Vì vậy, dạy học văn, đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải nắm bắt, cảm thụ tốt giá trị, ý nghĩa của các từ ngữ then chốt, quan trọng trong tác phẩm nhất là nhan đề tác phẩm.. Vì vậy, vớ
Trang 11 Đặt vấn đề (lý do chọn đề tài).
a Lý do khách quan.
- Căn cứ chỉ thị số Số: 3131 /BGDĐT-GDTH ngày 25/8/2015 của Bộ GD
&ĐT về nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục phổ thông, GDMN và giáo dục thường xuyên năm học 2015 – 2016
- Căn cứ Quyết định số 1739/QĐ-UBND ngày 07/8/2015 của UBND tỉnh Sơn
La về việc Ban hành Kế hoạch thời gian năm học 2015-2016 của giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên;
- Căn cứ công văn Số:Số: 787/SGDĐT-GDPT ngày 7/9/2015 của Sở GD &ĐT Sơn La về nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục phổ thông, GDMN và giáo dục thường xuyên năm học 2015 – 2016
- Căn cứ vào tình hình thực tế của nhà trường về cơ sở vật chất, về đội ngũ CBGVNV, căn cứ vào tình hình thực tế dạy và học tại trường THCS xã Mường , huyện Sốp Cộp, tỉnh Sơn La năm học 2015-2016
b Lý do chủ quan.
Văn học là môn học về nghệ thuật ngôn từ Văn học phản ánh cuộc sống thông qua các hình tượng, các chi tiết giàu chất nghệ thuật, qua nhan đề tác phẩmt
Nó không thể hiện trực tiếp mà có độ lắng sâu, bền vững, có sức mạnh riêng ẩn chứa trong các hệ thống từ vựng phong phú, đa dạng, nhiều màu sắc Vì vậy, dạy học văn, đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải nắm bắt, cảm thụ tốt giá trị, ý nghĩa của các từ ngữ then chốt, quan trọng trong tác phẩm nhất là nhan đề tác phẩm Mỗi lời giảng của giáo viên Ngữ văn cần phải tự nhiên, tinh tế và chính xác Còn học sinh phải tích cực, chủ động, sáng tạo trong mỗi tiết học Việc dạy học văn theo tinh thần đổi mới phương pháp, về cơ bản, có nhiều thuận lợi, phát huy được sự chủ động, sáng tạo của học sinh khi lĩnh hội và vận dụng những kiến thức đã được học vào cuộc sống Bởi vì, môn Ngữ văn là môn học tích hợp Tích hợp ngôn ngữ với văn tự, ngôn ngữ với bài văn, ngôn ngữ với văn học, ngôn ngữ với văn hoá, ngôn ngữ nói với ngôn ngữ viết,…Sự tích hợp ấy đã nâng cao ngôn ngữ và văn học cho học sinh Việc dạy học tác phẩm, đoạn trích văn học không gọi là giảng văn, mà gọi là đọc- hiểu văn bản văn học Đọc và viết, nói và nghe là các hoạt động cơ bản của học sinh trong môn học Ngữ văn Bài học tác phẩm văn học không phải là để giáo viên giảng
và bình, mà để học sinh đọc
Tất nhiên giáo viên vẫn phải sử dụng công cụ lời giảng của mình, nhưng sử dụng vào việc hướng dẫn cho học sinh đọc, không độc chiếm diễn đàn, đọc chép từ đầu đến cuối
Trang 2Dạy học đọc có nghĩa là dạy học sinh kiến tạo nội dung ý nghĩa bài văn Để học sinh kiến tạo được nội dung ý nghĩa văn bản thì giáo viên phải tổ chức cho học sinh soạn bài, phát biểu, thảo luận, đối thoại trên lớp, trao đổi nhóm, sau đó giáo viên tổng kết, nâng cao, đưa ra kết luận cuối cùng của tiết học
Dạy học đọc có nghĩa là phải bắt đầu từ kênh chữ, từ đọc hiểu từ ngữ, câu văn, biểu đạt mà suy ra nội hàm hình tượng và ý nghĩa
Học sinh phải đọc Đọc diễn cảm, đọc thầm, đọc lướt, đọc phát hiện, đọc kiến tạo nội dung ý nghĩa của văn bản Để đọc- hiểu, yêu cầu tìm câu then chốt, tìm từ chìa khoá để giải mã Như vậy, đọc văn là một hoạt động tư duy và biểu đạt, một hoạt động tích hợp đọc và biểu đạt đọc và viết Học sinh cần phải ghi lại những chỗ chưa hiểu, những dự đoán và phát hiện của mình
Điều đó cho thấy việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng đọc văn sẽ rất khó khăn khi thực hiện ở những trường mà khả năng tự học của học sinh chưa cao Vì vậy, với giới hạn bài viết này, tôi mong được quý đồng nghiệp chia sẻ quan niệm: trong dạy đọc văn, giảng bình vẫn là một trong những phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn Tất nhiên, công việc giảng bình cần được hoạt động hoá theo hướng chú trọng vào người đọc học sinh và không nhằm vào việc thoả mãn sự cảm thụ của thầy mà hướng tới trò, truyền cho trò những rung động, xúc cảm nghệ thuật
Và trong giảng bình, việc phân tích từ ngữ nhất là giải thích tên nhan đề tác phẩm được xem là khâu quan trọng khi dạy đọc văn bản văn học ở những lớp có nhiều học sinh yếu kém
Việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng đọc văn mới được khởi động Giáo viên còn lúng túng khi áp dụng vào thực tiễn giảng dạy, bởi còn nhiều bất cập như đối tượng học sinh, cơ sở vật chất, sách tham khảo,…Trong khi đó, các phương pháp dạy học cụ thể ở Việt Nam vẫn chưa được xây dựng thành hệ thống chặt chẽ Vì vậy, mỗi giáo viên cần phải nắm vững tinh thần đổi mới dạy học văn sao cho phù hợp với từng đối tượng học sinh nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên đã cố gắng phân tích, lí giải và tìm ra nguyên nhân, giải pháp để từng bước nâng cao hiệu quả giờ dạy, nâng cao chất lượng học tập của các em Đó cũng chính là lí do để người viết đã lựa chọn đề tài này
Nắm chắc tinh thần đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo dục- Đào tạo, tìm hiểu, điều tra, thu thập tư liệu, ghi chép thông tin, trao đổi trực tiếp với học sinh
về tình hình học tập, năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức,…Từ đó, giáo viên tổng hợp, phân tích vấn đề, rút kinh nghiệm về phương pháp giảng dạy và cách
Trang 3tiếp cận môn học của học sinh để thiết kế và truyền đạt những giờ dạy hiệu quả, đảm bảo yêu cầu đổi mới của dạy học Văn trong tình hình hiện nay của đất nước
c Mục đích nghiên cứu.
Giúp giáo viên có những phương pháp dạy học văn bản hiệu quả nhất để phát huy khả năng ghi nhớ, cảm nhận tác phẩm văn học nói chung và của lớp 9 trường THCS Mường Lạn nói riêng
d Đối tượng nghiên cứu.
- Học sinh lớp 9 trường THCS Mường
e Giới hạn phạm vi nội dung nghiên cứu.
- Tìm hiểu nhan đề khi tìm hiểu tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ Văn THCS, trọng tâm là Ngữ Văn lớp 9
g Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Hệ thống lại một số phương pháp tìm hiểu nhan đề các tác phẩm văn học trong chương trình ngữ văn 9 THCS, sưu tầm thêm một số thông tin liên quan tới nhan đề và hoàn cảnh sáng tác của các tác phẩm văn học
- Truyền tải được toàn bộ vấn đề đã nghiên cứu đến với đối tượng HS
h Phương pháp nghiên cứu.
* Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận:
- Nghiên cứu qua nội dung chuẩn kiến thức kĩ năng môn Ngữ văn, SGK, SGV lớp 9
- Nghiên cứu qua nội dung tài liệu bồi dưỡng giáo viên THCS môn Ngữ Văn
* Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tế:
- Nghiên cứu qua việc giảng dạy thực tế ở trường Trường THCS Mường
- Qua dự giờ của các giáo viên giảng dạy Ngữ Văn THCS của Trường THCS , của Phòng GD &ĐT - Sốp Cộp
- Qua việc đánh giá kết quả học tập của học sinh
i Thời gian nghiên cứu.
- Qua thực tế giảng dạy và nghiên cứu từ năm học 2011-2012, 2012 – 2013, 2013-2014, 2014 – 2015 và học kì I năm học 2015-2016
Trang 42 Giải quyết vấn đề (nội dung sáng kiến kinh nghiệm).
2.1 Cơ sở lý luận.
- Việc dạy- học môn Ngữ văn hiện nay đang đứng trước những thử thách lớn
Cả người học lẫn người dạy cần phải cố gắng rất nhiều về phương pháp dạy và học Khi tiến hành đổi mới bất kì phương pháp giảng dạy nào cũng đều phải bắt đầu từ nguồn lực người dạy Đối với việc giảng dạy bộ môn Ngữ văn cũng không ngoại lệ Yêu cầu người dạy phải có năng lực ngôn ngữ dồi dào và biết chuyển tải, vận dụng
nó một cách linh hoạt, sáng tạo trong mỗi tiết dạy, nhất là tiết dạy đọc hiểu tác phẩm văn chương Theo phương pháp giảng dạy truyền thống, đối với những bài học về tác phẩm văn chương chỉ chú trọng cái gọi là giảng văn Dạy văn chỉ có một đường
là giảng, bình, luận, phân tích, chưa chú ý đến khái niệm đọc- hiểu Văn học sáng tác ra là để cho người đọc đọc, do đó bài học về tác phẩm văn học phải là môn dạy học sinh đọc văn, giúp học sinh hình thành kĩ năng đọc văn Bản thân tác phẩm văn chương luôn tồn tại nhiều tầng nghĩa, đa dạng về cách hiểu, cách cảm thụ Vì vậy,
để đọc hiểu tác phẩm văn học một cách đầy đủ, sâu sắc, cần thiết phải trang bị cho học sinh kĩ năng phân tích từ ngữ, phân tích nhan đề tác phẩm Giáo viên giúp học sinh hiểu được sự cần thiết, mục đích, bản chất của công việc giảng bình trong giờ học tác phẩm văn chương Bình văn không chỉ là hoạt động thẩm mĩ, thể hiện chủ kiến người đọc về tác phẩm mà còn là cách thức rèn luyện, mài sắc tư duy và nuôi dưỡng tâm hồn bằng những xúc cảm chân thành, đẹp đẽ Bản chất của bình văn, như các nhà phê bình đã từng khẳng định: không những nói cái hay mà cái dở cũng cần nói Tuy nhiên, điều quan trọng trong khi khen hay chê đều phải có lí, có tình, có dẫn giải, cắt nghĩa, chứng minh một cách xác đáng, thuyết phục Không nên khen thái quá và cũng không nên chê quá lời Bởi vì, những tác phẩm được đưa vào chương trình giảng dạy đều là những tác phẩm tiêu biểu, có giá trị đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, kết tinh tinh hoa văn hoá dân tộc, tiêu biểu cho một thời kì văn học, một giai đoạn văn học Vì thế, khen vẫn là chủ yếu Thỉnh thoảng có nói đến cái
dở cũng chỉ là để làm nổi bật cái hay như nhà phê bình văn học Hoài Thanh đã từng nói
Muốn giảng bình có kết qủa, người dạy cần có kiến thức đầy đủ về nhiều mặt, trước hết là kiến thức về lịch sử, văn hóa trong nước, ngoài nước (tất nhiên có hạn định), về lý luận văn học, ngôn ngữ học, mĩ học, về lịch sử , về địa lý
Vì vậy, nắm vững kĩ năng giảng bình là bước đầu khẳng định vị trí của người thầy trên bục giảng Bởi lúc đó, người dạy Văn mới có thể đủ tự tin, bản lĩnh, chủ động điều hành, truyền đạt kiến thức của bài giảng
Giảng bình trước hết là giải nghĩa từ ngữ, nhan đề, giải thích điển cố, phân tích từ, câu, đoạn, dự kiến bố cục trong toàn bộ kết cấu tác phẩm hoàn chỉnh hoặc đoạn văn trích từ một tác phẩm dài Bình văn là đi sâu vào nội dung và nghệ thuật tác phẩm, đảm bảo những quy tắc nhất định Trong đó, phân tích từ ngữ, nhan đề tác phẩm là một khâu hết sức quan trọng, có ý nghĩa tiền đề để học sinh lĩnh hội, cảm thụ được sâu sắc ý nghĩa tư tưởng và nhận thức của tác phẩm văn chương Vì vậy, kĩ năng phân tích, giảng giải từ ngữ, nhan đề tác phẩm trong tiết dạy đọc văn luôn được xem là một yêu cầu căn bản, thiết thực, giúp học sinh có cách cảm thụ tốt nhất đối với một văn bản văn học
Trang 5- Căn cứ vào nhiệm vụ, yêu cầu của bộ môn
- Căn cứ vào nội dung chương trình, chuẩn kiến thức kí năng, sách giáo khoa Với tư cách là nhà giáo, giáo viên trực tiếp giảng dạy tôi nhận thấy cần phải nghiên cứu kỹ cơ sở lý luận và nắm vững các kiến thức về bộ môn và phương pháp giảng dạy bộ môn nhằm đạt được hiệu quả cao nhất
2.2 Thực trạng của vấn đề.
Trong những năm gần đây, tình hình học tập bộ môn Ngữ Văn THCS thật đáng báo động Kết quả điều tra chất lượng các bài thi vào THPT, chúng ta thấy xuất hiện nhiều bài viết khiến cho người chấm dở khóc dở cười Học sinh viết mà không biết những gì mình đã viết Đối với những lớp mà tôi trực tiếp giảng dạy, các em thường mắc các lỗi rất phổ biến về chính tả, dùng từ, đặt câu Rất nhiều bài văn, từ đầu đến cuối không có một dấu chấm câu nào Nhiều từ đơn giản cũng không hiểu được nên dẫn đến việc dùng từ sai, đặt câu sai- câu què, câu cụt, câu sai cấu trúc, sai lô-gic luôn xuất hiện trong bài làm của học sinh Mặt khác, trong bài làm của học sinh còn tồn tại tình trạng viết sai tên tác giả, tác phẩm, nhầm lẫn kiến thức từ tác phẩm này sang tác phẩm khác Nhưng điều đáng lo lắng nhất là kĩ năng phân tích tên nhan đề tác phẩm của học sinh đối với các văn bản văn học Phần lớn các em không xác định được nghĩa của từ ngữ nhan đề, kiến thức về từ còn lơ mơ, sai sót
Vì vậy, khi làm bài, các em hay nhầm lẫn khi phân tích những từ gần giống nhau, thường suy luận chủ quan, khập khiễng, khi phân tích, khám phá từ ngữ trong tác phẩm văn học
Có nhiều lí do để giải thích vì sao chất lượng môn Ngữ văn ở bậc THCS ngày càng xấu đi Vì học sinh đa số là người dân tộc thiểu số, vì học sinh chỉ đầu tư các môn học tự nhiên, vì môn Ngữ văn rất khó đạt điểm cao, vì ít có cơ hội lựa chọn ngành nghề sau này,…Nhưng có lẽ, nguyên nhân cơ bản là ở chúng ta, những người trực tiếp đứng trên bục giảng, vẫn chưa tìm ra được phương pháp giảng dạy hiệu quả, đủ sức thổi bùng lên ngọn lửa tình yêu văn chương trong tâm hồn các em Những giờ dạy của chúng ta vẫn chưa nhận được sự hợp tác tích cực từ phía học sinh Rất ít khi học sinh chuẩn bị bài mới ở nhà nên gặp rất nhiều khó khăn khi tiếp thu bài ở lớp Đứng trước những từ khó, học sinh cũng chưa có thói quen tra từ điển
để hiểu mà thường bỏ qua, rất đáng tiếc Nói chung, đa số các em học sinh chưa có được phương pháp học tập theo tinh thần đổi mới của ngành giáo dục, các em chưa chủ động, sáng tạo trong lĩnh hội kiến thức
Riêng đối với những lớp mà tôi đang trực tiếp giảng dạy, phần lớn học sinh phụ thuộc vào sự hướng dẫn của giáo viên Rất ít học sinh đủ khả năng tự học nhất
là học sinh ở xã Mường Lạn Việc hướng dẫn học sinh phân tích từ ngữ nhan đề tác phẩm trong giờ dạy đọc văn là một điều nan giải, mất nhiều thời gian, phải có sự kiên trì Giáo viên đã dành thời gian ngoài giờ để hướng dẫn từng câu, hoặc nhấn mạnh những chi tiết, hình ảnh, từ ngữ quan trọng nhưng kết quả vẫn chưa khả quan
2.3 Các biện pháp đã tiến hành giải quyết vấn đề.
a Vận dụng một số phương pháp có tính truyền thống trong dạy học văn.
* Dạy học văn trước hết là bắt đầu từ nhan đề tác phẩm.
Trang 6Nhà thơ Xuân Diệu đã có lần phát biểu đại ý các nhà văn khi đặt tên cho tác phẩm cũng trăn trở như cha mẹ đặt tên cho con Thật vậy, quá trình sáng tạo cũng mang nặng đẻ đau, khi đứa con tinh thần ra đời nhà văn cũng có niềm vui sướng, hạnh phúc như người mẹ người cha vừa có thêm một đứa con; rồi đứa con tinh thần
ấy còn khiến nhà văn phải bận tâm nhiều, chăm chút sau mỗi lần tái bản Và có đứa con tinh thần đem lại cho cha mẹ vinh quang, hạnh phúc, nhưng cũng có không ít nhà văn lao đao khốn khổ vì đứa con tinh thần của mình
Nhan đề của tác phẩm thường được tác giả đặt bằng một từ, một cụm từ Nhan
đề tác phẩm thường chứa đựng đề tài, nội dung hoặc chủ đề của tác phẩm mà tác giả muốn gửi gắm vào đó Đôi khi nhan đề tác phẩm đồng thời cũng là một điểm sáng thẩm mĩ, là tín hiệu nghệ thuật cần khai thác để làm sáng tỏ chủ đề tác phẩm Có nhan đề nêu lên đề tài của tác phẩm ( “Làng” – Kim Lân), có nhan đề hướng vào tư tưởng chủ đề của tác phẩm ( “ Lặng lẽ Sa Pa” - Nguyễn Thành Long), có nhân đề gửi gắm một thông điệp sâu sắc nào đó (“Bến quê” - Nguyễn Minh Châu),…Bởi vậy, để hiểu được nhan đề của tác phẩm, cần phải đọc kĩ tác phẩm, tìm hiểu nội dung, tìm hiểu các tầng nghĩa của hình tượng, xâu chuỗi những hiểu biết về chi tiết, hình ảnh, hình tượng trong tác phẩm để xác định đúng chủ đề tác phẩm Từ đó quay lại tìm hiểu về ý nghĩa nhan đề tác phẩm, đọc ra dụng ý mà tác giả gửi gắm trong đó
Nhan đề của tác phẩm là một tín hiệu nghệ thuật quan trọng, nhưng một số
GV vẫn còn coi nhẹ, bỏ qua yếu tố này Trong quá trình giảng dạy tôi luôn lưu ý học sinh tìm hiểu ý nghĩa nhan đề của tác phẩm Đây là một cách hay để tạo sự chú ý, kích thích hứng thú của các em Đối với những nhan đề đặc sắc, có ý nghĩa bao quát chủ đề của tác phẩm như "Đồng chí" của Chính Hữu, "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải, "Truyện Kiều" của Nguyễn Du “Tắt đèn của Ngô Tất Tố, " Chiếc lược ngà" của Nguyễn Quang Sáng, "Làng" của Kim Lân tôi luôn dành một lượng thời gian thích đáng để hướng dẫn học sinh giải mã Ngay cả những nhan đề có vẻ bình thường như " Bài thơ về tiểu đội xe không kính" của Phạm Tiến Duật - Nhan đề dài tưởng như có chỗ thừa, nhưng lại thu hút người đọc ở cái vẻ lạ, độc đáo của nó Nhan đề bài thơ đã làm nổi bật một hình ảnh rất độc đáo của toàn bài và đó là hình
ảnh hiếm gặp trong thơ - hình ảnh những chiếc xe không kính.Vẻ khác lạ còn ở hai chữ “ Bài thơ” như sự khẳng định chất thơ của hiện thực, của tuổi trẻ hiên ngang,
dũng cảm, vượt lên nhiều thiếu thốn, hiểm nguy của chiến tranh Hai chữ bài thơ cho thấy rõ hơn cách nhìn, cách khai thác hiện thực của tác giả
Tại sao Kim Lân lại đặt tên cho văn bản của mình là Làng chứ không phải là Làng chợ Dầu ? Đặt tên “Làng” mà không phải là “Làng chợ Dầu” vì nếu thế thì
vấn đề tác giả đề cập tới chỉ nằm trong phạm vi nhỏ hẹp của một làng cụ thể Đặt tên
là “Làng” vì truyện đã khai thac một tình cảm bao trùm, phổ biến của người nông dân Việt Nam thời kì đầu của cuụoc kháng chiến chống Pháp: Tình yêu làng quê gắn liền với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến
Ngay cả nhan đề Ngữ văn là tên của cuốn sách giáo khoa ta cùng cần giúp học sinh tìm hiểu và khái quát nghĩa của nó là gì? (nhiều học sinh không nắm được khái niệm này) Vậy Ngữ Văn có nghĩa là gì? Ngữ là ngôn ngữ, văn là văn học- đó là môn học nghiên cứu về ngôn ngữ và văn học
Trang 7Như vậy, chỉ một nhan đề có vẻ bình thường đã gợi mở ra bao điều thú vị, sâu sắc
Nhan đề tác phẩm cũng phản ánh quan niệm văn hóa, tư tưởng của mỗi thời Tác phẩm văn học trung đại thường có nhan đề thể hiện thể loại đặc điểm thể loại:
“Hịch tướng sĩ văn (Trần Quốc Tuấn), “Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi), “Long thành cầm giả ca (Nguyễn Du), “Tỳ bà hành (Bạch Cư Dị)…
Đối với trường hợp Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng rất đáng chú ý về phương diện nhan đề Tiểu thuyết của Thanh Tâm Tài Nhân có nhan đề là Kim Vân Kiều truyện (truyện về Kim Trọng-Thúy Vân-Thúy Kiều), Nguyễn Du lại đặt cho tác phẩm lục bát thuần Việt của mình một nhan đề Hán Việt là Đoạn trường tân thanh (Tiếng kêu mới về những nỗi đau đớn như đứt ruột) nghe rất văn chương, mùi
mẫn, thể hiện tập trung chủ đề của tác phẩm (Tố Như ơi lệ chảy quanh thân Kiều-Tố
Hữu) Một số bản in vẫn lấy nhan đề của Thanh Tâm Tài Nhân Thế nhưng người dân đã gọi tác phẩm theo một cách khác, rất giản dị là Truyện Kiều, hay gọi theo
kiểu tối giản là Kiều (ngâm Kiều, lẩy Kiều, mê Kiều…) nghĩa là câu chuyện về nàng
Kiều, về cô Thúy Kiều, nhân vật trung tâm, sự thể hiện sinh động của một kiếp đoạn trường Hầu như mọi người Việt Nam đều biết đến Truyện Kiều, thuộc một vài câu
Kiều, nhưng những người biết tác phẩm còn có một cái tên gốc Hán Việt khác, rất
kêu là Đoạn trường tân thanh thì không nhiều Đây là một trường hợp vi phạm bản quyền nghiêm trọng, song có lẽ mọi nhà văn đều muốn tác phẩm của mình bị vi phạm như vậy Bởi với cách thay bậc đổi ngôi ấy, tác phẩm của Nguyễn Du đã bất
tử trong lòng nhân dân
* Từ việc giải thích nhan đề tác phẩm giúp học sinh lĩnh hội và cảm nhận tác phẩm văn chương
Dạy văn là một quá trình rèn luyện toàn diện Trong việc dạy văn phải chú ý dạy từ, dạy câu, dạy cho học sinh biết suy nghĩ, tìm tòi, diễn tả chính xác cái hay, cái đẹp của văn học
Mỗi tác phẩm văn chương có một nhan đề, chủ đề, một kết cấu riêng biệt, người giáo viên cần lựa chọn cách giảng cho phù hợp với mỗi bài văn, mỗi thể văn
Có thể giảng tổng hợp theo từng vấn đề xuyên qua toàn bài, có thể giảng theo sát từng đoạn văn, câu văn dựa vào kết cấu bài văn hay bố cục bài văn dù giảng theo cách nào thì việc giảng giải từ ngữ nhất là từ ngữ nhan đề tác phẩm cũng rất là quan trọng
Tuy chỉ là một phần nhỏ nhưng nhan đề và hoàn cảnh các bài thơ, văn vẫn giữ một phần quan trọng trong bài làm và quan trọng với những bạn nào muốn đạt điểm cao
Ví dụ nhan đề Ánh trăng có thể đó chỉ một thứ ánh sáng dịu hiền, ánh sáng ấy
có thể len lỏi vào những nơi khuất lấp trong tâm hồn con người để thức tỉnh họ nhận
ra những điều sai trái, hướng con người ta đến với những giá trị đích thực của cuộc
sống Nhan đề bài thơ mang ý nghĩa biểu tượng - Ánh trăng như ánh sáng của hàng
nghìn nến đã thắp sáng lên một góc tối của con người, thức tỉnh sự ngủ quên của con
Trang 8người về nghiã tình thuỷ chung với quá khứ, với những năm tháng gian lao nhưng rất hào hùng của cuộc đời người lính
Nhan đề Lặng lẽ Sa Pa, Lặng lẽ Sa Pa đó chỉ là cái vẻ lặng lẽ bên ngoài của
một nơi ít người đến, nhưng thực ra nó lại không lặng lẽ chút nào, bởi đằng sau cái
vẻ lặng lẽ của Sa Pa là cuộc sống sôi nổi của những con người đầy trách nhiệm đối với công việc, đối với đất nước, với mọi người mà tiêu biểu là anh thanh niên làm công tác khí tượng một mình trên đỉnh núi cao Trong cái không khí lặng im của Sa
Pa Sa Pa mà nhắc tới người ta chỉ nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi lại có những con người ngày đêm lao động hăng say, miệt mài lặng lẽ, âm thầm, cống hiến cho đất nước
Ý nghĩa nhan đề bài Con Cò của Chế Lan Viên: đây là sáng tạo độc đáo của
bài thơ bởi bài thơ đã khai thác hình tượng con cò từ trong những câu hát rất quen thuộc để ca ngợi tình mẹ và những lời ru đối với cuộc đời mỗi người Tình mẫu tử
là đề tài rất xưa nhưng không bao giờ cũ, và từ hình tượng trung tâm con cò được gợi ra trong câu ca dao rất quen thuộc Bài thơ không phải là sự lặp lại đơn giản những hình ảnh và ý tứ có sẵn trong ca dao Hình ảnh con cò trong câu ca dao được phát triển và mở rộng Ý nghĩa biểu tượng tập trung là tình mẹ, lòng mẹ bền lâu trong suốt cuộc đời mỗi đứa con Đó là chất suy tưởng, triết lí thấm vào trong hình tượng để đưa ra những triết lí cô đúc, những quy luật của đời sống con người
Như vậy, phân tích nhan đề trong giảng văn là chỉ cho học sinh thấy được nội dung mà người viết muốn truyền đạt qua nhan đề đó, đồng thời thấy được giá trị nghệ thuật của nhan đề đó khi tham gia xây dựng các hình tượng và bộc lộ chủ đề,
tư tưởng của tác phẩm
Vì thế, nếu không hiểu đúng nghĩa của nhan đề, không nắm được chính xác nội dung mà người viết muốn gửi gắm qua nhan đề thì mọi sự phân tích về giá trị nghệ thuật của từ sẽ chỉ là sự cười ra nước mắt vì mọi giá trị nghệ thuật của nhan đề trước hết là nó có phản ánh đầy đủ và đúng nhất cái mà tác giả muốn truyền đạt
b Đổi mới phương pháp- phân tích nhan đề tác phẩm trong dạy đọc văn theo hướng phát huy tính tích cự của học sinh.
Giáo viên phải giúp học sinh nắm được bản chất của hoạt động bình giảng thơ văn theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh hiểu rõ công việc mình phải làm, phải tham gia trong giờ học
b.1 Định hướng học sinh giảng bình từ khâu chuẩn bị bài.
-Yêu cầu học sinh đọc tác phẩm một cách thật kĩ lưỡng Ghi lại những cảm nhận ban đầu, những đoạn văn, đoạn thơ, những hình ảnh, chi tiết mà mình thích thú cũng như những chỗ còn băn khoăn, thắc mắc chưa lí giải được sau khi đọc
-Yêu cầu học sinh tra từ điển, đọc chú thích, để lí giải nhan đề, nghĩa của từ, ngữ, câu văn, câu thơ, hình ảnh, chi tiết nghệ thuật nào đó, giúp các em rèn luyện kĩ năng giảng giải, giải thích một cách khoa học, hiệu quả
Trang 9- Giáo viên phải tổ chức, thiết kế hệ thống câu hỏi định hướng để học sinh tiến vào thế giới những tín hiệu nghệ thuật trong tác phẩm văn chương đồng thời gợi mở cách thức bình giá cái hay, cái thú vị của những nhan đề đó Bên cạnh đó , giáo viên phải yêu cầu học sinh sưu tầm, tìm đọc, giới thiệu những phần phân tích, những lời bình hay về nhan đề tác phẩm để tăng cường sự hiểu biết và khả năng cảm thụ tác phẩm Tuỳ theo từng bài học cụ thể, từng đối tượng học sinh và điều kiện học tập khác nhau mà giáo viên vận dụng cho linh hoạt, phù hợp trong việc sử dụng các biện pháp hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài học
Ví dụ: Khi tìm hiểu bài Nói với con: nhan đề bài thơ khái quát được ý nghĩa
của toàn bài thơ, tức là bài thơ đi từ tình cảm gia đình rồi mở ra tình cảm quê hương,
từ những kỉ niệm gần gũi, thiết tha để nâng lên lẽ sống Cảm xúc chủ đề của bài thơ
được bộc lộ, dẫn dắt một cách tự nhiên, có tầm khái quát nhưng vẫn thắm thiết Nói
với con- toàn bài thơ là những lời tâm sự, dặn dò, nhắn nhủ vừa nghiêm khắc vừa
thấm đẫm tình yêu thương của cha dành cho con Người cha nói nói với con về tuổi thơ về con người, về cội nguồn sinh thành nuôi dưỡng con Từ đó nói với con về lẽ sống sao cho xứng đáng với tình yêu thương cuả mẹ cha với truyền thống của quê hương Nhan đề cũng toát lên sắc thái bình dị gần gũi đời thường Lời nói bao hàm nhiều chất giọng, nhiều cung bậc cảm xúc thể hiện tình cảm sâu nặng của người cha dành cho con
Ta cũng có thể kết hợp phương pháp này khi day phân môn Tiếng Việt và Tập làm văn
Ví dụ khi tìm hiểu bài Các phương châm hội thoại ta có thể hướng học sinh
nắm nội dung phương châm là gì? hội thoại là gì? từ đó học sinh sẽ nắm khái quát nội dung bài học sẽ có nội dung gì
Khi dạy bài Đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm trong văn bản tự sự
Chúng ta yêu cầu học sinh tìm hiểu ở nhà thế nào là đối thoại, độc thoại, và độc thoại nội tâm? từ đó học sinh lên lớp sẽ nắm chắc hơn nội dung của bài này
b.2 Tập cho học sinh phát hiện những từ ngữ quan trọng, những câu then chốt, những chi tiết, hình ảnh nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm.
Trong tác phẩm bao giờ cũng nổi lên những điểm sáng thẩm mĩ Đó là nhan
đề, từ ngữ, hình ảnh, chi tiết quan trọng hơn, kết tinh cao nhất tư tưởng và tài nghệ
của nhà văn Người xưa thường gọi là thi nhãn (mắt thơ), nhãn tự (chữ mắt), cảnh cú
(câu thơ kêu vang lên)…Những chi tiết được gọi là quan trọng cũng đồng thời là những sáng tạo nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm văn chương, bởi cái quan trọng và cái hay bao giờ cũng thống nhất trong lĩnh vực của văn chương nghệ thuật
Những tín hiệu nghệ thuật có khi nằm ở ngay nhan đề của tác phẩm Nắm bắt được nhan đề tác phẩm học sinh sẽ phần nào hiểu về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
Ví dụ: Tại sao tác giả không viết Thu đã sang mà lại viết Sang thu có lẽ nhan
đề bài thơ thể hiện cách lựa chọn khoảnh khắc thời gian, bắt cầu giữa cái không và cái có chính cảm giác mơ hồ tinh tế, chuyên chở cho hồn thu theo cách của mùa thu Nhạy cảm, nhẹ nhàng vừa lạ vừa quen, nó đánh thức nơi ta những gì da diết
Trang 10nhất Không chỉ Sang thu là của đất trời mà còn có nhiều tầng nghĩa mới là của đời người Đời người Sang thu (sang tuổi xế chiều) nhiều từng trãi , vững vàng trước
những biến động thất thường
Hoặc nhan đề Đồng chí có nghĩa là gì? theo nghĩa Hán - Việt đồng có nghĩa
là cùng là giống nhau, chí là chí hướng vậy Đồng chí có nghĩa là những người cùng
chí hướng, cùng lí tưởng và từ đó học sinh sẽ nắm chắc hơn tình đồng chí và sức mạnh của tình đồng chí
Nhan đề Cố hương của nhà văn Lỗ Tấn, cố hương có nghĩa là gì? theo tiếng
Hán Việt cố là cũ, đã qua; hương là quê hương Như vậy học sinh hiểu cơ bản đầu tiên là nhà văn Lỗ Tấn viết về quê cũ của mình từ đó hiểu thêm sự thay đổi của quê
cũ của Lỗ Tấn
b.3 Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở, nêu vấn đề hướng dẫn, tổ chức học sinh phân tích nhan đề trong đọc văn
Hướng dẫn học sinh đọc- hiểu bài Bến quê: nhan đề đã thể hiện được sự hấp
dẫn không chỉ ở cốt truyện với tình tiết li kì, gay cấn mà tác giả còn xây dựng hệ thống yếu tố hình cảnh mang ý nghĩa biểu tượng nhằm diễn đạt những suy ngẫm những giá trị đích thực Bến quê là những gì gần gũi , thân thiết nhất, đẹp đẽ nhất, là nơi ta sinh ra, nơi ta lớn lên thành người và cũng là nơi ta nhắm mắt xuôi tay
Để đạt được yêu cầu đó, giáo viên phải tổ chức một hệ thống câu hỏi gợi mở
để giúp học sinh tiến vào những tín hiệu nghệ thuật của bài Sau đây là một vài câu hỏi tiêu biểu:
Nhân vật Nhĩ phát hiện ra vẻ đẹp gì về gia đình và quê hương trong những ngày cuối đời? Bến quê hiểu theo nghĩa gốc và nghĩa bóng có nghĩa là gì?
Tại sao đến cuối đời Nhĩ mới phát hiện ra điều đó? Vẻ đẹp của bãi bồi bên kia Sông Hồng mang ý nghĩa gì?
Vẻ đẹp của Bến quê được tác giả khám phá từ những phương diện nào? Những từ ngữ, hình ảnh nào giúp các em nhận biết điều đó?
Hoặc khi tìm hiểu bài Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật
Hình ảnh nổi bật trong bài thơ này là gì? Tại sao những chiếc xe đó lại không có kính? Miêu tả những chiếc xe không kính để làm nổi bật điều gì? Trước khó khăn nguy hiểm những chiếc xe vẫn băng ra chiến trường là vì đâu?
Nói chung, giáo viên phải định hướng, gợi mở để học sinh tiếp cận với những tín hiệu nghệ thuật, phân tích nhan đề, những từ ngữ quan trọng, những từ ngữ gợi hình và truyền cảm sâu sắc để các em nhận thức đầy đủ nội dung tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm
b.4 Nghiên cứu, học tập các đoạn bình giảng đặc sắc của các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, phê bình văn học
Trong quá trình chuẩn bị bài học và sau khi học xong tác phẩm, giáo viên cung cấp cho học sinh danh mục những bài, những đoạn giảng bình đặc sắc và yêu cầu học sinh tìm đọc, nghiên cứu, chỉ ra cái hay trong lời bình của người viết về nhan đề và hoàn cảnh sáng tác Khám phá này không chỉ giúp các em hiểu được