Nhưng những câu hỏi theo phương phápdạy học được coi là tích cực như gợi mở hay nêu vấn đề thì cũng vẫn mang tính “cósẵn”, nghĩa là cho học sinh lối tư duy theo con đường sẵn có mà ít ch
Trang 1RÈN LUYỆN NĂNG LỰC PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH QUA GIỜ
ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC.
PHẦN MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
1 Xu thế tất yếu của GD là đào tạo những con người có khả năng nhạy bén, linh
hoạt ứng biến và thuyết phục người khác bằng khả năng tư duy và lập luận củamình Điều đó có nghĩa phản biện là năng lực quan trọng của mỗi con người trong
xu thế hội nhập toàn cầu hiện nay Ngày nay nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thếgiới như Anh, Mĩ dã chú trọng đề cao, tạo điều kiện cho học sinh phát huy tư duyphản biện, thậm chí coi nó như một môn học chính thức Đối với giáo dục ViệtNam những năm gần đây chúng ta cũng đã chú trọng tới vấn đề này Trong quyđịnh về tiêu chuẩn đánh giá trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông vàtrường phổ thông có nhiều cấp học do bộ trưởng GD-ĐT ban hành kèm theo thông
tư số 13/2012/TT- BGDĐT, ngày 06/4/2012, chươmng II, điều 7, mục 2c có nói:
“Hướng dẫn học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo và biết phản biện ” Việcđổi mới kiểm tra đánh giá theo dạng đề mở những năm gần đây cũng đã minhchứng rằng giáo dục của chúng ta đang hướng tới phát triển kĩ năng phản biện cho
học sinh
2 Học sinh ngày nay luôn có nhu cầu tự bộc lộ mình, nhất là trong những tìnhhuống được động viên, khích lệ, có hứng thú Các em không thích lối tư duy thụđộng, phụ thuộc vào người khác Cũng không muốn bị áp đặt bởi cách hiểu củangười khác Các em thích tìm lí lẽ của riêng mình, có cách nghĩ của bản thân, thậmchí có khi đó là cách cảm, cách nghĩ táo bạo, vượt khỏi khuôn khổ Nhưng do quanniệm truyền thống, lạc hậu nên nhiều khi vô tình chúng ta đã cản bước tiến của các
em Chúng ta đã vội vàng phủ nhận những lí lẽ mới mẻ hoặc nặng nề hơn là “kếttội ” Chính điều đó khiến cho môn văn trở nên nhạt nhẽo trong tâm hồn học sinh
Và quan trọng hơn là chúng ta không kích thích được sự phát triển của năng lực tưduy phản biện cần có của học sinh hiện nay
3 Tác phẩm văn học là sản phẩm của quá trình sáng tạo Việc truyền dạy và cảmnhận nó tất nhiên cũng là một nghệ thuật Nhưng tác phẩm văn học vốn đa nghĩa.Việc cảm nhận và đánh giá một tác phẩm nghệ thuật cũng thay đổi theo thời gian vàtheo thị hiếu của từng người Có những tác phẩm với người này là một kiệt tác,nhưng với người khác lại chẳng gây được ấn tượng đặc biệt gì Có những vấn đềhôm nay là đúng nhưng ngày sau chưa hẳn thế hoặc ngược lại, ngày trước bị phêphán kịch liệt nhưng ngày nay người ta lại đồng tình, đồng cảm Hơn thế, văn họccũng tuân thủ theo quy tắc riêng của nó Không phải những tác phẩm ra đời sau có
Trang 2thể phủ nhận, hoặc đem lại nhiều giá trị mới mẻ hơn những tác phẩm ra đời trước.Thực tế cho thấy rằng người đọc sẽ tìm thấy những giá trị mới mẻ của một tác phẩmvăn học dù là xưa hay nay, mới ra đời hay ra đời từ lâu nếu có cách nhìn mới Vănhọc rất cần có những cách nhìn mới, cách cảm mới để tìm ra những giá trị mới Vìvậy trong quá trình dạy học giáo viên và học sinh có cơ hội để bày tỏ quan điểm củamình Đây chính là lợi thế để rèn luyện năng lực phản biện của học sinh trong cácgiờ đọc hiểu văn bản văn học ở trường THPT Nhưng trên thực tế bấy lâu naychúng ta vẫn đang dạy học một chiều Nghĩa là vẫn “bắt” học sinh cảm nhận theocách chúng ta đã hiểu Tất nhiên chúng ta đã đổi mới phương pháp dạy học mộtcách mạnh mẽ Điều đó đã có hiệu quả Nhưng những câu hỏi theo phương phápdạy học được coi là tích cực như gợi mở hay nêu vấn đề thì cũng vẫn mang tính “cósẵn”, nghĩa là cho học sinh lối tư duy theo con đường sẵn có mà ít cho các em tranhluận, phản biện theo cách của mình Điều này không chỉ làm giảm đi sức hút củamôn văn mà còn làm mai một tư duy lập luận phản biện ở những học sinh ưu tú.
4 Mục tiêu giáo dục hiện nay của chúng ta là đào tạo những con người toàndiện, năng động, sáng tạo trong công việc Vậy nên việc rèn luyện và phát huy khả
năng tư duy phản biện của học sinh cần thiết hơn bao giờ hết: “Trang bị cho thế hệ
trẻ tư duy phản biện cũng có nghĩa là trang bị cho các em khát vọng đổi mới và khát vọng thành công hơn trong cuộc sống ”(Bùi Thế Nhưng) Hơn nữa nếu chúng
ta muốn học sinh, sinh viên của mình có đủ bản lĩnh, tự tin để tham gia các chươngtrình đào tạo tiên tiến trên thế giới thì việc rèn luyện năng lực phản biện cho họngay từ khi còn ở cấp THPT là điều thiết thực và quan trọng
Vì những lí do trên nên chúng tôi lựa chọn đề tài “Rèn luyện năng lực phản biện
cho học sinh qua các giờ đọc hiểu văn bản văn học” Đây không phải là vấn đề bây
giờ mới được bàn đến Song hi vọng với cái nhìn và phạm vi ứng dụng cụ thể chophân môn đọc hiểu của bộ môn Ngữ Văn, chúng tôi sẽ giúp giáo viên và học sinhđáp ứng những đòi hỏi thiết thực của giáo dục hiện nay
II PHẠM VI, MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI.
1 Phạm vi nghiên cứu:
Đề tài bàn đến việc rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh ở cấp THPT.Đây là một vấn đề thiết thực và cần tiến hành đồng bộ ở nhiều môn học Hơnnữa cần được rèn luyện một cách thường xuyên thì mới có hiệu quả, bởi nóthuộc về năng lực chứ không phải do thiên bẩm Nhưng trong khả năng củangười viết, tôi chỉ xin đề xuất một số cách rèn luyện tư duy phản biện chohọc sinh qua giờ đọc hiểu văn bản văn học, một phân môn được coi là nhạycảm nhất của bộ môn Ngữ Văn
Trang 32 Mục đích nghiên cứu của đề tài:
Đề tài nhằm tìm cách phát huy tối đa năng lực phản biện của người dạy vàngười học trong các giờ đọc hiểu văn bản văn học Đồng thời tạo ra được mộtkhông khí dạy học dân chủ, thoải mái, góp phần làm nên sức hấp dẫn choviệc chiếm lĩnh tri thức văn học trong trường phổ thông
III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
Phương pháp nghiên cứu chính:
- Phương pháp thể nghiệm
- Phương pháp khảo sát, thống kê
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
Ở đề tài này chúng tôi tiến hành theo các bước như sau:
Bước 1: Tiến hành khảo sát năng lực phản biện và hứng thú học tập mônNgữ Văn của học sinh THPT ở một số trường
Bước 2: Dạy thể nghiệm theo hướng phát triển tư duy phản biện ở một số lớp.Bước 3: Khảo sát và lấy kết quả sau mỗi tiết học
Bước 4: Đối chiếu kết quả và kết luận
PHẦN NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn:
1 Phản biện và năng lực phản biện:
Phản biện là huy động vốn tri thức, kinh nghiệm và năng lực lậpluận, biện bác của mình để chỉ ra những điểm đúng/sai, hợp lí/bất hợp lí,khả thi/ Bất khả thi của đối tượng vấn đề được đưa ra Mục đích củaphản biện nói chung là mang lại nhận thức đúng đắn, sâu sắc về đối tượng
và từ đó co giải pháp phù hợp, hiệu quả tác động lên đối tượng
Trang 4Năng lực phản biện là năng lực nắm bắt, khai minh chân lí chỉ racác ngụy biện/ ngụy tạo, cảnh báo các ngộ nhận, các nguy cơ (nếu có) Nólàm xuất hiện nhu cầu phản tỉnh, thôi thúc nhận thức lại các đối tượng,vấn đề trong chuyên môn Năng lực phản biện là năng lực phát hiện ranhững bất cập, bất hợp lí để có thể nhận thức lại một cách đúng đắn hơn.
(Nguyễn Thành Thi, Cần rèn luyện năng lực phản biện trong học tập
cho học sinh, sinh viên, Tạp chí khoa học văn hóa và du lịch, số 13, tháng
9 năm 2013) Từ năng lực phản biện sẽ giúp học sinh hình thành tư duyphản biện Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phântích đánh giá một thông tin đã có theo cách nhìn khác cho vấn đề đặt ranhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề
Tư duy phản biện có tính chủ động, do đó khi một người có tư duy phảnbiện họ sẽ tự nảy ra câu hỏi, tự tìm các thông tin liên quan, quan sát nhìnnhận, đánh giá vấn đề hơn là học hỏi thụ động từ người khác Như vậyviệc rèn luyện tư duy phản biện sẽ kích thích tính chủ động, sáng tạo củahọc sinh, tạo hứng thú mới cho họ trong quá trình tìm kiếm, chiếm lĩnh trithức
2 Ý nghĩa của rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh:
Rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh là giúp học sinh vượt rakhỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, cố gắng hướng tới những cái mớitrong khoa học, thoát ra những rào cản của lối mòn tư duy, cố gắng tìm racái mới, kích thích các em tự đặt ra những câu hỏi và trả lời chúng theocách nghĩ của mình Còn khi phản bác ý kiến của người khác các em sẽbiết trình bày lập luận một cách thuyết phục, rõ ràng, chặt chẽ
Rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh cũng chính là rèn luyệncho các em khả năng lập luận, tìm hiểu vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau
Nó giúp các em tránh được tình trạng đồng thuận dễ dãi, hời hợt xuôichiều trong khoa học, ngăn chặn tình trạng học vẹt, đọc vẹt Vì vậy quátrình tích lũy kiến thức của học sinh cũng sẽ có hiệu quả cao hơn Đồngthời còn rèn luyện cho các em các con đường tư duy khoa học, cách giảiquyết vấn đề khác nhau một cách linh hoạt và hiệu quả
Rèn luyện năng lực phản biện còn giúp học sinh tự nắm vững đượctình hình học tập của chính mình Học sinh biết mình còn có những chỗthiếu sót hoặc sai lầm nào để bổ sung hoặc sửa chữa, xác lập mục tiêu họctập mới Đồng thời trong quá trình tranh luận của mình học sinh sẽ hoànthiện thêm kĩ năng nói trước đám đông, kĩ năng thu hút người nghe, kĩnăng trình bày vấn đề khoa học Nó cũng sẽ kích thích hứng thú học tập
Trang 5của học sinh, bởi vì các em luôn muốn là người chiến thắng trong cáccuộc tranh luận
Rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh còn giúp các giáo viênthu được những thông tin phản hồi hữu ích để điều chỉnh phương phápdạy học của mình Thông qua việc phản biện của trò, người dạy sẽ phânloại được đối tượng Qua đó có sự điều chỉnh dạy học phù hợp cho mỗiđối tượng khác nhau
3 Khả năng phản biện của học sinh THPT
Học sinh THPT đã có sự phát triển khá toàn diện về trí tuệ Các em cốcách nhìn nhận vấn đề khá mới mẻ và nhiều khi “hồn nhiên”, nhưng rấtthú vị Thầy giáo Bùi Thế Nhưng đã có phát hiện về khả năng phản biệncủa học sinh như: Trong giờ dạy học truyện cổ tích “Tấm Cám”, một họcsinh đã đưa ra ý kiến cho rằng Tấm không phải là người hiền lành như dângian nói Tấm đã trả thù Cám một cách dã man “bảo Cám xuống hố rồisai quân hầu dội nước sôi vào người Cám chết” Những tưởng đây là mộtphát hiện mới của học sinh ngày nay về nhân vật cổ tích Nhưng một họcsinh khác phản biện ngay: Tấm vẫn là người hiền lành Cám và dì ghẻ đãhãm hại Tấm nhiều lần Đó là hành vi thực hiện tội ác đến cùng Tấm chếtnhiều lần mà vẫn không tha Nhưng Tấm vẫn nhẫn nhịn hết lần này đếnlần khác, cùng lắm chỉ là những lời nhắc nhở Cám Cho đến khi không thểthay đổi được tham vọng của Cám, Tấm mới bắt Cám trả giá bằng chínhtham vọng của mình Như vậy Cám chết là bởi bản chất tham lam và bịtrừng trị theo đúng quy luật của cuộc sống Như vậy nghĩa là em học sinh
ấy đã đánh giá một tác phẩm văn học dân gian từ vị trí con người hiện đại,
ở đố tội ác không được phép hoành hành, nó phải bị trừng trị ngay tức
khắc (Bùi Thế Nhưng, Khả năng phản biện của học sinh THPT trong
học văn).
Trong quá trình dạy học của mình tôi cũng nhiều lần gặp phải tìnhhuống tương tự Chẳng hạn khi dạy cho học sinh lớp 10 văn bản “Traoduyên”, tôi đang dẫn dắt để các em cảm nhận được bi kịch đau đớn củaKiều thì một học sinh xin phép được phản bác Em cho rằng trong đoạntrích này nếu Kiều đau 10 phần thì Thúy Vân khổ 8,9 phần Thứ nhấtThúy Vân và Kim Trọng không có tình ý với nhau Thứ hai Kim Trọng làngười yêu của chị, nếu Thúy Vân kết duyên cùng chàng, liệu có hạnhphúc không? Thứ ba, Thúy Vân còn trẻ, nàng có thể tìm thấy hạnh phúcđích thực của mình với người khác, sao lại đẩy nàng vào chỗ phải hi sinhhạnh phúc cả đời vậy Thứ tư, Thúy Kiều gán duyên cho Thúy Vân có thể
Trang 6giúp thúy Kiều thanh thản khi “cậy em trả nghĩa chàng Kim” nhưng vôtình đẩy cả Vân Và Trọng vào bi kịch của cuộc sống hôn nhân không tìnhyêu Nhưng điều em thấy tiếc nhất là ai cũng bênh vực Kiều, ca ngợiKiều, mà chẳng ai thấu hiểu cho Thúy Vân cả Đây cũng chính là cáchnghĩ táo bạo của học sinh, cũng là cách nhìn của con người hiện đại vềtình yêu và hôn nhân Bởi hôn nhân hiện đại không có sự gán ghép, đổitrao hay “nhờ cậy”.
Hoặc khi dạy văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châucho học sinh 12, tôi vô cùng bất ngờ trước cái lí lẽ sắc sảo của học sinh.Khi tôi đang dẫn dắt học trò khám phá vẻ đẹp tâm hồn của người đàn bàhàng chài thì một học sinh xin phép được phản bác lại Em cho rằng việcngười đàn bà cứ chịu đựng những trận đòn của chồng không phải là cách
hi sinh cho các con mà khiến cho vấn đề gia đình phức tạp hơn Bằngchứng là thằng Phác càng trở nên căm hận cha, sẵn sàng đánh cha, giếtcha để bảo vệ mẹ Điều đó có nghĩa là nhân cách của nó đã bị tổn thươngnghiêm trọng Một học sinh còn “hài hước” hơn khi hỏi rằng: “Thưa côtác phẩm này ra đời có phải nhằm mục đích tuyên truyền dân số và kếhoạch hóa gia đình không ạ Vì em thấy trong truyện nhắc nhiều đếnchuyện đẻ nhiều nên đói khổ” Quả là cách nhìn thú vị của học sinh hiệnđại Điều đó cho thấy rằng các em luôn có khả năng xem xét vấn đề từnhiều góc độ khác nhau, luôn muốn đặt ra những câu hỏi và tìm câu trả lờicho mình Nếu gặp những trường hợp như vậy mà chúng ta vội vàng phủnhận hoặc phán quyết các em “án tử” thì chẳng hóa ra chúng ta đã thủ tiêucon đường nhận thức chân lí mới mẻ của các em sao
II Rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh qua giờ đọc hiểu văn bản
văn học.
1 Tạo tâm thế nhập cuộc cho học sinh thông qua tình huống phản biện Việc tạo tâm thế nhập cuộc cho học sinh là vô cùng quan trọng.Bởi vì lúc này mới bắt đầu tiết học, tư duy của các em có thể đang đểtâm đến kiến thức của giờ học trước, hoặc cũng có thể đang phân tán vìnhững trò chơi trong giờ giải lao Để lôi kéo được các em chú ý đến bàihọc cần đến sự khéo léo dẫn dắt của người tổ chức Thông thường cácgiáo viên sẽ dùng lời dẫn để kéo học sinh nhập cuộc Lời dẫn của giáoviên càng hấp dẫn, mới mẻ, sáng tạo càng có khả năng nhanh chóngxác định tâm thế sư phạm cho học sinh tập trung chú ý và có ý thứchuy động hứng thú cá nhân vào các bài học Nếu trong lời dẫn tạo nêntình huống phản biện cho học sinh thì nó sẽ vừa kích thích được sự tò
Trang 7mò vừa khơi dậy tính hiếu thắng trong tâm lí học sinh Vì vậy các em
sẽ thoát nhanh ra khỏi ức chế ban đầu và tiếp nhận yêu cầu mới Chẳng
hạn khi dạy bài “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử, có thể dẫn dắt:
Hàn Mặc Tử là một tài thơ đặc biệt trong phong trào Thơ mới Đươngthời dư luận đánh giá tài năng của ông rất khác nhau Có ý kiến chorằng: “Hàn Mặc Tử? Thơ với thẩn! Toàn nói nhảm” Còn Chế LanViên thì quả quyết: “Tôi xin hứa hẹn với các người rằng, mai sau,những cái tầm thường, mực thước kia sẽ biến tan đi, và còn lại cái củathời kì này một chút gì đáng kể - đó chính là Hàn Mặc Tử” Em tánđồng quan điểm nào? Hãy chứng minh quan điểm của mình qua bài
thơ “Đây thôn Vĩ Dạ”.
Hoặc khi dạy bài “Tràng giang” của Huy Cận có thể nêu ranhững cách hiểu khác nhau về bài thơ để khơi gợi hứng thú phản biện
ở học sinh: Có ý kiến cho rằng Tràng giang là bài thơ thể hiện sự rungđộng của con người trước thiên nhiên cảnh vật? Còn ý kiến khác lạikhẳng định: Bài thơ thể hiện tình yêu quê hương đất nước âm thầm màsâu sắc? Em tán đồng ý kiến nào? Vì sao? Để chứng minh được ý kiếncủa mình, chúng ta sẽ tìm hiểu bài thơ
Tạo được tâm thế nhập cuộc là tạo được những tình huống sưphạm đặc thù mà giáo viên thiết kế để khơi dậy trong học sinh hứngthú tiềm tàng và động cơ học tập tích cực, khơi dậy khát khao giaocảm với thế giới nghệ thuật, khơi dậy nhu cầu giao tiếp và đối thoạivới nhà văn một cách tự nhiên, nhu cầu tực bộc lộ của bản thân, vànăng lực sáng tạo trong quá trình tiếp nhận Tình huống đó không chỉdùng để mở đầu bài học mà còn duy trì một cách thích hợp xuyên suốttoàn bộ quá trình tiếp nhận, phân tích, cắt nghĩa, đánh giá tác phẩm.Tất nhiên không phải lúc nào, bài nào chúng ta cũng làm được như thếnày Để tạo được tình huống phản biện cần phải ở những tác phẩm cónhiều cách hiểu khác nhau thì mới có hiệu quả
2 Tổ chức cho học sinh tranh luận, phản biện
Đây là khâu quan trọng nhất của giờ học theo hướng phát triển nănglực phản biện Lúc này học sinh sẽ trình bày quan điểm của mình trướctập thể và quan trọng hơn là các em trực tiếp đối thoại với các bạn họcsinh khác để bảo vệ quan điểm của mình Học sinh sẽ đưa ra hàng loạtnhững lí lẽ, dẫn chứng và sắp xếp chúng theo một trật tự hợp lí đểthuyết phục những người khác tán đồng quan điểm với mình Cũngtrong hoạt động này, học sinh có thể sẽ phải trả lời những câu hỏi do
Trang 8các bạn khác đặt ra Điều này đòi hỏi các em phải có một thói quen tưduy biện chứng rõ ràng, khả năng ứng biến mau lẹ trước các tìnhhuống phát sinh, và tất nhiên là phải hiểu về tác phẩm văn học mộtcách tường tận Hơn thế học sinh còn cần phải biết cách quan sát, đánhgiá thái độ của những người nghe xung quanh mình để điều chỉnh ngữđiệu, thái độ, lời văn cho phù hợp Thiết nghĩ con đường này sẽ chohọc sinh nhiều bài học để trưởng thành hơn cả về trong tri thức lẫncuộc sống.
Trong quá trình tổ chức học sinh phản biện, giáo viên phải làm tốt vaitrò là người tham dự - chia sẻ hoặc có khi phải làm trọng tài nếu cuộc
“khẩu chiến” vượt ra khỏi khuôn khổ quy định Trên thực tế đây là lúcgiáo viên thu nhận được nhiều thông tin phản hồi nhất Giáo viên vừa
có thể nắm bắt được mức độ hiểu bài của học sinh để xem xét cácbiểu hiện lệch lạc nhằm kịp thời uốn nắn, vừa quan sát được thái độ,hứng thú học tập của các em
Kỹ năng phản biện là hệ thống các kĩ năng trong từng khâu của quátrình để đưa ra một phản biện, bao gồm những kĩ năng chủ yếu: tư duyđộc lập, phân tích – tổng hợp, lập luận, đánh giá Với kỹ năng phảnbiện, giáo viên sẽ khuyến khích học sinh sử dụng các kĩ năng lậpluận Học sinh sẽ học cách nghiên cứu bằng cách đưa ra các lí giải hợp
lí cho câu trả lời
Tổ chức tranh luận phản biện sẽ diễn ra theo các bước:
Bước 1: Tổ chức cho các em làm việc theo từng nhóm Nhóm này baogồm những em có cùng quan điểm Giáo viên tuyệt đối không lựa chọn
mà để các em tự quyết định mình sẽ thuộc nhóm nào
Bước 2: Tổ chức cho các em thảo luận, làm việc cùng nhau để tìm racác ý phản biện và sắp xếp chúng theo một trật tự lôgic Ở bước nàycác em không chỉ học tập kiến thức, ghi nhớ bài học mà còn học tậpđược phương pháp làm việc theo nhóm sao cho hiệu quả nhất Tấtnhiên, giáo viên sẽ phải quan sát tổng thể quá trình làm việc của từng
em, nếu không sẽ xảy ra tình trạng chỉ có một vài học sinh khá trongnhóm làm việc, số còn lại thì “ngồi chơi xơi nước”
Bước 3: Các nhóm cử đại diện trình bày vấn đề mà mình đã chọn Saukhi trình bày, các bạn trong nhóm khác có thể nêu câu hỏi yêu cầuđược giải đáp
Trang 9Bước 4: Giáo viên và học sinh cùng chốt lại vấn đề trọng tâm.
Việc tổ chức tranh luận này không nhất thiết là hình thức tranh luậntheo nhóm Có thể sử dụng cách tranh luận giữa các cá nhân học sinhvới nhau, hoặc tranh luận giữa giáo viên và học sinh Chẳng hạn trongquá trình học tập, lĩnh hội tri thức của bài học, ở một trường hợp nào
đó, giáo viên khéo léo, cố ý nói sai vấn đề, hoặc dẫn một ý kiến nào đóchưa thỏa đáng để học sinh phát hiện ra và tranh luận Nếu một lần họcsinh chưa phát hiện ra thì có thể cố tình nhấn mạnh điểm sai thêm lầnnữa Nếu vài ba lần học sinh vẫn chưa phát hiện được thì giáo viên gợikhéo: hình như có vấn đề gì đó chưa ổn ở đây, các em có thấy thếkhông? Như thế sẽ lôi kéo học sinh phát hiện vấn đề Khi học sinhphản biện đúng, có sức thuyết phục thì công nhận, bổ sung vào bài học,coi đó như là công lao, phát hiện mới mẻ, sáng tạo của học sinh
Trong quá trình tổ chức phản biện sẽ có nhiều tình huống nảy sinh, vìvậy trong quá trình thiết kế bài dạy, giáo viên nên có sự dự kiến tìnhhuống và cách xử lí, tránh để rơi vào tình trạng bị động Giáo viêncũng cần phải có kiến thức vững vàng để lí giải những khúc mắc chohọc sinh một cách thấu đáo Nhất là phải có quan điểm rõ ràng: đồngtình hay phản đối, đúng hay sai Sau mỗi lần phản biện nên chốt lại ýtrọng tâm để học sinh ghi nhớ, khắc sâu kiến thức
3 Xây dựng hệ thống bài tập, đề kiểm tra phát triển năng lực phản biện Năng lực phản biện không thể có ngay lập tức mà cần đến một quátrình Vì vậy cần cho học sinh thường xuyên luyện tập Với hệ thốngbài tập về nhà hoặc đổi mới hình thức kiểm tra, việc rèn luyện và pháttriển năng lực phản biện cho học sinh sẽ có kết quả cao hơn Việcchuẩn bị bài của học sinh hiện nay còn mang tính đối phó Các emthường chép theo các sách hướng dẫn học bài, thậm chí không cần đọcvăn bản mà vẫn có thể soạn bài, hoặc đọc câu hỏi yêu cầu trước rồilướt nhanh xem câu trả lời ở đâu và ghi vào vở soạn Việc chuẩn bị bàinhư thế đương nhiên sẽ không thể có hiệu quả Vì vậy giáo viên nên cómột số bài tập cho cả 2 giai đoạn, trước và sau khi đọc hiểu văn bản.Giáo viên cũng có thể dựa vào những câu trả lời của học sinh để sosánh mức độ hiểu bài của các em ở những giai đoạn khác nhau Hệthống bài tập không cần nhiều, có khi chỉ cần một vài bài với các dạngthức khác nhau như: bài tập trình bày một vấn đề, giải thích một vấn
đề, tìm dẫn chứng cho luận điểm, sắp xếp các ý Hoặc cao hơn có thểyêu cầu các em hoàn thiện một đề tài khoa học nhỏ
Trang 10Đổi mới kiểm tra, đánh giá là yêu cầu bức thiết hiện nay Mấy nămgần đây luôn có những dạng đề mới khích thích hứng thú sáng tạo vàkhả năng phản biện của học sinh Chẳng hạn đề thi khối C năm 2012
như sau: Trình bày suy nghĩ về ý kiến: Kẻ cơ hội thì nôn nóng tạo ra
thành tích, người chân chính thì kiên nhẫn lập nên thành tựu Đề thi
đại học khối C năm 2013: Có ý kiến cho rằng: sự nhẫn nhục của nhân
vật Từ (Đời thừa – Nam Cao) không đáng trách chỉ đáng thương; còn
sự nhẫn nhục của người đàn bà hàng chài (Chiếc thuyền ngoài xa –
Nguyễn Minh Châu) vừa đáng thương lại vừa đáng trách Từ cảm
nhận của mình về hai nhân vật này, anh/chị hãy bình luận ý kiến trên
Qua đó có thể thấy rằng, chúng ta đã rất chú trọng đến yêu cầu đào tạonhững học sinh ưu tú, có tư duy sáng tạo và năng lực phản biện Điềunày là hợp với xu thế phát triển của giáo dục trong nước và thế giới
4 Khích lệ, động viên, mở đường
Trong quá trình dạy học cần có sự khích lệ, động viên Thái độ nàycủa giáo viên sẽ có ảnh hưởng tích cực đến tất cả học sinh Đặc biệt lànhững học sinh nhút nhát, rụt rè, thụ động, ít tham gia phát biểu, đốithoại Nhiều học sinh có tư duy phản biện rất tốt, nhưng do tích cáchnhút nhát, không thích thể hiện mình nên các em ít tham gia xây dựng
ý kiến Cũng có nhiều học sinh do sợ nói sai sẽ bị thầy, cô phê phánnên cũng không dám nói Chính vì thế giáo viên nên khéo léo khích lệcác em bằng thái độ chân thành Chẳng hạn trước một tình huống phản
biện khó hãy động viên học sinh: Các em cứ mạnh dạn đưa ra quan
điểm của mình, nếu sai chúng ta sẽ bàn bạc lại Nhưng biết đâu suy nghĩ trong đầu các em bây giờ lại là một phát kiến vĩ đại Nếu không nói ra thì thật đáng tiếc Hoặc khích lệ: Đừng sợ nói sai, hãy sợ chúng
ta không dám nói Hoặc: Cố lên nào, chúng ta sắp tìm ra chân lí
Thậm chí khích lệ bằng phần thưởng cũng là một cách vô cùng hiệuquả Những lúc như thế các em sẽ cảm thấy tự tin hơn và đang có đồngminh bên cạnh Tất nhiên việc này đòi hỏi sự chân thành từ phía giáoviên Khen hay chê đều là một nghệ thuật Nếu khen không đúng lúc sẽtrở thành “ba phải”, nếu chê không biết cách sẽ làm các em sợ hãi, lầnsau không dám nói Cho nên giáo viên nên biết cách “lựa lời mà nóicho vừa lòng nhau”
5 Tạo không khí đối thoại tự do, dân chủ
Giờ dạy học văn phải tạo được không khí cảm xúc, sự đồng cảm, giaocảm, cộng hưởng xúc cảm giữa nhà văn – giáo viên – học sinh Học