, trong tác phẩm của ông người đọc nhận thấy được sự tiếpnối của mạch nguồn văn hóa truyền thống nhưng cũng nhận thấy sự tiếp biến cácgiá trị văn hóa, văn học phương Tây trên các phương diện như phân tâm học củaS.Freud, hay ảnh hưởng của chủ nghĩa cảm giác mới, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

Mỹ La Tinh

Thứ ba, các công trình nghiên cứu về văn hóa hầu như mới dừng lại ở việc

tìm hiểu, nghiên cứu một khía cạnh của văn hóa trong sáng tác Mạc Ngôn hoặc làyếu tố văn hóa dân gian hoặc ảnh hưởng của các nhà văn nước ngoài đến MạcNgôn, đây chỉ là vấn đề văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn mà chưa phải liên vănhóa, nghiên cứu liên văn hóa phải có cái nhìn xâu chuỗi để thấy được sự tiếp thu vàảnh hưởng của văn hóa truyền thống và văn hóa các nước khác đối với nhà văn,đồng thời đó còn là sự đối thoại về văn hóa Có một số công trình, nhà nghiên cứu

đã đụng chạm đến vấn đề liên văn hóa, tuy nhiên chưa gọi tên cụ thể nó là liên vănhóa Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng chưa tìm hiểu khái niệm liên văn hóa từ đó

áp dụng vào trường hợp tiểu thuyết Mạc Ngôn Điều này thực sự lôi cuốn chúng tôitrong quá trình tìm đến với sáng tác của nhà văn

Như vậy, chúng tôi nhận thấy rằng, các công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn

ở Phương Tây cũng như Trung Quốc rất nhiều, ở Việt Nam số lượng người nghiêncứu cũng không hề ít Các tác giả cũng đề cập đến nhiều yếu tố, nhiều phương diệncủa tiểu thuyết Mạc Ngôn, tuy nhiên hầu hết các công trình mới nghiên cứu ở góc

độ tự sự Việc giải mã tiểu thuyết của nhà văn dưới góc độ văn hóa thì chưa nhiều

và chưa sâu, đặc biệt là vấn đề liên văn hóa hầu như chưa được đề cập đến hoặc nếunhư các nhà nghiên cứu có đề cập đến thì cũng chưa chỉ ra đó là liên văn hóa Đâyvẫn là một nguồn đề tài mới để chúng tôi tìm hiểu

Vậy, thế nào là liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, nó kết nối nhiềuphong cách trong một phong cách thống nhất, nhiều con người trong một conngười, nhiều giọng điệu ngôn ngữ, biểu tượng khác nhau, sẽ là những vấn đềchính được trả lời trong các chương tiếp theo của Luận án này

CHƯƠNG 2 CỘI NGUỒN LIÊN VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN

2.1 Mạc Ngôn với liên văn hóa

2.1.1 Vấn đề liên văn hóa trong nghiên cứu văn học

Văn học nghệ thuật cùng với triết học, đạo đức, tôn giáo,… là những bộ phậnhợp thành toàn bộ cấu trúc toàn vẹn của văn hóa Nếu văn hóa thể hiện quan niệm

và cách ứng xử của con người trước thế giới thì văn học chính là phương tiện lưugiữ những hoạt động đó Nói cách khác, văn học chính là văn hóa lên tiếng bằngngôn từ nghệ thuật Qua tác phẩm văn học ta thấy hình ảnh của văn hóa qua sự tiếpnhận và tái hiện của nhà văn Chẳng hạn, trong thơ Hồ Xuân Hương ta thấy bứctranh văn hóa của nữ sĩ này qua ca dao, tục ngữ Văn hóa tác động đến văn họckhông chỉ ở đề tài mà còn trên mọi bình diện kể cả hoạt động sáng tạo của nhà văn

và hoạt động tiếp nhận của người đọc Như vậy, văn học chính là thước đo, là sựkiểm nghiệm về trình độ văn hóa của một xã hội Trên tinh thần đó, nhìn vào các dữliệu văn học, người đọc có thể cảm nhận được bức tranh văn hóa của dân tộc ấy

Nếu văn hóa chi phối hoạt động của văn học thì ngược lại, văn học có tácđộng trở lại văn hóa thông qua những bộ phận hợp thành của nó như ngôn ngữ, biểutượng, nhân vật,… bằng các biện pháp nghệ thuật nhà văn đấu tranh chống lạinhững hiện tượng phản văn hóa, đồng thời khẳng định những giá trị văn hóa tốt đẹp.Giữa văn học và văn hóa có mối quan hệ hữu cơ và mật thiết như vậy nên bên cạnhhướng tiếp cận văn học từ xã hội học, thi pháp học,… thì cách tiếp cận văn học từvăn hóa giúp chúng ta lý giải trọn vẹn hơn tác phẩm nghệ thuật với các mã văn hóađược bao chứa trong nó Vì vậy, nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa đang làmột xu hướng tất yếu trong văn học thế giới và văn học Việt Nam Nó mở ra nhữngtiềm năng trong việc nghiên cứu tác phẩm văn học, đưa đến cái nhìn mới và sâu sắc

về con người và cuộc sống của nhà văn

Mặt khác, trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ như hiện nay, cơ hội giaolưu học hỏi, đối thoại lẫn nhau giữa các nền văn hóa trên thế giới diễn ra ngày càng

mạnh mẽ hơn bao giờ hết Điều này làm gia tăng nhu cầu giao lưu liên văn hóa giữacác nước và các khu vực trên thế giới Văn học là một bộ phận của văn hóa vì vậy,

xu hướng tiểu thuyết liên văn hóa trong văn học thế giới càng có điều kiện để pháttriển Đặc biệt, nó đáp ứng yêu cầu của thời đại với sự gia tăng các cuộc giao lưutiếp xúc giữa các quốc gia, các châu lục trên thế giới ở mọi phương diện từ kinh tế,giáo dục, luật pháp, ngoại giao đến văn học nghệ thuật Với nhu cầu phát triển tấtyếu đó, các xu hướng, các trào lưu nghiên cứu văn học liên văn hóa đã ra đời nhằmđáp ứng yêu cầu của thời đại

Thuật ngữ liên văn hóa (intercultural) ra đời khoảng những năm 70 của thế

kỷ XX Từ đó đến nay, việc nghiên cứu khái niệm này ngày càng trở nên quan trọngtrong quá trình tìm hiểu các ngành Khoa học xã hội và nhân văn trong đó có vănhọc Xu hướng của thời đại là tích hợp liên lĩnh vực trong xu thế đối thoại đa dạng,tương tác và thâm nhập lẫn nhau giữa các sắc thái văn hóa tạo nên sự phong phú vềvăn hóa trên thế giới Vậy thế nào là liên văn hóa?

Hiện nay, có nhiều cách hiểu khác nhau về liên văn hóa Dù đứng ở những góc

độ khác nhau với mục đích nghiên cứu khác nhau nhưng ta thấy khi nhận định về liênvăn hóa, các nhà nghiên cứu cùng chung quan điểm: Liên văn hóa là sự kết hợp, giaolưu văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc khác nhau, với những phương thức sống vànhân sinh quan khác nhau, giữa quá khứ và hiện đại, dân gian và bác học, tính địaphương và phổ quát Các nền văn hóa trên thế giới hiện nay luôn có hai xu hướng đốilập nhau hoặc là các nền văn hóa ảnh hưởng lẫn nhau, thâm nhập vào nhau theohướng tiếp biến các giá trị văn hóa hoặc là trong quá trình giao lưu ấy các nền vănhóa bài trừ lẫn nhau, loại bỏ nhau

Liên văn hóa không thể tách rời với giao tiếp (communication), không có giaotiếp thì không có liên văn hóa, chính vì vậy trong tiếng Anh hai thuật ngữ này phảigắn liền với nhau để thể hiện khái niệm liên văn hóa (Intercultural communication).Lauring, Jakob đã định nghĩa: “Giao tiếp liên văn hóa là một hình thức giao tiếpnhằm mục đích chia sẻ thông tin giữa các nền văn hóa khác nhau và các nhóm xãhội Nó được sử dụng để mô tả các quy trình truyền thông và các vấn đề mà tự

nhiên xuất hiện trong một tổ chức hay bối cảnh xã hội gồm các cá nhân có nguồngốc tôn giáo, xã hội, dân tộc và giáo dục khác nhau”.[162; 233]

Tiểu thuyết được xem là thể loại chủ chốt và hàng đầu trong văn học nên nó

có thể phản ánh sinh động nhất, đầy đủ nhất hiện thực cuộc sống xã hội đương thời.Đồng thời, đây cũng là thể loại đáp ứng hiệu quả nhất xu hướng liên văn hóa hiệnnay Vì vậy, đối với các nhà văn để thấy được sự tương tác về văn hóa hay nói cáchkhác là sự giao lưu liên văn hóa giữa các quốc gia trong tác phẩm văn học, cần đặtvăn hóa trong thế bình đẳng để so sánh sự giống và khác nhau của mỗi cộng đồngdân tộc, từ đó sẽ nhận ra sự thâm nhập về văn hóa cùng sắc màu đa văn hóa trongmỗi tác giả, tác phẩm

Với cách viết theo xu hướng liên văn hóa, nhiều nhà văn thuộc xu hướng này

đã đạt những thành tựu rực rỡ với nhiều giải thưởng lớn như giải Nobel văn học(như Orhan Pamuk - Nobel 2006, JMG Le Clézio - Nobel 2008, Cao Hành Kiện -Nobel 2000, ) Mặt khác, ở một số nước đa văn hóa, đa chủng tộc thì liên văn hóa

là nhu cầu tất yếu Bửu Nam trong bài viết Toàn cầu hóa và xu hướng tiểu thuyết liên văn hóa trong văn học thế giới đăng trên kỷ yếu hội thảo khoa học Nghiên cứu

và dạy học Ngữ văn trong bối cảnh ngày nay tại Đại học Sư phạm Huế, tháng4/2012 đã khẳng định có một kiểu tiểu thuyết gia liên văn hóa Đồng thời, ông cũngxác định 5 dạng tiểu thuyết gia liên văn hóa bao gồm: “Dạng tiểu thuyết gia “nhậpcư” và “lưu vong”; “Dạng tác giả viết bằng ngôn ngữ tiếng Pháp (francophone)hoặc tiếng Anh (anglophone) không phải ngôn ngữ gốc của mình”; “Dạng tác giảsống và trải nghiệm xuyên qua các quốc gia, các nền văn hóa”; “Dạng tác giả sốngtrong quốc gia của mình nhưng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của văn hóa nước ngoàihoặc có ý thức đối thoại với văn hóa nước ngoài”; cuối cùng là “Dạng tác giả thuộcnền văn hóa thiểu số trong xã hội đa chủng tộc, đa văn hóa” [58; 108 - 111] Đi vàotrường hợp nhà văn Mạc Ngôn, người đọc nhận thấy ông có nhiều nét của kiểu tiểuthuyết gia liên văn hóa sống trong quốc gia của mình nhưng chịu ảnh hưởng mạnh

mẽ của văn hóa nước ngoài hoặc có ý thức đối thoại với văn hóa nước ngoài Bởi,đọc sáng tác của Mạc Ngôn, người đọc nhận ra những trăn trở trong sáng tác của