LỰA CHỌN nội DUNG và PHƯƠNG PHÁP ôn tập CHO học SINH GIỎI QUỐC GIA KHI GIẢNG dạy CHUYÊN đề QUAN hệ QUỐC tế từ năm 1919 đến năm 2000

- Nội dung của chuyên đề không nằm trọn vẹn trong chương trình của riêngmột khối lớp mà nó trải dài ở cả 2 chương trình Lịch sử Thế giới lớp 11 và lớp 12, nó được coi như một nội dung bổ

A.MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

- Với khối các trường chuyên trong cả nước, công tác bồi dưỡng đội tuyểnhọc sinh giỏi quốc gia bao giờ cũng có một vị trí đặc biệt quan trọng với hoạtđộng trọng tâm của nhà trường Thành tích học sinh giỏi quốc gia bao giờ cũngđược nhắc đến đầu tiên như một trong những biểu hiện cho vị thế của từngtrường, chính vì vậy, vấn đề nâng cao hiệu quả dạy và học, hiệu quả của côngtác bồi dưỡng học sinh giỏi luôn được các trường quan tâm đúng mức Nhữngnăm gần đây, khối các trường chuyên vùng đồng bằng và duyên hải Bắc Bộ đãnhiều lần tổ chức các buổi hội thảo chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia,đây thực sự là những diễn đàn quan trọng để các giáo viên có thể cùng nhau traođổi, đúc rút kinh nghiệm, bổ sung các nguồn tư liệu, đồng thời có thể xác địnhđược những phương pháp dạy học hiệu quả nhất cho từng vấn đề Vì vậy, nhữngcuộc hội thảo này ngày càng có sức hút với phần lớn giáo viên các trườngchuyên

- Đến với cuộc hội thảo năm nay, trường THPT chuyên Vĩnh Phúc chủ

động đưa ra chuyên đề: LỰA CHỌN NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ÔN TẬP CHO HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA KHI GIẢNG DẠY CHUYÊN ĐỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ TỪ NĂM 1919 ĐẾN NĂM 2000, Theo tôi, đây là một

chuyên đề rất rộng, rất hay, rất quan trọng và rất thiết thực trong quá trình dạyđội tuyển học sinh giỏi quốc gia Đề tài này cũng mở ra rất nhiều vấn đề mà mỗigiáo viên đều cần có những kiến thức sâu sắc, chắc chắn mới có thể giải quyếtthấu đáo, đáp ứng được yêu cầu của học sinh khi tham dự các kỳ tập huấn độituyển học sinh giỏi quốc gia

- Nội dung của chuyên đề không nằm trọn vẹn trong chương trình của riêngmột khối lớp mà nó trải dài ở cả 2 chương trình Lịch sử Thế giới lớp 11 và lớp

12, nó được coi như một nội dung bổ dọc với rất nhiều vấn đề lớn và quan trọngcủa mối quan hệ quốc tế, nó liên quan đến kiến thức tổng hợp của nhiều sự kiệnlớn, có nhiều hiện tượng mới xảy ra, thậm chí còn đang tiếp diễn ( Đặc biệt làphần quan hệ quốc tế từ năm 1945 đến năm 2000) Nó phản ánh mối quan hệ

nhiều chiều, đa dạng, phức tạp của các quốc gia, dân tộc trên thế giới, những sựkiện này có tác động sâu sắc đến đời sống chính trị của toàn nhân loại trong mộtkhoảng thời gian rất dài ( Một thế kỷ), không chỉ vậy, những sự kiện đó còn cómối liên hệ chặt chẽ đến sự phát triển của lịch sử dân tộc Việt Nam trong xu thếhội nhập hiện nay Những nội dung đó không ít thì nhiều, hầu như năm nào cũnghiện diện trong nội dung các đề thi học sinh giỏi, đề thi tốt nghiệp, đề thi tuyểnsinh của từng địa phương hay của cấp quốc gia, chính vì thế, vị trí của chuyên

đề trong chương trình ôn luyện học sinh giỏi quốc gia chắc chắn luôn được cácgiáo viên có kinh nghiệm đặt đúng tầm vóc, vị trí để đầu tư tâm huyết, xác địnhnhững nội dung, kiến thức cần và đủ, phong phú và sâu sắc để truyền đạt chohọc sinh Chuyên đề này không chỉ hay mà còn rất khó, đòi hỏi giáo viên phải

có những phương pháp thích hợp, tích cực và sáng tạo mới có thể truyền tải đếncác em một cách hiệu quả nhất

- Đề tài rất rộng, nhưng trong khuôn khổ cuộc hội thảo năm nay, tôi muốnđược chia sẻ về những nội dung và phương pháp ôn tập cho học sinh giỏi quốc

gia về một mảng chuyên sâu, đó là Lựa chọn nội dung và phương pháp giảng dạy về hai trật tự thế giới được thành lập trong thế kỷ XX cho đội tuyển HSG Quốc gia.

- Sở dĩ tôi chọn nội dung trên vì theo tôi, đây là một nội dung quan trọngnhất, trọng tâm nhất, nó có ý nghĩa xuyên suốt đối với toàn bộ chuyên đề quan

hệ quốc tế sau 2 cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, toàn bộ những nộidung trọng tâm, cốt yếu nhất của chuyên đề đều ít nhiều có liên quan đến sự rađời, tồn tại và suy vong của hai trật tự thế giới này, làm rõ những nội dung của

đề tài này, trên thực tế, chúng ta đã giúp cho học sinh có được kiến thức sâu sắc

và chắc chắn nhất để lĩnh hội và làm chủ được tất cả những nội dung của đề tài

về quan hệ quốc tế từ sau năm 1919 đến năm 2000 Hơn nữa, nắm chắc đượcnhững kiến thức của chuyên đề này, học sinh còn có thể vận dụng để củng cốchắc chắn hơn nhiều kiến thức quan trọng của phần lịch sử Việt Nam giai đoạn

từ 1919 đến năm 2000, một giai đoạn quan trọng nhất, trọng tâm nhất khi ôn thihọc sinh giỏi quốc gia và ôn thi đại học

2- Mục đích của đề tài:

- Đây là một chuyên đề được sử dụng để giảng dạy cho đội tuyển học sinhgiỏi quốc gia, nên mục đích của chuyên đề cũng gắn với mục tiêu của việc nângcao tầm hiểu biết của học sinh về những nội dung cơ bản, trọng tâm về sự ra đời,tồn tại, suy vong cùng những đặc điểm cơ bản của hai trật tự thế giới được hìnhthành trong thế kỷ XX

- Qua chuyên đề, học sinh không chỉ nắm vững được kiến thức cơ bản về 2trật tự thế giới , mà còn được rèn luyện nhiều kỹ năng như so sánh, phân tích,đánh giá các vấn đề lịch sử, từ đó rút ra những đặc điểm và có thể dự đoán đượctương lai của trật tự thế giới

- Chuyên đề cũng xác định những biện pháp, cách thức cụ thể giúp họcsinh tiếp cận, nắm bắt, tiến tới hiểu sâu sắc những kiến thức cơ bản và có khảnăng vận dụng kiến thức để xử lý các dạng đề thi có kiến thức liên quan đếnchuyên đề

- Chuyên đề gồm 3 phần:

I Một số phương pháp cơ bản hướng dẫn học sinh ôn tập chuyên đề

II Nội dung kiến thức chính

1- Hiểu biết chung về trật tự thế giới

2- Sự hình thành, tồn tại và tan rã của trật tự theo hệ thống Véc Oasinhtơn

xai-3- Sự hình thành, tồn tại và tan rã của trật tự 2 cực Ianta

III Hệ thống câu hỏi và bài tập

B NỘI DUNG

I Một số phương pháp cơ bản hướng dẫn học sinh ôn tập chuyên đề

- Đây là một chuyên đề dành riêng để phục vụ cho việc ôn thi học sinh giỏiquốc gia nên cách thức giúp học sinh tiếp cận vấn đề không giống với những nộidung giảng dạy thông thường ở trên các lớp học đại trà, có nghĩa là giáo viênkhông chỉ bằng cách cung cấp kiến thức đơn thuần mà còn là việc hướng dẫncho học sinh nắm được những kiến thức cơ bản nhất, định hướng cho học sinhlựa chọn và sử dụng những cách tiếp cận đa chiều để hiểu và lý giải được bảnchất của những nội dung đó, trong đó đặc biệt khuyến khích ý thức tự học, tựnghiên cứu Với các em học sinh giỏi quốc gia, nhiệm vụ của giáo viên khôngchỉ là trang bị kiến thức mà còn phải định hướng để giúp các em tiếp cận vớinhững phương pháp tự học, tự nghiên cứu, hướng dẫn các em cách làm việc vớicác nguồn tư liệu khác nhau để tự làm phong phú kiến thức của chính mình.Đồng thời, trên cơ sở qúa trình tự học, tự nghiên cứu, giáo viên cũng rất cần tổchức cho các em những buổi thảo luận, trao đổi trên lớp, trong nhóm đội tuyển

để tăng cường khả năng làm việc nhóm, tăng khả năng tư duy sáng tạo cho cácem

- Trong chuyên đề này, giáo viên sẽ hướng dẫn để học sinh nắm đượcnhững nội dung cơ bản cơ bản sau:

+ Quá trình hình thành và sụp đổ của trật tự thế giới theo hệ thống Vec Oasinhtơn và con đường dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ hai

xai-+ Qúa trình xác lập Trật tự 2 cực Ianta mà thực chất là sự phân chia phạm

vi ảnh hưởng giữa 2 cực Xô- Mỹ; Sự đối đầu giữa 2 cực Đông- Tây do 2 siêucường đứng đầu thông qua cuộc Chiến tranh lạnh; Những nhân tố cơ bản dẫnđến kết thúc Chiến tranh lạnh và sự giải thể của Trật tự 2 cực Ian ta

- Khi hướng dẫn học sinh tiếp cận với những kiến thức cơ bản này, giáoviên phải giúp học sinh hiểu rõ bản chất của các trật tự thế giới, từ đó, xây dựngcho các em kỹ năng phân tích, phê phán để hiểu rõ thực chất mối quan hệ giữacác nước lớn, các trung tâm khu vực cũng như các mối quan hệ song phương, đaphương trên bàn cờ chính trị thế giới

- Qua nhiều năm giảng dạy đội tuyển học sinh giỏi quốc gia về chuyên đềnày, tôi thường sử dụng những biện pháp cụ thể như sau để giúp học sinh nắmbắt kiến thức một cách chủ động nhất, có khả năng vận dụng tốt nhất để làm bàithi đạt kết quả cao.

1 Khai thác triệt để những nội dung cơ bản trong sách giáo khoa theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động trong quá trình lĩnh hội kiến thức của học sinh

- Kiến thức SGK về trật tự thế giới theo hệ thống Véc xai- Oasinhtơn trongSGK lớp 11 không được đề cập bằng một bài học cụ thể, nhưng giáo viên có thểkhai thác kiến thức về nội dung này ở bài 25( SGK 11 nâng cao), mục những nétchung về các nước tư bản chủ nghĩa trong những năm 1919-1929, dù rất sơ lượcnhưng cũng đủ để các em có những khái niệm cơ bản nhất về trật tự thế giớiđược xác lập ngay sau chiến tranh Thế giới thứ nhât

- Về trật tự thế giới 2 cực Ian ta, ở SGK lớp 12 nâng cao, nội dung kiếnthức được đề cập rất chi tiết, cụ thể, không chỉ ở Bài 1: Sự hình thành Trật tựThế giới sau Chiến tranh Thế giới thứ hai ( 1945-1949) mà còn nằm rải rác ởnhiều bài khác như Bài 10: Quan hệ quốc tế trong và sau thời kỳ chiến tranhlạnh; Bài 12: Tổng kết lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000 Vìthế, khi hướng dẫn học sinh làm việc với SGK, giáo viên cần định hướng chocác em những nội dung kiến thức cơ bản cần nắm chắc để các em có thể lựachọn và ghi nhớ

2 Sử dụng các phương tiện trực quan hợp lý để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức:

- Phương tiện trực quan luôn đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạyhọc lịch sử, với riêng nội dung về 2 trật tự thế giới trong thế kỷ XX, nhiều bản

đồ, tranh ảnh được khai thác hợp lý sẽ giúp cho học sinh khắc sâu kiến thức màkhông bị nhàm chán, ở chuyên đề này, khi tập trung làm rõ kiến thức về trật tựVec- Oa,tôi thường sử dụng bản đồ nước Đức, trước và sau hòa ước Vec xai đểcho học sinh thấy rõ những bất công mà nước Đức phải gánh chịu theo nội dung

bản hòa ước này, ngoài ra, còn sử dụng bản đồ châu Âu thời kỳ này để thấy rõ

sự tan rã của 4 đế quốc lớn ở châu Âu (Nga, Đức, Áo- Hung, Thổ Nhĩ Kì)

- Khi dạy về trật tự 2 cực Ianta, tôi cũng sử dụng rất nhiều bản đồ tranhảnh, cụ thể, có thể sử dụng bản đồ Chiến tranh thế giới thứ hai (Mặt trận châu

Âu và Bắc Phi) để cho học sinh thấy vị trí của bán đảo Crưm, trên đó là thànhphố nhỏ Ianta, nơi diễn ra hội nghị quyết định nhất để hình thành lên trật tự thếgiới 2, sử dụng bức ảnh 3 nguyên thủ tam cường trong hội nghị Ianta để làm rõ

vị thế của 3 nước (đặc biệt là 2 nước Liên Xô Và Mỹ) trong việc chi phối mốiquan hệ quốc tế sau chiến tranh…

3 Hướng dẫn học sinh tìm đọc, tham khảo các sách, báo, tài liệu tham khảo hợp lý

- Với chuyên đề này, để đạt hiệu quả cao, đáp ứng yêu cầu của học sinh thihọc sinh giỏi quốc gia, kiến thức ở SGK chỉ là nền tảng kiến thức cơ bản, giáoviên còn phải hướng dẫn cho học sinh tham khảo thêm nhiều tài liêu, sách báobên ngoài, đặc biệt, có thể khai thác tư liệu trên mạng Internet để bổ xung nhữnghiểu biết cho các em thêm phần phong phú, sinh động Tuy nhiên, do thời giancủa các em có hạn, hơn nữa, tham khảo kiến thức bên ngoài SGK, nhất lại lànhững vấn đề còn rất mới mẻ, thậm chí đang diễn ra thì tài liệu tham khảothường hay có hiện tượng nhiễu thông tin, hoặc có nhiều ý kiến, đánh giá tráichiều, làm khó cho học sinh trọng nhận thức, chính vì vậy, vai trò định hướngcủa giáo viên rất quan trọng và cần thiết Thông thường, khi dạy chuyên đề này,tôi hay yêu cầu học sinh tham khảo thêm các sách như: Lịch sử thế giới hiện đại( quyển 2) của tác giả Trần Thị Vinh và Lê Vân Anh- NXB Đại học sư phạm-2008; Lịch sử quan hệ quốc tế( 1917-1945) của Lê văn Quang NXB Giáo Dục-

Hà Nội - 2001; Lịch sử quan hệ quốc tế thế kỷ XX- NXB Giáo Dục- Hà Nội –2000…

4 Tổ chức cho học sinh trao đổi- đàm thoại để phát hiện kiến thức mới hoặc để phân tích, đánh giá vấn đề, hướng đến một nhận thức chung nhất

- Với phương pháp này, giúp học sinh có thể phát huy được tính tích cực,chủ động, sáng tạo tỏng học tập, đồng thời giúp các em tăng cường khả năng

diễn đạt, tăng kỹ năng hoạt động nhóm… để thực hiện công việc trao đổi vàđàm thoại được hiệu quả, tôi thường chủ động đề xuất hệ thống các câu hỏi, cácvấn đề để các em dựa vào đó thảo luận, phát hiện kiến thức mới hoặc tranh luận

để hướng đến những đánh giá, nhận thức vấn đề hoàn chỉnh nhất

5 Hướng dẫn học sinh so sánh, đối chiếu các sự kiện trong mối quan hệ

quốc tế ở 2 thời kỳ trước và sau chiến tranh thế giới thứ hai

- Những bài tập so sánh, đánh giá đã được học sinh của tôi làm khá hoànchỉnh ( Tôi sẽ trình bày cụ thể ở mục hệ thống câu hỏi và bài tập sau đây )

6 Trên cơ sở nhận thức sâu sắc kiến thức về 2 trật tự thế giới, giáo viên hướng dẫn cho học sinh kỹ năng vận dụng kiến thức đã học để đánh giá về thực tiễn cuộc sống hiện nay, tìm mối liên hệ giữa lịch sử thế giới và lịch sử

dân tộc Việt Nam, từ đó, hướng tới việc các em có thể dự đoán tương lai pháttriển của thế giới Qua đó, giáo dục cho các em ý thức trách nhiệm đối với quêhương, đất nước và cộng đồng

7 Hướng dẫn HS củng cố kiến thức thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập

- Như trên đã nói, đây là một chuyên đề rất quan trọng, kiến thức củachuyên đề rất hay được sử dụng để làm các bài thi học sinh giỏi các cấp, trong

đó có cả thi học sinh giỏi quốc gia nên việc củng cố kiến thức sẽ giúp học sinhnắm vững, nắm sâu kiến thức, từ đó có các em hoàn toàn có thể chủ động ứngphó với bất cứ một dạng câu hỏi nào trong quá trình thi cử

- Với những phương pháp vừa nêu trên, tôi đã vận dụng để cùng với họcsinh các đội tuyển của tôi hoàn chỉnh được những nhận thức cơ bản nhất về 2trật tự thế giới được thành lập trong TKXX, đồng thời còn được bổ sung thêmnhững kiến thức rất phong phú, sinh động Trên cơ sở đó, qua nhiều năm giảngdạy đội tuyển, chúng tôi đã hình thành được một hệ thống câu hỏi và bài tập màvới chủ quan của tôi cho rằng rất thiết thực trong quá trình ôn luyện cho các độituyển, may mắn toàn bộ nội dung này phù hợp với yêu cầu cuộc hội thảo nămnay do trường chuyên Vĩnh Phúc tổ chức nên tôi đã chọn để báo cáo trong cuộchội thảo này Mong được sự quan tâm và chia sẽ của các đồng nghiệp

II Nội dung kiến thức chính

1 Hiểu biết chung về trật tự thế giới

a Khái niệm về trật tự thế giới:

- Trật tự thế giới là sự sắp xếp, phân bổ và cân bằng quyền lực giữa các đế

quốc nhằm duy trì ổn định hệ thống quốc tế Trật tự thế giới chỉ có tính tươngđối do sự thay đổi so sánh lực lượng giữa các cường quốc Chiến tranh thế giới

là lúc thế giới mất trật tự (trật tự bị phá vỡ) và đi tới xác lập 1 trật tự mới củaquan hệ quốc tế

b Các trật tự đã từng tồn tại trong lịch sử thế giới:

+ Trong TK XIX, trật tự thế giới đã 2 lần được thiết lập nhưng chủ yếu trong phạm vi châu Âu:

- Trật tự Viên (1815- 1870) tức là sau chiến tranh Napoleong đến trước chiến tranh Pháp- Phổ (1871)

- Trật tự Phran Phuốc (1871- 1914) tức là sau chiến tranh Pháp- Phổ đến khi chiến tranh thế giới I bùng nổ

+ Sang TK XX, những trật tự thế giới theo ý nghĩa đầy đủ mới được xác lập:

- Trật tự theo hệ thống Véc Xai- Oasinhtơn tồn tại khoảng 20 năm ( Từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến trước Chiến tranh thế giới thứ hai)

- Trật tự 2 cực Ianta tồn tại gần nửa thế kỷ (1945- 1991)

2 Trật tự thế giới theo hệ thống Véc- xai - Oa-sinh-tơn

a Sự hình thành

- Cuối XIX, cùng với quá trình chủ nghĩa tư bản chuyển mạnh sang giai

đoạn đế quốc chủ nghĩa, những cuộc chiến tranh cục bộ đầu tiên đã bùngnổ Thế giới mất trật tự cục bộ

- Cuối XIX, đầu XX, sự hình thành và chạy đua vũ trang giữa 2 khối đếquốc Anh, Pháp, Nga và Đức, Áo- Hung dẫn đến chiến tranh thế giới I Thế giớirơi vào tình trạng mất trật tự

- Sau chiến tranh, các cường quốc ở châu Âu đều bị suy yếu, 2 nước tư bảnlâu đời là Anh và Pháp tuy chiến thắng nhưng nền kinh tế kiệt quệ bởi chiến

tranh và trở thành con nợ của Mỹ Italia bị khủng hoảng trầm trọng Ba đế quốcrộng lớn là Nga, Đức và Áo- Hung lần lượt sụp đổ Đế quốc Đức và Áo- Hungbại trận, bị tàn phá nặng nề bởi chiến tranh và những cuộc cách mạng bùng nổnên lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng.

- Ở bên ngoài châu Âu, Mỹ và Nhật không bị tàn phá bởi chiên tranh, thậmchí còn thu được nhiều lợi nhuận nhờ buôn bán vũ khí và hàng hóa trong chiếntranh đã vươn lên nhanh chóng, vượt qua nhiều nước tư bản ở châu Âu.- Tươngquan lực lượng giữa các cường quốc thay đổi rõ rệt, bất lợi cho các nước châu

Âu vốn vẫn quen chiếm vị trí trung tâm trong thế giới tư bản trước đây

- Cách mạng tháng 10 Nga đã tạo ra một chuyển biến căn bản của tình hìnhthế giới, CNTB không còn là một hệ thống duy nhất thống trị thế giới nữa.Nước Nga XHCN đã trở thành một thách thức nghiêm trọngvới các nước TBCN

- Trong bối cảnh ấy, để giải quyết những vấn đề do chiến tranh đặt ra, cácnước đế quốc thắng trận đã họp hội nghị Vecxai (1919- 1920) và Oasinh tơn(1921- 1922) để phân chia thành quả chiến tranh, hình thành khuôn khổ của trật

tự thế giới mới, đó là trật tự theo hệ thống Véc xai- Oasinhtơn Đây là một trật

tự thế giới do chủ nghĩa Đế quốc xác lập, trong đó 3 cường quốc Anh- Pháp- Mỹgiành được nhiều ưu thế nhất và “ 7/10 dân cư thế giới trong tình trạng bị nôdịch” như cách nói của Lê nin Ngay trong nội bộ phe Đế quốc cũng bị phânchia thành những nước thỏa mãn và bất mãn với hệ thống này, từ đó, tạo ra mầmmống của những xung đột quốc tế trong tương lai

b Hội Quốc Liên

- Ngày 10/1/1920, Hội Quốc Liên chính thức được thành lập với 44 thành

viên ban đầu nhất trí kí công ước sáng lập

- Hội Quốc Liên có 3 tổ chức chính là : Đại hội đồng (gồm tất cả các nước

thành viên, họp mỗi năm 1 lần vào tháng 9); Hội đồng thường trực (gồm 5 ủyviên là các cường quốc: Anh, Pháp, Mỹ, Nhật và Italia), sau còn lại 4 vì Mỹkhông tham gia, ngoài ra còn có 1 số ủy viên có kỳ hạn, mỗi năm họp 3 lần; Banthư ký thường trực như một nội các, làm việc hành chính thường xuyên

- Các cơ quan chuyên môn của hội Quốc Liên gồm có tòa án quốc tế và

một số tổ chức khác như tổ chức lao động quốc tê, tổ chức sưc khỏe, ủy banngười tị nạn

- Hội Quốc Liên là tổ chức quốc tế có quy mô lớn đầu tiên nhằm duy trì,

bảo vệ trật tự thế giới mới, ngăn ngừa các cuộc chiến tranh xung đột nhưng thựcchất, đó chỉ là công cụ của các nước đế quốc thắng trận nhằm duy trì nguyêntrạng trật tự thế giới mới có lợi cho họ.Tuy nhiên, vai trò của Hội Quốc Liên rất

mờ nhạt, mọi quyết định hầu như chỉ mang tính hình thức vì Hội Quốc Liênkhông có sức mạnh thực tế để thực thi các quyệt định của mình, hơn nữa, việc

Mỹ từ chối không tham gia vào Hội Quốc Liên cũng ảnh hưởng nghiêm trọngđến uy tín và sức mạnh của tổ chức này Diễn biến của mối quan hệ quốc tế sauchiến tranh thế giới thứ nhất sớm cho thấy sự bất lực của Hội Quốc Liên trongviệc giải quyết các vấn đề quốc tế

c Quá trình tồn tại và tan rã của trật tự thế giới theo hệ thống Vecxai Oasinhtơn

Để đảm bảo cho các điều khoản của các hiệp ước Vec xai Oasinhtơn

được thực hiện đầy đủ, đến những năm 20 của TK XX, các nước Đế quốc đã lầnlượt tiến hành thêm nhiều hội nghị quốc tế như Hội nghị Giênôvơ (Italia) diễn

ra 5/1922, ở hội nghị này, nước Nga xô viết lần đầu tiên được mời tham dự,nhưng do những bất đồng về quan điểm giải quyết các vấn đề chính nên hội nghịnày này hầu như không đạt được kết quả gì, dù vậy, bên lề hội nghị, vẫn có 1hiệp ước riêng rẽ được ký kết giữa Nga và Đức Sự kiện này đánh dấu sự xóimòn đầu tiên của trật tự thế giới sau CTTG I

- Sau Giênôvơ, các nước còn liên tiếp tiến hành các hội nghị quốc tế tạiLôdan (Thụy Sĩ- cuối 1922); Hội nghị Lôcácnô( Thụy Sỹ- 1925), ở hội nghịnày, Đức được kết nạp vào Hội Quốc Liên, đến 9/1926, Đức trở thành thànhviên chính thức của Hội Vào khoảng thời gian này, dường như có một sự hòadịu và xích lại gần nhau hơn trong quan hệ giữa các nước tư bản chủ nghĩa, trên

cơ sở đó, hiệp ước Briăng- Kelốtgiơ ( Pháp- 8/1928) được ký kết, hiệp ước này

được đánh giá là “đỉnh cao của làn sóng hòa bình trong thập niên 20” song

thực tế cho thấy việc đặt niềm tin vào hiệp ước này là “ ảo tưởng nguy hiểm” Vìngay sau đó, Anh và Pháp đã ký một thỏa thuận riêng rẽ về vấn đề vũ khí, và chỉ

1 năm sau đó, cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới xảy ra, 3 nước Đức Ý Nhật cũng đã tìm cách liên minh với nhau trong một phe Trục mang đầy màusắc hung hăng, hiếu chiến Hòa bình thế giới bị đe dọa nghiêm trọng, trật tự thếgiới đứng trước nguy cơ sụp đổ

Nước Đức bại trận đã bị các nước Đế quốc thắng trận quy kết trách nhiệm

về “ Tội ác gây chiến tranh” ở hội nghị Véc- xai, vì vậy, phải chịu những điềukhoản rất nặng nề về bồi thường chiến phí (132 tỉ Mác vàng), bị hạn chế vũtrang đến mức thấp nhất, mất đi 1/8 đất đai, 1/12 dân số, 1/3 mỏ than, 2/5 sảnlượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt Toàn bộ gánhnặng này đè lên vai nhân dân lao động Đức, nhưng thực tế lại không thủ tiêuđược tiềm lực kinh tế chiến tranh của Đức Thực tế cho thấy, nước Đức thời kỳđầu không có khả năng trả nợ, và sau đó cũng không mất một đồng nào vào việcbồi thường chiến phí Đặc biệt, từ 1924, các nước Mỹ và Anh còn đề ra các kếhoạch như Đâuét và Yơng nhằm giúp Đức phục hồi và phát triển nền kinh tế,Đến 1929, sản lượng công nghiệp Đức đã vượt cả Anh và Pháp Đức còn tăngcường tiềm lực quân sự của mình Từng bước một, Đức tìm cách thoát khỏinhững ràng buộc của hệ thống Véc xai, khôi phục chủ quyền kinh tế, tài chính,ngoại giao Đây cũng chính là biểu tượng cho sự xói mòn nghiêm trọng của trật

tự thế giới theo hệ thống Véc-xai - Oasinhtơn

- Khi cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 nổ ra, thế giới tưbản nhanh chóng phân chia thành 2 thế lực Các nước không có hoặc rất ít thuộcđịa gặp nhiều khó khăn về vốn, nguyên liệu và thị trường đã đi theo con đườngphát xít háo bộ máy nhà nước, thiết lập nền chuyên chính khủng bố công khainhằm cứu vãn tình trạng khủng hoảng trầm trọng của mình Các nước Đức-Nhật- Italia là điểm hình cho xu hướng này Trong suốt những năm 1929-1936,

3 nước này đã từng bước phá vỡ những điều khoản chính yếu của hệ thống xai - Oa-sinh-tơn và tích cực chuẩn bị chiến tranh phân chia lại thế giới Trongkhi đó, các nước nhiều thuộc địa, giàu tài nguyên như Mỹ, Anh, Pháp đã tìm đến

Véc-những giải pháp cải cách kinh tế- xã hội , duy trì nền dân chủ đại nghị tư sản vàđặc biệt, mong muốn duy trì nguyên trạng hệ thống Véc-xai - Oa-sinh-tơn Quan

hệ giữa các nước đế quốc trong thập niên 30 diễn biến ngay càng phức tạp Sựhình thành 2 khối đối lập- một bên là Đức- Italia và Nhật, một bên là Mỹ- Anh-pháp với cuộc chạy đua vũ trang ráo riết giữa 2 khối đã phá vỡ hệ thống thỏahiệp tạm thời Véc-xai - Oa-sinh-tơn, dẫn tới sự hình thành 2 lò lửa chiến tranh ởchâu Âu là Đức và Ý cùng một lò lửa chiến tranh ở châu Á là Nhật Bản Sựhung hãn của 3 tên phát xít gần như không gặp phải một sự ngăn cản có hiệu lựcnào, mọi phản ứng của các nước Anh, Pháp, Mỹ và đặc biệt của Hội Quốc Liên

là vô cùng yếu ớt và thiếu hiệu quả Như vậy, có thế nói khi 3 nước Đức- Nhật đi theo con đường phát xít hóa, chạy đua vũ trang nhằm phát động chiếntranh, phân chia lại thế giới, phá bỏ trật tự cũ, thành lập trật tự mới có lợi chomình Chiến tranh thế giới II bùng nổ, trật tự theo hệ thống Vécxai - Oasinhtơn

Ý-bị phá vỡ

d Đặc điểm

+ Phản ánh so sánh lực lượng mới giữa các nước tư bản Âu- Mỹ

+ Là sự phân chia thế giới và phân chia quyền lợi giữa các nước đế quốcthắng trận, áp đặt sự nô dịch với các nước bại trận, các nước thuộc địa, phụthuộc, như Lênin đã từng nói “ Đấy không phải là hòa ước, đấy là những điềukiện mà bọn ăn cướp tay cầm dao, buộc nạn nhân không có gì tự vệ phải chấpnhận”, vì vậy mà nó chứa đựng đầy mâu thuẫn, cũng chính vì thế đây là trật tựkhông bền vững chỉ mang tính chất tạm thời

+ Bản đồ chính trị thế giới có sự thay đổi: 4 đế quốc đã tan vỡ (Nga, Đức,Áo- Hung, Thổ Nhĩ Kì), trên cơ sở đó nhiều nước cộng hòa mới thành lập (BaLan, các nước Ban Tích, Áo, Hunggary, Tiệp Khắc, Nam Tư)

3 Trật tự thế giới 2 cực Ian ta

a Sự thành lập

* Hoàn cảnh triệu tập hội nghị Ian ta:

- Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới II bước vào giai đoạn kết thúc vớithắng lợi nghiêng về phe Đồng minh, trong nội bộ phe đồng minh chống phát xítnổi lên nhiều vấn đề quan trọng và cấp bách cần giải quyết đó là:

+ Nhanh chóng kết thúc chiến tranh

+ Đánh bại hoàn toàn các nước phát xít

+ Tổ chức lại một trật tự thế giới mới

+ Phân chia thành quả chiến thắng giữa các nước thắng trận, nhất là cáccường quốc giữ vai trò chủ yếu trong chiến tranh

=> Trong bối cảnh đó, một hội nghị quốc tế đã được triệu tập tại Ianta(Liên Xô) từ ngày 4-11/2/1945 với sự tham dự của nguyên thủ 3 cường quốc là:Xtalin (Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô); Rudơven (Tổng thống Mỹ);Sơcsin

(Thủ tướng Anh)

* Nội dung hội nghị:

- Hội nghị đã diễn ra trong không khí hết sức gay go, quyết liệt vì thực chấtnội dung hội nghị là cuộc tranh giành và phân chia thành quả thắng lợi chiếntranh giữa các thế lực tham chiến có liên quan mật thiết tới nền hòa bình và anninh thế giới sau này

- Cuối cùng, hội nghị đã đưa ra những quyết định quan trọng:

+ Thống nhất mục tiêu chung là tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức vàchủ nghĩa quân phiệt Nhật Để nhanh chóng kết thúc chiến tranh, trong thờigian từ 2 đến 3 tháng sau khi đánh bại phát xít Đức, Liên Xô sẽ tham chiếnchống Nhật ở châu Á

+ Thành lập tổ chức Liên Hợp Quốc nhằm duy trì hoà bình, an ninh thếgiới

+ Thoả thuận việc đóng quân ở các nước nhằm giải giáp quân đội phát xít,phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á giữa các cường quốc thắngtrận

Ở châu Âu: quân đội Liên Xô đóng quân ở Đông Đức, Đông Beclin và

các nước Đông Âu Quân đội Mỹ, Anh, Pháp đóng quân ở Tây Đức, Tây Beclin

và một số nước Tây Âu khác Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô,Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ Áo và Phần Lan là hai nước trunglập

Ở châu Á :

- Hội nghị chấp nhận những điều kiện để Liên Xô tham chiến chống Nhật:Giữ nguyêntrạng Mông Cổ; khôi phục quyền lợi của nước Nga đã bị mất dochiến tranh Nga- Nhật năm 1904: Trả lại Liên Xô phía Nam bán đảo Xakhalin

và các đảo xung quanh, 4 đảo trong quần đảo Curin; quốc tế hóa thương cảngĐại Liên (Trung Quốc) và khôi phục việc Liên Xô thuê cảng Lữ Thuận làm căn

cứ hải quân, Liên Xô cùng Trung Quốc khai thác đường sắt Nam Mãn Đại Liên

Châu Quân đội Mỹ chiếm đóng Nhật Bản , phía nam vĩ tuyến 38 trên bán đảoTriều Tiên Liên Xô đóng quân ở Bắc Triều Tiên Trung Quốc cần trở thành mộtquốc gia thống nhất và dân chủ; chính phủ Trung Hoa dân quốc cần cải tổ với sựtham gia của Đảng cộng sản và các đảng phái dân chủ; trả lại Trung Quốc vùngMãn Châu, đảo Đài Loan và Bành Hồ Các vùng còn lại của châu Á (ĐôngNam Á, Tây Á) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của các nước phư-ơng Tây

Theo thỏa thuận của hội nghị Pôtxđam (Đức, từ 17/7 đến 2/8/1945), việcgiải giáp quân Nhật ở Đông Dương được giao cho quân đội Anh vào phía Nam

vĩ tuyến 16 và quân đội Trung Hoa Dân quốc vào phía Bắc

* Hệ quả:

- Hội nghị Ianta đã thể hiện sự thay đổi trong tương quan lực lượng giữacác cường quốc trên thế giới so với trước đó, trong đó nổi lên vai trò và vị thế

có tính chất quyết định của 2 siêu cường là Mỹ và Liên Xô

+ Lúc này, các nước tư bản đứng đầu Tây Âu như Anh, Pháp đều bị chiếntranh tàn phá, các nước phát xít như Đức- Italia và Nhật bản đều là những nướcbại trận và hoàn toàn kiệt quệ Trong khi đó, Mỹ nổi lên như một siêu cườngquốc có khả năng khống chế toàn bộ thế giới tư bản cả về kinh tế và quân sự.Tất cả các nước tư bản ( Tây Âu và Nhật ) đều phải dựa vào Mỹ để phục hồi

nền kinh tế Đây chính là cơ hội bằng vàng để Mỹ vươn lên nắm quyền lãnh đạotrong hệ thống tư bản chủ nghĩa và thực hiện mưu đồ bá chủ thế giới.

+ Liên Xô có vị thế là lực lượng quyết định trong sự nghiệp tiêu diệt chủnghĩa phát xít nên vị trí quốc tế và ảnh hưởng của Liên Xô ngày càng được mởrộng Liên Xô là một siêu cường về sức mạnh quân sự, lại thoát khỏi thế bị côlập tuyệt đối trong thời kỳ trước chiến tranh Lúc này, bên cạnh liên Xô có rấtnhiều đồng minh quan trọng là hàng loạt các nước XHCN ở Đông Âu đã ra đời,

hệ thống XHCN đã xuất hiện Hơn nữa, ngay sau chiến tranh, phong trào cáchmạng thế giới lên cao, tấn công ồ ạt vào thành trì của chủ nghĩa đế quốc càngkhiến cho vị thế của Liên Xô được củng cố và khẳng định

+ Khi tương quan giữa các nước có sự thay đổi mạnh như vậy, mặt trậnĐồng minh chống phát xít hình thành trong chiến tranh đứng trước nguy cơ tan

rã Mỹ đã sớm nhìn nhận Liên Xô như một lực lượng có khả năng cản trở âmmưu bá chủ thế giới của mình nên đã sớm triển khai chính sách kiềm chế Liên

Xô Nhưng, do vị thế quốc tế của Liên Xô đã đạt đến đỉnh cao nhất kể từ sauthắng lợi của Cách mạng tháng 10, Liên Xô cũng trở thành nước duy nhất có thểtạo được thế cân bằng với Mỹ nên cả Mỹ và Liên Xô đều có những thỏa hiệp vớinhau để cùng sắp xếp trật tự thế giới mới sau chiến tranh

- Những quyết định của hội nghị Ianta cùng những thoả thuận sau đó của 3cường quốc đã trở thành khuôn khổ cho một trật tự thế giới mới từng bước đượcthiết lập trong những năm 1945- 1947, thường được gọi là Trật tự hai cực Ianta(một cực do Liên Xô đứng đầu, đại diện cho các nước XHCN, còn cực còn lại

do Mỹ đứng đầu, đại diện cho các nước TBCN Trật tự 2 cực Ianta tồn tại kéodài trong suốt thời kì Chiến tranh lạnh, từ 1947 đến 1991 sau khi Liên Xô sụp đổmới chấm dứt

b Tổ chức Liên Hợp Quốc

* Sự thành lập: Sau Hội nghị Ianta không lâu, từ ngày 25/4/1945 đến

ngày 26/6/1945 hội nghị đại biểu 50 nước họp tại Xanfranxixco (Mỹ) đã thôngqua bản Hiến chương và tuyên bố thành lập tổ chức Liên hợp quốc Ngày

24/10/1945, sau khi được Quốc hội các nước thành viên phê chuẩn, bản Hiếnchương chính thức có hiệu lực (Ngày này về sau trở thành Ngày Liên hợp quốc)

* Mục đích : Văn kiện quan trọng nhất của Liên Hợp Quốc là Hiến chương

đã nêu rõ mục đích của tổ chức này là:

- Duy trì hoà bình và an ninh thế giới.

- Phát triển các mối quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc

- Tiến hành hợp tác quốc tế trên cơ sở tôn trọng quyền bình đẳng giữa cácquốc gia và nguyên tắc dân tộc tự quyết

* Nguyên tắc hoạt động : Để thực hiện được các mục đích đó, Liên Hợp

Quốc hoạt động theo những nguyên tắc sau:

Bình đẳng giữa các quốc gia và nguyên tắc dân tộc tự quyết

Tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị của tất cả các nước

Không can thiệp vào công việc nội bộ của bất cứ nước nào

Giải quyết mọi tranh chấp quốc tế bằng phương pháp hoà bình

Chung sống hoà bình và sự nhất trí của 5 cường Quốc Liên Xô, Mỹ, Anh,Pháp, Trung Quốc

* Cơ cấu tổ chức :

- Các cơ quan chính: Hiến chương Liên hợp quốc quy định bộ máy tổ

chức của Liên hợp quốc gồm 6 cơ quan chính là:

+ Đại hội đồng là cơ quan lớn nhất gồm tất cả các nước thành viên, mỗinăm họp 1 lần Mọi vấn đề quan trọng (như bầu ủy viên không thường trực Hộiđồng bảo an, giải quyết các cuộc chiến tranh xung đột) phải được thông qua với2/3 số nước thành viên trở lên, những vấn đề khác phải được thông qua đa sốphiếu) ;

+ Hội đồng bảo an là cơ quan chính trị quan trọng nhất, giữ vai trò chủ yếutrong việc bảo vệ hòa bình an ninh thế giới; hoạt động thường xuyên HĐBAgồm 15 nước thành viên, trong đó 5 ủy viên thường trực không đổi là Liên Xô,

Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc (trước 1971 là chính quyền Đài Loan) và 10 nước

ủy viên k hông thường trực nhiệm kì 2 năm (có sự phân đều theo các châu lục).Mọi quyết định của Hội đồng bảo an phải được 9/15 nước thông qua, trong đó

có 5 nước ủy viên thường trực, phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc buộc

tất cả các nước phải thực hiện

+ Ban Thư kí là cơ quan hành chính- tổ chức của Liên hơp quốc, đứng đầu

là tổng thư kí, nhiệm kì 5 năm tối đa là 2 nhiệm kì liên tiếp

+ Hội đồng kinh tế và Xã hội (gồm 54 nước thành viên có nhiệm vụ giảiquyết đề xuất các vấn đề kinh tế xã hội) ; Hội đồng Quản thác (là cơ quan đượcLiên hợp quốc ủy thác quản lí điều hành một bộ phận lãnh thổ có tranh chấp;Toà án Quốc tế (đặt tại Lahay là cơ quan tư pháp của LHQ)

+ Ngoài ra Liên Hợp Quốc còn có nhiều tổ chức chuyên môn khác như:

T/c Lương thực nông nghiệp (FAO)

T/c Y tế thế giới ( WHO)

T/c Giáo dục, khoa học, văn hoá (UNESCO)

Quỹ Nhi đồng quốc tế (UNICEF)

Ngân hàng thế giới (WB)

Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP)

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA)

- Trụ sở đặt tại New York Đến năm 2008, Liên hợp quốc có 192 quốc giathành viên Liên hợp quốc hiện nay là một tổ chức quốc tế quan trọng và lớn

nhất hành tinh Liên Hợp Quốc trở thành một diễn đàn quốc tế vừa hợp tác,

vừa đấu tranh nhằm gìn giữ hòa bình, an ninh thế giới.

c Sự xói mòn và sụp đổ của Trật tự hai cực Ianta

+ Sự lớn mạnh của Tây Âu (đặc biệt sự ra đời của EEC biểu hiện ý muốnthoát khỏi sự khống chế của Mỹ) và Nhật Bản làm giảm phạm vi ảnh hưởng vàvai trò của Mỹ (cho thấy ảnh hưởng của Mỹ với đồng minh suy giảm đồng thờicho thấy các đồng minh trở thành đối thủ cạnh tranh với Mỹ)

+ Liên Xô mặc dù vẫn có vị thế đứng đầu, nhưng từ giữa những năm 70của thế kỷ XX bắt đầu có sự trì trệ về kinh tế, lại bộc lộ mâu thuẫn với TrungQuốc và 1 số nước Đông Âu ( Rumani) nên ảnh hưởng của Liên Xô cũng thuhẹp dần

+ Sự thắng lợi của phong trào giải phóng dân tộc làm thay đổi bộ mặt củakhu vực Á, Phi, Mỹ Latinh, phá bỏ phạm vi ảnh hưởng truyền thống của Mỹ vàTây Âu

+ Từ những năm 70 của TK XX, xu thế đối thoại xuất hiện, Chiến tranhlạnh có dấu hiệu tan băng, trật tự 2 cực bị phá vỡ từng mảng lớn

* Trật tự 2 cực Ianta sụp đổ:

+ Liên Xô và Mỹ rút dần "sự có mặt" của mình ở nhiều khu vực quan trọngtrên thế giới (phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô bị mất hết, còn phạm vi ảnhhưởng của Mỹ bị thu hẹp ở khắp nơi)

+ Sau sự sụp đổ của CNXH ở Liên Xô và Đông Âu; khối Đông Âu, phạm

vi ảnh hưởng của Liên Xô đã bị tan vỡ, cùng với nó là khối Liên minh phòngthủ Vacxava và Hội đồng tương trợ kinh tế SEV bị giải thể

+ Thế "hai cực" của hai siêu cường trong Trật tự 2 cực thực sự bị phá vỡ:Liên Xô bị khủng hoảng và tan rã từ góc độ một nhà nước và sức mạnh kinh tế,quân sự của Mỹ cũng bị suy giảm đáng kể so với Tây Âu và Nhật Bản

+ Sự vươn lên của Đức và Nhật Bản về kinh tế, chính trị là mối lo ngạithực sự cho Mỹ, Liên Xô

=> Sự tan rã của trật tự 2 cực Ianta không phải do chiến tranh mà là sự

suy yếu của 2 cực, sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thống XHCN và những thay đổi trong nội bộ phe TBCN.

d Đặc điểm