Một số biện pháp quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học cở sở quận thành phố hồ chí minh

Lí do chọn đề tài Từ những năm cuối thế kỉ XX, nhiều nước phát triển đã công bốchiến lược phát triển kinh tế - xã hội những năm đầu thế kỷ mới, mà hạtnhân của các chiến lược đó là tiến h

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS-TS Nguyễn Thị Hường

Nghệ An, 2014

nhận được sự động viên, giúp đỡ tận tình, tạo điều kiện thuận lợi của các cấplãnh đạo, thầy cô giáo, người thân và gia đình

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Khoa đào tạo sau đại học củaTrường Đại học Vinh, quý Thầy, Cô tham gia giảng dạy và giúp đỡ tác giảtrong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Đồng thời, xin cho phép tác giả được gửi đến Cô PGS TS Nguyễn ThịHường lòng biết ơn chân thành nhất vì sự quan tâm, nhiệt tình hướng dẫn của

Cô trong thời gian qua đã giúp tác giả hoàn thành luận văn Thạc sĩ này

Xin gửi lời cám ơn đến quý Thầy, Cô Phòng Giáo dục và Đào tạo quận

4, Ban Giám hiệu, đồng nghiệp các trường trung học cơ sở ở Quận 4, thànhphố Hồ Chí Minh, bạn bè và gia đình đã cung cấp những thông tin, tài liệucần thiết, dành nhiều thời gian, công sức, động viên, giúp đỡ tác giả trongsuốt thời gian qua

Mặc dù rất cố gắng trong quá trình thực hiện, nhưng trong luận vănchắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót, tác giả kính mong nhận đượcnhững lời chỉ dẫn ân cần của các thầy cô giáo, ý kiến trao đổi của quí đồngnghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cám ơn !

BẢNG KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT PP: Phương pháp

TBDH: Thiết bị dạy học

HS: Học sinh

HT: Hiệu trưởng

PHT: Phó hiệu trưởng

BGH: Ban giám hiệu

GDĐT: Giáo dục đào tạo

CBQL: Cán bộ quản lý

THTN: Thực hành thí nghiệm

ĐDDH: Đồ dùng dạy học

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4

4 Giả thuyết khoa học 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 5

8 Đóng góp của luận văn 5

9 Cấu trúc luận văn 6

CHƯƠNG 1 7

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

1.2 Một số khái niệm cơ bản 9

1.2.1 Phương pháp, phương pháp dạy học 9

1.2.1.1 Phương pháp 9

1.2.1.2 Phương pháp dạy học 10

1.2.2 Quản lý, QLGD 11

1.2.2.1 Khái niệm “Quản lý” 11

1.2.2.2 Quản lý giáo dục 12

1.2.3 Quản lý việc đổi mới PPDH 14

1.2.4 Giải pháp, giải pháp QL việc đổi mới PPDH 14

1.2.4.1 Giải pháp 14

1.2.4.2 Giải pháp quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học 14

1.3 Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học 17

1.3.1 Sự cần thiết phải đổi mới PPDH ở trường THCS 15

1.3.2 Các định hướng đổi mới phương pháp dạy học 21 1.3.3 Một số phương pháp dạy học mới được sử dụng ở trường THCS 22

1.4.3 Chỉ đạo thực hiện đổi mới PPDH 28

1.4.4 Kiểm tra đánh giá, điều chỉnh QL việc đổi mới PPDH 30

Kết luận chương 1 32

CHƯƠNG 2 33

THỰC TRẠNG QUẢN LÝ VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS QUẬN 4, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 33

2.1 Khái quát về KT-XH, giáo dục Q4, TPHCM 33

2.2 Thực trạng việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS, Q4 -TP HCM 37

2.2.1 Thực trạng nhận thức về đổi mới PPDH 37

2.2.2 Thực trạng nhận thức về mục đích đổi mới PPDH 39

2.2.3 Thực trạng nhận thức về xu thế đổi mới PPDH 41

2.3 Thực trạng quản lý việc đổi mới PPDH của hiệu trưởng các trường THCS –Quận 4, TPHCM 42

2.3.1 Thực trạng tổ chức, điều khiển việc đổi mới PPDH 42

2.4.2 Thực trạng kiểm tra, đánh giá QL việc đổi mới PPDH 46

Kết luận chương 2 51

CHƯƠNG 3 52

MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ VIỆC THỰC 52

HIỆN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS QUẬN 4, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 52

3.1 Các nguyên tắc đề xuất giải pháp 52

3.2 Đề xuất giải pháp 54

3.2.1 Nâng cao nhận thức cho CBQL và GV về việc đổi mới PPDH 54

3.2.2 Kế hoạch hóa việc đổi mới PPDH 55

3.2.3 Chỉ đạo việc vận dụng các PPDH mới vào QTDH 56

3.2.4 Phát huy vai trò nòng cốt của tổ chuyên môn trong việc đổi mới PPDH 58

3.2.7 Bổ sung và tăng cường các điều kiện đổi mới PPDH 64

3.3 Khảo sát tính khả thi của các giải pháp đề xuất 66

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 68

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

PHỤ LỤC 75

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ những năm cuối thế kỉ XX, nhiều nước phát triển đã công bốchiến lược phát triển kinh tế - xã hội những năm đầu thế kỷ mới, mà hạtnhân của các chiến lược đó là tiến hành cải cách giáo dục (Hàn Quốc,1988; Pháp- 1989; Anh và Mỹ- từ năm 1992) Đường lối phát triển giáo dụcnói chung và cải cách giáo dục tập trung vào mấy hướng chính: Đổi mới mụctiêu giáo dục và hiện đại hóa nội dung dạy học và PPDH, trong đó đổi mớiPPDH và công nghệ dạy học được coi là then chốt Đó chính là xu hướngphát triển của giáo dục trên bình diện toàn thế giới

Đảng và Nhà nước ta đã nhận rõ tình hình đó, đã đưa ra các Nghịquyết quan trọng về đổi mới giáo dục Trong đó Nghị quyết TW4 BCH TWKhóa VII (1992) và Nghị quyết TW 2 BCH TW Khóa VIII (1996) đánh dấumột bước quan trọng trong sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam

Kết luận của hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 6 Khoá IX (2002) đã

nhấn mạnh: “Tập trung chỉ đạo đổi mới nội dung chương trình, phương pháp

giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, tiếp nhận trình độ tiên tiến của khu vực và quốc tế, tăng cường thực hiện gắn bó với cuộc sống xã hội ”.

Luật Giáo dục 2005, tại điều 28 cũng đã ghi “Phương pháp dạy học phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.

Theo thông báo số 242-TB/TW ngày 15/4/2009 kết luận của Bộ Chính trị

về tiếp tục thực hiện nghị quyết TW 2 Khóa VIII), phương hướng phát triển

giáo dục và đào tạo đến năm 2020 đã nêu: “Tiếp tục đổi mới PPDH, khắc

phục cơ bản lối truyền thụ một chiều Phát huy phương pháp dạy học tích cực, sáng tạo, hợp tác; giảm thời gian giảng lý thuyết, tăng thời gian tự học, tự tìm hiểu cho học sinh, sinh viên; gắn bó chặt chẽ giữa học lý thuyết và thực hành, đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, sản xuất và đời sống”.

Theo Nghị quyết TW 8 khóa XI Ban chấp hành TW Đảng cũng đã

nhận định: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng

hiện đại phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú

ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học.

Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học là một trong các trọng điểm màcông cuộc cải cách giáo dục hiện nay đặt ra Đó cũng chính là yêu cầu kháchquan của sự nghiệp phát triển giáo dục - đào tạo của đất nước Một sự thayđổi căn bản như thế cần có một chiến lược và một phương thức chỉ đạo đúngđắn, có hiệu quả

Vấn đề đổi mới PPDH đã được đặt ra đối với tất cả các cấp học trong hệthống giáo dục phổ thông Đặc biệt, khi chúng ta tiến hành đổi mới CT vàSGK thì vấn đề đổi mới PPDH đã trở thành một yêu cầu cấp thiết Nội dungđổi mới PPDH đã diễn ra rộng khắp trong ngành GD toàn quốc Thực tế nhiềunăm qua giáo dục Việt Nam đã đổi mới phương pháp dạy học trên diện rộng,

tuy nhiên nội dung và hình thức còn mang tính bộc phát, chưa hệ thống, chưa

đi vào chiều sâu, thiếu tính ổn định nên hiệu quả chưa cao Nguyên nhân củathực trạng này có thể là do nội dung chương trình chưa tinh giản, cơ sở vậtchất chưa đồng bộ, đời sống giáo viên còn nhiều khó khăn, tâm lí của giáoviên ngại đổi mới phương pháp, do trình độ và hiểu biết về phương pháp dạyhọc mới ở giáo viên còn hạn chế, và do công tác quản lý việc đổi mới phươngpháp còn chưa mang tính khoa học, thiếu tính hệ thống, chưa phù hợp nênchưa thực sự động viên, khuyến khích GV đổi mới PPDH một cách thườngxuyên và hiệu quả Nghiên cứu về đổi mới PPDH có rất nhiều công trìnhnghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn Song nghiên cứu về quản lý việc đổimới PPDH ở THCS chỉ có những đề tài nghiên cứu ở mức độ hẹp như những

ý kiến nhỏ lẻ, cũng có một số sách tham khảo về đổi mới PPDH và một số bàibáo nói lên thực trạng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay nhưng chưa đưa

ra giải pháp cụ thể, vì thế cũng chưa đủ sức gióng lên hồi chuông để đổi mớiphương pháp và quản lý việc đổi mới PPDH đạt hiệu quả, nhằm nâng cao chấtlượng dạy học hiện nay

Trong những năm gần đây, Sở Giáo dục và Đào tạo Tp HCM nói chung,các trường THCS ở Tp HCM nói riêng đã có nhiều hội thảo chuyên đề về đổimới PPDH Nhưng trong thực tế công tác đổi mới PPDH còn nhiều lúngtúng, chưa đem lại hiệu quả thực tế như mong đợi, trước hết do việc tổ chức

và chỉ đạo đổi mới PPDH ở các trường THCS còn nhiều bất cập, việc quản

lý chuyên môn dạy học theo những quan niệm và cơ chế vừa cũ, vừa khôcứng Việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học không nằm ngoài mụctiêu đào tạo lực lượng trẻ có tri thức và các yêu cầu cơ bản để đáp ứng với sựphát triển của xã hội như năng động, tích cực, sáng tạo và tự chủ Cụ thể ởbậc Trung học cơ sở thì việc xây dựng, hình thành cho các em năng lực tựhọc, chủ động, tư duy sáng tạo là nội dung cần thiết để làm nền tảng cho các

bậc học tiếp theo Để làm được điều này, thì vai trò của giáo viên và Hiệutrưởng trong nhà trường là yếu tố cần thiết Vai trò của người thầy được thểhiện qua phương pháp dạy học, đóng vai trò trực tiếp để giáo dục học sinh;Hiệu trưởng đóng vai trò gián tiếp thông qua việc quản lý để xây dựng kếhoạch, tổ chức và chỉ đạo thực hiện.

Đã đến lúc cần tìm hiểu thực trạng và tìm ra biện pháp thích hợp choviệc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và quản lý việc thực hiện đổimới phương pháp dạy học ở THCS nhằm nâng cao và đáp ứng nguồn nhânlực cao cho xã hội, đó cũng là lý do tôi chọn đề tài: “Một số biện pháp quản

lý việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS Quận 4 TPHCM”làm luận văn tốt nghiệp

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn đề tài đề xuất một số biện phápnhằm nâng cao hiệu quả quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học ở trườngTHCS quận 4 TP Hồ Chí Minh

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Công tác quản lý phương pháp dạy học ở trường THCS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTHCS quận 4, TP Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được các biện pháp quản lý đổi mới PPDH một cách khoahọc, hệ thống, toàn diện, khả thi thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học

ở các trường THCS Quận 4 TP Hồ Chí Minh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài

5.2 Khảo sát thực trạng đổi mới phương pháp dạy học và quản lý việcthực hiện đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS Quận 4, TP HồChí Minh

5.3 Đề xuất một số biện pháp quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học

ở THCS Quận 4, TP Hồ Chí Minh

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ nghiên cứu việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học vàquản lý việc đổi mới phương pháp dạy học của Hiệu trưởng ở một số trườngTHCS Quận 4, TP Hồ Chí Minh

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

Phân tích, so sánh, hệ thống hóa, tổng hợp hóa, khái quát hóa các tài liệuliên quan nhằm xác lập cơ sở lý luận của đề tài

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

▪ Phương pháp điều tra bằng phiếu thăm dò

▪ Phương pháp quan sát

Chúng tôi tiến hành dự giờ để quan sát việc đổi mới PPDH trong bài dạy ởtrên lớp GV

▪ Phương pháp phỏng vấn

Để tìm hiểu sâu về quản lý việc đổi mới PPDH, chúng tôi phỏng vấn cán

bộ quản lý và giáo viên tại một số trường khảo sát

▪ Phương pháp xin ý kiến chuyên gia

Trao đổi, lấy ý kiến chuyên gia là cán bộ quản lý trường THCS, chuyêngia về PPDH để tìm hiểu về việc đổi mới PPDH và quản lý việc đổi mớiPPDH trong nhà trường sao cho hiệu quả

7.3 Phương pháp thống kê toán học: Nhằm xử lý số liệu thu được

8 Đóng góp của luận văn

- Luận văn đã xem xét và đánh giá thực trạng về đổi mới phương phápdạy học ở các trường trung học cơ sở quận 4, Thành phố Hồ Chí Minh, cũngnhư nguyên nhân và những vấn đề đặt ra đối với thực trạng đó

- Luận văn một lần nữa cho chúng ta nhìn nhận lại tầm quan trọng củaviệc đổi mới PPDH

- Luận văn đã đề ra một số giải pháp cụ thể trong giai đoạn hiện nay vàsắp tới nhằm giúp các nhà quản lý có thể quản lý một cách có hiệu quả việcđổi mới PPDH góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trườngphổ thông trong tình hình hiện nay

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn gồm 3 chương:

-Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài

-Chương 2: Thực trạng quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS Q4, Tp HCM

-Chương 3: Một số giải pháp quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS Quận 4, Tp HCM

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về QLGD trong và ngoài nước Bêncạnh những công trình nghiên cứu có tính chất tổng quan về QLGD thì các côngtrình nghiên cứu về quản lý nhà trường, quản lý các thành tố của quá trình sưphạm trong nhà trường ngày càng chiếm vị trí quan trọng bởi nhà trường đượcthừa nhận rộng rãi như một thiết chế chuyên biệt của xã hội để GD & ĐT thế hệtrẻ trở thành những công dân có ích cho xã hội.

Các nhà nghiên cứu QLGD Xô Viết trong những công trình nghiên cứucủa mình đã cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộcrất nhiều vào công việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt độngdạy học”.V.AXukhomlinxki đã tổng kết những thành công cũng như thất bạicủa 26 năm kinh nghiệm thực tiễn làm công tác quản lý CM nghiệp vụ củamột hiệu trưởng, cùng với nhiều tác giả khác ông đã nhấn mạnh đến sự phâncông hợp lý, sự phối hợp chặt chẽ, sự thống nhất quản lý giữa hiệu trưởng vàphó hiệu trưởng để đạt được mục tiêu hoạt động CM nghiệp vụ đã đề ra Cáctác giả đều khẳng định vai trò lãnh đạo và quản lý toàn diện của hiệu trưởng.Tuy nhiên trong thực tế cùng tham gia quản lý các hoạt động CM nghiệp vụ

của nhà trường còn có vai trò quan trọng của các phó hiệu trưởng, các tổ CM

và các tổ chức đoàn thể

V.A Xukhomlinxki và Xvecxlerơ còn nhấn mạnh đến biện pháp dựgiờ, phân tích bài giảng, sinh hoạt tổ CM Việc phân tích dự giờ, phân tíchbài giảng của đồng nghiệp được coi là “đòn bẩy” để nâng cao chất lượng dạyhọc Việc phân tích bài giảng mục đích là phân tích cho giáo viên thấy cácthiếu sót để khắc phục các thiếu sót, đồng thời phát huy mặt mạnh nhằm nângcao chất lượng bài giảng

Bộ giáo dục và đào tạo đưa ra nhiều văn bản về việc đổi mới PPDH, tổchức nhiều đợt tập huấn về đổi mới PPDH cho GV trong cả nước được tiếnhành ở Hà Nội và TP.HCM Riêng bậc THCS đã đưa đổi mới phương phápdạy học cùng với chương trình mới và thay sách giáo khoa từ năm 2002-2003được triển khai ở lớp 6 và những năm sau cũng có rất nhiều sách hướng dẫngiảng dạy theo phương pháp mới như “Một số vấn đề về đổi mới phươngpháp dạy học trường trung học cơ sở” Môn Địa lý, Lịch sử, Giáo dục côngdân của tác giả Phạm Thị Sen - Phạm Thu Phương - Nguyễn Hữu Chí - LưuThu Thủy - Nguyễn Thị Thanh Mai, NXB Hà Nội, 2004 và tương tự nhữngmôn còn lại; “Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học” môn Toán ởTHCS của Tôn Thân - Phan Thị Luyến - Đặng Thị Thu Thủy, NXB Giáo dục(2008) và tương tự các môn còn lại; “Những vấn đề chung về đổi mới giáo

dục THCS môn Ngữ văn” của Nguyễn Hữu Châu, Nguyễn Trọng Hoàn, VũNho, xuất bản năm 2007 của Bộ Giáo dục – Đào Tạo và các môn khác tươngtự.

Những công trình nghiên cứu trên đã đi sâu về các nhóm phương phápdạy học tích cực ở trường THCS và thể hiện nhiều phương pháp phát triển tưduy, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập thông qua tổ chức cáchoạt động học tập cho học sinh Trong tài liệu về Bồi dưỡng thường xuyêncho giáo viên THCS chu kỳ III (2004-2007) của các môn, cũng đưa ra một sốphương pháp dạy học tích cực, đặc biệt đề cặp đến dạy học theo cặp, nhóm và

hỗ trợ, định hướng cho giáo viên dạy học theo phương pháp mới Và gần đâynhất có nhiều bài viết nêu thực trạng về đổi mới phương pháp dạy học trongnhà trường phổ thông, đây cũng là vấn đề nhà quản lý giáo dục cũng phải suynghĩ cho chất lượng dạy và học hiện nay

Nhìn chung có khá nhiều tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học ởtrường THCS, nhưng tài liệu về quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học ởtrường THCS chưa có đề tài nào nghiên cứu, chỉ có một vài bài báo, tạp chí

có nêu lên thực trạng về dạy học hiện nay nghiêng về phương pháp truyềnthống, giáo viên vẫn lúng túng khi chưa nhận thức đúng về phương pháp mớihiện nay và nhà quản lý chưa thúc đẩy giáo viên dạy học theo hướng đổi mớiphương pháp một cách hiệu quả Chính vì vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài này

để thực hiện ở trường THCS Quận 4 - TP Hồ Chí Minh

1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.2.1 Phương pháp, phương pháp dạy học

1.2.1.1 Phương pháp

Theo quan điểm Triết học, chúng ta có thể nêu lên một số khái niệm vềphương pháp như sau:

Phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện là tổ hợp các bước màtrí tuệ phải đi theo để tìm ra và chứng minh chân lý Chẳng hạn phương phápbiện chứng, phương pháp phân tích hệ thống Phương pháp đồng nghĩa vớibiện pháp kỹ thuật, biện pháp khoa học Phương pháp còn là tổ hợp nhữngquy tắc, nguyên tắc quy phạm dùng để chỉ đạo hành động.

Tuy nhiên chỉ có định nghĩa do Hêghen đưa ra là chứa đựng một nội hàmsâu sắc về bản chất của phương pháp: ”Phương pháp là ý thức về hình thứccủa sự tự vận động bên trong của nội dung"

1.2.1.2 Phương pháp dạy học

Theo Iu.K.Babanxki: “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữathầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triểntrong quá trình dạy học”

Theo I.D.Zverev: “Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động tương hỗgiữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học Hoạt động này thể hiệntrong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạtđộng độc lập của học sinh và cách thức điều khiển quá trình nhận thức củathầy giáo”

Theo I.Ia.Lecne: “Phương pháp dạy học là một hệ thống những hành động

có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hànhcủa học sinh, đảm bảo học sinh lĩnh hội nội dung học vấn”

Phương pháp dạy học là cách hoạt động có trình tự, có sự phối hợp tácđộng của giáo viên và người học nhằm đạt được mục đích dạy học Nói cáchkhác, phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ định theomột trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức vàhoạt động thực hành của người học để đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạyhọc

Tổng quan các khái niệm nêu trên, ta thấy điểm chung của phương phápdạy học là sự tác động của giáo viên đến học sinh một cách có chủ đích đểhoàn thành mục tiêu giáo dục theo qui định Đồng thời phương pháp dạy họckhông chỉ là sự tác động một chiều của giáo viên đến học sinh nhằm hoànthành mục tiêu giáo dục, mà thực sự là tác động tương hỗ giữa thầy và trò, làquá trình tổ chức và sử dụng các dạng hoạt động để học sinh chiếm lĩnh trithức một cách chủ động Với hình thức hoạt động này thì phương pháp dạyhọc sẽ là một công cụ hiệu quả trong việc hình thành và phát triển năng lực cánhân cho học sinh, phát huy tối đa tính chủ động trong quá trình tìm hiểu vàchiếm lĩnh tri thức Nói cách khác, phương pháp dạy học là cách thức hoạtđộng của giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động nhằm giúp người học tựgiác, chủ động chiếm lĩnh tri thức, hoàn thiện các năng lực cần thiết

Phương pháp dạy học là một thành tố quan trọng của quá trình dạy học.Quá trình dạy học là một quá trình có tính hai mặt, bao gồm hai hoạt động:hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò Trong hai hoạt động này thìhoạt động dạy của thầy giữ vai trò chủ đạo, còn học sinh là chủ thể của quátrình học tập, chủ thể này hoạt động một cách tự giác

Phương pháp dạy học bao gồm những phương pháp dạy và phương pháphọc có tác động qua lại lẫn nhau Trong đó phương pháp dạy đóng vai trò chủđạo, hướng dẫn phương pháp học

1.2.2 Quản lý, QLGD

1.2.2.1 Khái niệm “Quản lý”

Hệ thống giáo dục là một hệ thống xã hội Quản lý giáo dục (QLGD) là

một lĩnh vực quan trọng của quản lý xã hội, cũng chịu sự chi phối của cácquy luật xã hội và tác động của quản lý xã hội

Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm quản lý, sau đây là một sốquan điểm chính.

Theo sự phân tích của Mác thì “Bất cứ nơi nào có lao động, nơi đó cóquản lý” Trong tác phẩm: “Những vấn đề cốt yếu của quản lý” tác giả

Harold Koontz [22, 1987] viết “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó

đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích củanhóm về thời gian, tiền bạc và sự bất mãn cá nhân ít nhất”

- Theo tác giả Trần Kiểm [16,2002] “Quản lý là những tác động của chủ

thể quản lý trong việc huy động phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh,

điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài nước

(chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với

hiệu quả cao nhất.”

- Khái quát hơn các tác giả ở Khoa Sư phạm - ĐHQG HN làNguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc đưa ra quan niệm: “Quản lý là sựtác động có chủ đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm đạtđược mục tiêu của tổ chức”

Những quan niệm trên có khác nhau, song có thể khái quát: Quản lý

(một tổ chức/ hệ thống) là tổ hợp các tác động chuyên biệt, có chủ đích của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý và đối tượng quản lý nhằm phát huy tiềm năng của các yếu tố, các mối quan hệ chức năng, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực và cơ hội của tổ chức/ hệ thống… trên cơ sở đó đảm bảo cho tổ chức, hệ thống vận hành (hoạt động) tốt, đạt được các mục tiêu đã đặt ra với chất lượng và hiệu quả tối ưu trong các điều kiện biến động của môi trường.

1.2.2.2 Quản lý giáo dục

Quản lý là một trong những loại hình lao động có hiệu quả nhất, quantrọng nhất trong các hoạt động của con người Quản lý đúng tức là đã nhận

thức được và từ đó tiến hành các hoạt động phù hợp quy luật, để đạt đượcnhững thành công to lớn C Mác đã viết “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếphay lao động gián tiếp nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiềucũng cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân và thựchiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sảnxuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó Một người độctấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải cónhạc trưởng”.

Giáo dục là hiện tượng xã hội, giáo dục xuất hiện và tồn tại nhằm thựchiện cơ chế truyền kinh nghiệm lịch sử – xã hội của loài người, của thế hệ đitrước cho thế hệ đi sau và để thế hệ sau có trách nhiệm kế thừa, phát triển nómột cách sáng tạo, làm cho xã hội và bản thân con người phát triển khôngngừng Để đạt được mục đích đó, quản lý được coi là nhân tố tổ chức, chỉ đạoviệc thực thi cơ chế nêu trên

Quản lý giáo dục là hoạt động có ý thức của con người nhằm theo đuổinhững mục đích của mình Quản lý giáo dục được hiểu là những tác động tựgiác (có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống, hợp quy luật) của chủthể quản lý đến tất cả các mắt xích của hệ thống nhằm thực hiện có chất lượng

và hiệu quả mục tiêu phát triển giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu của

xã hội

Quản lý giáo dục là hoạt động tự giác của chủ thể quản lý nhằm huy động,

tổ chức, điều phối, điều chỉnh, giám sát, một cách có hiệu quả các nguồnlực giáo dục (nhân lực, vật lực, tài lực) phục vụ cho mục tiêu phát triển giáodục, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội

Quản lý giáo dục còn được hiểu là sự tác động của chủ thể quản lý đếnkhách thể quản lý trong lĩnh vực hoạt động giáo dục Nói cách khác, quản lý

giáo dục là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luậtcủa chủ thể quản lý trong hệ thống giáo dục, là sự điều hành hệ thống giáodục quốc dân, các cơ sở giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu nâng cao dân trí,đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.

Quản lý giáo dục ở tầm vĩ mô còn được hiểu là việc hoạch định các chiếnlược, kế hoạch, chính sách quốc gia về giáo dục; tổ chức; chỉ đạo, điều hành

và kiểm soát hệ thống giáo dục; huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồnlực xã hội v.v nhằm thực hiện được mục đích lâu dài cũng như các mụctiêu gần của hệ thống giáo dục quốc dân, góp phần vào sự ổn định và pháttriển xã hội

Tóm lại, ta có thể hiểu một cách đơn giản: quản lý giáo dục là một hiệntượng xã hội; là sự tác động có mục đích, có định hướng của chủ thể quản lýđến các khách thể quản lý nhằm thúc đẩy sự phát triển của hệ thống để đạtđược mục tiêu giáo dục đề ra

1.2.3 Quản lý việc đổi mới PPDH

Quản lý hoạt động đổi mới PPDH là quản lý quá trình đổi mới phươngpháp dạy của giáo viên và quản lý quá trình đổi mới phương pháp học của họcsinh

Đổi mới PPDH không phải là hoạt động đơn lập từ phía thầy - trò mà hiệuquả của nó phụ thuộc rất nhiều vào tư duy, năng lực lãnh đạo của người quản

lý trường học Người hiệu trưởng có vai trò quan trọng trong việc lập kếhoạch, triển khai thực thi, kiểm tra đánh giá chất lượng hoạt động đổi mớiPPDH trong nhà trường Những hoạt động chỉ đạo của hiệu trưởng ảnh hưởngtrực tiếp đến hoạt động đổi mới PPDH trong nhà trường như: hoạt động dạyhọc của GV và HS, viết sáng kiến kinh nghiệm, sử dụng thiết bị, đồ dùng dạyhọc, các hội giảng, thi GV giỏi, HS giỏi… Như vậy, hiệu trưởng thường

xuyên tác động đến hầu hết các mặt của hoạt động đổi mới PPDH, và sự tácđộng ấy không rời rạc, không thụ động mà cần chặt chẽ, chủ động, bao quát,trọng tâm vào mối quan hệ giữa các chủ thể dạy học.

1.2.4 Giải pháp, giải pháp QL việc đổi mới PPDH

1.2.4.1 Giải pháp

Theo từ điển tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin (2009) thì giải pháp cónghĩa là định hướng mục tiêu về cách làm, cách giải quyết một vấn đề cụ thể.Giải pháp là những định hướng cụ thể để phát huy những mặt mạnh, khắcphục những tồn tại, yếu kém, đồng thời đề xuất kiến nghị với các cấp lãnh đạotrong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc

1.2.4.2 Giải pháp quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học

Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học cơ

sở được hiểu là những cách giải quyết cụ thể nhằm quản lý hoạt động dạy vàhọc để đảm bảo tính hiệu quả của nó

1.3 Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học

1.3.1 Sự cần thiết phải đổi mới PPDH ở trường THCS

Hiện nay, trước yêu cầu đổi mới liên tục của xã hội cùng với việc pháttriển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và hội nhập quốc tế, thì chất lượng giáodục luôn là điều quan tâm của toàn xã hội Nhu cầu cung cấp nguồn nhân lực

có tri thức, có đạo đức và năng động để đáp ứng tốt cho công việc ngày càngcao Có thể nói: việc đào tạo nguồn nhân lực năng động, sáng tạo là điều kiệntồn tại và phát triển của mỗi quốc gia Nhưng trên thực tế, nguồn cung khôngđáp ứng được nhu cầu mà một trong những nguyên nhân chủ yếu là công tácgiáo dục Cần phải nhìn nhận thẳng thắn rằng: tình trạng giảng dạy đối phóvới nội dung chương trình, hình thức thi cử, kiểm tra đánh giá và dạy chayhọc vẹt diễn ra khá phổ biến, từ đó đã cho ra đời những sản phẩm không hoàn

thiện về tri thức, thụ động trong công việc và lạc hậu so với tình hình pháttriển của xã hội.

Qua kết quả điều tra của các nhà nghiên cứu, từ phản ánh thực tế của dưluận về chất lượng giáo dục khi ứng dụng vào thực tế xã hội đã khiến cho cácnhà quản lý giáo dục phải nhìn lại chính mình để có sự điều chỉnh kịp thời

Để giải quyết tồn tại vừa nêu trên, công tác giáo dục cấp thiết phải đổi mới vềmọi mặt và một trong những việc làm cần thiết nhất là đổi mới phương phápdạy học

Việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học đã được nêu rõ:

Theo Nghị quyết TW 8 khóa XI Ban chấp hành TW Đảng cũng đã

nhận định: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng

hiện đại phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú

ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học.

 Chiến lược phát triển giáo dục 2001 – 2010 (banhành kèm quyết định số 201/2001/QĐ-TTg ngày 28/12/2001 của Thủ tướngChính phủ): Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục Chuyển từ việctruyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủđộng tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp

tự học, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống và có tư duy phân tích, tổnghợp; phát triển được năng lực của mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động,tính tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập

 Luật Giáo dục của Quốc hội nước Cộng Hòa Xã HộiChủ Nghĩa Việt Nam số 38/2005/QH11 ngày 14/06/2005: Phương pháp giáodục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của họcsinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phươngpháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiếnthức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tậpcho học sinh

Đổi mới phương pháp dạy học trước hết cần xác định cho học sinh động

cơ học tập đúng đắn, thông qua đó để tác động và dần hình thành ý thức tựhọc, chủ động, sáng tạo và tích cực hoạt động để tìm hiểu tri thức mới Vai tròchủ động của học sinh được phát huy một cách tích cực thông qua các hoạtđộng học tập khác nhau dưới sự tổ chức của giáo viên Ứng với từng nội dungbài dạy thì sẽ có những phương pháp dạy học khác nhau, Giáo viên phải thểhiện sự sáng tạo của mình trong quá trình dạy học để thu hút học sinh vào cáchoạt động học tập cũng như tác động vào tình cảm, tâm lí đem lại cho họcsinh những tiết học thoải mái và đầy hứng thú Thông qua nội dung cơ bảncùng với những kiến thức thực tiễn sẽ làm cho nội dung bài dạy trở nên gầngũi hơn, giúp học sinh có nhiều điều kiện phát huy khả năng phân tích vànhận xét vấn đề dễ dàng hơn Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ở đâykhông chỉ là dạy chữ mà quan trọng hơn là dạy cho học sinh cách học, qua đódần hình thành các năng lực cá nhân cho các em và nâng cao khả năng ứngdụng vào thực tiễn Trong quá trình đó, giáo viên chính là nhân tố quan trọngnhất trong việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học Giáo viên phải làngười đổi mới đầu tiên, đổi mới về nhận thức, về quan niệm giáo dục, đổi mớihoạt động qua các hình thức tổ chức dạy học Theo PGS-TS Trần Kiều: “Mụcđích chủ yếu của việc đổi mới phương pháp dạy học là nhằm đáp ứng yêu cầuđào tạo của con người thích ứng với giai đoạn công nghiệp hóa – hiện đại hóa

đất nước với những giá trị và năng lực được qui định trong mục tiêu, đặc biệt

là năng lực thích ứng trong một xã hội biến động nhanh và đa dạng Cốt lõicủa năng lực thích ứng là năng lực giải quyết vấn đề Dạy học phải là quátrình tổ chức, hướng dẫn học sinh hình thành và phát triển năng lực tự hoànthành các nhiệm vụ nhận thức, qua đó phát triển các phẩm chất linh hoạt, độc

lập, sáng tạo của tư duy và phương pháp tự học” [18]

Đổi mới phương pháp dạy học là quá trình thay đổi dần vai trò giữa ngườidạy và người học trong quá trình dạy học, đối tượng trung tâm lúc này là họcsinh Qua đó, người dạy sẽ hướng dẫn và tổ chức các hoạt động khác nhautrong quá trình dạy học để người học tham gia, tự học tập nhằm chiếm lĩnh trithức cần thiết và dần hình thành khả năng tự học, tư duy, phát huy tính tíchcực chủ động của người học một cách tối đa Lúc này phương pháp dạy họccủa người thầy không còn diễn ra một chiều như lối dạy truyền thống, áp đặt

mà là quá trình hướng dẫn cho học sinh tự học, chủ động tự chiếm lĩnh trithức khoa học cần thiết bằng các phương pháp dạy học tích cực Có thể nhậnthấy rằng: quan niệm giáo dục trước đây là truyền thụ một chiều những trithức đã được qui định để người học nắm, hiểu và vận dụng được trong cuộcsống, thì trong giai đoạn hiện nay giáo dục thiên về đào tạo con người theonhững yêu cầu hình thành và phát triển năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề,

có thói quen và kỹ năng ứng dụng vào thực tiễn Để thực hiện được mục tiêunày thì việc đổi mới phương pháp dạy học là một yêu cầu tất yếu

Mọi sự so sánh đều khập khiểng, tuy nhiên cũng có thể nêu một vài điểm

có tính khác biệt tương đối giữa phương pháp dạy học truyền thống vàphương pháp dạy học tích cực như:

Phương pháp truyền thống Phương pháp dạy học tích cựcQuan

kiến thức, kỹ năng,tư tưởng,tình cảm.

hiện, luyện tập, khai thác và xử

lí thông tin, tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất

Bản chất

Truyền thụ tri thức, truyền thụ và

chứng minh chân lí của giáo viên

những điều đã học thường bị bỏquên hoặc ít dùng đến

Chú trọng hình thành các năng lực (sáng tạo, hợp tác, ) dạy phương pháp và kỹ thuật lao động khoa học, dạy cách học Học để đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và

tương lai Những điều đã họccần thiết, bổ ích cho bản thânhọc sinh và cho sự phát triển xãhội

Nội dung Từ sách giáo khoa + giáo viên Từ nhiều nguồn khác nhau :

SGK, SGV, các tài liệu thamkhảo phù hợp, thí nghiệm, bảotàng, thực tế, gắn với:

- Vốn hiểu biết, kinh nghiệm vànhu cầu của HS

- Tình huống thực tế, bối cảnh

và môi trường địa phương

- Những vấn đề học sinh quan

Phương

pháp

Các phương pháp diễn giảng,

truyền thụ kiến thức một chiều

Các phương pháp tìm tòi, điều tra, giải quyết vấn đề; dạy học tương tác

Soạn giảng tập trung vào hoạt động của thầy.

Phương pháp dạy học chú trọng

hướng dẫn học sinh tự học, phát huy tính tích cực chủ động của các em.

Phương pháp dạy học đa dạng:gợi mở, học theo nhóm, thảoluận, trực quan, trò truyện, hợptác

Soạn giảng tập trung vào các

hình thức tổ chức hoạt động học tập cho học sinh.

Học sinh Đóng vai trò thụ động.

Quá trình chiếm lĩnh tri thức là

lắng nghe, tiếp nhận tri thức từ

giáo viên

Ít có cơ hội tham gia vào các

hoạt động học tập

Đóng vai trò chủ động.

Quá trình chiếm lĩnh tri thức là

quá trình tự học dưới sự hướng

dẫn của giáo viên

Được tham gia vào việc chiếm

lĩnh tri thức thông qua các hoạt

Phấn trắng, bảng đen.

Máy móc: casset, overhead,projector v v Ứng dụngmạnh công nghệ thông tin tronggiảng dạy

Sử dụng nhiều thiết bị dạy họckhác nhau, các loại hình ảnhđộng, tư liệu phim thực tế nhằmtăng tính tư duy trừu tượng chohọc sinh

Thật ra không có sự khác biệt thật rạch ròi giữa phương pháp dạy họctruyền thống và phương pháp dạy học tích cực, nhưng nhìn chung vẫn có một

số khác biệt cơ bản như nội dung bảng so sánh trên Qua đó ta có thể thấyrằng: đổi mới phương pháp dạy học không phải là thay thế hẳn cái đã làm, mà

là sự kế thừa có chọn lọc của cái cũ, hạn chế và khắc phục các nhược điểmcủa phương pháp truyền thống, tăng cường sử dụng các phương pháp dạy họctích cực nhằm tạo điều kiện cho người học hoạt động tích cực độc lập và sángtạo; cùng với việc tăng cường vận dụng những thành tựu khoa học kỹ thuậtnhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục

Chủ trương đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay đã vàđang được thực hiện đồng bộ khắp nơi Tuy nhiên, kết quả cuối cùng còn phụthuộc vào công tác quản lý là chủ yếu, cùng với đặc điểm thực tế của từngđơn vị và chịu ảnh hưởng không nhỏ của công tác kiểm tra đánh giá

1.3.2 Các định hướng đổi mới phương pháp dạy học

Việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông trong giai đoạnhiện nay cần dựa trên các định hướng cơ bản sau đây:

- Từng bước chuyển từ cách dạy học truyền thống theo hướng tập trungvào giáo viên sang cách dạy học mới hướng tập trung vào học sinh Đây làđịnh hướng cơ bản Thực chất của cách dạy học này là thay cho thuyết trìnhgiảng giải, giáo viên cần thiết kế, tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

để phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của các em, rèn kỹ năng traođổi hợp tác, giao tiếp trong học tập để các em có thể chiếm lĩnh tri thức bằngchính hành động của mình Đồng thời tăng cường khả năng tự học, tự nghiêncứu cho học sinh, dạy cho họ cách học Có như vậy người học mới có khảnăng nắm bắt được tri thức một cách có hiệu quả, năng động, sáng tạo trước

sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại

- Đổi mới phương pháp dạy học được hiểu là đưa các phương pháp dạyhọc mới vào nhà trường trên cơ sở phát huy ưu điểm của các phương phápdạy học truyền thống nhằm nâng cao chất lượng dạy học Điều này có nghĩa

là trong quá trình dạy học chúng ta không phủ nhận việc sử dụng các phươngpháp dạy học truyền thống như thuyết trình, hỏi đáp v.v…Tuy nhiên, cácphương pháp dạy học này cần được vận dụng một cách hợp lý trong mốitương quan với các phương pháp dạy học mới theo hướng tổ chức các hoạtđộng cho người học, tránh lạm dụng chúng Bên cạnh phát huy ưu điểm củacác phương pháp dạy học truyền thống cần vận dụng một cách hợp lý cácphương pháp dạy học mới như: dạy học giải quyết vấn đề, thảo luận nhóm, tựphát hiện tri thức Đây là những phương pháp dạy học tích cực, chúng pháthuy được tính chủ động, độc lập, sáng tạo của người học, tăng cường tính hợptác, kỹ năng giao tiếp của họ trong học tập cũng như trong cuộc sống

- Đổi mới phương pháp dạy học cần đồng bộ và ăn khớp với việc đổimới các yếu tố khác của quá trình dạy học như: Đổi mới công tác đào tạo, bồidưỡng giáo viên; đổi mới chương trình, sách giáo khoa, giáo trình ở các cấphọc; đổi mới cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, tăng cường các phươngtiện dạy học hiện đại; đổi mới các hình thức tổ chức dạy học như: tăng cườnghoạt động tự học, tự nghiên cứu của người học, tăng cường dạy học theonhóm, học ngoài lớp, tham quan; đổi mới về kiểm tra đánh giá: đánh giá kếtquả học tập của người học không chỉ dựa trên điểm số mà còn dựa trên tinhthần, thái độ, mức độ hoạt động của họ trong học tập, sử dụng các phươngpháp đánh giá mới như trắc nghiệm khách quan; đổi mới phương pháp dạyhọc cần được tiến hành một cách từ từ, tránh chủ quan, nóng vội, trong đó cầntrân trọng khả năng sáng tạo của đội ngũ giáo viên.

1.3.3 Một số phương pháp dạy học mới được sử dụng ở trường THCS

PPDH hiện đại theo chúng tôi hiểu là những PPDH phù hợp với trình

độ phát triển của nhà trường trong thời đại hiện nay và đáp ứng yêu cầu củadạy học trong giai đoạn hiện nay đồng thời phát huy cao độ tính tự giác, tíchcực độc lập và sáng tạo của HS trong học tập Các PPDH hiện đại thuộc kiểudạy học giải quyết vấn đề, trong đó có nhiều PPDH cụ thể

 Dạy học giải quyết vấn đề

Dạy học giải quyết vấn đề là một kiểu dạy học, một hệ dạy học chứkhông hiểu nó như là một phương pháp dạy học cụ thể Trước hết cần làmsáng tỏ một vài thuật ngữ liên quan:

Vấn đề là những câu hỏi hay nhiệm vụ đặt ra mà việc giải quyết chúngchưa có qui luật sẵn cũng như những tri thức, kỹ năng sẵn có chưa đủ giảiquyết mà còn khó khăn cản trở cần vượt qua Một vấn đề được đặc trưng bởi

ba thành phần

▪ Trạng thái xuất phát không mong muốn

▪ Trạng thái đích: Trạng thái mong muốn

▪ Sự cản trở

Tình huống có vấn đề xuất hiện khi một cá nhân đứng trước một mụcđích muốn đạt tới, nhận biết một nhiệm vụ cần giải quyết nhưng chưa biếtbằng cách nào, chưa đủ phương tiện (tri thức, kỹ năng,…) để giải quyết Dạyhọc giải quyết vấn đề dựa trên cơ sở lý thuyết nhận thức Giải quyết vấn đề cóvai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển tư duy và nhận thức của conngười Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề (Rubinstein)

Dạy học giải quyết vấn đề là một quan điểm dạy học nhằm phát triểnnăng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề ở người học Học sinhđược đặt trong một tình huống có vấn đề, thông qua việc giải quyết vấn đềgiúp người học lĩnh hội tri thức kỹ năng và cả phương pháp nhận thức Dạyhọc giải quyết vấn đề là một kiểu dạy học nên trong nó bao gồm nhiều PPDH

bộ phận Dựa vào tính tích cực của tư duy ở HS, ta có thể chia dạy học giảiquyết vấn đề theo các mức độ sau:

- Thuyết trình mang tính nêu vấn đề (chúng tôi đã trình bày ở trên)

- Giải quyết từng phần (dạy học theo nhóm nhỏ)

- Giải quyết trọn vẹn vấn đề (PP nghiên cứu, dạy học theo dự án)

 Phương pháp dạy học theo nhóm

 Khái niệm dạy học theo nhóm nhỏ A.T Francisco (1993): “Học tậpnhóm là một phương pháp học tập mà theo phương pháp đó học viên trongnhóm trao đổi, giúp đỡ, và hợp tác với nhau trong học tập” Thực hiện dạyhọc theo nhóm nhỏ, GV lưu ý:

 Tổ chức nhóm học tập Việc phân chia nhóm thường dựa trên số lượnghọc viên, chủ đề bài học và đặc điểm của học viên Qui mô nhóm có thể là 4,

5, 9 HS Nhóm học tập có thể giữ nguyên trong suốt môn học nhưng cũng cóthể thay đổi tùy tình huống lớp học Trong thực tiễn dạy học ở nhà trường

VN, do lớp chật, số lượng HS đông, bàn ghế không tiện di chuyển, GV nênchia nhóm học tập theo bàn (hai bàn quay mặt lại với nhau), theo dãy GV nêucâu hỏi, bài tập thật rõ ràng để HS nhận thức được nhiệm vụ học tập củanhóm Có thể cả lớp cùng làm một bài tập, có thể mỗi nhóm, mỗi dãy bànthực hiện các nhiệm vụ riêng biệt.

- GV quan sát và can thiệp sư phạm khi cần thiết (như cố vấn, trọng tài, điềuđộng) để nhóm học tập đạt được kết quả và kích thích từng thành viên củanhóm tham gia tích cực

- GV nhận xét, bổ sung và chốt lại các ý chính, nội dung quan trọng từ các ýkiến thảo luận của các nhóm để HS lĩnh hội được nội dung bài học

 PP Dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án (DHDA) có nguồn gốc từ châu Âu (thế kỉ 16, ở Ý

và Pháp) Đầu thế kỉ 20, các nhà sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sở lý luận choDHDA (Richard, J.Dewey,.v.v.), và coi đó là PPDH quan trọng để thực hiệnquan điểm dạy học định hướng vào người học, nhằm khắc phục nhược điểmcủa dạy học truyền thống coi GV là trung tâm Ban đầu phương pháp DHDAđược sử dụng trong dạy học thực hành các môn học kỹ thuật, về sau đượcdùng trong hầu hết các môn học khác, cả các môn khoa học xã hội Hiện nayphương pháp DHDA được sử dụng phổ biến trong các trường phổ thông vàđại học trên thế giới, đặc biệt ở những nước phát triển Dạy học dự án đượchiểu như một phương pháp hay hình thức dạy học, trong đó người học tự lựcthực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết vàthực tiễn, thực hành Hay có thể hiểu: DHDA là phương pháp trong đó cánhân hay nhóm người học thiết lập một dự án có nội dung gắn kết với nộidung học tập Dựa vào tri thức, kinh nghiệm và kỹ năng vốn có, trên cơ sởphân tích thực tiễn thuộc phạm vi học tập, cùng với tài liệu, phương tiện,người học đề xuất ý tưởng, thiết kế dự án, soạn thảo và hoàn chỉnh dự án

 Một số đặc điểm của DHDA

- Định hướng vào người học: Trong DHDA, người học tham gia tích cực và

tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học, từ việc xác định mục đích, lập

kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình vàkết quả thực hiện GV chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ Thểhiện:

- DHDA phải chú ý đến hứng thú người học, người học được tham gia chọn

đề tài, nội dung học tập phù hợp với hứng thú cá nhân

- Người học làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề có thực mangtính thách đố, dựa trên bài học và thường có tính liên môn Vì vậy, đặc điểmnày còn được gọi là học tập mang tính xã hội

- Định hướng hoạt động thực tiễn: Trong quá trình thực hiện dự án, có sự kếthợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào hoạt động thực tiễn,thực hành Chủ đề dự án gắn liền với hoàn cảnh cụ thể, với những tình huốngcủa thực tiễn xã hội, nghề nghiệp, đời sống

- Định hướng sản phẩm: Các dự án học tập tạo ra những sản phẩm vật chấtcủa hoạt động thực tiễn, thực hành Những sản phẩm này có thể sử dụng,công bố, giới thiệu rộng rãi

 Cấu trúc của DHDA

Giai đoạn 1 : Chọn đề tài và xác định mục đích của dự án

GV và có thể HS xác định đề tài và mục đích của dự án: Đó là một tình huốngthực tiễn chứa đựng một nhiệm vụ cần giải quyết gắn với nội dung của bàihọc, môn học hay một số môn học trong chương trình học

Giai đoạn 2: Xây dựng kế hoạch thực hiện

Xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, các nguồn tàinguyên phục vụ thực hiện dự án, cả kinh phí (nếu có), phân công công việctrong nhóm Ở giai đoạn này, GV cần suy nghĩ về các vai trò mà HS đảm

nhận, các nhiệm vụ mà HS phải hoàn thành theo vai trò và các sản phẩm mà

HS đạt đến khi hoàn thành dự án

Giai đoạn 3: Thực hiện dự án

Nhóm và từng thành viên của nhóm thực hiện kế hoạch đã đề ra cho nhóm

và cá nhân Các hoạt động trí tuệ và hoạt động thực hành, thực tiễn xen kẽ vàtác động qua lại với nhau Kiến thức lý thuyết, phương án giải quyết vấn đềđược thử nghiệm qua thực tiễn Sản phẩm được tạo ra

Giai đoạn 4: Thu thập kết quả và công bố sản phẩm

Kết quả thực hiện dự án có thể được thể hiện dưới nhiều dạng khác nhaunhư văn bản word, bài trình bày đa phương tiện (PPT), một Pub, trang web,một tiểu phẩm hay một hiện vật,… Sản phẩm của dự án có thể được trình bàytrong lớp học hoặc giới thiệu trong trường hay ngoài xã hội

Giai đoạn 5: Đánh giá dự án

GV và người học đánh giá quá trình thực hiện và kết quả Từ đó rút ranhững kinh nghiệm cho việc thực hiện các dự án tiếp theo Điều quan trọng ởgiai đoạn này là GV xây dựng chuẩn và thang đánh giá cho từng loại sảnphẩm đã được qui định cho dự án Ví dụ, chuẩn đánh giá cho văn bản word,bài PPT, Pub, hay web,…để khách quan việc đánh giá, thống nhất trong việc

HS tham gia đánh giá Phương pháp DHDA có nhiều ưu điểm như hình thành

và rèn luyện kỹ năng tự học, nghiên cứu khoa học ở HS, và nhiều kỹ năngsống khác như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng tự lãnh đạobản thân,…Tuy nhiên DHDA có những hạn chế như rất tốn thời gian và tổchức không tốt sẽ không đảm bảo được rằng HS lĩnh hội được kiến thức củabài học, môn học

1.4 Quản lý việc đổi mới PPDH

1.4.1 Nội dung quản lý đổi mới PPDH

QL việc đổi mới PPDH được hiểu là những tác động của HT đến toàn

bộ con người, tổ chức và các điều kiện vật chất của nhà trường nhằm làm choviệc đổi mới PPDH đạt được mục tiêu đã đề ra

Quản lý thực hiện hoạt động chuyên môn, thực hiện chương trình, việcsoạn bài, chuẩn bị giờ lên lớp: Chỉ đạo cho các tổ chuyên môn đổi mới về nộidung sinh hoạt tổ, xây dựng kế hoạch hoạt động toàn diện theo năm học, kỳhọc, tháng học và tuần học Xây dựng các chuyên đề thiết thực phục vụ choviệc đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá để bồi dưỡngchuyên môn cho giáo viên

Quản lý giờ lên lớp, việc dự giờ, phân tích sư phạm: Thường xuyên tổchức dự giờ thăm lớp và nghiêm túc rút kinh nghiệm, tổ chức sinh hoạtchuyên môn với nội dung phong phú, thiết thực, động viên tinh thần cầu thịtrong tự bồi dưỡng của giáo viên, giáo dục ý thức khiêm tốn học hỏi kinhnghiệm và sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp

Quản lý việc bồi dưỡng, nâng cao trình độ giáo viên: Chỉ đạo việc tựhọc, tự bồi dưỡng của giáo viên, thúc đẩy giáo viên tích cực thăm lớp dự giờ,học hỏi đồng nghiệp có kinh nghiệm cùng trao đổi tháo gỡ những vướng mắc,khó khăn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ Tạo điều kiện cho giáo viênđược tham gia các lớp nâng cao trình độ chuyên môn (vượt chuẩn) và các lớptập huấn chuyên đề do ngành tổ chức

Quản lý hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh: Đổimới về cách ra đề kiểm tra phải thể hiện một cách đa dạng các kiến thức và kỹnăng, phải khuyến khích được tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh

và đồng thời cũng phải đánh giá được chuẩn kiến thức của bộ môn

Quản lý giáo viên thực hiện kế hoạch chủ nhiệm: Phổ biến, yêu cầu vàhướng dẫn giáo viên chủ nhiệm thực hiện kế hoạch, các loại hồ sơ chủ nhiệm,xây dựng tiêu chuẩn đánh giá giáo viên chủ nhiệm, kiểm tra định kỳ việc thựchiện kế hoạch chủ nhiệm

Quản lý đổi mới và sử dụng có hiệu quả các thiết bị dạy học: Chú trọngđến công tác chỉ đạo việc sử dụng thiết bị dạy học có hiệu quả trong các giờhọc đặc biệt là những giờ thực hành

Tổ chức thi đua, khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp dạyhọc: Đánh giá sát đúng trình độ, năng lực và sự phù hợp trong phương phápdạy học của từng giáo viên trong trường, từ đó kịp thời động viên, khenthưởng những giáo viên thực hiện đổi mới phương pháp dạy học mang lạihiệu quả Cần tổ chức phong trào thi đua và có chính sách khen thưởng nhằmđộng viên kịp thời đối với các đơn vị, cá nhân tích cực và đạt hiệu quả tronghoạt động đổi mới phương pháp dạy học ở các trường, tổ chức nhân rộng cácđiển hình tập thể, cá nhân tiên tiến trong phong trào đổi mới phương pháp dạyhọc

Như vậy, chủ thể quản lý việc đổi mới PPDH là HT Đối tượng chịu sựquản lý là Tổ CM, công đoàn, Đoàn thanh niên, toàn thể GV, Bộ phận quản lý

cơ sở vật chất, thiết bị dạy học phục vụ việc đổi mới PPDH QL việc đổi mớiPPDH phải thực hiện theo 4 chức năng của quản lý là kế hoạch hóa, tổ chức,chỉ đạo thực hiện và kiểm tra, điều chỉnh

1.4.2 Tổ chức việc thực hiện đổi mới PPDH

- Lập danh mục công việc cần làm để đạt mục tiêu đổi mới PPDH Ví dụ như:+ Thảo luận thống nhất mục tiêu đổi mới PPDH trong toàn trường

+ Lựa chọn hướng đổi mới chính của PPDH tại nhà trường

+ Bồi dưỡng PPDH tích cực cho GV toàn trường

+ Chuẩn bị cơ sở vật chất, thiết bị dạy học phục vụ cho việc đổi mới PPDH

- Phân công nhiệm vụ cho từng cá nhân, bộ phận trong trường tham gia đổimới PPDH Cụ thể:

+ Phó hiệu trưởng (PHT) cùng với Tổ trưởng CM bàn bạc thống nhất xâydựng kế hoạch đổi mới PPDH chung của nhà trường

+ Tổ trưởng CM (TTCM) triển khai kế hoạch đổi mới PPDH của nhà trườngtrong Tổ mình sao cho phù hợp với tính chất môn học và tình hình của Tổ bộmôn

+ GV chịu trách nhiệm chính trong việc đổi mới PPDH từ khi lập kế hoạchbài dạy đến việc triển khai PPDH ở trên lớp và kiểm tra, đánh giá kết quả họctập của HS

+ Phòng quản lý thiết bị, thư viện tạo điều kiện về vật chất phục vụ tốt choviệc đổi mới PPDH của GV

+ Công đoàn trường, Đoàn thanh niên có trách nhiệm phối hợp với Ban giámhiệu, TTCM động viên, đôn đốc và kiểm tra, điều chỉnh việc đổi mới PPDH ởGV

1.4.3 Chỉ đạo thực hiện đổi mới PPDH

- HT ra quyết định chỉ đạo từng bộ phận, cá nhân thực hiện kế hoạch đổi mớiPPDH như:

+ Tổ trưởng CM xây dựng kế hoạch đổi mới PPDH của Tổ mình làm cơ sởcho từng GV đổi mới PPDH, trong đó chú trọng đến hướng đổi mới, lộ trìnhđổi mới PPDH của Tổ, những kiến nghị với nhà trường để việc đổi mớiPPDH thành công ở Tổ CM Sau đó, TTCM triển khai kế hoạch đổi mới đếntừng GV trong Tổ CM, thảo luận đi đến thống nhất hướng đổi mới, kế hoạchđổi mới PPDH ở bộ môn

+ PHTCM lên thời khóa biểu, phân phối phòng học đáp ứng yêu cầu đổi mớiPPDH của GV và Tổ CM

+ Ban cơ sở vật chất, thiết bị dạy học lên kế hoạch bổ sung, sửa chữa, khaithác các cơ sở vật chất, thiết bị dạy học phục vụ cho việc đổi mới PPDH,tránh lãng phí, kém hiệu quả khi sử dụng.

+ Công đoàn, Đoàn thanh niên hưởng ứng kế hoạch đổi mới PPDH của nhàtrường lên kế hoạch cho hoạt động phong trào đổi mới PPDH trong các côngđoàn viên, trong các đoàn viên

- Tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng PPDH tích cực nhằm trang bị cho GVnhững PPDH để GV có nhiều cơ hội lựa chọn phù hợp Chú ý nội dung, hìnhthức bồi dưỡng, thời gian để thu hút nhiều GV và CBQL tham dự

- Trong chỉ đạo thực hiện đổi mới PPDH, HT chú trọng chỉ đạo tổ CM thựchiện đổi mới PPDH như :

+ Đưa việc đổi mới PPDH thành một nội dung chính của các buổi sinh hoạtchuyên môn nhằm giải quyết, tháo gỡ những vấn đề nảy sinh như chưa thốngnhất được mục tiêu, hướng đổi mới PPDH, đăng ký tiết thao giảng, dự giờ để

GV học hỏi PPDH lẫn nhau

+ Tổ CM quản lý đổi mới PPDH của GV ngay từ kế hoạch bài dạy Kiểm tramức độ phù hợp giữa PPDH và mục tiêu bài dạy, PPDH được lựa chọn vàthiết kế nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của HS

+ Tổ CM quản lý việc đổi mới PPDH ở trên lớp của GV thông qua hình thức

dự giờ định kỳ, đột xuất và các giờ thao giảng Chú ý khi dạy giáo viên đã sửdụng các PPDH được lựa chọn và thiết kế trong tình huống lớp học cụ thểnhư thế nào? Có kết hợp khéo léo, linh hoạt các PPDH hay không? các PPDHphát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo nhận thức của HS đến mức nào?Trong bài dạy ở trên lớp giáo viên kích thích hứng thú học tập, khơi dậy tính

tò mò ham hiểu biết, đòi hỏi và tạo điều kiện để HS phát huy tính tích cực họctập trong học tập từ đầu đến cuối bài dạy hay không? Chẳng hạn như các câuhỏi được đề xuất ra sao, các bài luyện tập được xây dựng như thế nào? Mức

độ hệ thống hóa và khái quát hóa kiến thức khi củng cố bài học được thựchiện như thế nào?

1.4.4 Kiểm tra đánh giá, điều chỉnh QL việc đổi mới PPDH

Kiểm tra là một trong những chức năng của công tác quản lý, nhờ cókiểm tra mới biết được mức độ thực hiện, kết quả và hiệu quả thực hiện của

GV về đổi mới PPDH trong giảng dạy

HT chỉ đạo PHT phối hợp với tổ trưởng CM xây dựng những tiêuchuẩn kiểm tra kế hoạch bài dạy và triển khai bài dạy trên lớp theo hướng đổimới PPDH để khi kiểm tra, đánh giá công bằng và khách quan Khi xây dựngchuẩn đánh giá về việc triển khai kế họach bài dạy và triển khai bài dạy trênlớp theo hướng lấy họat động của HS làm trung tâm Ngoài ra khi đánh giáPPDH mới phải chú ý PPDH đặc trưng bộ môn, phù hợp với đối tượng HS,chú trọng bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện

kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lạiniềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS, trên cơ sở đó HT dự giờmới góp ý chính xác về đổi mới PPDH

Kiểm tra kế hoạch của TTCM và các bộ phận như phòng chức năng(Phòng thực hành, thí nghiệm, thư viện, phòng vi tính, phòng mutimedia…);Đoàn thanh niên, Công đoàn, bộ phận phụ trách CSVC xây dựng kế hoạchtheo hướng đổi mới PPDH và đáp ứng cho GV thực hiện đổi mới PPDH đạthiệu quả cao HT chỉ đạo TTCM kiểm tra trong kế hoạch bài dạy của GV theođịnh kỳ hoặc đột xuất việc GV thực hiện đổi mới PPDH và có sự chuẩn bị đồdùng dạy học, thúc đẩy GV dùng các phương tiện DH hiện đại HT kiểm traviệc triển khai kế hoạch bài dạy theo chuẩn đánh giá từ đầu năm theo hướngđổi mới PPDH Tuy nhiên muốn công tác kiểm tra đạt hiệu quả HT phải phốihợp PHT, TTCM dự giờ theo kế hoạch và dự giờ đột xuất Từ đó góp ý và rút

kinh nghiệm để điều chỉnh việc triển khai thực hiện đổi mới PPDH cho phùhợp với giai đoạn hiện nay.

HT, PHT, TTCM phải thay phiên nhau dự giờ tất cả GV, để đánh giátrên cơ sở các phiếu dự giờ đã xây dựng theo chuẩn đầu năm, nhằm phát hiệnnhững trường hợp GV vẫn chưa đổi mới PPDH để tạo điều kiện giúp đỡ, uốnnắn kịp thời BGH kiểm tra GV sử dụng đồ dùng trực quan, thực hành thínghiệm, những phương tiện DH giúp GV ứng dụng công nghệ thông tin như

“Giáo án điện tử” phối hợp các PPDH hiện đại khác, để tránh sự nhàm chán,kích thích sự hứng thú học tập của học sinh hoặc giúp các em tự khám phákiến thức mới bằng PP dạy học theo dự án, một khi tự khám phá các em sẽhiểu sâu và nắm vững kiến thức, có như vậy các em mới vận dụng kiến thức

đã học vào thực tiễn

HT chú trọng công tác tự kiểm tra các bộ phận và giúp các bộ phận tựđiều chỉnh, bổ sung những thiếu sót Ngoài tiết dự giờ HT có thể như tham giahọp tổ, kiểm tra hồ sơ sổ sách chuyên môn, nhất là “Giáo án” của GV, từ đóphát hiện những GV dạy đổi mới PP chưa hiệu quả thì điều chỉnh cho phùhợp hoặc tổ chức các buổi chuyên đề hoặc mời các chuyên gia trong lĩnh vực

về đổi mới PPDH để tập huấn, có như vậy đổi mới PPDH mới đem lại chấtlượng trong dạy và học Đổi mới cách ra đề kiểm tra, theo hướng tái hiện kiếnthức, hiểu và vận dụng tri thức vào thực tiễn, dần dần chuyển sang hướngkiểm tra vấn đáp, đôi khi mạnh dạn áp dụng bài viết tiểu luận thay cho bàiviết truyền thống từ trước đến nay, đồng thời người quản lý chú trọng xâydựng ngân hàng đề để tránh tình trạng học lệch, học tủ Kiểm tra phải thậtnghiêm túc, từ đó mới đánh giá kết quả học tập của HS và chất lượng giảngdạy của mỗi GV

Mỗi học kỳ HT tổ chức đánh giá các chuyên đề, các báo cáo khoa học,những bài viết về đổi mới PPDH, sự đánh giá công bằng, khách quan từ đó rút