Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 trong dạy học văn nghị luận

Tình hình nghiên cứu về năng lực tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận ở lớp 10 Vấn đề rèn luyện các kĩ năng để phát triển năng lực viết văn, rèn luyện năng lực tư duy phản biện

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ THỊ DIỆU PHƯƠNG

RÈN LUYỆN TƯ DUY PHẢN BIỆN

CHO HỌC SINH LỚP 10 TRONG DẠY HỌC

VĂN NGHỊ LUẬN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ THỊ DIỆU PHƯƠNG

RÈN LUYỆN TƯ DUY PHẢN BIỆN

CHO HỌC SINH LỚP 10 TRONG DẠY HỌC

VĂN NGHỊ LUẬN

Ngành: LL VÀ PP DẠY HỌC VĂN - TIẾNG VIỆT

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thu Thủy

THÁI NGUYÊN, NĂM 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Thu Thủy Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Tác giả luận văn

Vũ Thị Diệu Phương

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp cuối khóa, em

đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, khoa Sau Đại học, Ban giám hiệu trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, Ban giám hiệu trường THPT Ngô Quyền Đặc biệt, với tất cả tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thị Thu Thủy - người đã hết lòng tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô và bạn bè đồng nghiệp đã giúp

đỡ nhiệt tình, tạo mọi điều kiện thuận lợi, hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài này

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới những người thân yêu đã luôn bên em, động viên, khích lệ em trong những ngày học tập ở trường

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 8 năm 2019

Tác giả luận văn

Vũ Thị Diệu Phương

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Các phương pháp nghiên cứu 6

6 Giả thuyết khoa học 7

7 Cấu trúc đề tài 7

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 8

1.1 Cơ sở lí luận 8

1.1.1 Văn nghị luận 8

1.1.2 Tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận 11

1.1.3 Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 10 17

1.2 Cơ sở thực tiễn 19

1.2.1 Nội dung dạy học văn nghị luận trong chương trình và SGK Ngữ văn lớp 10 19

1.2.2 Thực trạng rèn luyện tư duy phản biện trong chương trình dạy học văn nghị luận cho học sinh lớp 10 ở trường phổ thông 24

1.2.3 Đánh giá thực trạng 29

Chương 2 CÁCH THỨC TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG RÈN

LUYỆN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH LỚP 10 TRONG

DẠY HỌC VĂN NGHỊ LUẬN 32

2.1 Yêu cầu đối với việc rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận 32

2.1.1 Yêu cầu đối với nội dung dạy học 32

2.1.2 Yêu cầu đối với phương pháp 33

2.1.3 Yêu cầu đối với giáo viên và học sinh 33

2.1.4 Yêu cầu đối với hoạt động đánh giá kết quả rèn luyện 35

2.2 Xây dựng câu hỏi, bài tập rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học viết văn nghị luận 35

2.2.1 Dạng câu hỏi rèn luyện kĩ năng tìm ý, lập dàn ý 36

2.2.2 Dạng câu hỏi phát hiện cách triển khai ý sai, sửa lỗi triển khai ý sai 38

2.2.3 Dạng câu hỏi đề xuât cách triển khai ý khác 40

2.2.4 Dạng câu hỏi triển khai viết một đoạn văn trên cơ sở một đoạn văn 42

2.2.5 Dạng câu hỏi viết một đoạn văn dựa trên câu chủ đề cho trước 43

2.2.6 Dạng câu hỏi xác định luận điểm, luận cứ và lựa chọn phương pháp lập luận cho một đề bài cụ thể 44

2.3 Tổ chức các hoạt động rèn luyện năng lực tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 trong văn nghị luận 45

2.3.1 Hoạt động học tập trước giờ học 45

2.3.2 Hoạt động học tập trong giờ học 47

2.3.3 Thiết kế hoạt động học tập sau lớp học 65

Kết luận chương 2 66

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 67

3.1 Mục đích thực nghiệm 67

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 67

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 67

3.2.2 Địa bàn thực nghiệm 67

3.3 Nội dung thực nghiệm 68

3.4 Hình thức thực nghiệm 68

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 87

3.5.1 Phân tích kết quả thực nghiệm 87

3.5.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm 87

Tiểu kết chương 3 94

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Yêu cầu đổi mới giáo dục PT hiện nay dạy học theo phát triển năng lực Sản phẩm đào tạo là những con người giải quyết được vấn đề trong thực tiễn, muốn có năng lực ấy học sinh phải thành thục kĩ năng có tư tưởng, thái độ tốt Như vậy việc rèn luyện tư duy phản biện là rất cần thiết và đáng được quan tâm

1.2 Văn nghị luận có một vị trí quan trọng trong chương trình SGK môn ngữ văn THPT Việc học làm văn nghị luận là một công việc, một yêu cầu rất trọng yếu của việc học văn trong nhà trường bởi văn nghị luận có thể thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Nó là vũ khí khoa học và vũ khí tư tưởng sắc bén, giúp cho con người nhận thức đúng đắn các lĩnh vực của đời sống xã hội và hướng dẫn thúc đẩy hoạt động thực tiễn của con người Văn nghị luận giúp học sinh biết vận dụng tổng hợp các tri thức đã học từ tự nhiên đến xã hội, rèn luyện khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ, khả năng diễn đạt tư duy logic khoa học, có năng lực đánh giá, năng lực cảm thụ thẩm mĩ… góp phần tích cực vào việc phát triển toàn diện nhân cách con người Việc rèn luyện

tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận là một việc làm vô cùng cần thiết nhưng trong thực tế nhà trường rèn luyện kĩ năng tư duy phản biện còn yếu và chưa được quan tâm

1.3 Học sinh THPT đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cả về thể chất lẫn trí tuệ, tính cách Việc bồi dưỡng và phát triển năng lực toàn diện cho học sinh cũng như hình thành ở các em những phẩm chất tốt đẹp là điều cần thiết Trong đó rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh đóng một vai trò quan trọng

để đáp ứng yêu cầu đó Nhưng làm thế nào để học sinh có hứng thú đối với bài học để từ đó cơ hội phát triển ở các em những năng lực, phẩm chất là điều mỗi giáo viên trăn trở và suy nghĩ

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi đã chọn đề tài “Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 trong dạy học văn nghị luận” với mong

muốn tìm ra hướng đi, một giải pháp dù là rất nhỏ để việc dạy ngữ văn nói chung và dạy học làm văn nói riêng đạt hiệu quả cao hơn đáp ứng mục tiêu giáo dục và nhu cầu của xã hội

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về dạy học văn nghị luận ở trường phổ thông

Văn nghị luận đã có từ lâu đời và nội dung của nó đã được đề cập từ lâu trong chương trình và SGK Văn nghị luận là một thể loại văn chính của phần làm văn trong bộ môn Ngữ Văn nên từ lâu nó đã trở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều tác giả

Giáo trình làm văn (tập 1), NXBGD (1989) của tác giả Đình Cao - Lê A,

đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản về văn bản nghị luận văn học và việc rèn luyện phương pháp và kĩ năng làm văn nghị luận Trong đó đi sâu nghiên cứu phương pháp và kĩ năng làm bài văn nghị luận văn học Đó là kĩ năng phân tích

đề, lập dàn ý, viết đoạn văn, viết câu, dùng từ Trong từng phần của tác giả bàn luận rất tỉ mỉ và cụ thể ở kĩ năng phân tích đề sau khi nêu tầm quan trọng của việc phân tích đề, tác giả hướng dẫn người đọc tìm hiểu kết cấu, một đề bài rồi cuối cùng là giới thiệu các thao tác cần tiến hành khi phân tích đề Ở phần kĩ năng viết đoạn văn tác giả lần lượt trình bày những kiến thức cơ bản về dàn ý, trong đó bổ ích nhất là phương pháp làm dàn ý Tương tự sang phần kĩ năng viết đoạn văn các tác giả cũng lần lượt trình bày khái niệm, các kiểu mô hình cấu trúc của đoạn văn và đặc biệt là quá trình viết một đoạn văn Có thể nói với cách trình bày khoa học, rõ ràng cộng với những kiến thức sâu rộng về kĩ năng làm văn nghị luận, cuốn giáo trình của hai tác giả thực sự là tài liệu quý giá, bổ ích đối với giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học làm văn nghị luận văn học

Trong cuốn Làm văn-Từ lý thuyết đến thực hành, NXB GD, Hà Nội

(1997) tác giả Đỗ Ngọc Thống đã khảo sát tài liệu đề cập đến việc rèn luyện các kĩ năng làm văn của tác giả như: Lê A, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, Trần Thanh Đạm… Qua khảo sát, tác giả đã thống kê được 28 kĩ năng làm văn được đề cập đến trong các tài liệu Trong đó có một số kĩ năng được các tài liệu

nhắc đến khá nhiều như: tìm hiểu đề, tìm ý, lập dàn ý, xây dựng đoạn văn, lập luận, chọn và trình bày dẫn chứng… Như vậy có thể thấy đó là những kĩ năng rất quan trọng đối với quá trình tạo lập văn bản, cần phải rèn luyện cho học sinh thực hành tốt những kĩ năng này

Trong cuốn Rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận, NXB GD (2003), tác

giả Bảo Quyến đã mang đến cho người đọc những kiến thức rất cụ thể, chi tiết

về loại văn nghị luận Tác giả đã nêu ra phương pháp làm bài đối với từng kiểu bài nghị luận (phân tích, chứng minh, bình luận…) trong kiểu bài phân tích lại chia nhỏ ra từng dạng: phân tích tác phẩm tự sự trữ tình, phân tích nhân vật tự

sự trữ tình, phân tích khía cạnh của tác phẩm Tiếp đó tác giả bàn về quá trình làm một bài văn nghị luận, hướng dẫn cách xác định yêu cầu của đề, lập dàn ý, triển khai thành văn bản, cuối cùng rèn luyện kĩ năng xây dựng đoạn, liên kết đoạn và cách sử dụng dẫn chứng trong bài văn nghị luận cho học sinh Đây cũng là một tài liệu bổ ích, người đọc có thể lựa chọn được trong đó có rất nhiều kinh nghiệm quý báu cho việc rèn luyện kĩ năng viết văn

Trong cuốn Tiếng việt thực hành NXB GD Việt Nam (2012), các tác giả:

Bùi Minh Toán, Lê A, Đỗ Việt Hùng đã trình bày một cách rõ ràng quá trình của việc tạo lập văn bản Đó là gồm các bước: định hướng, lập đề cương, viết đoạn văn, sửa chữa và hoàn thiện văn bản Ở từng giai đoạn các tác giả có sự hướng dẫn một cách tỉ mỉ cặn kẽ giúp người đọc có được những hiểu biết đầy đủ về từng công đoạn Tuy nhiên trong cuốn sách này các tác giả chỉ cung cấp những

lý thuyết chung cho việc tạo lập một văn bản nói chung (thuộc mọi phương cách) chứ không đi sâu, cụ thể vào việc tạo lập văn bản nghị luận văn học

2.2 Tình hình nghiên cứu về năng lực tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận ở lớp 10

Vấn đề rèn luyện các kĩ năng để phát triển năng lực viết văn, rèn luyện năng lực tư duy phản biện ở học sinh cũng được các nhà khoa học, các nhà quản

lý giáo dục quan tâm, nghiên cứu và có những định hướng đúng đắn Trước hết

phải kể đến những tài liệu vừa mang tính chỉ đạo, vừa mang tính định hướng

Trong cuốn Luyện cách viết lập luận trong đoạn văn nghị luận cho học sinh THPT NXB GD (2001), các tác giả Nguyễn Quang Linh, Nguyễn Thị Ban,

Trần Hữu Phong đã hướng tới việc hoàn thiện những kĩ năng dựng đoạn văn nói chung và dựng đoạn văn nghị luận nói riêng cho học sinh PT Luyện cho học sinh cách lập luận mạch lạc trong một đoạn văn, góp phần phát triển trí tuệ, mài sắc tư duy, nâng cao năng lực giải thích, chứng minh, phân tích… Nội dung cuốn sách gồm hai phần chính: hệ thống các bài tập rèn luyện kĩ năng và hướng dẫn cách giải Các bài tập được các tác giả đưa ra để rèn luyện kĩ năng viết phong phú, đa dạng và toàn diện Đây thực sự là một tài liệu cần thiết đối với cả giáo viên và học sinh nhằm hướng tới việc phát triển năng lực viết văn, năng lực tư duy phản biện

Trong cuốn Viết được bài văn hay, NXB GD (2008), các tác giả Nguyễn

Đăng Mạnh, Đỗ Ngọc Thống, Lưu Đức Hạnh đã đưa ra những kinh nghiệm để giúp học sinh từ chỗ viết bài không đúng đến chỗ viết được bài văn hay Nêu ra những công việc cụ thể để xây dựng một bài văn hay Từ việc chuẩn bị chất liệu, lập đề cương bài văn đến viết thành bài hoàn chỉnh Trong đó bàn luận từng phần mở bải, thân bài, kết bài, cách viết câu linh hoạt, cách viết văn có hình ảnh, cách lập luận sắc sảo chặt chẽ, viết câu, chuyển tiếp

Trong bài viết Rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh qua giờ đọc hiểu văn bản văn học của tác giả Nguyễn Thị Cúc có nói rèn luyện năng lực phản biện

cho học sinh là giúp học sinh vượt qua khỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, cố gắng hướng tới những cái mới trong khoa học, thoát ra những rào cản của lối mòn trong tư duy, cố gắng tìm ra cái mới, kích thích các em đặt ra những câu hỏi và trả lời chúng theo cách nghĩ của mình Còn khi phản bác ý kiến của người khác các

em sẽ biết trình bày lập luận một cách thuyết phục, rõ ràng, chặt chẽ

Trong sáng kiến kinh nghiệm về Rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận cho học sinh giỏi văn của tác giả Trương Thị Giang có nói:

Đối với văn nghị luận xã hội, tư duy phản biện vừa là cách thức tư duy, vừa là

cách sàng lọc, tự vệ về tư tưởng người cầm bút trước các vấn đề xã hội Sở dĩ nói như vậy là bởi tư duy phản biện đòi hỏi người viết phải trải qua quá trình phân tích, chứng minh, kiểm chứng, tổng hợp… một cách khoa học, logic từ

đó đi đến kết luận, phán đoán Kết quả của quá trình tư duy đó có thể đi ngược lại với quan điểm của số đông, thậm chí đi ngược lại với những chuẩn mực của một thời đại, giai đoạn nhất định về các vấn đề xã hội Nếu người viết đủ bản lĩnh, tự tin về kiến thức để bảo vệ quan niệm, niềm tin của mình thì đã tạo

ra cả một sự thay đổi về tư duy, nhận thức cộng đồng Nếu người viết không thể thuyết phục người đọc, người nghe thì cũng nhận ra điểm phiến diện chưa thỏa đáng của mình Từ đó, tư duy phản biện giúp ta vượt qua niềm tin cũ (khi

nó lạc hậu, lỗi thời) và xác lập niềm tin mới cho đúng đắn, hoàn thiện nhận thức của bản thân

Trong bài viết “Rèn luyện tư duy phản biện trong học sinh sinh viên”

của PSG.TS Nguyễn Thành Thi (2016) đề cập đến việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh là rất cần thiết Năng lực phản biện - mà một phần bộc lộ qua kĩ năng lập luận phản bác cũng như lập luận khẳng định trong nói - viết rõ ràng là hết sức cần thiết trong học tập và trong công việc, với đời sống cá nhân cũng như với tồn tại cộng đồng Nó giúp ta tránh được tình trạng đồng thuận dễ dãi, hời hợt, xuôi chiều trong khoa học, đời sống, ngăn chặn tình trạng học vẹt, đọc vẹt, nói vẹt trong học đường Nếu như có người khéo tổ chức, khơi gợi; nếu như có tình huống, hoàn cảnh thích hợp, không khí cởi

mở, hào hứng, thì việc từng bước hình thành năng lực phản biện ở học sinh, sinh viên là hoàn toàn có thể Như vậy, khả thi hay không, chủ yếu lệ thuộc vào chiến lược, phương pháp và kĩ thuật dạy học

Với mong muốn đóng góp một phần dù là rất nhỏ nhằm đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy và học, chúng tôi mạnh dạn đưa ra một phương

án dạy học với đề tài: “Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 trong

dạy học văn nghị luận”

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu của việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp

10 nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn, giúp các em học sinh

có thể làm tốt dạng bài này Từ đó phát huy được năng lực của học sinh, đáp

ứng được nhu cầu của xã hội

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận văn học lớp 10 ở trường THPT

- Nghiên cứu định hướng tổ chức các hoạt động rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận

- Thực nghiệm sư phạm

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 trong dạy học văn nghị luận ở trường THPT

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu bài học về kiểu bài nghị luận trong sách giáo khoa Ngữ văn 10, thực trạng dạy dạng bài này ở phổ thông, nghiên cứu một số định hướng

mới của Bộ GD- ĐT để vận dụng vào dạy học các kiểu bài văn nghị luận

5 Các phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình triển khai đề tài chúng tôi đã sử dụng một số phương

pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

5.1 Phương pháp hồi cứu tư liệu

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để nghiên cứu các tài liệu trước đó

có đề cập đến văn nghị luận và năng lực viết văn nghị luận nhằm nghiên cứu lịch sử vấn đề và cơ sở lí luận của đề tài

5.2 Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp này được chúng tôi sử dụng để phân tích các kết quả đã thu thập được trong quá trình nghiên cứu, khảo sát Từ đó, tổng hợp khái quát lại đưa ra những nhận xét, đánh giá tính khả thi của của những đề xuất khoa học trong luận văn

5.3 Phương pháp điều tra khảo sát

Điều tra, trưng cầu ý kiến của GV và HS, khảo sát giáo án, dự giờ của GV THPT để nắm được thực trạng dạy học nhóm bài về năng lực viết văn nghị luận

(SGK Ngữ văn 10) ở trường THPT Từ đó, nghiên cứu đề tài một cách tích cực, đề

ra giải pháp để góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Làm văn ở trường THPT

5.4 Phương pháp thống kê phân loại

Đối với phương pháp này, chúng tôi sử dụng để xử lí các số liệu thu thập

được sau khi khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm

5.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Phương pháp này được chúng tôi sử dụng trong thực nghiệm dạy học Chúng tôi tổ chức các hoạt động rèn luyện năng lực viết văn nghị luận, rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 ở trường THPT Ngô Quyền, TP

Thái Nguyên nhằm kiểm tra tính hiệu quả của hướng dạy học mà đề tài đề xuất

6 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được một định hướng dạy học cụ thể, sáng rõ về mục tiêu, phương pháp và tổ chức hoạt động dạy học hiệu quả thì năng lực tư duy phản biện của học sinh sẽ được nâng cao, kết quả dạy học nghị luận văn học ở THPT

sẽ được cải thiện hơn

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Tài liệu tham khảo và Phụ lục Nội dung của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Cách thức tổ chức các hoạt động rèn luyện tư duy phản biện

cho học sinh lớp 10 trong dạy học văn nghị luận

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Văn nghị luận Việt Nam đã hình thành từ xa xưa cùng với sự phát triển của

tư tưởng và văn hóa giáo dục của dân tộc Việt Nam Nó là phương tiện đắc lực góp phần vào sự phát triển của quá trình ấy Cùng với việc sáng tác thơ, phú, văn

tế để bộc lộ tâm tư, tình cảm, chí khí của cá nhân hoặc ca ngợi cảnh đẹp đất nước, niềm tự hào dân tộc, cha ông ta đã sử dụng một thể văn có tính chất nghị luận để bàn về cương thường đạo lí, nhân tình thế thái, mưu sự giúp dân dựng nước hay diệt trừ nạn ngoại xâm, giữ gìn bờ cõi yên vui cho tổ quốc Văn sách, kinh nghĩa

là những thể văn phổ biến có tính chất bắt buộc đối với các sĩ tử và hơn thế, nó còn quyết định con đường khoa bảng và hoạn lộ của họ trong các kì thi cử

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Bàn và đánh giá cho rõ về một vấn

đề nào đó là nghị luận luận lí” [18,19 ]

Một cách khác ta có thể trình bày định nghĩa về văn nghị luận như sau:

“Văn nghị luận là loại văn chương nghị sự, luận chứng, phân tích lí lẽ Nó là tên gọi chung của một thể loại văn vận dụng các hình thức tư duy logic như khái niệm, phán đoán, suy lí và thông qua việc nêu sự thực, trình bày lí lẽ, phân biệt đúng sai để tiến hành phân tích luận chứng khoa học đối với khách quan và quy luật bản chất của sự vật, từ đó nhằm biểu đạt tư tưởng, chủ trương, ý kiến, quan điểm của tác giả” [25,20]

Văn nghị luận trong cuộc sống thường ngày ta thường tiếp xúc và vận dụng, nhà mĩ học Chu Quang Tiềm có nói: “Nêu sự thật, trình bày lí lẽ đã trở thành hoạt động xã hội ngày càng phổ biển, ngày càng quan trọng trong đời sống chúng ta Họp thảo luận phải thuyết lí, làm báo cáo phải thuyết lí, viết xã luận phải thuyết lí, soạn sách giáo khoa cũng phải thuyết lí… Tóm lại phàm là ở những chỗ

phải động não, phàm là ở những nơi phải biện hộ cho mình, thuyết phục người khác, không thể không thuyết lí” Muốn hoàn thành nhiệm vụ thuyết lí đó, ngoài cách phát biểu bằng miệng, chủ yếu phải viết thành văn bản nghị luận

“Văn nghị luận là một loại văn trong đó người viết đưa ra những lí lẽ, dẫn chứng một vấn đề nào đấy và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người đọc hiểu, tin, tán đồng những ý kiến của mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất “[5,30]

PGS TS Đỗ Ngọc Thống trong cuốn “Làm văn” cho rằng:”Văn nghị luận là một thể văn phản ánh rõ nhất đời sống tinh thần, tư tưởng, ý chí và khát vọng của một dân tộc Nói một cách khái quát văn nghị luận là một thể loại nhằm phát biểu tư tưởng, tình cảm, thái độ, quan điểm của người viết một cách trực tiếp về văn học hoặc chính trị, đạo đức, lối sống… Nhưng lại được trình bày bằng một thứ ngôn ngữ trong sáng hùng hồn, với những lập luận chặt chẽ, mạch lạc, giàu sức thuyết phục…” [27,30]

Trong sách giáo khoa ngữ văn lớp 7, tập hai có viết về văn nghị luận như sau: “Văn nghị luận là văn được viết ra nhằm xác lập cho người đọc, người nghe một quan điểm, tư tưởng nào đó” [14]

Như vậy, dã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn nghị luận, xong các định nghĩa trên đều có chung một điểm thống nhất là cho rằng: Văn nghị luận là loại văn người viết bày tỏ ý kiến, quan điểm về một vấn đề nào đó, dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người đọc, người nghe đồng tình theo quan điểm của mình

1.1.1.2 Yêu cầu đối với việc dạy học văn nghị luận

a) Đáp ứng mục tiêu dạy học đề ra trong chương trình ngữ văn THPT

Mục tiêu dạy học văn nghị luận ở trường phổ thông được đề ra như sau:

- Hoàn thiện những hiểu biết về văn nghị luận (đặc điểm, vai trò của luận điểm, yêu cầu của đề văn và ngôn ngữ của bài văn nghị luận,…)

- Hiểu biết cách thức triển khai các thao tác lập luận: giải thích, chứng minh,…

- Biết vận dụng kiến thức về văn nghị luận để đọc- hiểu văn bản nghị luận

- Biết viết đoạn văn, bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội hoặc văn học; biết điều chỉnh dung lượng của bài văn

- Biết viết đoạn văn, bài văn theo các thao tác giải thích, chứng minh,…; biết huy động các kiến thức về tác phẩm văn học được học ở lớp 10 để viết bài

b) Phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh

Yêu cầu và cách thức sáng tạo trong bài văn nghị luận chưa được chú trọng trong dạy học văn nghị luận ở trường phổ thông Một bài văn hay là bài văn có cách viết sáng tạo, cách nghĩ, cách cảm sáng tạo Nhưng như thế nào là “sáng tạo” thì học sinh cũng cần được hướng dẫn và gợi ý cụ thể Giáo viên từ việc lựa chọn nội dung, dẫn chứng đến việc sử dụng hình thức văn bản, cách thức trình bày phải rất linh hoạt và sáng tạo từ đó thúc đẩy học sinh tìm tòi những cách thể hiện mới

mẻ để có thể bộc lộ quan điểm bản thân một cách thuyết phục

c) Phát triển được năng lực viết văn nghị luận cho học sinh

Làm văn là hoạt động rèn luyện và sáng tạo Tham gia vào quá trình viết vài văn, học sinh được trau dồi vốn hiểu biết, rèn luyện năng lực và bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm, nhân cách Dạy học văn nghị luận trong nhà trường phổ thông có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc rèn luyện các năng lực thực tế cho học sinh

Năng lực hành văn bao gồm viết câu chủ đề, sử dụng các câu văn triển khai

lí lẽ và dẫn chứng, câu văn kết luận và liên kết đoạn văn Ngôn từ cần chính xác, diễn đạt mạch lạc, lập luận chặt chẽ, dẫn chứng và lí lẽ thuyết phục; lời văn trong sáng, cảm xúc chân thực Học sinh cần được rèn luyện cụ thể kĩ thuật viết văn bằng các đề tài gần gũi, quen thuộc, xuất phát từ đời sống của chính bản thân

d) Phát triển tư duy phản biện cho học sinh

Giáo viên tổ chức cho học sinh các hoạt động trao đổi, chia sẻ bài viết của mình với bạn Hoạt động này, sẽ có những tác động tích cực tới các em Nếu đối tượng giao tiếp là giáo viên thì các em sẽ thấy thiếu tự tin, không dám bày tỏ hết suy nghĩ của mình và viết cũng khó khăn hơn Nhưng nếu đối tượng giao tiếp là các bạn, chắc chắn cảm giác tự tin sẽ thúc đẩy các em chủ động viết

và hứng thú viết hơn Như là viết cho người đã biết và viết cho người chưa biết vậy Điều này đồng nghĩa với việc học sinh sẽ cố gắng, nỗ lực trong quá trình làm sáng rõ vấn đề để thuyết phục bạn- bạn đọc gần gũi mà mình đã hiểu ít nhiều về tâm lí, tình cảm Học sinh vừa được thưởng thức sản phẩm sáng tạo của nhau, học tập lẫn nhau, vừa có thể tranh luận sôi nổi về tư tưởng và cách trình bày trong bài viết của mình, của bạn Tổ chức hoạt động này, dạy học văn nghị luận sẽ thực sự phát huy được vai trò của mình đối với rèn luyện các năng lực thực tế cho học sinh THPT đặc biệt là rèn luyện năng lực tư duy phản biện

1.1.2 Tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận

1.1.2.1 Khái niệm tư duy phản biện

Tư duy phản biển… sự đánh giá trí tuệ để nghiên cứu chính nó

Tư duy phản biện là một khái niệm phong phú đã được phát triển trong suốt 2500 năm qua Thuật ngữ “tư duy phản biện” có nguồn gốc từ giữa thế kỷ

20 Chúng tôi cung cấp ở đây các định nghĩa trùng nhau, cùng nhau hình thành nên một quan niệm thực tế và liên ngành về tư duy phản biện

* Tư duy phản biện theo định nghĩa của Hội đồng Quốc gia về sự xuất sắc trong tư duy phản biện, 1987

Một tuyên bố của Michae Scriven và Richard Paul, được trình bày tại Hội nghị Quốc tế thường niên lần thứ 8 về cải cách giáo dục và tư duy phản biện, hè năm 1987

Tư duy phản biện là một tiến trình tư duy tích cực và thành thạo trong việc khái niệm hóa, phân tích, tổng hợp, và đánh giá những tin tức thu nhận được từ sự quan sát hay do kinh nghiệm, suy niệm, lý luận hay giao tiếp (với các nguồn tin khác) để hướng dẫn hành động và tạo niềm tin Khi đưa ra hình mẫu của mình, tư duy phản biện dựa trên các giá trị tri thức phổ quát vượt qua

sự phân chia chủ đề: rõ ràng, chính xác, cụ thể, nhất quán, phù hợp, có bằng chứng thuyết phục, lý do chính đáng, nội dung có chiều sâu, quan điểm quảng đại và công bằng

Tư duy phản biện đòi hỏi việc kiểm tra những cấu trúc hoặc các yếu tố tư duy tiềm ẩn trong tất cả các lý luận: mục đích, vấn đề, hoặc vấn đề dựa vào câu hỏi; các giả định; các khái niệm; nền thực nghiệm; lý luận dẫn đến kết luận; tác động và hậu quả; phản đối từ các quan niệm thay thế; và khung tham khảo

Tư duy phản biện- đáp ứng linh hoạt các chủ đề, các vấn đề và các mục đích dạng- được liên kết trong mô hình tư duy lẫn nhau, trong đó bao gồm: Tư duy khoa học, tư duy toán học, tư duy lịch sử, tư duy nhân học, tư duy kinh tế,

tư duy đạo đức, tư duy triết lý

Tư duy phản biện có thể được xem như có hai thành phần:

- Một tập hợp các thông tin, tạo niềm tin và quy trình hóa kĩ năng

- Thói quen dựa trên sự cam kết mang tính trí tuệ, sử dụng các kĩ năng đó

để hướng dẫn hành vi

Do đó, tư duy phản biện sẽ tương phản với:

- Chỉ thuần túy đề đạt và duy trì thông tin một mình, bởi vì tư duy phản biện có liên quan cụ thể trong việc tìm kiếm và xử lý thông tin

- Chỉ sở hữu một nhóm các kỹ năng, vì tư duy phản biện liên quan đến quá trình sử dụng liên tục

- Chỉ sử dụng những kỹ năng đó “như một bài tập” mà không chấp nhận kết quả

Tư duy phản biện thay đổi theo động cơ thúc đẩy nó Khi căn cứ vào động cơ ích kỷ, tư duy thường được thể hiện trong các thao tác khéo léo của các ý tưởng để phục vụ lợi ích của một người, hoặc của một nhóm Như vậy, tư duy thường sẽ điển hình thiếu sót về trí tuệ, tuy nhiên thành công về mặt thực tiễn có thể là như vậy Khi căn cứ vào sự công bằng vô tư và vẹn toàn tri thức,

tư duy thường là một trật tự cao hơn mang tính trí tuệ, mặc dù phụ thuộc vào tính “chủ nghĩa duy tâm” của những người thường xuyên ích kỷ

Hiện nay vẫn chưa có một định nghĩa chung và thống nhất nào về tư duy phản biện Tuy nhiên phần lớn các định nghĩa giải thích về tư duy phản biện đều nhấn mạnh đến tầm quan trọng của sự rõ ràng và khả năng lập luận Vậy có thể hiểu tư duy phản biện là: Tư duy phản biện là một quá trình phân tích và đánh giá một vấn đề theo các cách nhìn khác nhau hoặc là quá trình tư duy tìm lập luận phản bác lại kết quả của một quá trình tư duy khác nhằm làm sáng tỏ

và khẳng định tính chính xác của vấn đề

1.1.2.2 Câu hỏi phát triển tư duy phản biện

* Mục đích đưa ra câu hỏi phát triển tư duy phản biện

Trong thực tế học sinh đã biết cách phản biện nhưng lập luận còn thiếu

cơ sở, thiếu logic dẫn đến kết quả phản biện không có sức thuyết phục

Mục tiêu của giáo dục trong nhà trường phổ thông hiện nay là nhằm phát triển năng lực toàn diện cho học sinh, trong đó đề cao năng lực sáng tạo, suy nghĩ độc lập, biết bảo vệ chân lí, lẽ phải… nên việc đưa ra các câu hỏi nhằm rèn luyện tư duy phản biện là rất cần thiết, đặc biệt là rèn tư duy phản biện trong dạy học viết văn nghị luận

Đưa ra câu hỏi tư duy phản biện vừa rèn luyện khả năng tư duy ngược chiều một cách độc lập tự chủ, vừa nâng cao năng lực nghị luận cho học sinh khi nói và khi viết Đồng thời giúp học sinh có ý thức hơn trong việc nâng cao trình độ hiểu biết của bản thân để bảo vệ chính kiến của mình, bảo vệ chân lí, thẳng thắn chỉ ra những sai lầm, lệch lạc Đó cũng chĩnh là việc hình thành và bồi dưỡng cho học sinh ý thức dân chủ, công khai, đức tính trung thực tôn trọng chân lí và sự thật trong cuộc sống, trong khoa học

* 6 dạng câu hỏi Socrates về tư duy phản biện

Do lượng thông tin ngày càng tăng lên rất nhanh và sự tiến bộ không ngừng của khoa học và công nghệ, một người kĩ sư cần không ngừng mở rộng chân trời, vượt qua khỏi sự thu thập thông tin đơn thuần và dựa vào những nguyên tắc cơ bản

Một loạt những câu hỏi trên lớp, bài tập về nhà được đưa vào, được thiết

kế tăng cường kĩ năng tư duy phản biện Như vậy, kĩ thuật đặt câu hỏi Socrates

là điểm trọng tâm của tư duy phản biện và một loạt các bài tập về nhà dựa vào

6 dạng câu hỏi Socrates của R W Paul:

1 Câu hỏi làm rõ:

Tại sao bạn/ em lại nói như vậy?

2 Câu hỏi thử nghiệm giả liệu chúng ta có thể đưa ra giả định nào khác?: Làm sao bạn/ em có thể xác minh hay bác bỏ giả định đó?

3 Câu hỏi thử nghiệm lí do vậy ví dụ có thể là gì? và chứng minh:

Cái gì tương tự với…?

4 Câu hỏi về quan điểm:

Điều đó ảnh hưởng/ tác động thế nào?

Điều đó liên hệ thế nào với điều chúng ta đã học được lúc trước?

6 Câu hỏi về câu hỏi:

Điểm mấu chốt của câu hỏi này là gì?

Bạn/ em nghĩ sao/ lí do gì tôi hỏi câu này?

1.1.2.3 Tư duy phản biện trong việc rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận

* Những khó khăn trong việc phát huy tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận

Trong dạy học văn hiện nay, việc phát huy tư duy phản biện đã được chú trọng nhưng vẫn còn vấp phải những rào cản lớn Trước hết, chính là thói quen thụ động trong học tập và chiếm lĩnh kiến thức của học sinh cộng hưởng với lối dạy học truyền thụ một chiều đã “ăn sâu” trong một bộ phận giáo viên

Mặt khác, cũng phải kể đến rào cản từ tư duy người thầy Có thể nói, không phải giáo viên nào cũng “quen” với việc lắng nghe ý kiến phản biện của học sinh, nhất là những ý kiến trái chiều Cách dạy học truyền thống vẫn luôn ăn sâu vào các giờ dạy học văn hiện nay, giáo viên đưa ra một hệ thống ý chính của bài văn và cho nó là đúng nhất Nếu học sinh tự đưa ra một hệ thống ý khác, một cách nhìn khác về đề văn thì giáo viên lại coi đó là lạc đề Văn nghị luận là loại văn bàn bàn bạc về một vấn đề nào đó, người viết bày tỏ quan điểm dùng lí lẽ, dẫn chứng cụ thể để thuyết phục người đọc đồng tình theo quan điểm của mình Thế nhưng khi học văn nghị luận học sinh lại không được viết theo quan điểm của chính bản thân mình, giáo viên không khuyến khích học sinh tự lập ý theo quan điểm của mình, không tôn trọng, thừa nhận những cách viết ngược chiều

Ví dụ, trong tác phẩm “Tắt Đèn” của Ngô Tất Tố giáo viên xưa nay vẫn mặc định Chị Dậu là một người phụ nữ thủy chung, son sắt, luôn giữ gìn phẩm hạnh của bản thân mình Nhưng nhiều học sinh lại có quan điểm khác cho rằng Chị Dậu là người ích kỉ, không chịu hi sinh vì chồng, vì con Vì đề giữ gìn phẩm hạnh của mình mà chị đem bán con cho nhà Nghị Quế, tước đi quyền làm người của một đứa trẻ, không được sống bên bố mẹ mà phải đi làm con ở để bị đối xử không bằng một con chó

Như vậy, để phát triển tư duy phản biện cho học sinh, người thầy phải chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức, biết lắng nghe và tạo được không gian đối thoại tự do, dân chủ; từ đó mới có thể khuyến khích học sinh dám nghĩ và dám phản biện lại vấn đề trong giờ dạy học văn

Để phát triển tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận các giáo viên thường hướng đến một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực như: dạy học nêu vấn đề, thảo luận nhóm, đóng vai,… Trong bài viết này, tôi muốn đề cập đến một hình thức tổ chức khá hữu hiệu là thảo luận Socratic

* Vận dụng câu hỏi Socratic vào rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học viết văn nghị luận

Vận dụng câu hỏi Socratic (còn gọi là phương pháp truy vấn biện chứng)

là hình thức hỏi - đáp trên tinh thần dân chủ để từ đó những người tham gia cuộc đối thoại dần tiệm cận chân lý về vấn đề mình đang thảo luận Thông qua hình thức thảo luận nhóm, phương pháp thảo luận Socratic chủ yếu thúc đẩy học sinh giúp đỡ lẫn nhau để hiểu những ý tưởng, những vấn đề, những giá trị được phản ánh trong văn bản văn học

Vận dụng câu hỏi Socratic là một phương pháp giảng dạy mà trong đó, người thầy không có câu trả lời chính xác cho những câu hỏi Hầu như tất cả những câu hỏi đều được trả lời bằng một câu hỏi khác Người thầy đóng vai trò như người dẫn đường, giúp học trò nhận rõ được vấn đề và tự tìm câu trả lời cho câu hỏi của mình Qua cách hỏi để gợi ý, câu trả lời thật sự phát xuất từ người trò

Môn Ngữ văn có lợi thế nhất định trong việc vận dụng hình thức thảo luận Socratic, bởi lẽ bản thân một văn bản ngôn từ đã chứa đựng vô vàn

“khoảng trống”, khơi gợi sự “hoài nghi”, kiếm tìm và giải mã của độc giả Vì vậy, giáo viên có thể lựa chọn phương pháp tổ chức dạy học vận dụng câu hỏi Socratic khi tiến hành hoạt động thực hành rèn luyện tư duy phản biện

Tiến trình vận dụng câu hỏi Socratic diễn ra như sau:

- Giáo viên đưa ra chủ đề cho buổi thảo luận như cách đánh giá nhìn nhận vấn đề, chi tiết… trong nhận định, tác phẩm; thông điệp nghệ thuật, phong cách tác giả, những vấn đề liên hệ thực tế cuộc sống, Đồng thời, cần chuẩn bị những câu hỏi dẫn dắt học sinh vào chủ đề thảo luận, những câu hỏi gợi mở khi học sinh bế tắc trong thảo luận

- Học sinh đóng vai trò chủ đạo và dẫn dắt diễn tiến buổi thảo luận Học sinh thường được sắp xếp ngồi thành vòng tròn, xoay quanh vị trí trung tâm là giáo viên Mỗi cá nhân tự do phát biểu quan điểm của mình và cần đưa ra được những lí lẽ, dẫn chứng để bảo vệ ý kiến của bản thân

- Buổi thảo luận sẽ là những câu hỏi nối tiếp câu hỏi để tìm đến chân lý cuối cùng, sáng rõ về văn bản được thảo luận

Trong quá trình thảo luận ấy, học sinh được bày tỏ suy nghĩ trong không khí tự do, dân chủ Đó chính là môi trường lí tưởng trau dồi tư duy phản biện cho các em Đích hướng đến của một giờ học văn bao giờ cũng là những gì mà người học “vỡ ra”, hiểu được về nhận định, ý kiến Con đường tốt nhất chính là các em tự tìm ra chân lý dưới sự gợi mở của người thầy chứ không phải là nhồi nhét kiến thức mà người thầy cung cấp Xét từ góc độ ấy, vận dụng câu hỏi Socratic là một phương pháp khá hữu ích trong dạy học văn nghị luận

1.1.3 Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 10

Học sinh lớp 10 là lứa tuổi đang dần được hoàn thiện cả về nhận thức lẫn nhân cách trong hoạt động Khi chuyển từ bậc THCS lên bậc THPT thì môi trường học tập và hoạt động của các em cũng thay đổi Cũng chính vì thế mà

mà những đòi hỏi về tính năng động, sáng tạo và độc lập cao hơn so với các em

ở bậc THCS Đó chính là sự phát triển khả năng trí tuệ về tính chủ động, tính tích cực, tính tự giác trong quá trình nhận thức

Ở lứa tuổi THPT đặc biệt là học sinh lớp 10, các quá trình cảm giác, tri giác đạt đến trình độ toàn diện thiện và tinh tế Đồng thời các năng lực của học sinh lớp 10 cũng phát triển, các tư duy được chặt chẽ hơn, đã có hoạt động não suy nghĩ về các vấn đề đặt ra

Bên cạnh đó, khả năng ghi nhớ của các em cũng hoàn thiện hơn Đó là biết sử dụng các biện pháp ghi nhớ bằng các tóm tắt ý chính, bằng bảng so sánh, cây ghi nhớ, sơ đồ tư duy… Từ đó giúp cho quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh được cụ thể, rõ ràng, chất lượng

Ở lứa tuổi này, ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ của các em Đồng thời vai trò của ghi nhớ lôgic trìu tượng, ghi nhớ ý nghĩa ngày một tăng rõ rệt, các em biết sử dụng các phương pháp ghi nhớ, so sánh và đối chiếu…

* Đặc điểm về tư duy

Tư duy của học sinh lớp 10 đã có những thay đổi quan trọng Tư duy trìu tượng phát triển mạnh và chiếm ưu thế trong mọi hoạt động, đặc biệt là hoạt động học tập Khả năng tư duy lí luận, tư duy đối lập, sáng tạo rất phát triển Các em tư duy chặt chẽ, lôgic, có căn cứ và nhất quán hơn, đồng thời tính phê phán của tư duy cũng phát triển Khả năng vận dụng các thao tác tư duy khá nhuần nhuyễn và đạt kết quả cao Tuy nhiên, tư duy của học sinh vẫn còn nhiều hạn chế như kết luận vội vàng, thiếu cơ sở thực tế…

Ở các em còn có tính sáng tạo trong tưởng tượng phát triển mạnh Tưởng tượng vừa phong phú về nội dung vừa mở rộng phạm vi ở nhiều lĩnh vực

Nhu cầu phát triển năng lực trí tuệ của học sinh là rất cần thiết, bởi vì trong quá trình rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận đòi hỏi ở học sinh việc phát triển năng lực tư duy lôgic, nhận thức, khái quát hóa… để giúp học sinh có thể chủ động tiếp cận và giải quyết vấn đề

* Đặc điểm về nhận thức

Bên cạnh đó ở lứa tuổi THPT cũng là thời điểm quan trọng, đó là các em phải định hướng cuộc đời với sự quyết định tương lai qua các kì thi lớn như tốt nghiệp, tuyển sinh CĐ- ĐH… Chính vì thế, khả năng trí tuệ và nhu cầu phát triển năng lực của học sinh THPT là vô cùng cần thiết để các em có những lựa chọn và quyết định đúng đắn cho cuộc đời mình

Để hình thành kĩ năng cho học sinh phải dựa vào các đặc điểm tâm lí Theo Xcai- nơ, ông nhấn mạnh tới tính tích cực, chủ động của học sinh: “ Chủ thể phải tích cực hoạt động lặp đi lặp lại nhiều lần theo phương thức nào đấy thì sẽ hình thành kĩ năng Theo tâm lí học, hoạt động muốn có kĩ năng thì phải làm theo một phương thức nhất định và lặp đi, lặp lại nhiều lần Do vậy, muốn

có kĩ năng thì phải luyện tập để đạt sự thành thạo”

Trong cuốn “Tâm lí học giáo dục”- tài liệu dành cho học tập dành cho sinh viên sư phạm có đưa ra: “Vốn từ của học sinh THPT phong phú, đa dạng hơn học sinh THSC rất nhiều, học sinh THPT diễn đạt rất trôi chảy, chính xác hơn học sinh THCS Tuy nhiên, một số học sinh THPT thường có nhược điểm

“sính” dùng từ, “sính” dùng hình ảnh kết hợp với tư duy”

Tóm lại, ở học sinh lớp 10, những đặc điểm chung về trí tuệ và năng lực

đã được hình thành và chúng dần tiếp tục được hoàn thiện

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Nội dung dạy học văn nghị luận trong chương trình và SGK Ngữ văn lớp 10

1.2.1.1 Nội dung dạy học lí thuyết

Chương trình Ngữ văn lớp 10 phần làm văn chú trọng đến việc mở rộng

và nâng cao kiến thức về văn nghị luận đã học ở THCS Học kì II dành 17 tiết cho phần làm văn, trong đó có 4 tiết dành cho kiểu văn bản nghị luận, vấn đề có tính chất lí thuyết và thực hành lập dàn ý được trình bày trong tiết 1 Đó là tiết

“Lập dàn ý cho bài văn nghị luận”, được hiểu là cách lập dàn ý nói chung, song phần luyện tập lại chú trọng và ưu tiên những bài tập thuộc kiểu bài nghị luận

xã hội nhằm tăng cường sự gắn bó giữa HS với đời sống, kế thừa những kinh nghiệm làm văn nghị luận đã có

* Bài “Lập dàn ý bài văn nghị luận” được trình bày như sau:

- Kết quả cần đạt: Nắm được cách lập dàn ý bài văn nghị luận Lập được dàn ý bài văn nghị luận

- Nội dung bài học:

I Tác dụng của việc lập dàn ý

II Cách lập dàn ý bài văn nghị luận

1 Tìm ý cho bài văn: xác định luận đề, xác định các luận điểm, tìm luận

cứ cho các luận điểm

2 Lập dàn ý: sắp xếp các luận điểm luận cứ

Bài học đã dẫn ra mẫu về cách tìm ý và cách sắp xếp ý khá cụ thể Tuy nhiên, phần Cách lập dàn ý cho bài văn nghị luận có thể cho HS nhận biết các dạng đề (giải thích và bình luận về một nhận định) để trên cơ sở đó xác định ý trọng tâm (Sách mở rộng tầm hiểu biết vô tận cho con người), cấu trúc lập luận (Giải thích- bình luận- chứng minh- liên hệ), phương pháp khai triển ý (phân tích: thành phần, công dụng, phương diện) và cách bố cục ý (theo thứ tự quan trọng và phương pháp diễn dịch) khi lập dàn ý cho bài văn Nếu được giới thiệu cách khai triển ý và cách bố cục ý cho bài văn Nếu được giới thiệu cách khai triển ý và các cách bố cục ý cho bài văn ứng với một dạng đề thì HS sẽ có cơ sở

để vận dụng rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho bài văn

* Bài “Lập luận trong văn nghị luận” có các nội dung sau:

- Kết quả cần đạt: Củng cố và nâng cao hiểu biết về yêu cầu và cách thức xây dựng lập luận đã học ở THCS; Xây dựng được lập luận trong bài văn nghị luận

- Nội dung bài học:

I Khái niệm về lập luận trong văn nghị luận

II Cách xây dựng lập luận

1 Xác định luận điểm

2 Tìm luận cứ

3 Lựa chọn phương pháp lập luận

Qua bài học rút ra được nội dung chính như sau:

- Lập luận là đưa ra các lí lẽ, dẫn chứng nhằm dẫn dắt người nghe (đọc) đến một kết luận nào đó mà người nói (viết) muốn đạt tới

- Để xây dựng lập luận trong văn bản nghị luận, cần xác định được luận điểm chính xác, minh bạch; tìm các luận cứ (lí lẽ và bằng chứng) thuyết phục

và vận dụng các phương pháp lập luận hợp lí (phương pháp quy nạp, phương pháp diễn dịch, phương pháp nêu phản vấn đề,…)

Cấu trúc bài dạy vẫn theo các bước truyền thống, giáo viên đưa câu hỏi gợi mở để học sinh trả lời, giáo viên là chủ thể của hoạt động Bài dạy có sử

dụng các ví dụ và dẫn chứng một cách khá rõ ràng, gắn liền với thực tế và những tác phẩm học sinh được tiếp cận trước đó Tuy nhiên, nếu đưa vào một

số vấn đề gần gũi với cuộc sống thường ngày và hướng dẫn học sinh đưa ra các dẫn chứng, lí lẽ để dẫn dắt người đọc đến cái đích mà các em hướng tới thì học sinh sẽ rèn luyện được kĩ năng lập luận trong văn nghị luận

* Bài: “Các thao tác nghị luận”

- Kết quả cần đạt: Hiểu được khái-niệm thao tác nghị luận Nắm được một-số thao tác nghị luận thường gặp và yêu cầu đối với việc vận-dụng các thao tác đó

- Nội dung bài học:

I Khái niệm

II Một số thao tác nghị-luận cụ thể

1 Ôn lại các thao tác phân-tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp

sự sáng tạo vẫn theo lối dập khuôn các ý có sẵn

* Bài “Luyện tập viết đoạn văn nghị luận” có các nội dung sau:

- Kết quả cần đạt: Viết được đoạn văn ngắn phù hợp với vị trí và chức năng của chúng trong bài văn nghị luận

- Nội dung bài học: Đưa ra một đề bài cụ thể: “Sách mở rộng trước mắt tôi những chân trời mới” Sách giáo khoa đưa ra các luận điểm luận điểm và luận cứ để giải quyết đề bài trên Cụ thể là là một dàn ý có đủ 3 phần: Mở bài, thân bài và kết bài Yêu cầu học sinh chọn một mục nhỏ trong dàn bài trên để viết thành một, hai đoạn văn ngắn và đổi bài viết cho nhau để đánh giá, nhận xét

Bài học dẫn ra cách sắp xếp ý khá cụ thể để giải quyết đề bài trên Tuy nhiên với cách làm như vậy sẽ làm cho học sinh không có sự tìm tòi, mở rộng, viết đoạn văn theo các ý đã có sẵn mà không có sự sáng tạo

1.2.1.2 Nội dung dạy học thực hành

Trong các bài học thực hành rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho

HS, có thể hiểu bài tập là một tập hợp yêu cầu hoạt động để đạt tới một kết quả nào đó

Nếu là một bài tập cùng kiểu lặp đi lặp lại đạt đến mức độ cần thiết thì

sẽ hình thành được kĩ năng tương ứng Cụ thể là, trong các bài học thực hành rèn kĩ năng viết văn nghị luận, nhờ thực hiện các bài tập- tức là thực hiện các hoạt động học tập mà HS nắm được và vận dụng được các kĩ năng bộ phận để sản sinh một văn bản nghị luận Hệ thống bài tập thực hành rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho HS lớp 10 nằm ở phần luyện tập trong SGK Ngữ Văn, tập 2 Thông thường để rèn luyện cho học sinh kĩ năng viết văn nghị luận thì

hệ thống bài tập sẽ có 4 cấp độ (BT nhận biết, BT thông hiểu, BT vận dụng thấp và vận dụng cao) Sau đây là hệ thống nội dung dạy học thực hành trong chương trình SGK Ngữ Văn 10

* Bài “Lập dàn ý bài văn nghị luận” được trình bày như sau:

Phần luyện tập có 2 dạng bài tập: Dạng 1, cho sẵn một đề bài và một số ý, yêu cầu bổ sung các ý còn thiếu và lập dàn ý cho bài văn là loại bài tập vận dụng cấp thấp nhất về khai triển ý và bố cục ý Dạng 2, lập dàn ý cho bài văn nghị luận

với một đề bài cụ thể là loại BT vận dụng cao để xác định ý trọng tâm, khai triển ý

và bố cục ý Phần luyện tập chưa có bài tập nhận biết và bài tập thông hiểu về lập

ý Điều đó sẽ gây khó khăn cho HS khi hình thành kĩ năng

* Bài “Lập luận trong văn nghị luận” có các nội dung sau:

Phần luyện tập có 3 dạng bài tập: Dạng 1, cho sẵn một đề bài yêu cầu phân tích các luận điểm, luận cứ và phương pháp lập luận trong đoạn trích, là loại bài tập nhận biết để tìm ra các luận điểm, luận cứ và phương pháp lập luận Dạng 2, là dạng bài tập thông hiểu tìm luận cứ làm sáng tỏ cho ba luận điểm trong sách giáo khoa Dạng 3, từ phần tìm luận cứ cho ba luận điểm ở bài tập số hai học sinh viết thành một đoạn văn hoàn chỉnh Có thể thấy ở đây chưa có dạng bài tập vận dụng cao Điều đó sé gây khó khăn cho HS khi hình thành kĩ năng

* Bài “Các thao tác nghị luận” có các nội dung sau:

Trong sách giáo khoa phần luyện tập có đưa ra 2 dạng bài tập: Dạng 1, bài tập cho sẵn một đoạn văn yêu cầu tìm ra vấn đề nghị luận, các thao tác nghị luận, và vận dụng các thao tác đó có tác dụng gì? Dạng 2, bài tập yêu cầu viết một bài văn nghị luận sao cho đạt được các yêu cầu: Đề cập tới một vấn đề đang được đặt ra cấp thiết trong đời sống; cố gắng sử dụng có hiệu quả một hoặc nhiều thao tác nghị luận vừa được học Có thể thấy bài tập trong SGK đưa

ra khá đầy đủ về các kiểu dạng bài nhưng chưa có dạng bài hình thành kĩ năng

tư duy phản biện cho học sinh

* Bài “Luyện tập viết đoạn văn nghị luận” có các nội dung sau:

Sách giáo khoa không đưa ra phần luyện tập theo các cấp độ để học sinh

có thể rèn luyện được kĩ năng viết đoạn văn nghị luận

Qua đó có thể thấy hệ thống bài tập trong SGK còn khá sơ sài, chưa đủ bốn cấp độ để học sinh có thể rèn luyện được kĩ năng viết văn nghị luận Vì vậy, GV cần bổ sung thêm các dạng BT để học sinh có thể rèn luyện được kĩ năng viết văn nghị luận đặc biệt là kĩ năng tư duy phản biện

1.2.2 Thực trạng rèn luyện tư duy phản biện trong chương trình dạy học văn nghị luận cho học sinh lớp 10 ở trường phổ thông

1.2.2.1 Khảo sát qua trưng cầu ý kiến của giáo viên và học sinh

Tìm hiểu về thực trạng việc rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận và tư duy phản biện cho học sinh lớp 10, chúng tôi khảo sát ở các phương diện trưng cầu ý kiến bằng phiếu điều tra, về việc viết văn nghị luận, những khó khăn, những mong muốn của mình trong việc học viết văn nghị luận cho học sinh lớp 10 tại trường THPT Ngô Quyền, TP Thái Nguyên và trường THPT FPT, Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Hà Nội

* Đối với phiếu khảo sát số 1

Chúng tôi tiến hành điều tra thực trạng dạy học kĩ năng viết văn nghị luận qua mẫu phiếu điều tra GV (Phần phụ lục 2, phiếu khảo sát số 1)

11 - HS chưa nắm chắc kiến thức ở lớp dưới nên khi tiếp thu

bài mới còn nhiều khó khăn

- Các em chưa rèn nhiều về kĩ năng viết bài ở lớp dưới nên cần hướng dẫn lại

- HS chưa thực sự hứng thú với môn học

- Trình độ nhận thức của HS còn thấp, thiếu tính tích cực, chủ động, sáng tạo

+ Bước đầu khơi gợi được khả năng tư duy phản biện của

HS trong hệ thống câu hỏi + Đưa được một số dạng bài tập về tư duy phản biện vào giờ học

- Chưa làm được + Chưa tổ chức được cho HS những giờ học về chủ đề Tư duy phản biện

+ Chưa phát huy được khả năng tư duy phản biện ở các

em HS

- Mong được học lý thuyết ít, thực hành nhiều

- Mong được học theo phương pháp hiện đại, có nhiều tranh ảnh minh họa, nhiều ví dụ để bài học phong phú dễ hiểu

- Mong thầy cô lấy ví dụ, bài tập về các vấn đề gần gũi trong thực tế

1.2.2.2 Khảo sát hoạt động dạy học văn nghị luận cho học sinh lớp 10 ở trường THPT Ngô Quyền

* Khảo qua sát giáo án

Thực hiện khảo sát qua giáo án “Lập luận trong văn nghị luận” và

“Luyện tập viết đoạn văn nghị luận: của GV THPT Qua khảo sát giáo án chúng tôi nhận thấy:

- Về nội dung: Các GV bám sát SGK, SGV để soạn bài, tập trung bài giảng vào việc cung cấp lí thuyết nhiều hơn là dạy thực hành rèn luyện kĩ năng lập luận bình luận GV chưa có sự liên hệ thực tế khi dạy, không có phần đưa ra các bài tập tình huống thực tế mà học sinh có thể gặp trong thực tế và yêu cầu giải quyết Hướng dẫn học sinh lập vận dụng các phương pháp lập luận, viết đoạn văn nghị luận còn mơ hồ, mang tính lí thuyết, chưa thật sâu sắc, thuyết phục Cụ thể là:

+ Cả hai giáo án khảo sát chưa nêu ra được mục đích, yêu cầu của việc lập luận trong văn nghị luận và viết đoạn văn nghị luận; trong quá trình dạy học chưa

có phần liên hệ thực tế và phần luyện tập mới chỉ dừng lại ở bài tập 1,2 trong SGK

và xây dựng thêm bài tập cũng chỉ là khái quát lại lí thuyết của bài học

+ Giáo án khảo sát số 1 bài “Lập luận trong văn nghị luận” hoạt động luyện tập chưa đưa ra các bài tập cụ thể để học sinh rèn luyện được kĩ năng lập luận, tư duy phản biện

+ Giáo án khảo sát 2 bài “Luyện tập viết đoạn văn nghị luận” còn thiếu mục tiêu, thiếu hoạt động khởi động, vận dụng và tìm tòi mở rộng trong tiến trình dạy học

Các hoạt đông cho học sinh còn ít, học sinh chưa chủ động và tích cực, tham gia nhiệt tình vào các hoạt động Việc rèn luyện kĩ năng viết cho học sinh

ở từng dạng bài là chưa có hệ thống bài tập đưa ra chưa đa dạng

- Về phương pháp dạy học: Hầu hết các giáo án đều được thiết kế theo phương pháp truyền thống Phương pháp dạy học này lấy hoạt động của người

thầy làm trung tâm Thầy là chủ thể phát ngôn, là người thuyết trình, học sinh lắng nghe, ghi chép và suy nghĩ bị động Các phương pháp dạy học tích cực ít được đề cập và áp dụng trong các giáo án

- Về hệ thống ngữ liệu và các bài tập vận dụng: Các giáo án đã sử dụng toàn bộ ngữ liệu mà SGK cung cấp; các bài tập củng cố, rèn luyện kĩ năng cho

HS cũng không có sự điều chỉnh, bổ sung thêm Điều này làm mất đi sự phong phú đa dạng của hệ thống bài tập, đồng thời hạn chế việc phát triển các năng lực tư duy phản biện cho các em

* Khảo sát qua dự giờ

Dự giờ dạy học lí thuyết và thực hành bài “Lập luận trong văn nghị luận”

và “Luyện tập viết đoạn văn nghị luận” của GV trường THPT Ngô Quyền, tôi nhận thấy rằng trong quá trình giảng, nội dung bài học của phần lí thuyết và thực hành phù hợp với nhận thức của HS, hệ thống câu hỏi bài tập từ gợi mở đến dẫn dắt để HS tư duy sáng tạo bộc lộ khả năng giao tiếp, cũng như giải quyết vấn đề là khá tốt Ví dụ như GV đưa ra hệ thống câu hỏi trong bài “Lập luận trong văn nghị luận: “Mục đích của lập luận nằm ở câu văn nào? Để đạt được mục đích tác giả đã dùng những lý lẽ nào? Muốn xây dựng lập luận, người viết phải tiến hành theo những bước nào? Em hiểu phương pháp lập luận là gì?” Tuy nhiên, GV còn bám sát giáo án, tập trung bài giảng vào việc cung cấp lí thuyết nhiều hơn là thực hành

về lập luận và viết đoạn văn nghị luận GV đã đề cập đến một số nội dung lí thuyết cũng như kĩ năng để HS tiếp cận với thao tác, song mới chỉ dừng lại ở việc dạy lí thuyết và một vài bài tập trong SGK, chỉ đủ thời gian làm bài tập liên hê vơi đời sống, cho học sinh tranh luận và sửa chữa cho học sinh

Các kĩ thuật dạy học tích cực ít được sử dụng, chỉ phân chia nhóm trong phần luyện tập, học sinh chưa thực sự hứng thú với bài học Ngoài ra do lượng kiến thức khá nhiều mà thời lượng trên lớp ít, nên việc truyền tải kiến thức cũng như kĩ năng còn hạn chế Thời lượng một tiết không đủ để học sinh có thể thực hiện nhiều dạng bài tập nên GV gặp khó khăn trong việc rèn luyện kĩ năng

tư duy phản biện cho HS

1.2.3 Đánh giá thực trạng

1.2.3.1 Đánh giá về nội dung dạy học nghị luận trong SGK Ngữ văn 10

Trong thực tế yêu cầu phát triển năng lực cho HS THPT xuất phát từ khả năng trí tuệ của HS THPT đã có những bước hàn thiện về thể chất lẫn tâm lí

Nội dung dạy học trong chương trình SGK lớp 10 cũng đã bước đầu định hướng các kiến thức cơ bản để học sinh biết cách lập dàn ý bài văn nghị luận và hình thành các kĩ năng lập luận, kĩ năng viết đoạn văn

Tuy nhiên nội dung dạy học nghị luận trong chương trình SGK lớp 10 vẫn chưa có những định hướng vào việc rèn luyện kĩ năng tư duy phản biện cho HS Bài học cần phải hướng vào việc rèn luyện kĩ năng lập dàn ý và lập luận, viết đoạn văn nghị luận Để từng bước hình thành cho HS năng lực tự học, năng lực phân tích, chứng minh, bình luận, phản biện… về những điều mà HS suy nghĩ, quan tâm, muốn trình bày về hiện tượng cuộc sống xung quanh các em

Vì vậy, chúng tôi nhận thấy nội dung dạy học nghị luận trong chương trình SGK lớp 10 chưa đề ra được những kiến thức nâng cao và việc rèn luyện

kĩ năng viết văn nghị luận thông qua xây dựng các hoạt động và hệ thống bài tập vì thế dẫn đến tình trạng HS học bài mơ hồ, viết bài không tốt, chưa hình thành được kĩ năng tư duy phản biện

1.3.3.2 Đánh giá qua trưng cầu ý kiến giáo viên và học sinh

Qua phiếu khảo sát hoạt động dạy học rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học viết văn nghị luận cho HS đối với các thầy cô, chúng tôi thấy được mức

độ đánh giá về sự hứng thú đối với văn nghị luận của học sinh, khả năng viết bài của các em và những khó khăn khi dạy học sinh rèn luyện tư duy phản biện, những tồn tại ở tài liệu dạy học, thời gian để dạy học viết văn nghị luận còn ít nên HS ít có thời gian rèn luyện kĩ năng tư duy phản biện trong giờ thực hành

Trong phiếu điều tra thầy cô cũng đã bày tỏ những khó khăn, đề xuất, mong muốn của bản thân về việc dạy học rèn luyện tư duy phản biện trong viết văn nghị luận cho HS lớp 10 Đây chính là cơ sở để chúng tôi nghiên cứu và tìm ra phương pháp dạy học mới để giúp học sinh rèn tư duy phản biện trong viết bài văn nghị luận

Qua phiếu khảo sát hoạt động học tập của HS bằng hệ thống câu hỏi chúng tôi nhận thấy các em chưa hứng thú với văn nghị luận đa phần các em cho rằng nguyên nhân là do hệ thống kiến thức khó, lượng bài tập thực hành ít

Do ít có học sinh hứng thú với văn nghị luận nên các e rất ít khi rèn tư duy phản biện trong viết văn cũng như trong thực tế

Trong phiếu điều tra các em mạnh dạn bày tỏ những mong muốn của mình về việc học và kiểm tra đối việc việc rèn luyện tư duy phản biện trong viết văn nghị luận Đây chính là cơ sở để chúng tôi nghiên cứu và tìm ra phương pháp dạy học mới nhàm đáp ứng nhu cầu học tập của các em và làm cho kĩ năng viết bài văn nghị luận của các em tốt hơn

1.2.3.3 Đánh giá qua khảo sát giáo án và dự giờ

Qua khảo sát giáo án và dự giờ bài “Lập luận trong văn nghị luận” và

“Luyện tập viết đoạn văn nghị luận” chúng tôi nhận thấy nhìn chung giáo viên

đã cung cấp được kiến thức cơ bản trong SGK cho học sinh, sau khi học xong lí thuyết GV có đưa ra một vài bài tập để các em vận dụng kiến thức sau khi học bài Tuy nhiên giáo viên chưa kết hợp các phương pháp giảng dạy để gợi được

sự hứng thú cho học sinh, thời gian trên lớp khá ít nên hoạt động thực hành làm được rất ít bài tập, giáo viên chưa đưa ra các bài tập mang tính thời sự, những vấn đề gần gũi trong cuộc sống mà HS quan tâm đến…

Qua đó chúng tôi nhận thấy rằng việc dạy học cần điều chỉnh hoạt động học cho HS thông qua chú trọng các kiến thức, kĩ năng nhằm nâng cao năng lực cho các em để các em thành thục kĩ năng tư duy phản biện, tiếp cận những đề bài hay một cách chủ động, sáng tạo; đồng thời tạo hứng thú học tập, kích thích, khơi gợi ở các em khả năng tự bộc lộ suy nghĩ, quan điểm của mình… Bên cạch đó cần phải xây dựng hệ thống bài tập để HS rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận, như thế bài học mới đạt được mục tiêu giáo dục đề ra là: Dạy học văn gắn liền với đời sống, phát huy năng lực của người học để lĩnh hội và chủ động chiếm lĩnh tri thức

Tiểu kết chương 1

Qua quá trình nghiên cứu, điều tra, khảo sát thực trạng dạy học văn nghị luận ở trường phổ thông trong chương trình Ngữ văn 10, chúng tôi nhận thấy rằng:các bài học trong chương trình mặc dù đã có đủ các dạng bài lý thuyết, bài dạy lý thuyết về kỹ năng, bài ôn tập các thao tác nghị luận và bài luyện tập thực hành kỹ năng viết cho học sinh Nhưng chưa thực sự hướng vào rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh được thực tiễn cuộc sống khiến học sinh có cảm giác xa rời và không còn sự yêu thích, hứng thú với môn Văn

Hoạt động dạy học về chuyên đề văn nghị luận trong chương trình Ngữ Văn 10 có ý nghĩa tích cực trong việc rèn luyện năng lực toàn diện cho học sinh Giáo viên khuyến khích học sinh có sự tranh luận, trao đổi và tổ chức các hoạt động nhóm trên lớp, chữa bài và giao nhiệm vụ về nhà, có sự đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ Hoạt động rèn luyện tư duy phản biện phải có chiều sâu tư duy thì mới kích thích được nhu cầu và hứng thú sáng tạo của học sinh, lúc đó dạy học Làm văn mới đạt được mục tiêu đề ra

Như vậy, qua việc nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài, chúng tôi nhận thấy việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học văn nghị luận là vô cùng quan trọng, cần thiết, là có cơ sở khoa học và thực tiễn Việc rèn luyện tư duy phản biện trong viết văn nghị luận theo phương pháp mới hướng vào phát huy tính chủ động, sáng tạo, tạo không khí học tập mới mẻ, khơi dậy hứng thú học tập cho HS đặc biệt là giúp cho HS rèn luyện được kĩ năng viết văn nghị luận để chất lượng bài viết của các em được tốt hơn

Đó chính là những cơ sở lí luận và thực tiễn mà chúng tôi quyết định thực hiện đề tài nghiên cứu: “Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 trong dạy học văn nghị luận”

Chương 2

CÁCH THỨC TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG RÈN LUYỆN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH LỚP 10

TRONG DẠY HỌC VĂN NGHỊ LUẬN 2.1 Yêu cầu đối với việc rèn luyện tư duy phản biện trong dạy học văn nghị luận

2.1.1 Yêu cầu đối với nội dung dạy học

Nội-dung dạy học là toàn bộ phần kiến-thức của bài học mà dưới sự hướng dẫn, định hướng của giáo viên học sinh sẽ tự chiếm lĩnh nó và vận dụng vào các bài tập thực hành để hình thành cho mình các kĩ năng, kĩ xảo làm văn Cũng chính vì thế mà nội dung dạy học có vai-trò quyết định trong việc tổ-chức các hoạt động học tập để học sinh phát triển tư-duy, năng lực sáng-tạo Bởi vậy

mà nội dung dạy học cần đảm bảo các yêu cầu sau:

- Nội-dung dạy học của các bài về văn nghị-luận phải đảm bảo tính khoa

-học, có nghĩa là bài học phải cung-cấp đầy đủ nội dung kiến thức của dạng lí thuyết và thực hành làm văn nghị luận hướng tới phát triển năng-lực tạo lập văn bản cho học sinh hướng đến đích rèn cho học sinh tư duy phản biện

Nội dung dạy học của các bài phải đảm bảo tính hệ thống, cung cấp đầy đủ những thông tin, kiến thức về từng kiểu bài: Lập dàn ý bài văn nghị-luận; Lập luận trong văn nghị-luận; Các thao tác nghị-luận; Luyện tập viết đoạn văn nghị-luận

Bài-học cần phải được xây dựng một cách lôgic, có sức sáng-tạo, có sức hút, sinh động, thu-hút sự chú ý và lôi cuốn người học vào bài học đặc biệt phải

có các dạng câu hỏi, bài tập kích thích học sinh tư duy phản biện

Nội-dung bài học có phần lí thuyết và thực hành luyện tập phải cân đối với nhau Nội dung kiến thức phù hợp với tâm sinh lí, nhận thức của học sinh,

có hệ thống câu-hỏi gợi mở, dẫn dắt để HS-có thể tư duy độc-lập, sáng tạo, kích thích khả năng khám phá, năng lực bộc lộ, giao tiếp, khả năng tư duy phản biện của HS