RÈN tư DUY PHẢN BIỆN CHO học SINH GIỎI văn

Đặc biệt đối việc ra đề và kiểm tra đánh giá theo hướng mở, đòi hỏi học sinh phải tự biết bày tỏ suy nghĩ, đáng giá của mình về mọi vấn đề trong cuộc sống, từ đó có nhận thức và hành độn

MÔN VĂN M C M ỂM V

C UYÊN Ề T AM G A TRẠ È ÙNG VƯƠNG

MÔN NGỮ VĂN

TÊN C UYÊN Ề "RÈN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC

SINH GIỎI VĂN"

Năm học 2 4 - 2015

A Mở đầu

Trong cuộc sống hội nhập và phát triển hôm nay của đất nước, bản thân mỗi người phải đối mặt với rất nhiều vấn đề Một trong những vấn đề quan trọng

đó là tiếp nhận và xử lí thông tin Xã hội ngày càng phát triển thì lượng thông tin càng lớn, mỗi người trong chúng ta hằng ngày phải tiếp nhận một khối lượng thông tin khác nhau, trong đó không ít thông tin thiếu chính xác và gây nhiễu Trước vấn đề này, bản thân mỗi chúng ta phải biết trang bị cho mình các kĩ năng

tư duy cần thiết để biết cách tiếp cận vấn đề trên nhiều phương diện, khả năng suy nghĩ thấu đáo, thực tế và sâu sắc, góp phần tạo ra những thay đổi tích cực trong suy nghĩ và hành động Kĩ năng tư duy phản biện là một kĩ năng quan trọng giúp chúng ta khám phá những khía cạnh khác nhau của vấn đề, biết hoài nghi và đặt câu hỏi về mọi sự vật hiện tượng xung quanh mình, sự phản biện chính là động lực và con đường giúp chúng ta tìm ra chân lí Đứng trước thực tế này, trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo học sinh cũng đã có những chuyển biến tích cực và phù hợp nhằm phát huy tối đa năng lực của người học Đặc biệt đối việc ra đề và kiểm tra đánh giá theo hướng mở, đòi hỏi học sinh phải tự biết bày

tỏ suy nghĩ, đáng giá của mình về mọi vấn đề trong cuộc sống, từ đó có nhận thức và hành động phù hợp đối với xã hội Riêng đối với bộ môn Ngữ văn, việc

ra đề mở không chỉ cần thiết đối với học sinh nói chung mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với học sinh giỏi văn Để làm tốt các đề mở thuộc dạng đề nghị luận văn học và nghị luận xã hội một cách có hiệu quả, ngoài các kĩ năng làm văn cần thiết, quen thuộc; các em cần phải trang bị thêm cho mình kĩ năng tư duy phản biện để không thụ động trong tiếp nhận ý kiến, không dễ dàng thỏa hiệp với những luồng quan điểm khác nhau Biết suy nghĩ toàn diện, nhiều chiều, biết bày tỏ những quan điểm, suy nghĩ riêng về các vấn đề của đời sống xã hội hay trong văn học Từ đó, các em sẽ biết cách đưa ra và bảo vệ những kết luận hợp

lí và toàn diện của riêng mình, thuyết phục người đọc, người nghe

B Nội dung

1 Xu hướng ra đề theo hướng mới

Hiện nay xu hướng ra đề theo hướng mới là ra đề mở Thế nào là một “đề

mở”? Có thể hiểu đó là loại đề văn mà nội dung chỉ nêu ra vấn đề cần bàn luận

trong bài nghị luận hoặc chỉ nêu đề tài để viết văn bản tự sự, miêu tả , không

nêu mệnh lệnh cụ thể về thao tác lập luận như "hãy chứng minh, hãy giải thích,

hãy phân tích " hoặc về phương thức biểu đạt như "hãy kể, hãy tả, hãy phát biểu cảm nghĩ " Cũng có dạng đề mở theo hướng nêu ra một gợi dẫn, HS sẽ

tiếp tục phát triển theo các mạch cảm nhận và suy nghĩ riêng của mỗi cá nhân Đề mở khác với loại đề theo truyền thống, thường có đầy đủ các yếu tố, từ lời dẫn đến yêu cầu về nội dung, thao tác cụ thể (trước đây gọi là kiểu bài), nguồn tư liệu cần huy động Đề mở còn có thể được thể hiện ở những câu hỏi

mở, những câu hỏi có thể chấp nhận nhiều cách trả lời, thậm chí có những câu

trả lời đối ngược nhau miễn là học sinh bộc lộ được nhận thức và lập luận lôgic

trong quá trình đi đến câu trả lời Làm văn trong nhà trường là hình thức để học

sinh luyện tập viết các văn bản theo một chương trình định sẵn Để học sinh

luyện tập làm văn thầy cô giáo phải ra các đề văn Đề văn có tác dụng dịnh

hướng tư tưởng, tư duy, quy định phạm vi vấn đề, tri thức, giới hạn tư liệu, thao tác lập luận và cũng có tác dụng gây hứng thú viết văn đối với học sinh nữa Đề văn hay gây hứng thú cho học sinh, đề văn khô khan, cứng nhắc có thể gây ức

chế hứng thú của người làm văn Đề mở là loại đề có khả năng tạo không gian

thoáng cho học sinh suy nghĩ

Trước đây trong dạy học làm văn giáo viên thường ra đề văn hạn định,

trong đó bao giờ cũng có một phạm vi vấn đề, tri thức và một yêu cầu dưới hình thức mệnh lệnh Đặc điểm của đề văn đó là hướng dẫn học sinh suy nghĩ và viết

về một vấn đề cụ thể, vận dụng một số thao tác, huy động một phạm vi kiến thức nhất định Đặc điểm thứ hai là giáo viên có thể quy định một đáp án để dùng cho tất cả học sinh cùng làm một đề Nhược điểm của nó là tính chất bắt buộc, gò

bó, khả năng lựa chọn dành cho học sinh ít, chưa tạo cơ hội cho học sinh chủ động lựa chọn phương án và hào hứng làm văn

Đề mở có tác dụng cho học sinh được tự mình chủ động lựa chọn, gây hứng thú, phát huy sở trường và cá tính của học sinh, nhưng không có nghĩa là loại đề hạn định không còn ý nghĩa nữa Trong nhiều trường hợp loại đề đó có tác dụng luyện tập thao tác làm việc cho học sinh trong kiểu bài cụ thể Đề mở có ý nghĩa

và tác dụng trong các kì thi cuối năm, thi chuyển cấp, thi tốt nghiệp, thi đại học Loại đề này có tác dụng thử tài tư duy sáng tạo, phân hóa khả năng ứng phó linh hoạt của học sinh

Để học sinh làm được bài văn theo đề mở người giáo viên phải nghiên cứu, tập ra đề, trao đổi tập thể, thử các khả năng thực hiện đề mở, có biện pháp dạy học sinh làm quen, làm thử thì học sinh mới làm được Đề mở đòi hỏi học sinh ngay trong khâu tìm hiểu đề đã phải tư duy nhiều, phải đọc hiểu đề, tìm ra các ý nghĩa ẩn chìm trong các đề tài và tài liệu mới có khả năng đề ra chủ đề và đặt nhan đề cho bài làm văn Đặt nhan đề có nghĩa là xác định chủ đề cho mình và

tự viết bài để thể hiện chủ đề ấy Đề mở không phải là loại đề dễ làm hơn so với

đề hạn định, mà phần nào còn khó hơn, vì bản thân sự lựa chọn là khó hơn việc học sinh không cần lựa chọn gì cả, cứ làm theo lệnh, chỉ đâu đánh đó Đối với các học sinh quen học thụ động thì khi tự mình phải lựa chọn là đã cảm thấy khó Cho nên đề mở đòi hỏi học sinh vượt qua tính thụ động của mình trong làm văn, và khi đã quen thì học sinh sẽ trở nên một con người khác, luôn luôn chủ động Đề mở là một hướng tiến bộ trong dạy học làm văn, những vẫn đang là một vấn đề mới, chưa được nghiên cứu sâu, còn có những khía cạnh chưa rõ, phải qua thực tiễn thì mới nhìn thấy hết được Vấn đề này đòi hỏi các giáo viên nghiên cứu, suy nghĩ, nhìn thấy chỗ mạnh, chỗ khó, thậm chí chỗ yếu của nó, nghiên cứu phương pháp dạy học phù hợp thì phương hướng này mới phát huy được tác dụng tích cực của nó Một trong những kĩ năng cần thiết để rèn luyện cho học sinh hiện nay có thể làm tốt các đề mở là kĩ năng tư duy phản biện

2 Tầm quan trọng của kĩ năng tư duy phản biện

Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích và đánh giá một thông tin đã có theo một cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề Lập luận phản biện phải

rõ ràng, lôgíc, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm Tư duy phản biện không đơn thuần chỉ là sự tiếp nhận và duy trì thông tin thụ động Đó có thể tóm tắt là quá trình tư duy tìm lập luận phản bác lại kết quả của một quá trình tư duy khác

để xác định lại tính chính xác của thông tin Vì vậy việc hình thành cho học sinh

tư duy phản biện là hết sức cần thiết với những lợi ích quan trọng như sau:

Thứ nhất, tư duy phản biện giúp học sinh vượt ra khỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, thói quen, truyền thống có sẵn Với tinh thần phản biện, học sinh sẽ vượt khỏi những quan niệm truyền thống, thoát ra khỏi những rào cản của định kiến trong suy nghĩ, nỗ lực tìm cách tiếp cận cái mới Học sinh sẽ tập trung tìm hiểu những ý tưởng mới hoặc tìm cách phát hiện những giá trị mới của vấn đề tưởng như đã là muôn thủa, cũ kỹ Từ đó, có tâm thế sẵn sàng đón nhận cái mới, cái tiến bộ trong suy nghĩ, trong cuộc sống Khi có ý thức rõ ràng trong việc phải nhìn nhận mọi vấn đề dưới góc nhìn mới, chắc chắn sẽ đưa lại những kết quả khác, mới lạ, có tính sáng tạo cao Vì vậy, việc rèn luyện cho học sinh suy nghĩ theo lối phản biện sẽ kích thích khả năng sáng tạo trong tư duy của các em

Thứ hai, tư duy phản biện giúp học sinh suy nghĩ một vấn đề theo nhiều chiều hướng khác nhau với những cách giải quyết khác nhau với những cách giải quyết khác nhau Do đó, học sinh sẽ có cái nhìn đa chiều trước một vấn đề cần giải quyết trong cuộc sống, trong học tập, tránh được hiện tượng nhìn nhận xem xét vấn đề một chiều, phiến diện Như vậy, việc suy nghĩ để giải quyết mọi vấn đề theo hướng xem xét kỹ mọi góc độ, mọi khía cạnh, đưa ra nhiều phương

án khác nhau sẽ giúp học sinh biết lựa chọn được phương án tối ưu với những lập luận có cơ sở vững chắc

Thứ ba, tư duy phản biện giúp học sinh có ý thức rõ ràng hơn trong lắng nghe và tôn trọng ý kiến người khác trong lúc tranh luận, giảm tự ái (nếu có) và sẵn sàng chấp nhận sự thật hơn, cho dù có thể sự thật đó không làm bản thân hài lòng Có tư duy phản biện, học sinh sẽ phát triển khả năng lắng nghe các ý kiến khác với ý kiến của mình và cố gắng tìm hiểu sự thật, tìm hiểu bản chất của vấn

đề, thấu hiểu vấn đề trước khi đưa ra kết luận về vấn đề đó Học sinh sẽ dám thừa nhận cái sai của mình, sẵn sàng hơn khi thừa nhận cái đúng của người khác

và vì vậy dễ thiết lập được quan hệ tốt với mọi người

Thứ tư, tư duy phản biện giúp cho học sinh - với tư cách là chủ thể tư duy

có phương pháp tư duy độc lập, nhìn ra những hạn chế và những sai lầm dễ mắc phải trong quá trình tư duy của chính mình Từ đó, giúp học sinh đưa ra những nhận định, phán đoán tối ưu nhất có thể Ngoài ra, học sinh sẽ nhận thức được rằng có nhiều ý tưởng là điều rất tốt nhưng quan trọng hơn là việc thực hiện ý tưởng có khả thi hay không? Làm thế nào để thực hiện được ý tưởng đó?

Thứ năm, tư duy phản biện giúp cho học sinh suy nghĩ theo hướng tích cực, giảm đươc trạng thái tâm lí buồn rầu, thất vọng, chán đời, mất lòng tin khi

gặp thất bại trong cuộc sống, trong học tập, trong các mối quan hệ Khi từng học sinh đều suy nghĩ theo hướng tích cực, các em sẽ khám phá những tiềm năng vốn có trong bản thân mình và những tiềm năng này khi được khám phá,

khai thác sẽ trở thành những "nội lực" giúp học sinh vượt lên chính mình, tự

khẳng định mình, góp phần hình thành nhân cách tự chủ, độc lập và sáng tạo

Thứ sáu, tư duy phản biện giúp học sinh nỗ lực cập nhật, chắt lọc được thông tin cần thiết, có giá trị, bổ ích cho bản thân trong một biển thông tin rộng lớn Từ đó nâng cao kĩ năng tiếp cận mọi nguồn tin, tìm tin và xử lí thông tin một cách sáng tạo Việc học và rèn luyện tư duy phản biện một cách tích cực sẽ

hỗ trợ quá trình tiêu hóa kiến thức của học sinh Giúp các em suy nghĩ độc lập,

tư duy theo hướng mở, nhận thức mọi vấn đề một cách rõ ràng hơn, biết phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá, từ đó suy nghĩ chín chắn hơn, tự ra quyết định

và hành động phù hợp

3 Một số biện pháp thực hành tư duy phản biện cho học sinh

a Hệ thống lí thuyết

Môn Văn là môn học đặc thù, vừa là khoa học vừa là nghệ thuật Việc cảm nhận, đánh giá một vấn đề văn học có thể thay đổi theo thời gian và theo thị hiếu thẩm mĩ của mỗi người, mỗi thời đại Có những vấn đề hôm nay là đúng nhưng ngày mai thì chưa chắc Ngược lại, có những vấn đề ngày trước sai, ngày nay lại đúng Một vấn đề có nhiều cách hiểu, gây tranh cãi nhiều thập kỉ mà không tìm ra chân lí Vì vậy, trong học văn, rất cần có cái nhìn mới, cách cảm mới để tìm ra những giá trị mới Học sinh như những bạn đọc sáng tạo có thể lập luận để đưa ra chân lí đúng đắn hơn cho vấn đề

Đặt trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, mục tiêu đào tạo con người toàn diện, phát huy hết năng lực, năng động, sáng tạo trong công việc thì việc phát huy khả năng phản biện của học sinh cần thiết hơn bao giờ hết Trang bị cho thế hệ trẻ tư duy phản biện cũng có nghĩa là trang bị cho các em khát vọng đổi mới và khát vọng thành công trong cuộc sống Phát huy khả năng phản biện của học sinh cũng là một cách đề cao, coi trọng tính dân chủ trong giáo dục, thúc đẩy sự phát triển tiến bộ trong giáo dục Muốn phát huy được khả năng phản biện cho học sinh nói chung và học sinh giỏi văn nói riêng, trước hết cả người dạy và người học đều phải có tư duy phản biện

Trong quá trình học tập, tiếp thu tri thức, đặc biệt tri thức về các tác phẩm văn học, học sinh phải luôn suy nghĩ về những điều giáo viên trình bày, biết đặt

ra và trả lời được các câu hỏi như: "Tại sao lại như vậy?", "Như thế thì đã thực

sự đúng đắn chưa?" ; không tiếp thu kiến thức một cách thụ động, một chiều

mà phải chủ động, chọn lọc, luôn luôn hướng tới chân lí của vấn đề Nhìn nhận, đánh giá vấn đề một cách biện chứng Người học phải biết nhìn nhận, đánh giá mọi vấn đề theo những cách mới mẻ, thậm chí, khi cần thiết có thể phủ nhận lại cách đáng giá của giáo viên Nhiều người sẽ boăn khoăn vì học sinh thì sao đáp ứng được yêu cầu này Nhưng đây chính là yếu tố thúc đẩy người học luôn luôn

có ý thức tìm tòi, khám phá nếu muốn vươn tới đỉnh cao tri thức Thực tế, có

khá nhiều học sinh có hiểu biết sâu rộng ở nhiều lĩnh vực mà chưa có điều kiện hay môi trường thể hiện Học sinh cũng cần có kĩ năng lập luận ( bao gồm các kĩ năng phân tích, tổng hợp, so sánh ) mới có thể phản biện tốt Đối với các đề bài nghị luận theo hướng mở, học sinh hoàn toàn có thể lập luận đưa ra những suy nghĩ riêng của mình, tạo sự thuyết phục với người đọc Như vậy, trong phản biện cần thuyết phục người khác hướng tới những kết luận chính xác hơn Phản

biện phải mang tính khánh quan, khoa học, tránh lấy "phản đối" làm "phản

biện" Phản biện cần có tâm sáng, tầm cao, cách đúng

Giáo viên cần coi tư duy phản biện là tư duy của con người hiện đại, việc phản biện của học sinh là việc bình thường trong dạy và học Trong quá trình dạy học sinh kĩ năng đọc - hiểu tiếp cận với các văn bản văn học, văn bản nhật dụng , giáo viên cần đưa ra những câu hỏi mở, khuyết khích học sinh có nhiều cách trả lời độc đáo, sáng tạo Giáo viên không nên tự cho mình luôn đúng, cũng không nên xấu hổ, ngại ngùng khi một học sinh đưa ra cách giải quyết vấn

đề thuyết phục hơn thầy Trong trường hợp này, quan hệ thầy - trò phải thực sự thân thiện, chân lí của vấn đề phải được đưa lên hàng đầu Đối với kĩ năng viết, việc rèn luyện tư duy phản biện sẽ giúp các em xử lí tốt các đề mở Đứng trước một vấn đề thuộc lĩnh vực xã hội hoặc văn học, học sinh có thể đưa ra nhiều cách suy nghĩ khác nhau, bổ sung, hoàn chỉnh thêm ý nghĩa của vấn đề Giáo viên tạo môi trường thuận lợi cho những phản biện của học sinh, bằng các biện pháp động viên, khích lệ làm cho học sinh thấy tự tin, hào hứng Phản biện của học sinh có thể chưa đạt đến chân lí thì giáo viên cũng nên kết thúc bằng những lời động viên, tránh chỉ trích gây căng thẳng Phản biện rất cần thiết trong quá trình dạy học nói chung và dạy văn nói riêng, nhất là trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay Nó góp phần quan trọng vào việc đào tạo con người mới: toàn diện, năng động, sáng tạo Hình thành tư duy phản biện cho học sinh, đặc biệt đối với học sinh giỏi văn không phải ngày một ngày hai mà có được, mà phải luyện tập trong một thời gian dài, đòi hỏi sự cố gắng nỗ lực của cả giáo viên và học sinh để đạt được ý nghĩa thiết thực và hiệu quả cao nhất trong quá trình dạy và học

b Hệ thống đề thực hành

Nghị luận xã hội trong nhà trường trung học xoay quanh các vấn đề về tư tưởng, đạo đức, lối sống gần gũi với tuổi trẻ, bày tỏ ý kiến, suy nghĩ về một hiện tượng xấu hoặc tốt trong đời sống xã hội Trong các bài văn nghị luận xã hội ở nhà trường, các em cần phát biểu những suy nghĩ nghiêm túc, chín chắn của mình về một vấn đề có ý nghĩa xã hội đặt ra cho mình, lứa tuổi mình Bài văn nghị luận xã hội ở đây trước hết đòi hỏi người viết phải bày tỏ được tư tưởng của mình Đó là tư tưởng phù hợp đạo lí, lẽ phải, thể hiện trách nhiệm của người viết đối với đất nước, gia đình, xã hội, con người Tư tưởng trong bài văn nghị luận xã hội phải thể hiện nhiệt tình xây dựng, vun đắp cho xã hội ngày càng tốt đẹp, lên án, phê phán các hành vi trái đạo đức, trái lẽ phải, có hại cho đất nước,

xã hội và văn hóa Việt Nam Như vậy, với tư duy phản biện sẽ giúp các em có

những nhận thức toàn diện, đầy đủ về mọi vấn đề trong đời sống xã hội Các em

sẽ có những suy nghĩ riêng, độc lập, khách quan để bổ sung và hoàn thiện hơn cho nhận thức, đạt tới chân lí từ các vấn đề xã hội quen thuộc hay mới mẻ, phù hợp với xu thế phát triển của xã hội Tư duy phản biện cần được phát huy và rèn luyện tốt hơn khi các em vận dụng để giải quyết các dạng đề nghị luận xã hội:

* Nghị luận về một tư tưởng đạo lí

Đề tài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí thường là quan điểm đạo đức, lẽ sống, về văn hóa, tín ngưỡng, phương pháp tư tưởng Với học sinh những vấn

đề chung này bao gồm các nội dung vô cùng phong phú: về nhận thức (Lí tưởng, mục đích sống, nghề nghiệp ), về tâm hồn, tính cách ( lòng yêu nước, nhân ái,

vị tha, bao dung, độ lượng; tính trung thực, dũng cảm, thái độ hòa nhã, khiêm tốn, thói ích kỉ, vụ lợi ), về các quan hệ gia đình (tình mẫu tử, tình anh em ),

về các quan hệ xã hội (tình đồng bào, tình thầy trò, tình bạn ) Những vấn đề nghị luận phong phú và đa dạng như thế đòi hỏi học sinh phải huy động vốn kiến thức xã hội và những trải nghiệm sâu sắc của bản thân để giải quyết vấn đề Đồng thời việc vận dụng các thao tác lập luận như: giải thích, chứng minh, bình luận, so sánh là hết sức cần thiết Ngoài ra, để nâng cao hơn hiệu quả bài viết của mình, các em còn cần biết sử dụng tư duy phản biện để thể hiện những suy nghĩ, nhận thức riêng, độc lập của mình về những điều tưởng chừng như rất quen thuộc Các em hoàn toàn có thể đưa ra những suy nghĩ riêng, thậm chí đối lập với vấn đề của đề Điều quan trọng là những ý kiến, quan điểm riêng đó có những lí lẽ phù hợp và thuyết phục người đọc Có thể thấy rõ nét điều đó qua một số đề bài sau:

ề bài : "Nhẫn nhịn là học phí phải trả để có được thiên nhiên, xã hội

và bản thân con người Nhẫn nhịn là phẩm chất của kẻ mạnh có tầm nhìn xa "

Bằng những hiểu biết và trải nghiệm của mình, anh/chị hãy bàn luận về ý kiến trên

ề bài 2 "Những ai không bao giờ bằng lòng với mình sẽ chẳng bao giờ

biết quý trọng những gì hiện có Ngược lại, những người luôn bằng lòng với những gì đã có sẽ không bao giờ có khát vọng vươn lên."

(Bí mật của hạnh phúc - David Niven, NXB Trẻ, 2013)

Hãy bàn luận ý kiến trên

ề bài 3 Suy nghĩ của anh/chị về câu nói của Frank A.clark : Ai cũng

muốn làm điều gì đó rất lớn lao nhưng lại không nhận ra rằng cuộc sống được tạo thành từ những điều rất nhỏ

( Dẫn theo Hành trang vào đời, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh -

2008, trang 38)

Để làm tốt ba đề bài trên, ngoài việc tìm hiểu đề, lập dàn ý, vận dụng tốt các thao tác lập luận quen thuộc, các em có thể nhất trí với những khía cạnh

đúng đắn, hợp lí của vấn đề xã hội được đặt ra trong đề bài Ở đề bài 1, phẩm

chất nhẫn nhịn là phẩm chất tốt đẹp trên con đường chinh phục tự nhiên, xã hội

và con người Nhẫn nhịn thể hiện sức mạnh của trí tuệ và ý chí Các em có thể khẳng định, đồng tình với điều đó, tuy nhiên cũng hoàn toàn có thể tạo thêm độ

sâu sắc cho bài viết khi phản biện rằng không phải bất cứ ở đâu, lúc nào con người cũng phải nhẫn nhịn Nhẫn nhịn quá trở thành yếu hèn, nhẫn nhục Nhẫn nhịn quá mức đôi khi sẽ khiến hành động thiếu quyết đoán, đánh mất thời cơ, ý

chí trở nên bạc nhược Ở đề bài 2, các em không chỉ đồng ý với ý kiến của đề có

thể đưa ra những ý kiến phản biện của riêng mình Trong cuộc sống đôi khi phải biết bằng lòng chính mình, khả năng, năng lực của mỗi người là có giới hạn và phải biết chấp nhận kết quả đạt được khi đã làm hết khả năng của mình Phải biết sống với những gì mình đang có nhưng không thực dụng, yếu đuối, hèn nhát mà phải luôn có ước mơ, ý chí vươn lên Ước mơ, ý chí phải phù hợp với

bản thân mình, không mơ ước viển vông, không ảo tưởng về bản thân Ở đề bài

3, các em hoàn toàn có thể đồng ý với ý nghĩa của cả câu nói : Mọi con người

đều luôn mơ ước làm được những điều thật lớn lao cho bản thân, gia đình và xã hội Nhưng thường không ý thức được một điều muốn làm nên việc lớn thì trước hết phải làm tốt những việc nhỏ Câu nói đề cao ý nghĩa của những điều nhỏ - những việc làm nhỏ của con người trong cuộc sống Tuy nhiên, bài viết sẽ tốt hơn nếu các em biết phản biện lại vấn đề Đó là biết trân trọng những việc làm nhỏ bé song không có nghĩa là phủ nhận mà cần phải khuyến khích, động viên

để con người phấn đấu và vươn tới những điều lớn lao khi có đủ điều kiện, khả năng để khẳng định sự trưởng thành của bản thân và góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội

* Nghị luận về một hiện tượng đời sống

Ngoài những nét tương đồng với kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo

lí, kiểu bài nghị luận về một hiện tượng đời sống có những điểm khác biệt cần lưu ý Kiểu bài này lấy những hiện tượng xảy ra trong đời sống, hiện tượng xã hội đã hoặc đang diễn ra, đáng khen, đáng chê hay chứa đựng vấn đề đáng suy nghĩ để bàn bạc Từ hiện tượng đời sống, học sinh phải phân tích, tìm ra ý nghĩa

xã hội về tư tưởng, đạo đức mà bàn bạc, đánh giá Đề tài để bàn bạc thường gần gũi với đời sống, sát hợp với trình độ nhận thức của học sinh như: tình trạng tai nạn giao thông, hiện tượng môi trường bị ô nhiễm, tiêu cực trong thi cử, nạn bạo hành trong gia đình, những tấm gương người tốt việc tốt Trước những hiện tượng đời sống phong phú, đa dạng, đòi hỏi học sinh phải có vốn sống và nhận thức sâu sắc hơn, cách thể hiện nhận thức, tư tưởng, thái độ và hành động trước những hiện tượng đời sống hàng ngày cũng cần rõ ràng và dứt khoát hơn Để làm tốt kiểu bài này, ngoài các thao tác lập luận giải thích, phân tích, bình luận,

so sánh các em cũng cần thiết nên phát huy tốt tư duy phản biện để bày tỏ cách nhìn nhận, đánh giá hiện tượng đời sống theo nhiều chiều, nhiều hướng để việc đánh giá trở lên khánh quan, toàn diện, hợp lí Đồng thời, với tư duy phản biện, các em sẽ có được những suy nghĩ, nhận thức riêng sâu sắc và có ý nghĩa quan trọng với bản thân các em và mọi người, với xã hội, góp phần thúc đẩy xã hội tốt đẹp hơn Qua một số đề bài cụ thể về một hiện tượng đời sống sẽ thấy rõ nét hơn vai trò quan trọng của tư duy phản biện:

ề bài : Có một vụ tai nạn giao thông, nạn nhân đang quằn quại Có

người lấy điện thoại ra quay phim, chụp ảnh; có người không ngớt chỉ trỏ, hỏi

han; có người nhanh chóng lặng lẽ rời đi; và cũng có người lao vào sơ cứu, đưa bệnh nạn nhân đi bệnh viện

Hãy viết một bài văn nêu suy nghĩ của anh/chị về những người ấy

ề bài 2: Giữa một vùng sỏi đá khô cằn, cây hoa dại vẫn mọc lên và nở

những chùm hoa thật đẹp

Phát biểu những suy tưởng của anh/chị được gợi ra từ hiện tượng nêu trên

ề bài 3 Suy nghĩ của anh/chị về hiện tượng hiện nay một số giá trị văn

hóa truyền thống của dân tộc đang bị mai một

Cả ba đề bài trên đều nêu lên các hiện tượng đời sống đáng suy ngẫm và

có ý nghĩa với mọi người trong xã hội Trước các hiện tượng đời sống này, học sinh hoàn toàn có thể bộc lộ được rõ nét những suy nghĩ thái độ, cách đánh giá

độc lập, khách quan, hợp lí, thuyết thục của mình Ở đề bài 1, đây là hiện tượng

đời sống rất quen thuộc song có ý nghĩa quan trọng thể hiện rõ nét đạo đức và văn hóa ứng xử của con người trong cộng đồng Các em có thể bày tỏ thái độ phê phán, lên án những người thiếu đạo đức và văn hóa Họ thờ ơ, vô cảm trước hoạn nạn của người khác Ngược lại những người có đạo đức, văn hóa, họ sẵn sàng cứu giúp người gặp nạn dù có thể đôi lúc bị thiệt thòi Đó là cách sống nhân đạo, vị tha và giàu tính hi sinh Họ đáng trân trọng Vì vậy, có thể thấy lòng tốt là điều đáng quý của con người, nhưng trước hết mỗi người phải hành

xử có trách nhiệm, có văn hóa, không thờ ơ, vô cảm trước nỗi đau, hoạn nạn của người khác Trong cuộc sống, càng giúp được nhiều người càng tốt, nhất là trong hoàn cảnh hoạn nạn Mỗi người, nếu có điều kiện hãy cư xử và hành động

một cách có đạo đức, văn hóa Ở đề bài 2, từ hiện tượng tự nhiên, học sinh có

thể suy ra những ý nghĩa quan trọng đối với con người Chính trong hoàn cảnh nhiều thử thách, nghị lực và sức sống tiềm tàng của con người càng được bộc lộ

rõ hơn bao giờ hết Vì vậy, trong cuộc sống đầy rẫy những khó khăn thử thách, con người cần rèn luyện cho mình bản lĩnh ý chí để thay đổi cuộc sống, thay đổi

số phận Các em có thể phản biện về hiện tượng này ở những góc độ khác như:

Có nhiều người sống trong điều kiện thuận lợi nhưng không biết tận dụng để phát triển năng lực của mình mà luôn ỉ lại, dựa dẫm, chỉ biết hưởng thụ, lãng phí thời gian, tiền bạc Cũng có những người vì không được gặp may mắn trong cuộc sống mà buông xuôi và chấp nhận thất bại Những người như thế sẽ

không bao giờ thành công trên bước đường đời của mình Ở đề bài 3, học sinh

có thể đồng ý với hiện tượng này, đó là nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang

bị mai một do nhiều nguyên nhân như: Do ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, do quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa rộng rãi, do một số lĩnh vực văn hóa chậm đổi mới, chưa thu hút được thế hệ trẻ Tuy nhiên, các em cũng có thể đưa ra ý kiến phản biện, vẫn có nhiều bạn trẻ yêu mến, say mê với nhiều giá trị văn hóa truyền thống Điều quan trọng ở đây là cần có nhiều giải pháp phù hợp để giúp các bạn trẻ có thêm hiểu biết về giá trị văn hóa dân tộc, thêm yêu

và gắn bó, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đó

b2 Dạng đề nghị luận văn học

Hiện nay xu hướng ra đề mở không chỉ ở dạng đề nghị luận xã hội mà còn

ở cả dạng đề nghị luận văn học Đề nghị luận văn học theo hướng mở yêu cầu học sinh không chỉ có kiến thức đầy đủ, toàn diện, sâu sắc về các tác phẩm văn học, có kĩ năng lập luận tốt mà còn đòi hỏi học sinh có những cách cảm thụ riêng, suy nghĩ riêng độc đáo của mình về các vấn đề được đặt ra trong tác phẩm Đặc biệt với các dạng đề có các ý kiến, nhận định về tác phẩm văn học, đòi hỏi học sinh phải có khả năng phản biện tốt, các em có thể đồng tình hoặc phản đối, hoặc chỉ đồng tình một nửa, hoặc có thể bổ sung thêm ý nghĩa của tác phẩm theo cách cảm nhận, cách hiểu và lí giải của riêng các em Điều này là vô cùng quan trọng với các em học sinh giỏi văn trong việc thể hiện được tư duy phản biện của mình Có như vậy, các em mới có thể giải quyết tốt các đề mở về nghị luận văn học với các dạng sau:

* Nghị luận về tác phẩm thơ trữ tình

Tác phẩm thơ là một hiện tượng thẩm mĩ độc đáo, được sáng tạo theo quy luật riêng của tình cảm Nó tiềm ẩn khả năng khơi gợi ở ở người đọc những rung động sâu xa Vì thế, nguyên tắc trước tiên đối với người tìm hiểu, đánh giá tác phẩm văn học là phải đến với nó bằng tất cả tâm hồn, tình cảm của mình Để làm tốt bài nghị luận về tác phẩm thơ, càng cần nhấn mạnh vai trò của tình cảm, của

sự rung động nơi người viết Người viết cần thâm nhập, phân tích tác phẩm thơ bằng tất cả tâm hồn, tình cảm, cần sống với không khí cảm xúc của bài thơ Đồng thời trong quá trình nghị luận phải đảm bảo tính chỉnh thể, toàn vẹn của tác phẩm Tác phẩm văn học là một cơ thể sống, là một chỉnh thể toàn vẹn, trong đó mỗi bộ phận chỉ là nó khi tồn tại, tương tác với các bộ phận, yếu tố khác Bên cạnh đó, học sinh khi làm bài nghị luận về tác phẩm thơ trữ tình cũng cần bộc lộ được những cảm xúc, suy nghĩ riêng của mình, có những cách lí giải độc đáo về các giá trị nội dung tư tưởng của tác phẩm thơ một cách hợp lí, thuyết phục Như vậy, tư duy phản biện cũng hết sức cần thiết để giúp các em làm bài nghị luận về tác phẩm thơ trữ tình đạt hiệu quả hơn Sau đây là một số đề cho thấy rõ nét điều đó:

ề bài 1: Bàn về hình tượng "em" trong bài thơ Sóng của nhà thơ Xuân

Quỳnh có ý kiến cho rằng: Bài thơ thể hiện vẻ đẹp truyền thống của người phụ

nữ trong tình yêu Ý kiến khác lại cho rằng: Hình tượng em thể hiện vẻ đẹp hiện

đại của người phụ nữ đang yêu

Từ cảm nhận về hình tượng "em" trong bài thơ Sóng, anh/chị hãy bình

luận về các ý kiến trên

ề bài 2: Cùng tái hiện vẻ đẹp của những đoàn quân ra trận mỗi nhà thơ lại có cách khám phá thể hiện riêng Trong bài thơ Tây Tiến, Quang Dũng viết:

"Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm Mắt trừng gửi mộng qua biên giới Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm"