Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết nguyễn bình phương

động của tiểu thuyết để tiếp cận gần hon với tiểu thuyết thế giới cũng như tìm được con đường đổi mới cho văn học nghệ thuật.Trên văn đàn Việt Nam đưong đại, Nguyễn Bình Phưong được đánh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HẢ NỘI 2 _ ■ ■ _■ •

ĐẶNG HƯONG LAN

THÉ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC s ĩ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HẢ NỘI 2 _ ■ ■ _■ •

Ngưòi hướng dẫn khoa học: TS PHÙNG GIA THỂ

HÀ NỘI, 2015

Tôi xin gửi cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc đến TS Phùng Gia Thế - người thầy đã trực tiếp, tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu.

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo đã giảng dạy; Các thầy cô Phòng Sau Đại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã quan tâm, động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Mặc dù đã có những cố gắng tìm tòi, song luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Tác giả luận văn kính mong nhận được sự thông cảm và góp

ý chân thành của tất cả các thầy cô giáo cùng bạn bè đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 7 năm 2015

Tác giả luận văn

Đặng Hương Lan

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu riêng của tôi.

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã kế thừa những thành quả nghiên cứu của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu với sự trân trọng và lòng biết ơn sâu sắc nhất

Những vấn đề trình bày trong luận văn là sự tìm hiểu của riêng tôi và không trùng lặp với luận văn khác

Hà Nội, tháng 7 năm 2015

Tác giả luận văn

Đặng Hương Lan

MỞ Đ ẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phưong pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 6

7 Bố cục của luận v ăn 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 THẾ GIỚI NHÂN VẶT 8

1.1 Khái quát về nhân vật văn học và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại 8

1.1.1 Khái quát về nhân vật văn học 8

1.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại 10

1.2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 11

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Bình Phương 11

1.2.2 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 13

1.2.2.1 Kiểu nhân vật người điên 14

1.2.2.2 Kiểu nhân vật người thực vật 24

1.2.2.3 Kiểu nhân vật đa nghi hoang tưởng 28

1.2.2.4 Kiểu nhân vật cô đ ơ n 36

1.2.2.5 Kiểu nhân vật lưỡng hóa 40

1.2.2.6 Kiểu nhân vật bản năng, tha hóa 42

1.2.3 Một số thủ pháp xây dựng nhân vật độc đáo 44

1.2.3.1 Đặt nhân vật dưới những điểm nhìn khác nhau 44

1.2.3.2 Xây dựng nhân vật với bút pháp huyền thoại 46

2.1 Không gian nghệ thuật 52

2.1.1 v ề không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học 52

2.1.2 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 53

2.1.2.1 Không gian hiện thực - huyền ảo 54

2.1.2.2 Không gian tâm lý 57

2.2 Thời gian nghệ thuật 63

2.2.1 v ề thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn h ọ c 63

2.2.2 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 65

2.2.2.1 Thòi gian phi tuyến tính 65

2.2.2.2 Thòi gian "trắng" 69

2.3 Sự song hành, xoắn vặn không gian và thòi gian nghệ thuật 71

Chương 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU 76

3.1 Ngôn ngữ 77

3.1.1 v ề ngôn ngữ trong tác phẩm văn h ọc 77

3.1.2 Ngôn ngữ tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 79

3.1.2.1 Ngôn ngữ sinh hoạt, đời thường, thông tục, suồng s ã 80

3.1.2.2 Ngôn ngữ giàu hình ảnh, lạ hóa và đầy chất thơ 84

3.2 Giọng điệu 89

3.2.1 v ề giọng điệu trong tác phẩm văn h ọ c 89

3.2.2 Giọng điệu tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 90

3.2.2.1 Giọng điệu thờ ơ, lãnh đạm, trung tính khách quan (lối viết ở độ không) 91

3.2.2.2 Giọng điệu chiêm nghiệm, suy tư, triết l ý 94

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

MỞ ĐẦU

1 Lí do chon đề tài *

1.1 Thế giới nghệ thuật là một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn

quan trọng trong nghiên cứu văn học Khi đọc văn bản ngôn từ hay xem phim

trên màn ảnh, xem biểu diễn trên sân khấu, chúng ta bước vào thế giới nghệ

thuật của tác giả, một thế giới sống động, đầy ắp xung đột, buồn vui, hạnh

phúc, đau đớn

Một thế giới nghệ thuật nhất định với tư cách là hệ thống không chỉ

đặc trưng cho tác phẩm đó, mà còn đặc trưng cho cả nhà văn nói chung Likhachev cho rằng: Văn học diễn tấu lại bản đàn của hiện thực, nhưng diễn tấu lại theo các khuynh hướng “tạo phong cách” tiêu biểu đối với sáng tác của nhà văn nào đó hay “phong cách thời đại” nào đó Các khuynh hướng phong cách ấy làm cho tác phẩm đa dạng hơn, phong phú hơn về phương diện nào đấy so với thế giới hiện thực, mặc dù nó là tỉ lệ rút gọn một cách ước lệ

Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu

tố của sáng tạo nghệ thuật Mỗi cấp độ yếu tố này lại có một chỉnh thể nhỏ hơn được đặt trong mối quan hệ biện chứng nhất định, xâu chuỗi với các yếu tố khác

Phân tích thế giới nghệ thuật sẽ giúp chúng ta nhận diện văn học ở bề sâu, bề

sau, bề xa của nó; đồng thời hiểu sâu sắc hơn quy luật sáng tạo của các chủ thể, quan niệm nghệ thuật, thế giới quan và quan niệm nhân sinh của người nghệ sỹ

1.2 Văn học Việt Nam đương đại không còn đi sâu vào đề tài chiến tranh mà nó bắt đầu chuyển mình phản ánh đời sống của mỗi số phận cá nhân giữa cuộc sống hoà bình mà nhiều phức tạp Trong khuynh hướng đổi mới vãn học, tiểu thuyết cũng không ngừng tìm tòi những hướng đi mới để hoàn thành nhiệm vụ của mình trước yêu cầu của thực tế cuộc sống Vì vậy tìm hiểu những đổi mới trong tiểu thuyết đương đại không chỉ để nhìn thấy một quan niệm mới về con người, về thế giới mà còn để nhìn thấy quá trình vận

động của tiểu thuyết để tiếp cận gần hon với tiểu thuyết thế giới cũng như tìm được con đường đổi mới cho văn học nghệ thuật.

Trên văn đàn Việt Nam đưong đại, Nguyễn Bình Phưong được đánh giá là một trong những nhà văn đi tiên phong trong việc hiện đại hóa và cách

tân tiểu thuyết Sau khi “trình làng” cuốn tiểu thuyết đầu tay Vào cõi (Nxb

Thanh niên, 1991), bút danh nhà văn đã trở nên quen thuộc trong đời sống văn học Nguyễn Bình Phưong được bạn đọc biết đến nhiều hon với sự xuất hiện liên tiếp những cuốn tiểu thuyết có cách viết mới mẻ cả về nội dung và

hình thức: Những đứa trẻ chết già (Nxb Văn học, 1994), Người đi vẳng (Nxb Văn học, 1999), Trí nhớ suy tàn (Nxb Thanh niên, 2000), Bả giời (Nxb Quân đội nhân dân, 2004), Thoạt kỳ thủy (Nxb Hội nhà văn, 2004),

Ngồi (Nxb Đà Nang, 2006) Trong khoảng mười lăm năm, không kể các thể

loại khác, Nguyễn Bình Phưong đã có tới bảy cuốn tiểu thuyết Chưa phải là một khối lượng đồ sộ nhưng đặt trong bối cảnh thực tế của đòi sống văn học nước nhà những năm gần đây thì không nhiều nhà văn Việt Nam làm được điều đó Không những vậy các tác phẩm của Nguyễn Bình Phưong còn có tính hệ thống ở những vấn đề mà nhà văn lựa chọn, có sự thống nhất về nghệ thuật viết, với quan niệm “nghệ thuật tiểu thuyết ở một chừng mực nào đó là nghệ thuật của sự nối kết các điểm chính với nhau chứ không phải sự nhẫn nại

đi theo lộ trình tuần tự, đều đặn của thời gian và sự kiện” Nguyễn Bình Phương đã viết trong sự “trôi dạt” của cảm xúc, đào sâu vào miền vô thức

Chính điều đó đã tạo nên trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương một thế giới

nghệ thuật độc đáo Thế giới ấy là sự tổng hòa mối quan hệ của các yếu tố

như: nhân vật, thời gian - không gian, ngôn ngữ - giọng điệu và chúng tạo thành một chỉnh thể thống nhất

Nguyễn Bình Phương luôn có ý thức đem đến cho bạn đọc một thế giới tư tưởng, thế giới thẩm mỹ, thế giới tinh thần có giá trị cao về mặt nghệ

thuật Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương hấp dẫn người đọc trước hết ở sự

mới lạ Chính sự mới lạ ấy thu hút giới nghiên cứu và phê bình văn học, đã có

rất nhiều những nghiên cứu, đánh giá về tiểu thuyết của cây bút tài năng này

1.3 Qua tìm hiểu những nghiên cứu, đánh giá ấy, chúng tôi nhận thấy những người đi trước đã quan tâm đến các phương diện sau:

v ề chủ đề, tư tưởng của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, tác giả

Phùng Gia Thế, trong bài viết “Cảm nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”

đăng trên báo Văn nghệ Trẻ, số 2 và 3 năm 2008, đã khẳng định: “Tiểu thuyết

Nguyễn Bình phương ám ảnh bởi sự khủng hoảng niềm tin của con người,

của nhà văn vào con người và cuộc đời, sự đổ vỡ của những trật tự đời sống

xã hội và gia đình, sự ngắc ngoải ngưng đọng của đời sống, sự đánh mất bản

ngã, phương hướng, sự băng hoại đạo đức, sự đau đớn, bơ vơ, tâm trạng bất

an của con người” [62]

v ề cốt truyện, tác giả Hồ Bích Ngọc trong cuốn luận văn thạc sĩ nhan

đề “Nguyễn Bình Phương với việc khai thác tiềm năng thể loại hiện đại hóa

tiểu thuyết” có nhận xét: Sự phân rã cốt truyện là điểm thấy rất rõ và diễn ra

trên hầu hết các tiểu thuyết của ông ( ) Sự phá hủy cốt truyện như trên cũng

đồng nghĩa với việc nhà văn từ chối một hiện thực “tả thực”, một hiện thực

“chụp ảnh” để đến với “một chân trời mới của tiểu thuyết”, một hiện thực của

tâm linh, của trí nhớ và trí tưởng tượng đầy sáng tạo và bất ngờ

v ề vấn đề vô thức trong sáng tác Nguyễn Bình Phương, tác giả Hoàng

Thị Huệ có bài viết: “Yếu tố vô thức trong tác phẩm Nguyễn Bình Phương”

Trong bài viết này, tác giả đã quan tâm tìm hiểu cõi sâu vô thức của con

người được thể hiện trong các sáng tác của Nguyễn Bình Phương và khẳng

định: Nguyễn Bình phương đã thực hiện một hành trình tìm kiếm con người

bên trong con người, tìm kiếm những sự thật tiềm ẩn đằng sau những sự thật

chính thức

v ề kết cấu trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phưong, tác giả Thụy Khuê

trong Bài viết “Thoạt kỳ thủy trong vùng đất Cậm Cam hoang vu của Nguyễn Bình Phương” đánh giá Thoạt kỳ thủy là cuốn tiểu thuyết khác thường, khó

đọc bởi lối hành văn và cấu trúc truyện rất lạ Những yếu tố vừa kịch, vừa phi kịch, vừa thơ, vừa phi thơ là những mấu chốt cấu trúc tiểu thuyết [30]

Tác giả Nguyễn Chí Hoan trong “Hành trình qua trống rỗng” quan tâm

đến kỹ thuật của tiểu thuyết Ngồi ở lối kết cấu lập thể, kết cấu thời gian đồng

nhận, lối hành văn với sự giản yếu của các câu văn

Ngoài ra, còn một số bài phê bình, giới thiệu tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương của Nxb Hội nhà văn, của các trang báo mạng và các công trình nghiên cứu đề cập đến phạm vi tiểu thuyết Việt Nam đương đại lấy các sáng tác của Nguyễn Bình Phương như là các minh chứng để làm sáng tỏ vấn đề Có thể kể đến một số công trình như: “Nhận diện thi pháp thể loại tiểu thuyết mới

ở Việt Nam sau 1990” của Phùng Phương Nga, “Tiểu thuyết Việt Nam những

năm đầu thế kỷ XXI” của Cao Thị Hà, Những cách tân nghệ thuật trong tiểu

thuyết Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986 - 2006) của Mai Hải Oanh

Chúng tôi cũng tham khảo một số bài phỏng vấn giới thiệu về nhà văn Nguyễn Bình Phương được đăng tải trên cac website:

“Nguyễn Bình Phương: Văn học mênh mông như cuộc sống” (diendan.thotre.com)

“Xôn xao với Ngồi của Nguyễn Bình Phương” (Evan.com.vn).

“Nguyễn Bình Phương tạo nét mới cho tiểu thuyết Việt Nam” (VnExpress)

Bên cạnh đó, tác giả luận văn còn tham khảo một số bài báo trong nước và các tạp chí trên mạng Internet: Báo Pháp luật, Văn hóa, Văn nghệ trẻ , các trang website: http://ww.evan.com.vn, http://www.tienve.org.vn, http://evan.vnexpress.net, phongdiep.net

Có thể thấy, riêng ở thể loại tiểu thuyết, Nguyễn Bình Phưong đã gây

“xôn xao” trong giới nghiên cứu, phê bình văn học Các nhận xét, đánh giá, bàn luận của những người đi trước đã đề cập đến rất nhiều những cách tân, đổi mới trên phương diện hình thức nghệ thuật ở từng yếu tố riêng lẻ, song

chưa có bài viết nào tập trung đi sâu vào các bình diện thuộc Thế giới nghệ

thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương với tư cách là một chỉnh thể.

Từ những lí do trên đây, chúng tôi cho rằng, việc nghiên cứu đề tài

Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là cần thiết và

có ý nghĩa lí luận - thực tiễn thiết thực, đóng góp thêm một hướng tiếp cận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương dưới sự soi sáng của lí luận văn học hiện đại, từ đó góp phần đánh giá đúng những cống hiến của ông trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Mục đích nghiên cứu

Phát hiện ra những nét độc đáo, nổi bật trong thế giới nghệ thuật của

tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng như ý nghĩa của nó đối với tiểu thuyết của nhà văn

Khẳng định những đóng góp quan trọng về tư duy tiểu thuyết và thi pháp thể loại của Nguyễn Bình Phương đối với tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xác lập một cách hiểu thống nhất về thế giới nghệ thuật và những yếu

tố cấu trúc của nó

Chỉ ra được những điểm độc đáo, nổi bật của thế giới nghệ thuật tiểu

thuyết Nguyễn Bình Phương

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Với đề tài đã chọn, chúng tôi sẽ tiến hành tìm hiểu thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Trong quá trình nghiên cứu những

biểu hiện của nó, người viết có sự liên hệ so sánh với một số tiểu thuyết đưong đại khác nhằm làm sáng tỏ nét độc đáo trong sáng tạo của nhà văn.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật là một phạm vi rộng thể hiện qua nhiều phương

diện như: nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, không gian, thời gian, quan niệm nghệ thuật Các yếu tố này thể hiện đan xen vào nhau trong tác phẩm và phụ thuộc vào tư duy của nhà văn, góp phần làm nên tính sinh động của cái được miêu tả Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận văn và qua thực tiễn khảo sát tác phẩm, chúng

tôi chỉ khai thác một số biểu hiện rõ nhất của thế giới nghệ thuật, đó là: Thế giới

nhân vật, không gian và thời gian, ngôn ngữ và giọng điệu

Nhóm tác phẩm chúng tôi chọn làm đối tượng nghiên cứu gồm 3 tiểu thuyết quan trọng của Nguyễn Bình Phương:

- Thoạt kỳ thủy, Nxb Văn học (2005).

6 Đóng góp của luận văn

Khái quát lý thuyết về thế giới nghệ thuật, vận dụng để tìm hiểu thế

giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương.

Chỉ ra và phân tích những khía cạnh mới của thế giới nghệ thuật tiểu

thuyết Nguyễn Bình Phương trong tương quan với một số nhà văn đương thời Qua đó, khẳng định vị trí, đóng góp của Nguyễn Bình phương trong đời sống văn chương đương đại

7 Bố cục của luận văn

Luận văn bao gồm phần mở đầu, phần nội dung, phần kết luận và tài liệu tham khảo Riêng phần nội dung được trình bày trong ba chương:

Chương 1 Thế giới nhân vật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Chương 2 Không gian và thời gian nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn

Bình Phương

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

1.1.1 Khái quát về nhân vật văn học

Cuốn L í luận văn học do Phưong Lựu chủ biên định nghĩa về nhân

vật văn học: "Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả thể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện văn học" [39, Tr.277] Đó là nhân vật

không tên như thằng bán tơ trong Truyện Kiều Đó là những con vật trong

truyện cổ tích, thần thoại, đồng thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa như con người Khái niệm nhân vật đôi khi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm nhưng chủ yếu bằng hình tượng con người Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ có những dấu hiệu để nhận ra

Trong cuốn giáo trình L í luận văn học do giáo sư Hà Minh Đức chủ

biên, các tác giả cuốn này cho rằng: "Nhân vật văn học là một hình tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách Và cần chú ý thêm một điều: Thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉ

là một hình tượng con người về con người hoặc có liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm" [14, Tr.126].

Như vậy, các nhà nghiên cứu lí luận văn học, bằng cách này hay cách khác, khi định nghĩa về nhân vật văn học vẫn cơ bản gặp nhau ở những nội

hàm không thể thiếu được của khái niệm này: Thứ nhất, đó phải là đối tượng

mà văn học miêu tả, thể hiện bằng những phương tiện văn học Thứ hai, đó là

những con người hoặc những con vật, đồ vật, sự vật, hiện tượng mang linh hồn con người, là hình ảnh ẩn dụ của con người Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn

Là một trong những yếu tố cơ bản cấu thành nên mỗi tác phẩm văn học, nhân vật có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng

Trước hết, nhân vật văn học là đơn vị cơ bản, là phương tiện tất yếu và quan trọng nhất giúp nhà văn phản ánh một cách chân thực đời sống Bằng sự suy ngẫm, chiêm nghiệm, bằng những tìm tòi, khám phá, nhà văn xây dựng nên nhân vật và hệ thống nhân vật trong tác phẩm để từ đó khái quát các tính cách xã hội và mảng đời sống gắn liền với nó

Tính cách là sự thể hiện các phẩm chất xã hội, lịch sử của con người qua các đặc điểm cá nhân, gắn liền với phẩm chất tâm sinh lý của họ Ở mỗi thời đại, do yêu cầu lịch sử, con người lại xuất hiện những tính cách tiêu biểu, điển hình khác nhau Mỗi tính cách nhân vật thường gắn liền với những khía cạnh, vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm văn học Sự thấu hiểu thực sự chức năng phản ánh khái quát nhân vật không chỉ dừng lại ở việc phát hiện ra các đặc điểm, các nét tính cách của nhân vật mà còn phải thấy được những vấn đề xã hội đằng sau những tính cách đó

Bên cạnh việc phản ánh, khái quát hiện thực cuộc sống với những mảng đời sống xã hội gắn liền với nó, nhân vật còn có chức năng thể hiện

quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người, về cuộc đời Văn học phản ánh thế giới bằng hình tượng Song, điều đó không có nghĩa là nhà văn sao chép nguyên xi hiện thực cuộc sống vào trong tác phẩm Nhà văn phải là người sáng tạo trên cơ sở trải nghiệm, suy ngẫm theo sự cảm thụ của bản thân mình.

1.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, các nhà văn không chủ trương điển hình hóa nhân vật như chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lãng mạn, vì điển hình là nỗ lực khái quát đời sống trên tinh thần tôn trọng một hiện thực như nó vốn có Nhân vật trong tác phẩm đương đại thường không được thể hiện như những con người xã hội (theo hướng hiện thực hay luận đề), không được miêu tả một cách chi tiết, tỉ mỉ, sinh động về hoàn cảnh xuất thân, địa vị

xã hội, giai cấp và tính cách phù họp với địa vị ấy Nhân vật trong tác phẩm đương đại là những "mảnh vỡ" về ngoại hình, về tính cách, thậm chí cả cái tên của nó cũng không có, hoặc có nhưng không rõ ràng, không ám ảnh

Nhân vật trở thành điểm mấu chốt trong sự đổi mới của văn học nói chung và tiểu thuyết đương đại nói riêng Sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người đã phá bỏ truyền thống của những sự phân tuyến tốt - xấu; cao cả - thấp hèn một cách rạch ròi; con người cá nhân thay thế cho con người cộng đồng, được nhìn nhận từ nhiều góc độ, nhiều chiều Nhân vật trong tiểu thuyết thời kỳ đổi mới đã có những đặc trưng khác biệt so với giai đoạn trước, đa dạng và phong phú với nhiều kiểu dạng nhân vật, tính cách Điều này thể hiện rõ hơn khả năng nhạy bén trong việc tiếp cận và khai thác hiện thực của các nhà văn, đồng thời thấy được hiện thực cuộc sống luôn bộn

bề và phức tạp Nó thể hiện cái nhìn toàn vẹn về đời sống bằng tính đa nguyên của nghệ thuật Tiểu thuyết thời kỳ này đã xây dựng được một số kiểu dạng: Nhân vật tha hóa, nhân vật sám hối, tự thú, nhân vật cô đơn, nhân vật

phi lí Thông qua sự xuất hiện của những kiểu nhân vật ấy, chúng ta phần nào nhận ra tiến trình cách tân nghệ thuật ở thể loại tiểu thuyết.

1.2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Bình Phương

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm trung tâm của thi

pháp học, nó phản ánh một cách sâu sắc và toàn diện bản chất nhân học của

văn học ở một phương diện nào đó, thuật ngữ quan niệm nghệ thuật về con

người có giá trị tương đương với khái niệm "tính tư tưởng" trong tác phẩm văn

học Nếu tư tưởng là linh hồn của tác phẩm (Korolenko) thì quan niệm nghệ thuật về con người là cốt lõi tư tưởng, chiều sâu nhân bản của tác phẩm đó,

đồng thời là thước đo sự tiến bộ của nhà văn Quan niệm nghệ thuật về con

người là cái giới hạn tối đa trong cách hiểu, cách cảm, cách nhìn và cách lí giải

về con người của nhà văn được hóa thân thành các nguyên tắc, các phương tiện, biện pháp, hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị

thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật đó Quan niệm nghệ thuật về con người

gắn liền với vốn sống, vốn văn hóa, tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn và ý

thức hệ của cộng đồng xã hội Nói ngắn gọn thì quan niệm nghệ thuật về con

người chính là cách cắt nghĩa của văn học về con người thông qua các phương

tiện nghệ thuật đặc thù Mỗi nhà vãn đều có quan niệm nghệ thuật riêng và luôn chịu sự chi phối của các quan niệm đó Có tác phẩm văn học nghĩa là đã tồn tại một quan niệm nghệ thuật nhất định về con người và cuộc đời

Văn học Việt Nam sau 1975, đặc biệt sau đổi mới 1986 đã có những chuyển biến mạnh mẽ trong quan niệm nghệ thuật về con người Không chấp nhận quan niệm văn học mô phỏng một cách công thức, giản đơn về cuộc sống và con người, các nhà văn biết lánh xa lối văn chương chỉ ca ngợi một chiều và dần dần lấy số phận con người làm "miếng đất khám phá những quy luật vĩnh hằng của giá trị nhân bản", coi đó là điểm xuất phát, là chuẩn mực

để nhà văn soi ngắm và định giá về thế giới Có thể nói, Nguyễn Minh Châu chính là người mở đường tinh anh và tài hoa với các sáng tác thể hiện sự tìm tòi và thể nghiệm theo hướng đó Lóp nhà văn kế tiếp như Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài đã đón lấy làn gió dân chủ trong văn học, mạnh dạn đi sâu vào nhứng khía cạnh riêng tư, khuất lấp của con người và xã hội Trong quan niệm nghệ thuật của đa số những nghệ sỹ lớn, việc lấy số phận cá nhân làm gương soi lịch sử và lấy nội tâm con người

để nói về cuộc sống chung hầu như là việc bình thường bởi suy cho cùng, văn học và hiện thực là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người (Nguyễn Minh Châu)

Trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, Nguyễn Bình Phương là một trong những nhà văn tiêu biểu có cái nhìn mới mẻ về hiện thực và con người Ngòi bút của anh thường hướng vào những mảnh vỡ hiện thực, những "tiểu tự sự" của cuộc sống hiện đại Nếu như đích đến của các cây bút trước 1975 là những "đại tự sự", những sự kiện lịch sử, chính trị lớn lao bao quát toàn bộ đời sống con người thì đích đến của ngòi bút Nguyễn Bình Phương lại là hiện thực phân mảnh, hiện thực bị xé lẻ, phân tách (và vì thế, nhiều khi ta không biết bắt đầu tóm tắt tác phẩm của anh từ đâu) Trong tác phẩm của anh, ta thấy không còn tồn tại những bức tranh hiện thực lớn lao, những hình tượng

kì vĩ Tác phẩm của anh có khi chỉ là giấc mơ của một kẻ điên loạn, hình ảnh

của một con cú trôi dọc triền sông (Thoạt kỳ thủy), lễ gọi hồn người chết

("Chị em nhiêu, Quỳnh nọ Quỳnh kia và con mèo tam thể"), những kẻ đi tìm

kho báu (Những đứa trẻ chết già), sự suy tàn của trí nhớ (Trí nhớ suy tàn)

Nguyễn Bình Phương nhìn con người ở góc độ chân thực nhất, thấy đầy đủ bản năng, vô thức, sự phức tạp và cả sự cô đơn, nhỏ bé của con người trước bối cảnh mới Vì thế, không dùng khái niệm tốt - xấu đối với nhân vật, Nguyễn Bình Phương muốn nhìn con người như chính con người của đời