Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 thông qua dạy học giải toán

6 2.3.1 Giải pháp 1: Sử dụng hệ thống câu hỏi để rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 6 2.3.2 Giải pháp 2: Khai thác các tình huống, các bài tập mà người học dễ mắc sai lầm khi

MỤC LỤC

Trang

2.2 Thực trạng dạy học giải toán ở lớp 5- Trường tiểu học Ngư Lộc I 4

2.3 Các giải pháp đã sử dụng rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh

lớp 5

6

2.3.1 Giải pháp 1: Sử dụng hệ thống câu hỏi để rèn luyện tư duy phản

biện cho học sinh lớp 5

6

2.3.2 Giải pháp 2: Khai thác các tình huống, các bài tập mà người học

dễ mắc sai lầm khi tiếp thu hoặc khi giải toán để rèn luyện tư duy phản

biện cho học sinh

10

2.3.3 Giải pháp 3: Xây dựng hệ thống bài tập bổ sung để rèn luyện tư

duy phản biện cho học sinh

14

2.3.4 Giải pháp 4: Phối hợp các phương pháp dạy học theo hướng tích

cực hóa hoạt động của người học rèn luyện tư duy phản biện cho học

sinh.

16

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Mở đầu

1.1.Lí do chọn đề tài:

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương khóa XI (nghị quyết

số 29-NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo đã nêu 9 nhiệm

vụ quan trong của sự nghiệp đổi mới Giáo dục- Đào tạo Trong đó đáng chú ý là nhiệm vụ đổi mới Giáo dục- Đào tạo theo hướng coi trọng phẩm chất, năng lực của người học: “….tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đạt một chiều, ghi nhớ máy móc; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực ” Để đáp ứng sự đổi mới đó, chúng ta cần trang bị cho học sinh nhiều kĩ năng, trong đó kĩ năng tư duy phản biện là rất cần thiết và quan trọng Từ đó học sinh làm chủ được quá trình học tập của mình và bắt nhịp được với sự thay đổi nhanh chóng của tri thức

Ngày nay, tri thức của loài người tăng nhanh như vũ bão cả về số lượng và chất

lượng Các em cần biết cách tiếp thu chọn lọc tri thức từ nhiều nguồn khác nhau nhưng học sinh Việt Nam của chúng ta còn yếu và thiếu về khả năng phê phán chọn lọc tri thức để việc lĩnh hội đạt hiệu quả, thiết thực Như vậy, rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh là rất cần thiết

Dạy học môn Toán ở tiểu học không chỉ giúp học sinh có kiến thức, kĩ năng toán học mà còn tạo điều kiện rất tốt để giúp các em phát triển tư duy Trong đó tư duy phản biện là loại hình thức tư duy quan trọng cần được rèn luyện Nhưng thực

tế dạy học cho thấy việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh thông qua dạy học môn toán nói chung, dạy học giải toán nói riêng chưa được quan tâm đúng mức Thông thường, giáo viên chỉ quan tâm tới rèn kiến thức và kĩ năng giải toán

mà ít chú ý rèn luyện tư duy cho học sinh thông qua dạy học Nghĩa là giáo viên coi trọng tổ chức cho học sinh làm được càng nhiều càng tốt mà không quan tâm điều

gì sẽ đọng lại trong học sinh sau khi giải các bài toán ấy Mạch kiến thức giải toán lại có nhiều tiềm năng, nhiều cơ hội có thể khai thác để rèn luyện tư duy phản biện cho các em

Lớp 5 là lớp cuối bậc tiểu học, nhận thức của các em ở cuối của giai đoạn nhận thức cảm tính và chuẩn bị bước sang giai đoạn nhận thức lí tính Do đó, việc rèn luyện tư duy nói chung, rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh nói riêng trong dạy học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo tiền đề để tự tin học tiếp lên trung học

cơ sở

Qua tìm hiểu và trực tiếp giảng dạy, tôi thấy khả năng tư duy phản biện của các

em học sinh còn nhiều hạn chế, trong khi đó để giúp học sinh rèn luyện tư duy phản biện, đặc biệt là rèn luyện tư duy phản biện thông qua dạy học giải toán lại chưa có giải pháp hữu hiệu Từ thực tế trên, tôi nhận thấy vấn đề bồi dưỡng rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 thông qua dạy học giải toán là rất cần thiết Từ

các lí do trên, tôi đã chọn nghiên cứu: “Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh

lớp 5 thông qua dạy học giải toán”.

1.2, Mục đích nghiên cứu: - Giúp học sinh tiểu học hiểu và biết được biểu hiện

của tư duy phản biện trong học giải toán ở lớp 5

- Giúp cho học sinh tiểu học có lòng yêu môn Toán, thường xuyên có thói quen rèn luyện tư duy phản biện trong học tập môn Toán

- Giúp học sinh biết được làm thế nào để rèn luyện tư duy phản biện thông qua giải toán

- Trau dồi thêm kiến thức cho bản thân và là tài liệu tham cho các đồng nghiệp

- Thông qua nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiến của vấn đề, đề xuất một số biện pháp rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 thông qua dạy học giải toán

- Sáng kiến kinh nghiệm nhằm tìm cách phát huy tối đa năng lực phản biện của người dạy và người học trong dạy học giải toán Đồng thời tạo ra được một không khí dạy học dân chủ, thoải mái, góp phần làm nên sức hấp dẫn cho việc chiếm lĩnh tri thức toán học trong trường tiểu học

1.3 Đối tượng nghiên cứu: - Nghiên cứu quá trình dạy học giải Toán ở lớp 5,

trọng tâm là các dạng toán: + Dạng toán về quan hệ tỉ lệ

+ Dạng toán về tỉ số phần trăm

+ Dạng toán chuyển động đều

+ Một số dạng toán vận dụng kiến thức toán học vào tình huống thực tiễn

- Hệ thống các biện pháp rèn luyện tư duy phản biện của học sinh lớp 5 trong dạy

học giải toán

- Quá trình học giải toán của học sinh lớp 5A2 Trường tiểu học Ngư Lộc 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình dạy học, tôi sử dụng một số

phương pháp chủ yếu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm:

2.1 Cơ sở lí luận:

Tư duy phản biện là tư duy dựa trên sự tìm hiểu sâu rộng, xem xét các thông tin một cách thận trọng trong sự hoài nghi tích cực nhằm tìm hiểu hay giải quyết vấn đề theo hướng tối ưu Tư duy phản biện thường biểu lộ xu hướng cá nhân của học sinh, lập trường cá nhân, thái độ đánh giá của các em đối với hiện tượng được xem xét Đối với học sinh tiểu học, tư duy phản biện chỉ hình thành, phát triển trong môi trường học tập với điều kiện: Có đủ tri thức cần thiết, học sinh không thể

xem xét một cách có phản biện đúng đắn những cái mà các em không có hiểu biết cần thiết về nó Có thói quen kiểm tra các kết quả, các quyết định, hành động hay ý kiến phán đoán nào đó trước khi cho là nó đúng Có trình độ phát triển tương ứng

về trình bày những suy luận nghe có lí Có trình độ phát triển khá đầy đủ nhân cách: quan điểm cá nhân, lòng tin và lập trường

Tư duy phản biện có mối quan hệ mật thiết với các loại hình tư duy nói chung

và đặc biệt là với tư duy sáng tạo Tư duy phản biện tạo tiền đề tư duy sáng tạo hình thành và phát triển Tư duy phản biện có giá trị to lớn giúp cho người học nói riêng, con người nói chung đưa ra kết luận hay quyết định chính xác trước một tình huống cụ thể trong học tập cũng như trong cuộc sống Từ đó tạo cơ sở cho người học nói riêng, người lao động nói chung không ngừng đổi mới cách học, cách nghĩ, nâng cao khả năng tự học, tạo cơ sở để họ tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực

Trong dạy học giải Toán ở lớp 5, tư duy phản biện của học sinh được biểu hiện trong các bước sau:

- Khả năng phân tích đề bài

- Khả năng tự kiểm tra lại bài làm của mình

- Khả năng phát hiện và sửa lại chỗ sai trong bài giải cho trước, chỉ ra điểm chưa hợp lí trong đề bài

- Khả năng tranh luận để tìm ra cách giải một bài toán

- Khả năng thực hiện nhiều cách giải và lựa chọn cách giải tối ưu

Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 thông qua dạy học giải toán là việc tổ chức các hoạt động học tập nhằm hướng tới:

- Hình thành cho học sinh khả năng tiếp cận bài toán một cách cẩn thận, thu thập thông tin chính xác, xem xét vấn đề dưới nhiều góc độ khác nhau, liên hệ sâu rộng

để tìm hướng giải quyết bài toán

- Hình thành cho học sinh khả năng sàng lọc, lựa chọn giải pháp phù hợp và giải quyết bài toán trên cơ sở so sánh, đánh giá các giải pháp theo tiêu chuẩn xác định

- Hình thành cho học sinh khả năng kiểm tra, phát hiện chỗ sai, sửa chữa, nêu nguyên nhân sai; nhận xét, đánh giá, khẳng định hoặc bác bỏ lời giải bài toán

- Hình thành cho học sinh khả năng giải bài toán bằng nhiều cách và lựa chọn cách tối ưu

- Khuyến khích học sinh đề xuất cách giải bài toán mang tính độc đáo, sáng tạo Song thực tế cho thấy: Tư duy phản biện của HS lớp 5 trong mạch kiến thức giải toán cũng đã hình thành nhưng chưa phát triển đúng mức, chưa đồng đều giữa các biểu hiện, nhiều biểu hiện chưa rõ ràng Các bài toán giải thường không giải được bài toán bằng nhiều cách, học sinh yếu về khả năng tự kiểm tra bài làm của mình

GV còn hạn chế nhiều trong việc chữa lỗi và hướng dẫn HS tìm và nêu ra nguyên nhân sai

Hiện nay trong các trường Tiểu học, do cách dạy truyền thống của giáo viên mà khả năng phân tích- tìm hiểu đề bài, hiểu đề bài để dẫn tới cách giải thì tương đối

ổn nhưng việc tóm tắt hoặc nêu tên các yếu tố của bài toán hay nêu tên dạng toán thì chưa tốt, học sinh giải toán một cách máy móc, dập khuôn Thực trạng học toán trên phản ánh khả năng tư duy và diễn đạt của các em còn nhiều hạn chế Đây cũng

là điều dễ hiểu, vì ở lứa tuổi này, vốn sống của các em còn hạn hẹp Vậy làm thế nào để giúp các em yêu thích môn toán? Đây là vấn đề đặt ra cho những ai quan tâm đến hiệu quả giáo dục, đặc biệt là đối với những giáo viên đang trực tiếp giảng dạy

2.2 Thực trạng dạy học giải toán ở lớp 5 - Trường tiểu học Ngư Lộc 1:

Giải toán được coi là mạch kiến thức khó đối với giáo viên và học sinh Trong

đó, từ trước tới nay, giải toán lớp 5 được coi là khó dạy và khó học hơn cả Việc rèn luyện, củng cố kĩ năng kĩ xảo rèn luyện tư duy phản biện của học sinh ở mạch kiến thức này gần như chưa có, bởi vậy, học sinh không thể tránh khỏi những khó khăn, thiếu sót trong quá trình làm bài

Qua việc dự giờ một số giáo viên khi dạy và học giải toán, còn bộc lộ một số tồn tại sau:

2.2.1 Nhận thức của giáo viên về tư duy phản biện:

Nhận thức của giáo viên về tư duy phản biện còn yếu, đa số giáo viên không

có hiểu biết đầy đủ về khái niệm tư duy phản biện cũng như rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Đa số giáo viên đều khẳng định sự cần thiết phải rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học môn toán ở tiểu học nói chung, dạy học giải toán ở lớp 5 nói riêng, song họ chưa biết phải rèn luyện bằng cách nào? rèn luyện khi nào?

Hầu hết giáo viên đều công nhận họ đã thực hiện nhiều hoạt động trong dạy học giải toán có liên quan đến việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh, bởi lẽ do việc vận dụng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay đã tạo điều kiện để giáo viên thực hiện các hoạt động dạy học có tác dụng rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học mà chính bản thân họ cũng không nhận ra điều đó Vì thế mà việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh chỉ diễn ra một cách ngẫu nhiên, chưa

có biện pháp cụ thể thích hợp nên tư duy phản biện của các em chưa phát triển tốt Nhìn chung, giáo viên chưa thực sự rèn cho học sinh tư duy phản biện ở các

kỹ năng làm bài sau:

- Kĩ năng phát hiện lỗi sai, chỉ ra nguyên nhân và cách sửa chữa các lỗi sai đó trong lời giải cho trước

- Kĩ năng lựa chọn cách giải tối ưu cho một bài toán

- Giáo viên chưa chuẩn bị tốt các điều kiện trước khi dạy - học giải toán

- Giáo viên chưa quan tâm triệt để đến việc nhận xét, sửa chữa cho học sinh

- Một số giáo viên xem nhẹ, bỏ qua một số kĩ năng, thao tác cần rèn luyện cho

HS như: kĩ năng tìm hiểu đề, kĩ năng phát hiện lỗi và sửa chữa lỗi,

- Một số giáo viên còn lúng túng về phương pháp dạy học, khả năng tổ chức tiết dạy giải toán

2.2.2 Về học sinh:

- Tư duy phản biện của học sinh trong học tập mạch kiến thức giải toán đã ít nhiều được hình thành và phát triển song chưa tương xứng vơi thời gian và công sức của cả thầy và trò

- Khi làm bài, nhiều em thiếu khả năng liên hệ đề bài với kiến thức đã học để tìm

ra cách giải

- Đa số các em biết xác định đúng trình tự các yếu tố phải tìm để đi đến lời giải của bài toán nhưng chưa biết xây dựng kế hoạch giải toán,

- Thông thường các em mới chỉ nhận xét bài làm của bạn là đúng hay sai, tốt hay chưa tốt mà chưa chỉ rõ đúng ở chỗ nào, sai ở chỗ nào, tốt chỗ nào, chưa tốt chỗ nào ?

- Học sinh chỉ quan tâm đến kết quả cuối cùng của bài toán mà ít quan tâm đến

từng bước giải nên nhiều em không phát hiện được lỗi sai trong bài Một số em chỉ phát hiện được chỗ sai trong bài chứ chưa nêu được nguyên nhân sai

Sau khi nghiên cứu phương pháp dạy học môn Toán ở Tiểu học đặc biệt là

phần dạy học mạch kiến thức giải toán Qua dự giờ thăm lớp, tham khảo giáo viên trực tiếp giảng dạy, qua trực tiếp giảng dạy và chấm bài cho học sinh lớp 5A2, tôi nhận thấy: Khi gợi ý cho các em cách tìm hiểu – phân tích đề bài, thực hiện lời giải các em có thể tiếp cận được Nhưng khi vận dụng vào xây dựng kế hoạch giải bài toán, giải bằng nhiều cách, lựa chọn cách giải tối ưu nhất trong các cách giải cho trước thì các em hay lúng túng, khó khăn khi sử dụng các phương tiện ngôn ngữ để diễn đạt lời giải cho đúng, cho chính xác Những khó khăn, lúng túng này trở thành phổ biến với nhiều học sinh dẫn đến kết quả học tập môn Toán, đặc biệt là giải toán không cao, cụ thể:

Tổng số HS Kết quả đạt được của học sinh

Điểm 9-10 Điểm 7-8 Điểm 5-6 Điểm 3-4 Điểm 1-2 Điểm 0

Kết quả khảo sát trên phản ánh chất lượng học mạch kiến thức giải toán của học sinh còn rất hạn chế, đặc biệt là chất lượng bài giải toán, học sinh chưa thực hiện được các yêu cầu của một bài giải như:

- Bài giải còn trình bày chưa hợp lí, khoa học

- Sắp xếp lời giải của bài toán lộn xộn, diễn đạt bài giải chưa rõ ràng, dùng từ thiếu chính xác

Từ ý nghĩa, thực tiễn của vấn đề trên, qua việc điều tra thực trạng về dạy và học giải toán ở Trường Tiểu học Ngư Lộc 1 và dựa vào nội dung mạch kiến thức

giải toán ở lớp 5, tôi đã mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm trong " Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 thông qua dạy học giải toán”

2 3 Các giải pháp đã sử dụng rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5 thông qua dạy học giải toán:

2.3 1.Giải pháp 1: Sử dụng hệ thống câu hỏi để rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 5.

Trong dạy học nói chung, dạy học môn Toán ở tiểu học nói riêng, đặt câu hỏi

là việc làm phổ biến, thường xuyên của người giáo viên Vấn đề là ở chỗ đặt câu hỏi như thế nào thì kích thích được tư duy phản biện của học sinh, đồng thời tích cực hóa hoạt động học tập của các em và nâng cao chất lượng dạy học? Như thế, đòi hỏi người giáo viên phải vận dụng kĩ thuật đặt câu hỏi thì mới đạt được dụng ý

sư phạm đã đề ra

2.3 1.2 Cách thực hiện: Trong giải pháp này, tôi sử dụng hệ thống câu hỏi để

rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh nghĩa là câu hỏi được sử dụng với tư cách

là một biện pháp nhằm hỗ trợ rèn luyện tư duy phản biện cho các em Có thể hiểu

“câu hỏi” ở đây gồm cả câu hỏi thông thường (có từ để hỏi, có dấu chấm hỏi ở cuối câu) và các yêu cầu, đề nghị (các lệnh) mà giáo viên đưa ra cho học sinh thực hiện Quá trình suy nghĩ để trả lời các câu hỏi hay thực hiện các yêu cầu sẽ làm học sinh bộc lộ tư duy phản biện của mình Do vậy, giáo viên tổ chức cho học sinh trả lời các câu hỏi chính là quá trình rèn luyện tư duy phản biện cho các em Muốn làm được điều đó thì việc sử dụng câu hỏi của giáo viên trong dạy học giải toán phải đảm bảo các nguyên tắc cơ bản sau:

- Đảm bảo tính sư phạm: dễ hiểu, rõ ràng, ngắn gọn, vừa sức đối với học sinh,

- Đảm bảo tính khoa học: chính xác về kiến thức, có mục đích xác định, có hình thức thể hiện phù hợp

- Đảm bảo tính lo-gic, tính hệ thống các câu hỏi theo dụng ý sư phạm nhất quán, gợi hướng phát triển tự nhiên của vùng kiến thức gần nhất

- Đảm bảo tính đa dạng, tính phát triển liên tục theo mức độ phát triển và trình độ học tập của học sinh

Hiệu quả của hệ thống câu hỏi không chỉ phụ thuộc vào trình độ chuyên môn và

kĩ năng sư phạm của giáo viên mà còn phụ thuộc nội dung và đối tượng dạy học trong một tình huống dạy học cụ thể Khi sử dụng biện pháp này, chúng ta có thể thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Xác định mục đích dạy học, tính chất của nội dung bài học, đối tượng dạy

học

Bước 2: Phân chia nội dung bài học thành các đơn vị tri thức nhỏ sát với mục tiêu

thành phần của tiết học Diễn đạt các đơn vị kiến thức theo các mệnh đề để có thể chuyển thành dạng câu hỏi gợi ý cho người học tự tìm kiếm

Bước 3: Dự kiến phần nội dung sẽ sử dụng câu hỏi, mục đích câu hỏi, dạng câu

hỏi, số câu hỏi (Đặt câu hỏi ở chỗ nào; đặt mấy câu để gợi ý dẫn dắt tìm kiến thức mới hay để kiểm tra thăm dò kiến thức; dạng câu hỏi nào)

Bước 4: Chính xác hóa các câu hỏi theo mục đích sư phạm, dự kiến đặt thêm hoặc

bỏ bớt câu hỏi cho phù hợp với đối tượng cụ thế

Biện pháp này có thể vận dụng ở cả dạng bài học hình thành cách giải dạng toán mới và dạng bài luyện tập, củng cố kĩ năng giải toán

* Đối với dạng bài hình thành cách giải dạng toán mới:

Trong bài học này, câu hỏi chủ yếu được sử dụng ở phần hình thành kiến thức mới Trong đó, giáo viên khéo léo thông qua hệ thống các câu hỏi để gợi mở, dẫn dắt học sinh tìm ra cách giải của dạng toán mới trên cơ sở vốn kiến thức và kĩ năng

đã có Hay nói cách khác đi, giáo viên thông qua hệ thống câu hỏi để giúp học sinh tìm tòi lời giải bài toán Vì vậy, câu hỏi cần được chú trọng đặc biệt ở bước tìm hiểu bài - xây dựng kế hoạch giải

Giáo viên có thể chia nhỏ thành các câu hỏi thành các câu hỏi theo mẫu:

+ Em có thể chỉ ra (gạch chân) các từ ngữ quan trọng( hoặc các con số quan trọng) trong đề bài được không? +Em hãy tóm tắt bài toán

+Em hãy chỉ ra: Cái đã cho của bài toán, cái phải tìm của bài toán

+ Bài toán trên thuộc dạng toán nào(nếu có) trong các dạng toán em đã được học? Bài toán trên liên quan đến dạng toán nào trong các dạng toán em đã được học? Có thể vận dụng dậng toán nào(kiến thức nào?) để giải bài toán trên?

+ Để giải được bài toán trên, em phải tìm được: Cái phải tìm thứ nhất là gì? Cái phải tìm thứ hai là gì? Cái phải tìm thứ là gì?

Nếu học sinh vẫn không xác định được các yếu tố phải tìm để xây dựng kế hoạch giải thì giáo viên có thể tiếp tục gợi ý, dẫn dắt bằng các câu hỏi sau:

Từ , ta suy ra điều gì? Vì sao?

Biết , cho phép ta tìm được yếu tố nào? Vì sao?

Để tìm được , ta phải tìm được yếu tố nào? Tại sao?

Để tính được , ta phải làm thế nào? (hoặc làm phép tính gì?) Tại sao?

Sau khi học sinh đã trả lời được các câu hỏi gợi ý và tìm ra cách giải, giáo viên yêu cầu học sinh trình bày lời giải và hệ thống lại các bước giải để ghi nhớ

Trong tình huống dạy học cụ thể, giáo viên căn cứ vào trình độ nhận thức của học sinh, vào nội dung bài học, vào khả năng sư phạm của mình để xây dựng số lượng câu hỏi cũng như cách diễn đạt các câu hỏi sao cho học sinh dễ hiểu, dễ trả lời để đạt được dụng ý sư phạm đề ra

Ví dụ: Tiết 18, bài “Ôn tập và bổ sung về giải toán (tiếp theo)

Nội dung: Trích hoạt động hướng dẫn học sinh hình thành cách giải “rút về đơn vị”

Bước 1: + Xác định mục tiêu dạy học: Hình thành cách giải “rút về đơn vị”

+ Tính chất của nội dung bài học: Bài hình thành cách giải của dạng toán mới + Đối tượng dạy học: Học sinh lớp 5 đại trà

Bước 2: Phân chia nội dung bài học thành 3 đơn vị tri thức nhỏ sát với mục tiêu thành phần của tiết học Diễn đạt các đơn vị kiến thức theo các mệnh đề:

+ Biết mức làm của mỗi người như nhau, vậy số ngày làm giảm thì số người sẽ thay đổi

+ Biết đắp nền nhà trong hai ngày thì cần 12 người, suy ra số người để đắp xong nền nhà trong 1 ngày

+ Biết đắp nền nhà trong 1 ngày thì cần 24 người, suy ra số người để đắp xong nền nhà trong 4 ngày

Bước 3: + Dự kiến phần nội dung sẽ sử dụng câu hỏi: Phần dẫn dắt học sinh tìm và thực hiện cách giải rút về đơn vị

+ Mục đích hỏi: Gợi ý cho học sinh phát hiện cách giải bài toán

+ Dạng câu hỏi: Câu hỏi theo mẫu: thay đổi như thế nào?/vì sao?

+ Số câu hỏi: 5 câu

Bước 4: Chính xác hóa các câu hỏi theo mục đích sư phạm: Đặt thành 5 câu hỏi dưới đây:

Câu hỏi 1: Biết mức làm của mỗi người như nhau, vậy số ngày làm giảm thì số

người sẽ thay đổi như thế nào? (HS đọc đề bài và tóm tắt đề bài, nêu cái đã cho, cái phải tìm của bài toán 2 ngày: 12 người; 4 ngày: người HS trả lời được: Số ngày làm giảm thì số người làm sẽ tăng)

Câu hỏi 2: Biết đắp nền nhà trong hai ngày thì cần 12 người Nếu muốn đắp xong

nền nhà trong 1 ngày thì cần bao nhiêu người?

Câu hỏi 3:

Vì sao tính số người đắp xong nền nhà trong 1 ngày bằng cách lấy 12 x 2?(HS

trả lời Vì số ngày làm giảm đi 2 lần thì số người làm tăng lên 2 lần nên lấy 12 x 2 )

Giáo viên kết luận: Số ngày làm giảm đi bao nhiêu lần thì số người làm tăng lên

bấy nhiêu lần

Câu hỏi 4: Biết đắp nền nhà trong 1 ngày thì cần 24 người, vậy cần bao nhiêu

người để đắp xong nền nhà trong 4 ngày?

Câu hỏi 5:

Vì sao tính số người đắp xong nền nhà trong 4 ngày bằng cách lấy 24 : 4?

Giáo viên kết luận: Số ngày làm tăng lên bao nhiêu lần thì số người làm giảm đi

bấy nhiêu lần

* Đối với dạng bài luyện tập, củng cố, phát triển kĩ năng giải toán:

Câu hỏi trong dạng bài học này được dùng với mục đích chủ yếu để:

- Củng cố, hệ thống hóa cách giải các dạng toán đã học

- Chẩn đoán cách giải - Mở rộng, nâng cao kĩ năng giải toán

Do vậy, câu hỏi thường có dạng:

+ Bài toán thuộc dạng toán nào trong các dạng toán đã học? Bài toán này liên quan đến dạng toán nào đã học? Em liên hệ bài toán này với dạng nào?

+ Trong lời giải trên, bước nào được gọi là bước ? Vì sao sai như vậy? Lời giải tốt hoặc chưa tốt? Tốt ở chỗ nào? Chưa tốt ở chỗ nào? Giải thích vì sao tốt (chưa tốt) + Còn cách giải nào hay hơn không? Em có thể tìm được cách giải hơn hơn không?

Có cách giải nào ngắn gọn và dễ hiểu hơn không? Liệu có sai lầm nào trong cách giải trên không? Có thể tìm cách giải khác được không?

+ Trong bài toán này, chúng ta cần lưu ý điều gì (về đơn vị đo các đại lượng, về câu lời giải, về trình bày phép tính, )?

+ Khi giải dạng toán ,chúng ta cần chú ý điều gì?

Ví dụ: Tiết 20, Bài ‘ Luyện tập chung”

Sau khi tổ chức cho học sinh làm bài tập 4 trong sách giáo khoa, giáo viên có thể nêu các câu hỏi với mục đích sau:

- Để hệ thống hóa, củng cố, khắc sâu cách giải các dạng toán như sau:

+ Em hãy cho biết mỗi bài toán trên thuộc dạng toán nào trong các dạng toán đã học?

+ Trong bài 3, bước nào được gọi là bước tìm tỉ số?

+ Trong bài 4, bước nào được gọi là bước rút về đơn vị?

- Để mở rộng cách giải các dạng toán:

+ Bài 3 có thể giải bằng cách khác (cách rút về đơn vị) được không?

+ Bài 4 có thể giải bằng cách khác (cách tìm tỉ số) được không?

- Để củng cố về các mối quan hệ tỉ lệ:

+ Tổng số gam gạo không đổi, khi gấp số bao gạo lên một số lần thì số ki-lô-gam ở mỗi bao thay đổi như thế nào?

+ Tổng số tiền không đổi, khi giá tiền mua một quyển vở giảm đi một số lần thì số

vở mua được thay đổi như thế nào?

+ Số km đi được mỗi giờ không đổi, khi gấp thời gian đi lên một số lần thì quãng đường đi được thay đổi như thế nào?

+ Mức làm việc của mỗi người là như nhau, khi số người gấp lên một số lần thì tổng số sản phẩm làm được thay đổi như thế nào?

2. 3.1.2 Một số lưu ý khi thực hiện giải pháp:- Cần bám sát 4 nguyên tắc và 4

bước khi đặt câu hỏi như đã nêu ở trên để việc sử dụng câu hỏi đạt kết quả tốt, tránh lạm dụng câu hỏi làm cho không khí giờ học nặng nề, giáo điều, khuôn sáo

- Ngôn ngữ của giáo viên khi đặt câu hỏi phải hết sức linh hoạt, phải đảm bảo tính hấp dẫn, gây chú ý cho học sinh, ngữ điệu lời nói cần thay đổi để nhấn mạnh vào các từ để hỏi Vì sao?, Như thế nào? Tốt chưa? .) Điều này thuộc về khả năng sư phạm của mỗi giáo viên và chúng ta có thể cải thiện được

2.3.2: Giải pháp 2: Khai thác các tình huống, các bài tập mà người học dễ mắc sai lầm khi tiếp thu hoặc khi giải toán để rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh.