Quản lý thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

Sau thời gian được học tập chương trình Cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 và nghiên cứu thực tiễn tại 03 trường THCS huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

08 C3 s o

BÙI VĂN TÁM

QUẢN LÝ THAY ĐỎI TRONG

QUÁ TRÌNH ĐÔI MỚI PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS

LUÂN VĂN THAC S ĩ K H O A HOC GIÁO DUC • • • •

HÀ NÔI - NĂM 2015

BÙI VĂN TÁM

QUẢN LÝ THAY ĐỔI TRONG

QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

M ã số: 60.14.01.14

LUÂN VĂN THAC SĨ K H O A HOC GIÁO DUC • • • •

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐẶNG THÀNH HƯNG

HÀ NÔI - NĂM 2015

Sau thời gian được học tập chương trình Cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 và nghiên cứu thực tiễn tại 03 trường THCS huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc, đến nay tác giả đã hoàn thành luận văn

“Quản lỉ thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS *\

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của nhiều tập thể

và cá nhân

Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo trong Ban Giám Hiệu, Phòng sau đại học Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu thời gian qua Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Đặng Thành Hưng, người

đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi trong việc định hướng về nội dung đề tài, phương pháp nghiên cứu khoa học cũng như trong suốt quá trình nghiên cứu để tôi hoàn thành được luận văn này

Qua đây tôi cũng gửi lòi cảm ơn đến gia đình, những người thân, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn tạo mọi điều kiện, động viên giúp đỡ tôi hoàn thành tốt bản luận văn.Luận văn được hoàn thành không thể tránh được những thiếu sót, vì vậy tôi xin được tiếp thu những ý kiến đóng góp, sự chỉ bảo của các thầy cô giáo và các bạn

để luận văn được hoàn thiện hơn

Chân thành cảm ơn ỉ

Yên Lạc, ngày 13 tháng 11 năm 2015

Hoc viên

Bùi Văn Tám

Tên tôi là: Bùi Văn Tám

Công tác tại: Trường THCS Văn Tiến, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

Sau một thời gian học tập và thực hiện đề tài nghiên cứu, đến nay tôi đã hoàn

thành luận văn thạc sĩ với đề tài: “Quản lí thay đỗi trong quá trình đổi mới

phương pháp dạy học ở trường THCS”.

Thuộc chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số chuyên ngành: 60.14.01.14

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn này là do chính tôi nghiên cứu và viết ra, dưới

sự hướng dẫn của PGS.TS Đặng Thành Hưng Luận văn này chưa được bảo vệ ở

Hội đồng và chưa công bố trên bất kỳ phương tiện thông tin đại chúng nào

Lời cam đoan này đảm bảo nếu sai tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Yên Lạc, ngày 13 thảng 11 năm 2015

Người viết cam đoan

Bùi Văn Tám

DANH MUC CÁC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MUC CÁC BẢNG VÀ HÌNH ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứ u 2

3.1 Khách thể nghiên cứu 2

3.2 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận 3

6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn 4

6.3 Các phương pháp khác 4

7 Phạm vi nghiên cứu 4

7.1 về nội dung 4

7.2 về địa bàn 4

CHƯƠNG I C ơ SỞ LÍ LUẬN CỦA QUẢN LÍ THAY ĐỔI TẠI CẤP TRƯỜNG TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS 5

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đ ề 5

1.1.1 Trên thế giới 5

1.1.2 Ở Việt Nam 7

1.2 Quản lí thay đổi và đổi mới phương pháp dạy học 9

1.2.1 Quản lí thay đổi ở cấp trường 9

1.3.1 Khái niệm 24

1.3.2 Nội dung quản lí thay đổi gắn với đổi mới phương pháp dạy học 25

1.3.3 Vai trò của quản lí thay đổi trong đổi mới phương pháp dạy h ọ c 26

Kết luận chưong 1 28

CHƯƠNG 2 THựC TRẠNG QUẢN LÍ THAY ĐỔI TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở MỘT SỐ TRƯỜNG THCS• • • HUYÊN YÊN LAC, VĨNH PHÚC 29

2.1 Tổ chức và quản lí giáo dục THCS của huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúc 29

2.1.1 Tổ chức và nhân sự của giáo dục THCS 29

2.1.2 Cơ cấu và bộ mảy quản lỉ giáo dục THCS 32

2.1.3 Thành tựu và thách thức trong phát triển giảo dục THCS và đổi mới phương pháp dạy học 41

2.2 Thực trạng quản lý thay đổi tại cấp trường tong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở một số trường THCS huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúc 50

2.2.1 Quả trình khảo sát 50

2.2.2 Kết quả khảo sát 51

2.3 Nhận xét chung 60

2.3.1 về nhận thức 60

2.3.2 về cách làm 60

2.3.3 về kết quả đạt được 61

2.3.4 về những nhân tổ và điều kiện ảnh hưởng 61

Kết luận chưong 2 62

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP QUẢN LÍ THAY ĐỔI TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PPDH 63

3.1 Nguyên tắc xác định các biện pháp 63

3.1.3 Dựa vào cộng đồng nhà trường 63

3.1.4 Tập trung vào hoạt động chuyên môn 63

3.2 Các biện pháp quản lý thay đổi 64

3.2.1 Thay đổi nhận thức lí luận của nhà giảo và cản bộ quản lỉ về đổi mới PPDH 64

3.2.2 Tập huấn và truyền thông ở trường về quản ỉỉ thay đổi trong hoạt động chuyên môn 70

3.2.3 Thay đổi qui trình lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, giám sát, chỉ đạo và đánh giả hoạt động chuyên môn nhằm đổi mới PPDH 73

3.3 Đánh giá kết quả nghiên cứu 79

3.3.1 Thực nghiệm khoa học trong phạm vỉ tổ chuyên môn 79

3.3.2 Đánh giá bằng phương pháp chuyên gia 80

3.3.3 Nhận xét chung 83

Kết luận chương 3 85

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 86

1 Kết luận 86

2 Khuyến nghị 86

TÀI LIÊU THAM KHẢO 89 PHU LUC • •

Bảng 2.1 Đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục 29

Bảng 2.2 Cơ cấu đội ngũ CBQL trường THCS 333

Bảng 2.3 Ý kiến của CBQL và giáo viên về đánh giá 366

Bảng 2.4 So sánh điểm tự đánh giá của CBQL 37

Bảng 2.5 So sánh điểm mức độ cần th iết 38

Bảng 2.6 Mức độ đạt được của các tiêu chí 39

Bảng 2.7 Mức độ đạt được của các tiêu chí 39

Bảng 2.8 Hệ thống trường THCS ở huyện Yên Lạc 42

Bảng 2.9 Công tác lập kế hoạch thực hiện đổi mới PPDH 47

Bảng 2.10 Kết quả khảo sát thực trạng quản lý 511

Bảng 2.11 Kết quả khảo sát nhận thức của CBQL và giáo viên THCS về quản lý hoạt động dạy học và đổi mới PPDH 52

Bảng 2.12 Kết quả khảo sát về quản lý việc thực hiện chương trình 53

Bảng 2.13 Kết quả khảo sát thực trạng quản lý việc phân công giảng dạy 54

Bảng 2.14 Kết quả khảo sát thực trạng quản lý 55

Bảng 2.15 Kết quả khảo sát thực trạng quản lý giờ lên lớp 56

Bảng 2.16 Kết quả khảo sát thực trạng quản lý 58

Bảng 3.1 Đánh giá của giáo viên các trường THCS huyện Yên L ạc 80

Bảng 3.2 Đánh giá của cán bộ quản lý các trường THCS huyện Yên Lạc 81

Hình 1.1 Nội dung quản lí nhà trường gắn với đổi mới PPDH 26

Hình 3.1 So sánh mức độ cần thiết giữa 82

Hình 3.2 So sánh tính khả thi giữa kết quả thực nghiệm 83

MỞ ĐẦU

1 Lí do chon đề tài•

Đổi mới giáo dục trước hết đòi hỏi nhiều thay đổi tiến bộ trong quản lí giáo dục, kể cả ở cấp trường Những năm vừa qua do áp dụng chương trình giáo dục cơ sở mới ở các cấp học nên đổi mới phương pháp dạy học trở thành vấn đề cấp bách và cơ bản của đổi mới giáo dục Các dự án phát triển giáo dục và những chương trình bồi dưỡng giáo viên của Ngành giáo dục đã có rất nhiều nỗ lực trong lĩnh vực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng nâng cao tính tích cực của người học, xây dựng môi trường học tập thân thiện và nhân văn, tập trung vào việc phát triển tính chủ động, sáng tạo và kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng sống, kĩ năng hợp tác của người học

Mặc dù vậy những chuyển biến tích cực về đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường vẫn còn chậm, chưa đáp ứng tốt yêu cầu nâng cao chất lượng

và hiệu quả dạy học Một phần nhất định trong đội ngũ giáo viên còn yếu về kĩ năng dạy học theo phương pháp hiện đại Phần khác do những hạn chế về hạ tầng vật chất-kĩ thuật và phương tiện dạy học phù hợp Song xét đến cùng những nhược điểm đó lại do công tác chỉ đạo chuyên môn tại cấp trường chi phối rất nhiều Các lí thuyết, cách tiếp cận, quan điểm hay mô hình phương pháp dạy học chưa thực sự vào được nhà trường, chưa biến thành linh hồn của hoạt động giảng dạy và học tập ngay tại trường, lớp có phần quan trọng do công tác chỉ đạo chuyên môn chưa có hiệu quả cao và chưa đủ hiệu lực tạo ra thay đổi

Những khó khăn trong đổi mới phương pháp dạy học ở trung học Cơ sở (THCS) nói chung trên cả nước và nói riêng ở huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúc cũng không phải là ngoại lệ, tức là vẫn trì trệ và đôi khi còn thiếu phương hướng

cụ thể Trong đổi mới phương pháp dạy học có thể thấy rõ sự lúng túng của cán

bộ quản lí trường học, tư tưởng ngại thay đổi và kĩ năng sư phạm chưa phù hợp

của giáo viên, cũng như nhiều bất cập khác về tổ chức dạy học, phương tiện và học liệu, thi và đánh giá vẫn còn khá phổ biến những biểu hiện như dạy học thụ động một chiều, giờ học diễn ra căng thẳng, nặng nề, học sinh không chủ động học tập mà có xu hướng đối phó, học tủ, học lệch

Tình hình đó cho thấy vấn đề cần thiết và cấp bách trong chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học ở cấp trường trong hoạt động quản lí trường học Nếu quản lí chuyên môn ở trường nói chung và chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học nói riêng có hiệu quả hơn thì chúng ta mới có thể đổi mới được phương pháp dạy học, tạo ra được thay đổi căn bản trong hoạt động dạy học ở nhà trường Vấn đề này ở nước ta còn ít được nghiên cứu mặc dù có khá nhiều luận án, luận văn và đề tài nghiên cứu đã bàn về đổi mới quản lí quá trình dạy học, đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá, phân cấp quản lí, quản lí nhân sự và hoạt động giảng dạy, phát triển đội ngũ giáo viên về chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học ở THPT gần đây, Huỳnh Công Minh (2006) đã đề xuất những giải pháp quản lí chuyên môn dành cho cấp thành phố, chưa nghiên cứu công tác chỉ đạo ở cấp trường và trường THCS

Với những lí do trên chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Quản lỉ thay đổi

trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS” để thực hiện

luận văn thạc sĩ Quản lí giáo dục

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Các quan hệ quản lí trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học tại trường THCS, đặc biệt trong hoạt động chuyên môn

4 Giả thuyết khoa học

Nếu các biện pháp quản lí thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp

dạy học huy động được sự tham gia của mọi người, thích ứng với những diễn biến của quá trình đổi mới phương pháp và làm cho đội ngũ nhà giáo nhân

thức đúng về dạy học và phương pháp dạy học thì chúng sẽ tác động tích cực

đến quá trình đổi mới phương pháp dạy học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xác định cơ sở lí luận của quản lí thay đổi tại cấp trường trong đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

5.2 Đánh giá thực trạng quản lí thay đổi tại một số trường THCS trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

5.3 Đề xuất các biện pháp quản lí thay đổi tại cấp trường trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

5.4 Tổ chức thực nghiệm và lấy ý kiến đánh giá các biện pháp quản lí thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở cấp trường

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp phân tích lịch sử-logic để xem xét các bài học lịch sử, xử lí

tư liệu khoa học và tư liệu thực tế

- Phương pháp so sánh lí luận để chọn lọc các quan niệm, quan điểm khoa nhằm phát triển phương pháp luận và định hướng nghiên cứu

- Phương pháp khái quát hóa lí luận để xác định hệ thống khái niệm và quan điểm khoa học, khung lí thuyết của nghiên cứu.

6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn trực tiếp, tọa đàm, hội thảo, quan sát hoạt động dạy học và quản lí dạy học

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm để học hỏi những thành tựu đã đạt được ở các trường

- Phương pháp phân tích và tổng họp dữ liệu thống kê, hồ sơ dạy học và

hồ sơ quản lí, các văn bản hành chính

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động, nhất là các sản phẩm thiết

kế bài học và phương pháp dạy học của giáo viên

- Phương pháp thực nghiệm để áp dụng thử một vài biện pháp quản lí thay đổi trong chỉ đạo tổ chuyên môn đổi mới phương pháp dạy học

- Tập trung vào hoạt động quản lí thay đổi tại cấp trường THCS

- Thực trạng quản lí thay đổi phương pháp dạy học ở trường THCS

7.2 vềđiabàn

- Nghiên cứu thực trạng tại các trường THCS của huyện: Yên Lạc thuộc tỉnh Vĩnh Phúc

- Qui mô khảo sát trực tiếp được giới hạn ở 03 trường, 119 cán bộ quản lí

và giáo viên trường THCS

- Các biện pháp quản lí thay đổi được giới hạn trong hoạt động đổi mới phương pháp dạy học và được áp dụng thử tại Trường THCS Văn Tiến huyện Yên Lạc, Vĩnh Phúc

CHƯƠNG I

C ơ SỞ LÍ LUẬN CỦA QUẢN LÍ THAY ĐỔI TẠI CẤP TRƯỜNG TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Ở TRƯỜNG THCS1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lý thuyết lãnh đạo sự thay đổi xuất hiện vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ

XX do J.Kotter và một số cộng sự xây dựng trên cơ sở quan điểm sau:

+ Thực tiễn lãnh đạo, quản lý sự thay đổi đòi hỏi phải vận dụng tổng hợp các trường phái lý thuyết có liên quan khác nhau nhằm giúp cho người lãnh đạo, quản lý có tư duy, cách tiếp cận linh hoạt và rõ ràng hơn

+ Môi trường lãnh đạo, quản lý sự thay đổi, đòi hỏi người lãnh đạo, quản lý phải có tầm nhìn, khả năng thích ứng và năng lực lãnh đạo, quản lý sự thay đổi.+ Lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi là sự kết hợp chặt chẽ của ba trường phái lý thuyết: trường phái phân tích, trường phái học tập, trường phái quyền lực [13]

Ở phương Tây và một số nước Đông Nam Á, lý thuyết lãnh đạo, quản lý

sự thay đổi đã và đang có giá trị lý luận và thực tiễn cao Trong vòng 10 năm

trở lại đây nó đã trở thành tài liệu bồi dưỡng về lý thuyết và kỹ năng lãnh đạo, quản lý chính ở nhiều nước trong đó có Việt Nam cho các nhà lãnh đạo, quản

lý trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, quản lý xã hội

R.Heller [34, 2006] đã nghiên cứu và chỉ ra tính cấp thiết của sự thay đổi trường học, các bước tổ chức thực hiện sự thay đổi, mô hình của trường học thành công, v.v

Ngoài ra lý thuyết về quản lý sự thay đổi trong giáo dục đã được nhiều nhà khoa học, nhà quản lý khác quan tâm nghiên cứu: Paul Hersey (1995), Bemt Davies, Linda Ellion (2005), Michel Dvelay (1999), Pam Robbins, Havay B.Alvy (2004) [13]

1.1.2 ỞVỈêtNam

Những năm gần đây một số nhà nghiên cứu và nhà quản lí ở Việt Nam đãđề cập đến sự cần thiết phải thay đổi trong HĐDH để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn giáo dục [Hoàng Minh Thao, Hà Thế Truyền 28, Trần Kiểm 20 ] Một số nghiên cứu khác đã mô tả tương đối cụ thể các khía cạnh lí thuyết, kĩ thuật và quá trình quản lí thay đổi trong giáo dục [Đặng Thành Hưng 16, Đặng Xuân Hải 13 ] Tuy nhiên những nghiên cứu về quản lí thay đổi ở nước ta chưa có nhiều, chưa thực sự phong phú

Chẳng hạn, Đặng Xuân Hải đã nghiên cứu và làm rõ lý thuyết về quản lý sự thay đổi và cụ thể hóa các bước của quá trình quản lý sự thay đổi như sau:

Bước 1: Nhận diện sự thay đổi, bước 2: Chuẩn bị sự thay đổi, bước 3: Thu thập số liệu, dữ liệu, bước 4: Tìm các yếu tố khích lệ, hỗ trợ sự thay đổi, bước 5: Xác định mục tiêu cụ thể cho các bước chỉ dạo sự thay đổi, bước 6: Xác định trọng tâm của các mục tiêu, bước 7: Xem xét các giải pháp, bước 8: Lựa chọn giải pháp, bước 9: Lập kế hoạch chỉ đạo việc thực hiện, bước 10: Đánh giá sự thay đổi, bước 11: Đảm bảo tiếp tục đổi mới [13]

Nghiên cứu của Đặng Thành Hưng [16] đã đề cập những vấn đề bản chất, đặc điểm, nguyên tắc của quản lí thay đổi trong giáo dục, quá trình quản lí thay đổi hiệu quả, chiến lược chung của quản lí thay đổi và biện pháp, điều kiện ra quyết định thay đổi, trong đó có cả khía cạnh đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường nói chung.

Một hướng nghiên cứu khác dành cho vấn đề đổi mới phương pháp dạy học từ góc độ quản lí nhà trường Đó là những công trình chuyên khảo của Trần Kiều [21], Đặng Thành Hưng [19], Thái Duy Tuyên [30], trong đó trình bày những vấn đề lí luận về phương pháp dạy học hiện đại, những điều kiện

và biện pháp chuyên môn cũng như quản lí để đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

Một số nghiên cứu trong khuôn khổ luận án và luận văn khoa học giáo dục của Huỳnh Công Minh [23], Nguyễn Anh Thuấn [29], Bùi Minh Bình [6], Nguyễn Đức Vũ [32], Trần Phước Đức [11] v.v đã xem xét việc chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT và THCS tại cấp trường và cấp quản lí địa phương trên địa bàn các thành phố Hồ Chí Minh và Hải Phòng

Ví dụ, Nguyễn Anh Thuấn đã nghiên cứu và cho ví dụ cụ thể về việc quản

lý sự thay đổi trong một công việc cụ thể của một nhà trường ở Hải Phòng Tác giả đã minh họa cho việc quản lý sự thay đổi trong quá trình chỉ đạo đổi mới PPDH ở nhà trường trong giai đoạn hiện nay theo 11 bước [29]

Nhìn chung vấn đề quản lí thay đổi trực tiếp trong đổi mới phương pháp dạy học tuy đã được nghiên cứu song chưa nhiều và chưa chuyên biệt Một mặt đã có những nghiên cứu lí thuyết cơ bản nhưng chưa đi sâu vào lĩnh vực phương pháp dạy học Mặt khác có một số nghiên cứu cụ thể về đổi mới phương pháp dạy học nhưng lại chưa giải quyết vấn đề đó từ góc độ khoa học quản lí giáo dục, tức là dựa vào khoa học về quản lí thay đổi, mà chủ yếu bàn

về kinh nghiệm chỉ đạo

1.2 Quản lí thay đổi và đổi mói phương pháp dạy học

1.2.1 Quản lí thay đồi ở cấp trường

1.2.1.1 Khái niệm

Khi thay đổi cục diện nào đó hay cả tổ chức, cơ sở giáo dục, hoặc kể cả toàn bộ quá trình đổi mới giáo dục hiện nay, thì hệ thống quản lí và các nhà quản lí thực chất là đang xúc tiến quản lí sự thay đổi (Change Management) Bản chất của quá trình này là phát triển và liên tục tạo ra nhưng điều kiện để phát triển tiếp

Theo nghĩa khái quát, quản lỉ thay đổi là tiếp cận quản lỉ nhằm thực hiện

các nhiệm vụ quản lí sao cho chuyển dịch các cá nhân, nhóm đội, tổ chức, công việc sang trạng thải tương lai mong muốn Quản lí sự thay đổi thường

được thực hiện dưới hình thức dự án (Project Management), bởi vì những thay đổi định làm nói chung thường được giải quyết qua dự án các cấp

1.2.1.2 Nguyên tẳc quản lỉ thay đổi

ví dụ tiếp cận văn hóa, tiếp cận lãnh đạo, tiếp cận thực tế [13, 16] Trong thực tế giáo dục Việt Nam và quản lí thay đổi ở cấp trường, chúng tôi kết hợp nhiều cách tiếp cận và xác định những nguyên tắc quản lí thay đổi như sau:

1 Có tầm nhìn và định hướng chung trong phát triển nhà trường

Nguyên tắc này đòi hỏi phải đặt những mục tiêu và giải pháp thay đổi trong tầm nhìn và định hướng chung của tổ chức, có tính chiến lược, không tùy tiện dễ dẫn đến khủng hoảng Như vậy để đảm bảo tiến trình thay đổi diễn

ra có phương hướng rõ ràng và có kết quả cụ thể Tầm nhìn chỉ rõ kết quả thay đổi là đạt được những gì, còn định hướng chỉ rõ sẽ đạt được kết quả đó

bằng cách nào và như thế nào Trong đổi mới phương pháp dạy học cũng đúng như vậy.

2 Có sự tham gia và lòng tin của tất cả thành viên của trường trên cơ sở trách nhiệm cá nhân của các nhà quản lí

Các nhà quản lí luôn chịu trách nhiệm cá nhân cao nhất và có vai trò hàng đầu trong quản lí thay đổi Nguyên tắc này đòi hỏi bên cạnh trách nhiệm cá nhân của các nhà quản lí, họ phải tạo ra được cộng đồng trách nhiệm, thu hút

sự tham gia của mọi thành viên với khả năng chịu trách nhiệm của mồi người trong quá trình thay đổi Hơn nữa, cả nhà quản lí và mọi người phải xây dựng được lòng tin vào thành công và cách làm mà mình đã lựa chọn Nói chung giữa mọi người trong tổ chức dường như nhất trí về tư tưởng và có những cam kết nhất định về hành động thay đổi

3 Đảm bảo các nhân tố động lực để thay đổi phải chiếm ưu thế hơn các sức cản hay lực cản trong trường

Nguyên tắc này có ý nghĩa kĩ thuật rất quan trọng, vì không có hoặc có quá ít động lực để thay đổi thì không thể thay đổi được và quản lí thất bại Cần phải đong đếm và đánh giá những nhân tố động lực (nhân sự ủng hộ thay đổi, lí thuyết, công nghệ hỗ trợ thay đổi, môi trường văn hóa khi thay đổi, cơ chế, chính sách tạo điều kiện thay đổi v.v ) trong tương quan lực lượng với những nhân tố cản trở thay đổi (những người chống thay đổi hay bàng quan với thay đổi, sự lạc hậu của lí thuyết, công nghệ, văn hóa, chính sách Khi chắc chắn rằng động lực chiếm ưu thế hơn sức cản thì mới ra quyết định thay đổi và tiến hành thay đổi

4 Đảm bảo tính kế thừa và phát triển trong nhà trường

Nguyên tắc này đòi hỏi kết hợp những giá trị và kinh nghiệm tích cực với những phát hiện mới trong tư duy, cách làm và nguồn lực xúc tiến thay đổi

Có nghĩa là không phủ định sạch trơn những thành tựu đã có, cũng không nên chỉ nghĩ và làm theo tiền lệ và thói quen trước đây Nguyên tắc này cũng đòi hỏi truyền thông nội bộ phải tinh tường, chính xác và rõ ràng, không gây nhiễu và khó hiểu để mọi ngưòi ủng hộ cái mới, trân trọng truyền thống tốt, đảm bảo phát triển là quá trình liên tục và thành tựu phát triển là bền vững.

5 Đảm bảo tính “cân bằng động” trong quá trình thay đổi nhà trường

Nguyên tắc này đồi hỏi cân đối giữa nội dung và hình thức của quá trìnhthay đổi về nội dung, cần quyết đoán, mạnh mẽ và dũng cảm thay đổi, nhưng phải làm sao quá trình thay đổi êm dịu, không gay gắt, diễn ra điều hòa và gây cảm giác “cân bằng” cho mọi người, tức là không tạo ra sốc, không gây ra trầm cảm, không gây ra stress, không tạo ra quá nhiều xung đột tiêu cực, không làm đảo lộn môi trường và sự vận hành của tổ chức

6 Quá trình thay đổi phải bắt đầu từ trên xuống

Trong hệ thống quản lí, thay đổi cần được bắt đầu từ trên xuống: các nhà quản lí hàng đầu phải thay đổi và làm gương về mọi mặt (nhận thức, cách làm, kết quả)rồi đến cấp quản lí trung gian, ví dụ các tổ chuyên môn, rồi dùng ảnh hưởng đó để phát động những thay đổi của mọi người khác, cấp trên không thay đổi thì không bao giờ cấp dưới thay đổi và không bao giờ diễn ra

sự thay đổi trong tổ chức Làm ngược lại nguyên tắc này, tức là đòi hỏi cấp dưới thay đổi rồi mình mới thay đổi, cũng sẽ thất bại trong quản lí thay đổi cho dù ở lĩnh vực nào hay cấp quản lí nào

7 Tạo ra hình mẫu mới và dựa vào nó để quản lí và lãnh đạo tổ chức

Nguyên tắc này gợi ý rằng để quản lí thay đổi hiệu quả và diễn ra nhanh chóng, chắc chắn thì phải biết tạo ra hình mẫu, điển hình mới, đánh giá chúng chu đáo và khách quan, khái quát kinh nghiệm để có những bài học phổ biến, tuyên truyền và nhân rộng kinh nghiệm đó trong toàn bộ tổ chức Khi đã có

hình mẫu, phải dựa vào nó để lãnh đạo và quản lí quá trình thay đổi, mặt khác cũng thường xuyên điều chỉnh hình mẫu đó sao cho phù hợp với từng giai đoạn cụ thể Ví dụ phải tạo ra bộ mặt phương pháp dạy học mới ở phạm vi tổ chuyên môn nào đó hay môn học, khối lớp nào đó, rồi dựa vào hình mẫu này

để tiếp tục quản lí thay đổi phương pháp dạy học trong nhà trường

8 Tôn trọng văn hóa nhà trường, nhân tố con người và truyền thông một cách hệ thống

Nguyên tắc này đòi hỏi phát huy sức mạnh của văn hóa và con người, trong đó có truyền thông Cần tạo ra ít nhiều thành công một cách nhanh chóng để kịp thời động viên quần chúng Mặt khác cũng phải sớm ngăn ngừa những hiện tượng tự mãn, chủ quan, nóng vội trong quá trình thay đổi Những thành công ngắn hạn luôn là yếu tố tạo ra những động lực liên tục để thay đổi Còn việc ngăn ngừa những tự mãn, chủ quan, nóng vội có tác dụng phòng ngừa rủi ro và khủng hoảng, hạn chế thói quen sính thành tích hình thức

1.2.1.3 Nội dung quản lí thay đổi

Có rất nhiều nhiệm vụ và công việc phải làm trong quản lí thay đổi ở cấp trường Nhưng tựu chung các nhiệm vụ và việc làm đó tập trung vào những nội dung như sau

1 Xác định tầm nhìn và chỉ ra định hướng phát triển trước khi thay đổi

Nghĩa là tuyên bố triết lí hay tư duy chiến lược khi thay đổi để mọi ngườichấp nhận và thực hiện Nội dung này bao gồm chỉ rõ thay đổi nhằm đến kết quả gì và phương hướng cơ bản để thay đổi thành công, như vậy là làm rõ đích đến và lộ trình, biện pháp hành động

2 Nghiên cứu, hiểu biết hoàn cảnh và điều kiện thay đổi

Trong nội dung này, điều cốt lõi nhất là đánh giá được động lực và sức cản, tương quan lực lượng giữa chúng Ngoài ra cần thực hiện hàng loạt

những công việc đảm bảo xuất hiện và duy trì những tác động tích cực của môi trường trong trường như nhận thức và hành vi đúng của mọi người, văn hóa quản lí và văn hóa giảng dạy, văn hóa học tập và văn hóa ứng xử, quan hệ

xã hội trong trường, các chính sách của trên và chính sách, qui định nội bộ, môi trường thông tin và những ảnh hưởng đạo đức, kinh tế khác

3 Nhận thức rõ và giám sát liên tục những thay đổi đang diễn ra

Đương nhiên khi quản lí thay đổi phải liên tục bám sát những gì đã, đang

và chưa thay đổi, chẳng hạn trong lĩnh vực phương pháp dạy học Như vậy mới đánh giá thường xuyên được kết quả và kịp thòi điều chỉnh nguồn lực và biện pháp quản lí Những thay đổi cần nhận thấy có ở mọi phương diện, tò nguồn lực vật chất, môi trường, nhân sự, nhận thức, cách làm cho đến kết quả, chất lượng sản phẩm Trong quá trình giám sát này phải lưu ý những thay đổi quan trọng để kịp thời nắm bắt để xây dựng hình mẫu mới, nhân điển hình

4 Đào tạo và bồi dưỡng thường xuyên nhân sự cho thay đổi

Nội dung này ở nhà trường chủ yếu là phát triển tay nghề của nhà quản lí, phát triển nghề nghiệp nhà giáo và khuyến khích nhu cầu thay đổi trong đội ngũ nhà giáo cũng như học sinh đáp ứng yêu cầu thay đổi Quá trình và mục tiêu của thay đổi đòi hỏi nhiều năng lực mới ở đội ngũ nhân sự nói chung, ví

dụ năng lực dạy học và năng lực học tập Tuy vậy, điều trước hết thay đổi đòi hỏi là năng lực chuyên biệt của những người quản lí thay đổi Họ phải có năng lực và phong cách quản lí thay đổi, không thể giữ phong cách và năng lực cũ kĩ như trước được Việc chuẩn bị và bồi dưỡng nhân sự phục vụ thay đổi phải trước hết nhằm vào các nhà quản lí, và hệ thống quản lí cấp trường

5 Tổ chức, thuyết phục và khuyến khích sự tham gia, chia sẻ, hợp tác trong nhà trường, trước hết trong hệ thống quản lí và khi có những điều chỉnh

Trên thực tế, mọi mục tiêu quản lí chỉ có thể đạt được thông qua lao động của mọi người Lao động đó sẽ có hiệu quả cao nếu đó là sản phẩm tự giác của tham gia, chia sẻ, trải nghiệm, họp tác với nhau Huy động sự tham gia và tạo cơ chế, cơ hội tham gia rộng rãi trong nhà trường là nội dung quan trọng của quản lí thay đổi Thay đổi là thành quả không của riêng ai, mà của tất cả mọi người Vì thế thành tựu thay đổi sẽ trở thành những giá trị có tính xã hội cao và biến thành tiềm năng lâu dài của nhà trường Sự tham gia cũng tạo thuận lợi rất lớn mồi khi cần có những điều chỉnh trong quản lí.

6 Thực hiện mạnh mẽ phân cấp, phân quyền quản lí kết hợp với trách nhiệm cá nhân cao trong quản lí thay đổi

Mọi thành viên đều liên quan đến thay đổi, cả toàn cục lẫn cục bộ việc nào

đó Do vậy cần phải kết hợp mạnh mẽ trách nhiệm tổ, đội, nhóm với trách nhiệm

cá nhân và quản lí các quan hệ hợp tác này dưới những hình thức thi đua, cam kết, thỏa thuận, hợp đồng, giao nhiệm vụ, tiến hành đề án, dự án v.v Trong đổi mới phương pháp dạy học thì phải ưu tiên ủy quyền mạnh mẽ cho tổ chuyên môn và nhà giáo Phát triển các đề án và quản lí chứng phục vụ các nhiệm vụ thay đổi trong nhà trường là một cách làm hiện đại Nội dung này nhằm tạo ra những lực lượng cốt cán, chủ lực trong thay đổi và quản lí thay đổi

7 Tiến hành và quản lí truyền thông mạnh mẽ để tạo ra dư luận tích cực

và môi trường thông tin quản lí chính xác, nhanh nhạy

Quản lí truyền thông chính là nhằm tăng hiệu quả truyền thông Truyền thông ở đây không phải để giải trí mà là để tạo ra môi trường nhận thức và thông tin bổ ích cho quản lí Khi truyền thông được quản lí tốt thì dư luận xã hội do nó tạo ratrong nhà trường sẽ có tác dụng thúc đẩy công việc, khuyến khích các nhân tố tích cực, hạn chế những nhân tố tiêu cực Nó cũng là môi trường chứa đựng rất nhiều phản hồi có giá trị trực tiếp đối với quá trình ra quyết định quản lí và điều chỉnh biện pháp quản lí Nếu không chú trọng

truyền thông thì nhiệm vụ thay đổi không thể trở thành cuộc vận động công khai, thành khát vọng chung của mọi người, thành sự nghiệp của toàn trường Điều đó gây ra những khó khăn vô cùng lớn cho quản lí thay đổi.

1.2.1.4 Những điều kiện để quản lí thay đổi thành công

Những điều kiện cần thiết để quản lí thay đổi thành công trong nhà trường nhìn chung gồm:

1 Có chủ trương, chính sách thích hợp và thuận lợi của cấp trên

Xét trên nguyên tắc, không có điều kiện này thì không thể quản lí thay đổi Cấp trên phải ủng hộ và hồ trợ nhất định thì nhà trường mới có thể thay đổi và mới có nhiệm vụ quản lí thay đổi Nhà trường chúng ta luôn luôn có được điều kiện này, vấn đề là phải biết dựa vào nó để quản lí hiệu quả

2 Có ý tưởng, mục tiêu và biện pháp thay đổi rõ ràng, đúng đắn, khả thiNhững gì định làm trong quá trình thay đổi mà mù mờ, mông lung thì khóquản lí thay đổi tốt được vì quá trình quản lí thiếu phương hướng Mặc dù những yếu tố này đúng song quản lí thay đổi vẫn có thể sai lầm vì ngoài chúng ra quản lí còn phụ thuộc nhiều biến cố khác (những tác động chéo và bất thường) Song điều tiên quyết là những yếu tố nói trên phải đúng và cụ thể thì mới có thể quản lí thay đổi thành công

3 Phải có sự nhất trí cao trong nhận thức và hành động của toàn thể tập thể nhà trường

Mọi thành viên trong trường phải đồng thuận với thay đổi, với những chỉ đạo và hành động của các cấp quản lí trên cơ sở nhận thức đầy đủ và đúng đắn nhiệm vụ của mình Điều kiện này là nền tảng của quản lí thay đổi vì nó tạo ra một hướng suy nghĩ và hành động nhất quán, chống lại hiện tượng trống đánh xuôi kèn thổi ngược hoặc những nhiệm vụ chồng chéo hỗn tạp dẫm chân nhau gây lãng phí

4 Có đủ nguồn lực thay đổi tương xứng với mục tiêu cần đạt

Nguồn lực thay đổi đầy đủ sẽ tạo thuận lợi cho quản lí thay đổi Nếu thiếu hụt nguồn lực, dù là nhân lực hay vật lực, tài lực thì sẽ dẫn đến cách làm chắp

vá, giật gấu vá vai, đối phó vụn vặt và thiếu tính hệ thống, tính triệt để Ví dụ đổi mới phương pháp dạy học lâu nay diễn biến chậm chính là vì thiếu nhận thức lí luận, thiếu kĩ năng hiện đại và thiếu nguồn học liệu chất lượng cao

5 Có các biện pháp quản lí linh hoạt, ứng biến và dễ điều chỉnh

Hệ thống quản lí của trường phải đủ cơ động để đáp ứng quản lí thay đổi, chẳng hạn trong lĩnh vực phương pháp dạy học Tính cơ động này phụ thuộc vào quan hệ hợp tác giữa các bộ máy quản lí khác nhau và bên trong mỗi bộ phận chuyên biệt Ví dụ tổ chuyên môn muốn thay đổi mà quản lí hành chính không thay đổi thì sẽ khó khăn cho quản lí thay đổi

1.2.2 Đồi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

1.2.2.1 Khái niệm

Trong luận văn này sử dụng khái niệm đổi mới phương pháp dạy học theo quan niệm của Đặng Thành Hưng [14,19] dựa vào bản chất của khái niệm phương pháp dạy học Do phương pháp dạy học là sự tổ chức và thực hiện thống nhất 3 loại yếu tố gồm: 1/ Lí thuyết hoặc nguyên tắc lí luận nhất định

về dạy học; 2/ Các kĩ năng cho phép thực hiện lí thuyết hay nguyên tắc đó; 3/ Các nguồn lực vật chất và tinh thần cho phép thực thi những kĩ năng đó trong thực tế, nên đổi mới phương pháp dạy học cũng tuân theo logic này Muốn đổi mới cái gì phải nương theo bản chất của chính nó

Chúng tôi hiểu đổi mới phương pháp dạy học là quả trình tạo ra sự thay

đổi tiến bộ về nhận thức lỉ luận trong lĩnh vực phương pháp và trong dạy học, cải thiện hay nâng cao các kĩ năng dạy học phù hợp với nhận thức ỉỉ luận đổ,

phát triển và ứng dụng các nguồn lực ìđ thuật (phương tiện, học liệu, học cụ)

để thực thi các kĩ năng dạy học có kết quả và cuối cùng dẫn đến bộ mặt mới của phương pháp dạy học trong phạm vỉ môn học hay khôi, lớp nhất định của nhà trường.

Trên phương diện quản lí, đổi mới phương pháp dạy học chính là gây ra

những ảnh hưởng tích cực đến những sự thay đổi mong muốn về nhận thức lí luận, kĩ năng nghề nghiệp và các nguồn lực thích hợp trong nhà trường, dẫn đến tạo ra được bộ mặt mới về phương pháp dạy học ở nhà trường Những

ảnh hưởng này xuất phát từ những tác động quản lí Nói chung đổi mới phải

đi đến được kĩ năng và phong cách giảng dạy mới, kĩ năng và phong cách học tập mới, thậm chí cả kĩ năng và phong cách quản lí mới thì mới là đổi mới thực sự

Đối với nhà giáo và học sinh, đổi mới phương pháp dạy học là quá trình sáng tạo, từ tiếp nhận và nâng cao nhận thức khoa học về phương pháp dạy học họ sẽ học tập, rèn luyện những kĩ năng cần thiết mà dạy học hiện đại đòi hỏi, thiết kế phương pháp mới theo lí thuyết và kĩ năng đó trong từng bài học

và cả môn học, và dựa vào những kĩ thuật, công nghệ, học liệu thích hợp để thực hiện thiết kế đó trong thực tiễn dạy học Nhà giáo cùng với học sinh của mình phải tạo ra phương pháp mới, chứ không ở đâu có sẵn phương pháp dạy học để mang áp dụng Nhưng để họ làm được điều đó, hệ thống quản lí cần tạo điều kiện đúng và tác động đúng

1.2.2.2 Nguyên tắc đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

1 Tính kế thừa và phát triển

về bản chất, không có phương pháp dạy học tuyệt đối mới, mà phương pháp dạy học nào cũng là kết quả của sự phát triển lí luận, kinh nghiệm và kĩ năng dạy học lâu dài trong lịch sử Mọi phương pháp dạy học đều ít nhiều có

tiền đề lịch sử và quá trình thay đổi theo tiến bộ khoa học-công nghệ và tiến

bộ văn hóa xã hội Vì vậy đổi mới phương pháp dạy học là quá trình liên tục, mang tính kế thừa và tính phát triển

2 Tính tiến bộ của phương pháp dạy học

Đổi mới nhằm thu được cái tốt hơn, hay hơn, tiến bộ hơn, chứ không lặp lại cái lỗi thời hay cái cũ Đổi mới phương pháp phải dẫn đến phương pháp tiến bộ hơn trước, nhất là về hiệu quả sư phạm và hiệu quả quản lí Có nghĩa phải tránh phục hồi các tiền lệ cũ không thích hợp rồi bảo là phương pháp mới hoặc đổi mới chưa rõ có mới không mà gây tốn kém, mệt nhọc, lộn xộn trong lao động sư phạm và trong quản lí

3 Đảm bảo sự phát triển nghề nghiệp của nhà giáo

Đổi mới phương pháp dạy học phải giúp nhà giáo giỏi nghề hơn, yêu nghề hơn và có thái độ nghề nghiệp chuyên nghiệp hơn Bởi vì qua quá trình đổi mới họ được tôi luyện về lí luận, được trải nghiệm về kĩ năng và giá trị rất phong phú Họ cũng trải qua những thành công và thất bại nhất định nên có những cải thiện về nhu cầu và tình cảm nghề nghiệp và đó cũng là động lực phát triển nghề nghiệp của họ

4 Đảm bảo lợi ích và sự phát triển của người học

Đổi mới phương pháp dạy học xét đến cùng là vì ngưòi học Thành tựu đổi mới phải đáp ứng mục tiêu, lợi ích của học tập, cải thiện kết quả học tập

và thành tựu phát triển của người học Phương pháp mới phải giúp học sinh học tập hiệu quả hơn, sản phẩm của học tập (tri thức, kĩ năng, thái độ, tình cảm v.v ) phải cao hơn và đầy đủ hơn, và phải giúp họ được trải nghiệm nhiều hơn niềm vui thành công Nếu không thỏa mãn được nguyên tắc này thì đổi mới phương pháp dạy học nói chung vô nghĩa

1.2.2.3 Nội dung đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

1 Đổi mới nhận thức lí luận về dạy học và về phương pháp dạy học theo hướng hiện đại hóa

Đổi mới nhận thức lí luận về dạy học và phương pháp dạy học là nội dung đầu tiên cần quan tâm trong đổi mới phương pháp dạy học Lí luận khoa học phản ánh bản chất của phương pháp dạy học nên nhận thức lí luận của các nhà quản lí, các nhà giáo và học sinh được định hướng đúng đắn trong đổi mới phương pháp, không lạc sang những hiện tượng phù phiếm, mơ hồ, hình thức chủ nghĩa Nhận thức lí luận giúp hình thành và phát triển các phương pháp luận dạy học hiện đại, hiệu quả có tác dụng chỉ đạo việc rèn luyện kĩ năng dạy học và phát triển, ứng dụng học liệu đúng đắn Những triết lí hay phương pháp luận dạy học mà nhà trường đang hướng đến là học tập kiến tạo, học tập giải quyết vấn đề, học tập dựa vào trải nghiệm, dạy học theo tiếp cận năng lực, học tập hợp tác, dạy kĩ năng học tập, học tập dựa vào dự án v.v

2 Đổi mới nhận thức lí luận về dạy học và phương pháp dạy học theo hướng phát huy những giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc tốt đẹp, hiệu quảBên cạnh việc tiếp nhận có phê phán thành tựu lí luận hiện đại từ nhà trường thế giới, chúng ta cần đổi mới nhận thức lí luận ngay chính trên nền tảng tư tưởng giáo dục của dân tộc Việt Nam Nước ta có lịch sử giáo dục và

tư tưởng giáo dục phong phú, kể cả giáo dục dân gian Mặt khác cũng cần coi trọng vận dụng tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh và nền tảng lí luận giáo dục Mác -Lê Nin của Đảng CSVN qua các thời kì phát triển để đổi mới nhận thức

lí luận trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học Chỉ như vậy nhà trường Việt Nam mới có phương pháp dạy học của chính mình, vừa tránh lạc hậu vừa tránh phụ thuộc

3 Đổi mới các kĩ năng dạy học trên cơ sở lí luận hiện đại và yêu cầu thực tiễn của dạy học qua học tập, bồi dưỡng và rèn luyện

Các kiểu phương pháp dạy học theo triết lí dạy học hiện đại như kiến tạo, trải nghiệm, hợp tác v.v đòi hỏi ở nhà giáo và học sinh những kĩ năng dạy học mới, không giống các kĩ năng truyền thống Muốn thực hiện những triết lí

đó, phải có những kĩ năng phù họp, phải học hỏi thêm, bổ sung nhiều kĩ năng mới, phải điều chỉnh, phát triển những kĩ năng truyền thống đã có sao cho đáp ứng yêu cầu của lí luận hiện đại Không có kĩ năng thích hợp thì không thể đổi mới phương pháp dạy học, mà chỉ có thể nói suông về đổi mới thôi Những kĩ năng dạy học cơ bản mà nhà giáo cần rèn luyện gồm [14]:

1 Những kĩ năng nghiên cứu người học và việc học

1.1 Kĩ năng quan sát người học và hành vi học tập

1.2 Kĩ năng đo lường những đặc điểm tâm-sinh lí của người học

1.3 Kĩ năng điều tra bằng các kĩ thuật thông thường

1.4 Kĩ năng tiến hành thực nghiệm khoa học

1.5 Kĩ năng thu thập và phân tích dữ liệu học tập

2 Những kĩ năng lãnh đạo và quản lí người học, việc học

2.1 Kĩ năng thuyết phục và hợp tác với người học

2.2 Kĩ năng phát biểu và giải thích ý tưởng cho ngưòi học

2.3 Kĩ năng khuyến khích, động viên người học

2.4 Kĩ năng tổ chức lớp và nhóm học tập

2.5 Kĩ năng quản lí thòi gian và nguồn lực học tập chung

3 Những kĩ năng thiết kế day hoc và hoat đông giáo ducĐ Đ • V • • • O o •

3.1 Kĩ năng thiết kế giáo trình, học liệu, bài học thông thường

3.2 Kĩ năng thiết kế hoạt động của người học

3.3 Kĩ năng thiết kế phương pháp và kĩ thuật dạy học

3.4 Kĩ năng thiết kế giáo trình, học liệu và phương tiện e-leaming

3.5 Kĩ năng thiết kế môi trường học tập (hoặc môi trường hoạt động)

4 Những kĩ năng dạy học trực tiếp (tác nghiệp)

4.1 Kĩ năng giao tiếp và ứng xử trên lớp

4.2 Kĩ năng hướng dẫn, điều khiển, điều chỉnh hành vi học tập

4.3 Kĩ năng giám sát, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả học tập

4.4 Kĩ năng sử dụng các phương tiện và công nghệ dạy học

4.5 Kĩ năng thực hiện các biện pháp và kĩ thuật dạy học cụ thể

4 Đổi mới các nguồn lực kĩ thuật, công nghệ, học liệu, phương tiện thực hiện phương pháp dạy học theo hướng hiện đại hóa, hiệu quả và đa tương tác, phát triển và áp dụng các phương tiện và học liệu mới dựa vào công nghệ thông tin và truyền thông hiện đại, giàu thông tin

Phương pháp dạy học khi ở hình thức lí luận và kĩ năng nhà giáo thì chưa tác động đến học sinh và quá trình học tập Đó mới là lí thuyết về phương pháp chứ chưa phải là phương pháp thực sự Phải thông qua các nguồn lực vật chất thì lí thuyết và kĩ năng đó mới là phương pháp dạy học thực sự Cho nên một trong những nội dung đổi mới phương pháp dạy học là phải đổi mới phương tiện của phương pháp Chẳng hạn kĩ năng dạy học bằng kĩ thuật mô phỏng buộc phải có các phương tiện máy tính, phần mềm chứ không thể thực hiện được bằng phấn hay bút bình thường Phương pháp thông báo-thu nhận có thể được đổi mới phương tiện bằng tài liệu điện tử, bằng trình chiếu các học liệu số v.v

1.2.2.4 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

1 Đổi mới phương pháp phải tiến hành thống nhất 3 mặt: lí luận, kĩ năng

và phương tiện

Như trên đã phân tích, cả 3 mặt đó mới tổ chức thành phương pháp dạy học Không ít nhàtrường và nhà giáo hiện nay chưa nhận thức đúng điều này

Ví dụ như mới thay lời giảng bằng văn bản điện tò chiếu trên máy tính đã tưởng rằng mình đổi mới phương pháp dạy học, trong khi đó mới đơn giản là đổi mới phương tiện, học liệu còn nguyên tắc bản chất dạy học vẫn như cũ Lí luận mới nhưng lại vẫn được thực hiện bằng những kĩ năng cũ kĩ lỗi thòi thì không thể tạo ra phương pháp hiện đại như lí luận đòi hỏi

2 Sử dụng đa dạng các phương pháp luận dạy học, không tuyệt đối hóa kiểu phương pháp dạy học nào

Cho đến nay mọi phương pháp dạy học đều có giá trị của nó nên vấn đề là đổi mới sao cho phù hợp qua cả việc ứng dụng các phương pháp đúng chỗ đúng lúc Có chỗ có lúc các phương pháp thông báo-thu nhận có hiệu quả cao hơn các phương pháp kiến tạo và ngược lại Không thể hiểu và áp dụng đơn điệu một chiều một kiểu phương pháp dạy học day nhất cho một loại bài, một môn học Ví dụ không thể dạy học giải quyết vấn đề trong mọi bài học được

dụng các phương pháp dạy học mới, có thể tăng cường tính tích cực nhận thức của học sinh trong thuyết trình, đàm thoại theo quan điểm dạy học giải quyết vấn đề.

4 Tăng cường sử dụng phương tiện kĩ thuật dạy học và công nghệ thông tin hợp lý hỗ trợ dạy học

Phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học, nhằm tăng cường tính trực quan và thí nghiệm, thực hành trong dạy học Hiện nay, việc trang bị các phương tiện dạy học mới cho các trường phổ thông từng bước được tăng cường Tuy nhiên các phương tiện dạy học tự làm của giáo viên luôn có ý nghĩa quan trọng, cần được phát huy Đa phương tiện và công nghệ thông tin vừa là nội dung dạy học vừa là phương tiện dạy học trong dạy học hiện đại Bên cạnh việc sử dụng đa phương tiện như một phương tiện trình diễn, cần tăng cường sử dụng các phần mềm dạy học cũng như các phương pháp dạy học sử dụng mạng điện tử (E-Leaming), mạng trường học kết nối

5 Sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo

Kỹ thuật dạy học là những cách thức hành động của của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học Các kỹ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phương pháp dạy học Có những kỹ thuật dạy học chung, có những kỹ thuật đặc thù của từng phương pháp dạy học, ví dụ kỹ thuật đặt câu hỏi trong đàm thoại Ngày nay người ta chú trọng phát triển và sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học như “động não”, “tia chớp”, “bể cá”, bản đồ tư duy

6 Khuyến khích áp dụng các phương tiện kĩ thuật dạy học hiện đại và các hình thức học tập đa dạng

Hình thức tổ chức dạy học là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu quyết định đến chất lượng dạy và học, quyết định đến chất lượng của nguồn nhân lực cho xã hội Khi mà quá trình bùng nổ thông tin diễn ra mạnh mẽ, có tính toàn cầu, dung lượng tri thức tăng theo cấp số nhân, nội dung dạy học không còn nằm trong khuôn khổ những cuốn giáo trình, những tập bài giảng, thậm chí cả những tiết giảng của giảng viên, mà người học còn có thể tiếp cận

nó ở mọi lúc, mọi nơi với mọi phương tiện từ máy tính, báo chí, truyền hình, thậm chí là chiếc điện thoại đời mới có kết nối internet, Với những thay đổi to lớn của nội dung và dung lượng tri thức, với hình thức tổ chức lớp học truyền thống (bảng đen, phấn trắng, lớp học cố định, thầy giảng trò nghe - chép, không còn phù hợp, theo kịp, đáp ứng được nhu cầu của nền kinh

tế Điều này là bắt buộc, không thay đổi là tụt hậu, là lỗi thòi

Hình thức dạy học có thể sử dụng ở trường THCS rất đa dạng: tổ chức học trên lớp, học tập ngoài giờ lên lớp, tổ chức thực tế, ngoại khóa, chuyên đề Đổi mói phương pháp phải gắn chặt với hình thức dạy học đã được đề cập ở trên

1.3 Quản lí thay đồi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở

cấp trường

Quản lỉ thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường được hiểu là việc quản lí nhà trường có sự tập trung vào những tác động trực tiếp đến và tạo điều kiện cho sự thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học Nó cũng bao quát rất nhiều đối tượng quản lí tương tự

như quản lí nhà trường nói chung, song mục tiêu quản lí là nhằm vào quá trình đổi mới phương pháp dạy học

1.3.2 Nội dung quản lí thay đổi gắn với đổi mới phương pháp dạy học

1.3.2.1 Quản lỷ hoạt động dạy của giáo viên

QL hoạt động này bao gồm: QL phân công giảng dạy cho GV, QL việc thực hiện chương trình dạy học, QL việc soạn bài và chuẩn bị lên lớp, QL giờ lên lớp của GV, QL việc dự giờ và phân tích bài học sư phạm, QL hoạt động kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS VV theo yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Yếu tố quan trọng nhất ở đây là giám sát, chỉ đạo việc thiết kế dạy học theo lí luận mới, dự giờ và đánh giá bài dạy theo yêu cầu phương pháp dạy học mới

1.3.2.2 Quản lỷ hoạt động học tập của học sinh

Hoạt động học tập của HS là một hoạt động tồn tại song song với hoạt động dạy của người thầy Điều cần nhấn mạnh trong quản lí thay đổi hoạt động học

là chú ý khuyến khích học sinh rèn luyện kĩ năng và phong cách học tập hiện đại, trong đó có các kĩ năng xã hội và kĩ năng công nghệ hiệu quả cao, cũng như nhu cầu và năng lực tự học thường xuyên của các em Ngoài ra một mảng quan trọng cần quan tâm trong quản lí thay đổi gắn với đổi mới phương pháp dạy học là môi trường học tập năng động, văn hóa học tập văn minh

1.3.2.3 Quản lý cơ sở vật chất trang thiết bị - kỹ thuật phục vụ dạy học

Quản lí cơ sở vật chất - kĩ thuật theo yêu cầu quản lí thay đổi đòi hỏi phải

có tính cơ động cao, kịp thời và đúng mức hỗ trợ cho đổi mới phương pháp dạy học Như vậy quản lí sao cho không để thiết bị nằm chết ở kho, và cũng không máy móc theo những gì có sẵn Điều quan trọng nhất ở đây là trong quản lí phải chú ý bổ sung, điều chỉnh học liệu, phương tiện kĩ thuật sao cho đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

1.3.2.4 Quản lí nguồn kinh phí để duy trì hoạt động dạy học

Cũng là quản lí tài chính song yêu cầu lúc này là phải quản lí thay đổi các khoản chi và hỗ trợ cho đổi mới phương pháp dạy học, chẳng hạn đầu tư cho tập huấn lí luận và kĩ năng, thiết kế học liệu và thiết kế bài học, nghiên cứu và tổng kết sáng kiến-kinh nghiệm, đánh giá dạy học, khuyến khích những cái mới trong học tập và giảng dạy v.v cần được ưu tiên

Hình 1.1 Nội dung quản lí nhà trường gắn với đồi mới PPDH

1.3.3 Vai trò của quản lí thay đổi trong đổi mới phương pháp dạy học

1.3.3.1 Vai trò tạo động ỉực phát triển

Nhận thức rõ những thay đổi trong môi trường công việc hay tổ chức tò

đó phát triển những cách thức và điều kiện đáp ứng nhu cầu của tổ chức, đơn

1.3.3.2 Vai trò phát triển bền vững

Quản lí thay đổi trong nhà trường tạo ra việc truyền cảm hứng hay niềm hứng khởi cho mọi người trước và trong quá trình thay đổi Mọi người hào hứng với thay đổi thì thay đổi mới có hi vọng được thực hiện như mong đợi

và mục tiêu mới hiện thực và thích hợp với nguyện vọng của họ

Xây dựng và sử dụng tổ hay đội chuyên trách có vai trò cốt cán Đó là nhóm gồm những người đúng việc đúng chỗ, có cam kết nhiệt thành, có tổ họp những kĩ năng và trình độ nghề nghiệp cần thiết đủ năng lực làm đầu tàu, hướng dẫn mọi người

Xác định tính đúng đắn của tầm nhìn Sử dụng tổ chuyên gia thiết lập tầm nhìn và chiến lược đơn giản, tập trung vào các khía cạnh tình cảm và sáng tạo cần thiết để kéo theo dịch vụ và tính hiệu quả

Cổ vũ và khuyến khích quyết tâm và sự kiên trì, thay đổi cần phải liên tục, những thành tựu nổi bật đã đạt được và những sự kiện quan trọng trong tương lai cần được nhấn mạnh

Thực hiện thay đổi nhân sự Củng cố giá trị của sự thay đổi thành công thông qua việc tuyển dụng, đề bạt, dùng những người lãnh đạo sự thay đổi mới Thay đổi từ hình thức trở thành văn hóa

1.3.3.3 Vai trò khuyến khích các nhân tổ mới

Thay đổi là một nhiệm vụ quản lí hệ trọng không thể xúc tiến tùy tiện Thay đổi thành công sẽ tạo thêm động lực và điều kiện phát triển trong nhà trường hoặc hệ thống giáo dục cấp trên trường, dẫn tới những hiệu quả tốt đẹp và những mục tiêu cao hơn Thay đổi thất bại sẽ làm nhà trường hay hệ thống lâm vào khủng hoảng, căng thẳng (Stress) và sụt giảm hiệu quả, thậm chí mất định hướng và tê liệt trong vận hành Nguyên nhân bên trong dẫn đến thay đổi thất bại thường là:

- Không đúng thời điểm và không có cơ hội (không có thiên thời, địa lợi

và nhân hòa) mặc dù ý tưởng thay đổi là tốt và đúng đắn

- Ý tưởng thay đổi là sai lầm, lạc hướng hoặc không đúng chỗ Đây là điều liên quan đến mục tiêu của tổ chức Ví dụ, bất chập bộ máy đang làm việc hiệu quả, thủ trưởng mới về lập tức thay đổi và đưa bộ máy khác vào thế chỗ Đó là sai lầm về ý tưởng và mục tiêu

- Ý tưởng và mục tiêu đúng đắn, có thời cơ và điều kiện tốt, song quá trình quản lí không tốt hay không thích hợp, ví dụ, nhân sự và nguồn lực cơ bản để thay đổi không đủ hoặc bất cập, thay đổi tập trung vào những nhân tố lặt vặt mà không đúng trọng tâm

- Không tạo được động lực thực sự để thay đổi trong nhà trường, hoặc không vô hiệu hóa được những nhân tố cản trở sự thay đổi

Kết luận chương 1

1 Quản lí thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học thực chất

là quản lí nhà trường đáp ứng các yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Vì vậy nó cần tuân theo các nguyên tắc, nội dung chung của quản lí thay đổi tại

cơ sở đồng thời bám sát nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học

2 Đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường đòi hỏi phải tuân thủ những nguyên tắc và thực hiện những nội dung phù hợp với yêu cầu của phương pháp dạy học hiện đại và nguyên tắc, nội dung của quản lí thay đổi Định hướng quan trọng nhất của đổi mới phương pháp dạy học chính là sự nhất quán về lí luận, kĩ năng và phương tiện trong phương pháp

3 Quá trình đổi mới phương pháp dạy học cần áp dụng quản lí thay đổi

mà không nên tiến hành tùy tiện vì nhờ tiếp cận này quá trình đổi mới mới tạo được nền tảng phát triển bền vững, tránh và hạn chế được nhiều rủi ro và khủng hoảng, tạo các cơ hội và động lực tốt hơn để phát triển nhà trường

CHƯƠNG 2

TH ựC TRẠNG QUẢN LÍ THAY ĐỔI TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở MỘT SỐ TRƯỜNG THCS HUYỆN• • • •

YÊN LẠC, VĨNH PHÚC

2.1 Tồ chức và quản lí giáo dục THCS của huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúc

2.1.1 Tồ chức và nhân sự của giáo dục THCS

2.1.1.1 Đội ngũ giảo viên

Năm học 2014-2015, tổng số giáo viên THCS toàn huyện là 476 người, số

giáo viên đào tạo đạt chuẩn chiếm 99.85%, trên chuẩn là 0,9% (xem bảng 2.1).

Bảng 2.1 Đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục

2011-2013

2012-2014

2013-2015Trung học cơ sở

2 Tỷ lệ giáo viên đạt chuân

- Hầu hết đội ngũ CBQL trường THCS có phẩm chất đạo đức, có tinh thần trách nhiệm cao, vững vàng trong công tác chuyên môn, có năng lực điều hành và tổ chức các hoạt động trong nhà trường 100% đã tham gia các hội nghị tập huấn, triển khai về đổi mới chương trình giáo dục THCS do Bộ giáo dục và đào tạo tổ chức, cơ bản là họ đã nắm được chủ trương, biện pháp tổ chức thực hiện Phần lớn đã có nhận thức đúng và có quyết tâm tìm các biện pháp chỉ đạo đổi mới PPDH ở cơ sở đạt hiệu quả.

- Đã chú trọng chỉ đạo đổi mới PPDH trong nhà trường

+ Xây dựng chuyên đề về đổi mới PPDH;

+ Tổ chức cho giáo viên đi thăm quan học tập các trường THCS trong tỉnh

và ngoài tỉnh đã làm tốt và có hiệu quả về đổi mới PPDH;

+ Các trường THCS trong huyện đã tổ chức được hội thảo chuyên đề về đổi mới PPDH, xây dựng các giờ dạy thực nghiệm Giáo viên cốt cán bộ môn

ở các trường trong huyện được dự giờ học tập và rút kinh nghiệm qua giờ dạy thực nghiệm đó

- Với cán bộ quản lí là tổ trưởng chuyên môn hiện nay ở các trường THCS trong huyện Yên Lạc (Vì điều kiện đội ngũ giáo viên trên các bộ môn ít, vì vậy 100% tổ trưởng chuyên môn là phụ trách nhiều bộ môn: ví dụ: Tổ KHTN: Toán, Lý, Hoá, Sinh, Công nghệ, Thể dục, Tin học; Tổ KHXH : Văn, Sử, Địa, Ngoại ngữ, Âm nhạc, Mỹ thuật) là những giáo viên vững vàng trong chuyên môn, có uy tín về nghề nghiệp

+ 100% tổ trưởng chuyên môn đều đã tham gia các kì thi giáo viên dạy giỏi cấp huyện, cấp tỉnh và hàng năm đều được công nhận giáo viên giỏi hoặc chiến sĩ thi đua cấp cơ sở trở lên Họ thực sự là những hạt nhân nòng cốt trong chuyên môn và là hạt nhân nòng cốt trong phong trào đổi mới PPDH

ở các nhà trường

+ 100% tổ trưởng chuyên môn đều được tham gia các lớp tập huấn về bồi dưỡng thay sách, tham gia hội thảo chuyên đề về đổi mới PPDH và cũng chính

họ đã tham gia trong xây dựng và thực hiện các giờ dạy thực nghiệm, giờ dạy mẫu do Sở giáo dục đào tạo hoặc cụm liên trường trong huyện tổ chức

Môt số han chế• •

+ Với 16,2% cán bộ quản lí ở 18 trường THCS trong toàn huyện có độ tuổi trên 50 trong đó cá biệt có đồng chí đã 57, 58 tuổi, mặc dù đã được bồi dưỡng, tập huấn về đổi mới chương trình giáo dục THCS và đổi mới PPDH, song thực tế cho thấy: Họ là giáo viên đã thoát li giảng dạy từ lâu, rất khó thay đổi thói quen kể cả trong nhận thức và trong chỉ đạo

+ Họ vẫn chưa thực sự nhập cuộc, chưa thực sự thấy sự cấp thiết của đổi mới PPDH và còn bị ảnh hưởng nặng nề của PPDH truyền thống Ở trong các nhà trường, cơ cấu tổ chức, chuẩn mực và phương thức đánh giá vẫn đang tồn tại theo kiểu cũ một cách vững chắc trong nhà trường hiện nay, chưa cho giáo viên có được độ tự do nhất định trong sáng tạo

+ Trong chỉ đạo còn chung chung, thiếu tính cụ thể và mang tính hình thức, phong trào kêu gọi, phong trào hô hàogiáo viên phải đổi mới PPDH, nhưng chính trong nhận thức của cán bộ quản lí cũng chưa nhận thức đúng và thật đầy đủ về đổi mới PPDH như: Bản chất của tinh thần đổi mới PPDH là gì? PPDH theo tinh thần đổi mới có gì khác với PPDH truyền thống? Làm gì

và làm như thế nào để có thể đổi mới được PPDH ở cơ sở giáo dục của mình? Cần phải có những điều kiện gì để có thể chỉ đạo tốt đổi mới PPDH?

+ Một hạn chế lớn trong quản lí của đội ngũ quản lí ở các trường THCS trên địa bàn huyện là 85% chưa qua đào tạo đại học quản lí (Chỉ học đại học chuyên ngành), còn chỉ mới qua các lớp bồi dưỡng cán bộ quản lý trường THCS Thậm chí, cá biệt có cán bộ quản lí không biết đến tin học hoặc nhìn