Tiểu thuyết nguyễn xuân khánh từ góc nhìn liên văn bản (tt)

i ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VÕ THỊ HƯƠNG THỦY TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH TỪ GÓC NHÌN LIÊN VĂN BẢN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60220121 LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ THỊ HƯƠNG THỦY

TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

TỪ GÓC NHÌN LIÊN VĂN BẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ THỊ HƯƠNG THỦY

TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

TỪ GÓC NHÌN LIÊN VĂN BẢN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS Tôn Thất Dụng

Thừa Thiên Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Họ tên tác giả

Võ Thị Hương Thủy

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Xin ghi nhận nơi đây lòng tri ân sâu sắc với thầy giáo - Tiến sĩ Tôn Thất Dụng, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn cho tôi trong quá trình học tập và tìm hiểu, nghiên cứu đề tài

Xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô giáo Khoa Ngữ Văn, quý Thầy, Cô phòng Đào tạo Sau đại học trường Đại học Sư phạm Huế đã giảng dạy, giúp đỡ cho tôi trong thời gian học tập tại trường

Xin gửi lời cảm ơn đến quý đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã động viên, khích lệ, tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành Luận văn này

Huế, tháng 8 năm 2017 Tác giả Luận văn

Võ Thị Hương Thủy

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

2.1 Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản 5

2.2 Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

3.1 Đối tượng nghiên cứu 8

3.2 Phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của luận văn 9

6 Bố cục luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG I LIÊN VĂN BẢN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH - NHÌN TỪ HỆ HỆ ĐỀ TÀI VÀ NHÂN VẬT 11

1.1 Giới thuyết về tính liên văn bản và hành trình sáng tạo tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh 11

1.1.1 Về tính liên văn bản 11

1.1.2 Nguyễn Xuân Khánh và hành trình tiểu thuyết 18

1.1.3 Quan niệm về lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh 22

1.2 Liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh nhìn từ hệ đề tài 25

1.2.1 Lịch sử của thời nhiễu loạn 25

1.2.2 Tiểu thuyết của những xung đột 28

1.2.3 Tiểu thuyết đẹp về văn hóa 29

1.3 Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh nhìn từ hệ thống nhân vật 35

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.3.1 Nhân vật trí thức 35

1.3.2 Nhân vật phụ nữ 38

CHƯƠNG II CÁC HÌNH THỨC LIÊN VĂN BẢN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH 43

2.1 Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh - trò chơi kết cấu liên văn bản 43

2.1.1 Trích dẫn và chuyển vị văn bản 43

2.1.2 Xếp chồng văn bản và tái sinh hình tượng 47

2.1.3 Thủ pháp dán ghép và kết cấu đa tầng bậc 50

2.1.4 Trò chơi trần thuật 55

2.2 Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh - sự ''hồi thanh'' của lý thuyết phân tâm học.59 2.2.1.Con người đa nhân cách 59

2.1.2 Bản năng tính dục 64

2.1.3.Thế giới biểu tượng 66

CHƯƠNG III ĐỐI THOẠI LIÊN VĂN BẢN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH 70

3.1 Đối thoại lịch sử 70

3.2 Đối thoại tư tưởng tôn giáo, tín ngưỡng 79

3.3 Đối thoại liên văn hóa 87

3.4 Đối thoại về hồn nước 91

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Việc phát hiện về tính liên văn bản vào giữa thập niên 1960 được xem như vụ nổ Khai Thiên làm thay đổi hẳn diện mạo của đời sống văn học, phá vỡ hoàn toàn hệ thống quan niệm văn học trước đó Đã có hàng loạt những đổi thay: trọng tâm của phê bình và nghiên cứu văn học; quan niệm về lịch sử văn học; cách nhìn về điển phạm; mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và độc giả, giữa văn học và các yếu tố phi văn học, giữa tính sáng tạo và mô phỏng, giữa truyền thống và cách

tân, Từ đây, hai khái niệm văn bản và liên văn bản trở thành đồng nghĩa, bất kì

một văn bản nào cũng là liên văn bản Văn bản được xác định là một không gian đa

kích thước ở đó tụ hội vô số các văn bản đến từ vô số các nền văn hóa khác nhau; tất cả đều tan loãng vào nhau và không có cái nào thực sự là độc sáng Liên văn bản

ra đời cũng đã khơi mở cho một khía cạnh quan trọng của đời sống văn học: lý thuyết của việc đọc Tìm ý nghĩa của một văn bản, dù muốn hay không, trong lúc phải đi sâu vào văn bản với những từ, những vần, những nhịp, những hình ảnh và cấu trúc câu, đoạn, người ta cũng phải đồng thời đi ra ngoài văn bản ấy Việc đi ra ngoài văn bản như thế đã mở rộng khả tính của ý nghĩa, làm cho ý nghĩa luôn luôn thuộc số nhiều và không bao giờ thực sự ổn định, bất biến Tiếp nhận văn học từ lí thuyết liên văn bản đã và đang mở ra một hướng tiếp cận mới, kích thích quá trình tìm hiểu khoa học và khám phá thế giới văn hóa, văn học của người đọc, từ đó khai

mở những vỉa tầng giá trị mới cho tác phẩm văn chương

1.2 Là thể loại tự sự cỡ lớn, tiểu thuyết được xem là thể loại năng động nhất,

có những ưu thế mà không một thể loại văn học nào có được Vừa có khả năng tái hiện sâu rộng bức tranh hiện thực đời sống, vừa có khả năng đi sâu khám phá đời

tư, tâm hồn con người một cách vi tế nhất; từ khi ra đời cho tới nay, sức hấp dẫn của thể loại chưa hoàn kết này vẫn luôn thu hút, mời gọi mọi quá trình tiếp nhận Theo quan điểm của Bakhtin, thể loại tiểu thuyết là ''hiện thân cao nhất của cuộc vận hành liên văn bản'' [61, tr.159] Chính trong tiểu thuyết, tính liên văn bản xuất hiện một cách mạnh mẽ nhất

1.3 Trong hành trình đưa tiểu thuyết Việt Nam thoát khỏi mô thức truyền thống để bước vào quỹ đạo chung của văn chương thế giới, từ thập niên 90 của thế

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

kỉ XX đến những năm đầu của thế kỉ XXI, trên văn đàn Việt Nam xuất hiện một đội ngũ sáng tác năng động với những nỗ lực thể nghiệm cách tân đáng ghi nhận Cùng với sự có mặt của Hồ Anh Thái, Hoàng Quốc Hải, Võ Thị Hảo, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương Nguyễn Xuân Khánh được đánh giá là một trong những hiện tượng nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam đương đại Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ bao quát một phạm vi hiện thực rộng lớn, mà còn hàm chứa nhiều suy ngẫm về đời sống lịch sử và số phận dân tộc từ quá khứ đến hiện tại Trong hành trình sáng tạo, với những cuốn tiểu thuyết dày dặn, được độc giả tiếp nhận nồng nhiệt, tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh đã kết tụ nhiều vấn đề có ý nghĩa tiêu biểu cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại và hậu hiện đại trên cả bình diện mĩ học lẫn kĩ thuật viết và mô hình tiểu thuyết Với lối viết giàu trải nghiệm và dồi dào tri thức văn hóa, lịch sử, đa dạng về bút pháp, phong cách, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh đã quy tụ nhiều giá trị văn hóa, văn học Bằng niềm đam mê và tinh thần dũng cảm dấn thân, bằng tài năng nghệ thuật và bản lĩnh cầm bút, và hơn hết là nỗi đau đáu khắc khoải về những vấn đề dân tộc, lịch sử, văn hóa, nhân sinh; bằng quan niệm coi văn chương là một cuộc trải nghiệm những ý tưởng đã được ngấm và lọc qua những năm tháng nhiều thăng trầm của cuộc đời mình, Nguyễn Xuân Khánh đã tạo nên một thế giới tiểu thuyết với sự đan bện, xuyên dệt những kỹ thuật và ý nghĩa mới trong một trường kết nối

vô hạn, một sự trùng phùng của nhiều tư duy nghệ thuật Thế giới tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh thực sự là một thế giới liên văn bản

chúng tôi hi vọng việc vận dụng lí thuyết liên văn bản sẽ làm phong phú hơn cách tiếp cận với các hiện tượng văn học, giải mã những ẩn số của các tác phẩm văn chương mà trước đó vẫn còn tiềm tàng Đây là một phương thức tiếp cận tác phẩm đầy tiềm năng, phù hợp với xu thế nghiên cứu văn học hiện đại và hậu hiện đại, thích ứng với bút pháp của nhà văn Đồng thời, qua việc khai mở những tầng nghĩa còn ẩn sâu trong những cuốn trường thiên tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, sẽ giúp hình dung giá trị và diện mạo của một thời đại tiểu thuyết Việt

Demo Version - Select.Pdf SDK

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản

Lý thuyết liên văn bản từ lâu đã được giới nghiên cứu phê bình phương Tây đào sâu nghiên cứu và giới thiệu Kể từ khi tính liên văn bản do Julia Kristeva phát

hiện và đề xướng, đã có nhiều công trình lớn: Palimpsestes: la litérature au second

desgré (1982) của Gérard Genette, Intertextuality – The New critical Idiom (2000)

của Graham Allen, Intertextuality: Debates and Context của Mary Orr (2004) … đưa

liên văn bản trở thành một hệ thống lý thuyết quan trọng trong nghiên cứu văn học

Lý thuyết liên văn bản được biết đến lần đầu tiên ở Việt Nam từ công trình

nghiên cứu của Hoàng Trinh (Từ kí hiệu học đến thi pháp học) khi thể nghiệm đọc

thơ theo quan niệm liên văn bản của Riffaterre Tiếp đến, có các bài nghiên cứu, tìm

hiểu, dịch thuật như: Liên văn bản – sự xuất hiện của khái niệm về lịch sử và lí

thuyết của vấn đề (L.P Rjanskaya, Ngân Xuyên dịch), Graham Allen,

Intertextuality (Nguyễn Văn Thuấn dịch), Mục Văn bản và Liên Văn bản (trong Mấy vấn đề phê bình và lí thuyết văn học – Nguyễn Hưng Quốc), các công trình của

Nguyễn Văn Thuấn: Liên văn bản: Từ Mikhail Bakhtin đến Julia Kristeva, luận án tiến sĩ: Liên văn bản trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, đề tài nghiên cứu khoa học: Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng từ góc nhìn liên văn bản… Các công trình trên đã trình bày, phân tích về lý thuyết liên văn bản một cách khá đầy đủ và

hệ thống; đóng vai trò giới thiệu, truyền bá hệ thống lý luận của liên văn bản đến những người quan tâm ở Việt Nam, cung cấp những tri thức nền tảng của hệ thống

lý thuyết cho những ai có nhu cầu nghiên cứu, ứng dụng

Ngoài ra, phải kể đến những ứng dụng thuyết liên văn bản để tiếp cận và giải

mã tác phẩm văn học Xuất phát từ những cách tiếp cận khác nhau để soi chiếu văn bản, các công trình này đã tạo nên bức tranh muôn màu, muôn vẻ về vận dụng liên

văn bản Có thể điểm qua một số công trình như: Khoảng trống văn chương và tiếp

cận liên văn bản (Nguyễn Nam), Chương 2, 3 của đề tài Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng dưới góc nhìn liên văn bản (Nguyễn Văn Thuấn), Chương 3, 4 của đề

tài: Liên văn bản trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp (Nguyễn Văn Thuấn), Liên

văn bản trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển - H.Murakami từ quan niệm của Gérard Genette của Lê Thị Tuyết, Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh – nhìn từ lí

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

thuyết liên văn bản (Phạm Thị Thanh Hoa), Tiểu thuyết Thuận từ góc nhìn liên văn

bản (Trịnh Thị Hồng), Tiểu thuyết Lều đỏ của Andita Diamant - tiếp nhận từ lý thuyết liên văn bản (Hồ Thị Trà Thương)… Sự đa dạng của các công trình ứng

dụng đã cho thấy tính ưu việt của lý thuyết liên văn bản trong đời sống phê bình, tiếp nhận văn học hôm nay

2.2 Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

Kể từ khi ra mắt độc giả lần đầu với cuốn Hoang tưởng trắng, cho đến nay, Nguyễn Xuân Khánh đã cho ra đời nhiều tiểu thuyết: Hoang tưởng trắng, Chuyện

ngõ nghèo, Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa Trong số đó, có những

tiểu thuyết mới ra đời, có những tác phẩm được nối lại sau một thời gian dài im lặng Nguyễn Xuân Khánh là cái tên không còn xa lạ với giới phê bình Đã có nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu bàn về các giá trị tiểu thuyết; các bài viết, chuyên luận công phu của Lã Nguyên, Hoàng Thị Huế, Nguyễn Hồng Dũng trên

các website: http://vanhoanghean.com.vn, http://vietvan.vn, ; những bài phê bình trên tạp chí Văn nghệ, Nghiên cứu Văn học của Nguyễn Văn Hùng, Mai Anh Tuấn,

Lã Nguyên Cũng cần kể thêm các đề tài tốt nghiệp của các sinh viên, học viên cao học ở các trường đại học và các cơ quan nghiên cứu khoa học đã tạo nên một mảng màu đa sắc trong phê bình, tiếp nhận tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh

Thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh đã được nhiều học giả, giới nghiên cứu phê bình từ những góc độ khác nhau, trong đó có những bài viết, công trình nghiên cứu có liên quan

đến góc tiếp cận liên văn bản Bài viết: Bước đầu tiếp cận Mẫu thượng ngàn từ lý

thuyết liên văn bản của tác giả Bùi Hải Yến, Phạm Văn Đại đăng trên tạp chí Khoa học-đại học Sư phạm Hà Nội đã khám phá sự xếp chồng văn bản trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn ở các cấp độ ngôn từ và nhân vật, đối chiếu yếu tố xây dựng

nhân vật của Mẫu Thượng Ngàn với một số tác phẩm văn học được xem là tiền văn bản như Chùa Đàn của Nguyễn Tuân, Chí Phèo của Nam Cao Sự so sánh này dù

chỉ dừng ở những nhận xét sơ khởi nhưng cũng đã hé mở một số điều thú vị về cách

tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn liên văn bản Bài viết: Mã lịch sử và mã văn hóa

trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986 của Nguyễn Văn Hùng trên tạp chí

Demo Version - Select.Pdf SDK

Quân đội đã soi rọi các tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau thời kỳ Đổi mới, trong đó

có tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh và kết luận: thông qua “trò chơi” xuyên văn bản, nhà văn khơi dậy những kí ức lịch sử, văn hóa của một thời đại đã qua, khai phá, giải mã các lớp trầm tích lịch sử - văn hóa - huyền thoại của dân

tộc[73] Và cũng tác giả này trong chuyên luận Liên văn bản thể loại và tính đối

thoại trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986 cho rằng, tiểu thuyết Hồ Quý Ly

đặt ra vấn đề đối thoại lịch sử: Cách nhìn của Nguyễn Xuân Khánh về Hồ Quý Ly và

công cuộc canh tân đất nước có tính phản biện, đối thoại lại cách nhìn của sử sách chính thống và kinh nghiệm cộng đồng [72].

Trên Website vannghequandoi.com.vn, trong bài viết Các khuynh hướng tiểu

thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI, tác giả Thái Phan Vàng Anh đưa ra nhận định: các

tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh hoài nghi đại tự sự, đối

thoại lại với các văn bản mang tính chất lập thuyết của quá khứ Cũng theo tác giả, qua kiểu trần thuật đối thoại, trần thuật từ lời thoại… Nguyễn Xuân Khánh đã đối thoại về tư tưởng, quan niệm, đối thoại với lịch sử - văn hóa… để nhìn lại quá khứ

từ góc nhìn của hiện tại, trăn trở về những vấn đề hôm nay [65] Còn ở bài viết Nguyễn Xuân Khánh và sự va chạm với cái vảy ngược trên ngực của những con rồng, tác giả Phan Tuấn Anh có sự lý giải mang tính phát hiện khi cho rằng tiểu

thuyết của Nguyễn Xuân Khánh có tính đối thoại nhờ vào cảm quan đa trị và nghệ thuật tự sự đa thanh

Lã Nguyên ở bài viết Về những cách tân nghệ thuật trong Hồ Quý Lý, Mẫu

Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh đã khám phá những nỗ

lực của nhà văn để làm đổi mới nguyên tắc truyện kể theo xu hướng tiểu thuyết hóa

Nhà phê bình đã tìm hiểu không gian các lớp truyện kể, định danh chúng bằng các

tên gọi đầy hình tượng: cái chung cục, cái khởi nguyên, cái đương đại đang tiếp

diễn và đi đến kết luận: tiểu thuyết của nhà văn đã tạo ra không gian truyện kể đa tầng, nhiều lớp, làm thay đổi mã nghĩa từ lâu đã được định hình trong kí ức văn hoá thể loại [75]

Kết quả nghiên cứu và ý kiến gợi mở từ các bài phê bình, chuyên khảo nói

trên đã giúp chúng tôi có thêm các định hướng trong tiếp cận tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh từ góc độ liên văn bản

Demo Version - Select.Pdf SDK