Quản lý thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

Sau thời gian được học tập chương trình Cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 và nghiên cứu thực tiễn tại 03 trường THCS huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

BÙI VĂN TÁM

QUẢN LÝ THAY ĐỎI TRONG

DẠY HQC Ở TRUỜNG THCS

LUẬN VĂN THẠC sĩ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI - NĂM 2015

Sau thời gian được học tập chương trình Cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 và nghiên cứu thực tiễn tại 03 trường THCS huyện Yên Lạc, tỉnh

Vĩnh Phúc, đến nay tác giả đã hoàn thành luận văn “Quản lí thay

BÙI VĂN TÁM

QUẢN LÝ THAY ĐỎI TRONG

DẠY HQC Ở TRUỜNG THCS

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số: 60.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC sĩ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Ngưòi hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐẶNG THÀNH HƯNG

Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến cácthầy cô giáo trong Ban Giám Hiệu, Phòng sau đại học Trường Đạihọc sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ trongsuốt quá trình học tập và nghiên cứu thời gian qua Tôi xin trân

trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Đặng Thành

Hưng, người đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi trong việc định

hướng về nội dung đề tài, phương pháp nghiên cứu khoa học cũngnhư trong suốt quá trình nghiên cứu để tôi hoàn thành được luậnvăn này

Qua đây tôi cũng gửi lời cảm ơn đến gia đình, những người thân, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn tạo mọi điều kiện, động viên giúp đỡ tôi hoàn thành tốt bản luận văn

Luận văn được hoàn thành không thể tránh được những thiếusót, vì vậy tôi xin được tiếp thu những ý kiến đóng góp, sự chỉ bảocủa các thầy cô giáo và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Chân thành cảm ơn!

Yên Lạc, ngày 13 thảng 11 năm 2015

Học viền

Tên tôi là: Bùi Văn Tám

Công tác tại: Trường THCS Văn Tiến, huyện Yên Lạc, tỉnhVĩnh Phúc

Sau một thời gian học tập và thực hiện đề tài nghiên cứu, đến

nay tôi đã hoàn thành luận văn thạc sĩ với đề tài: “Quản lí thay

Thuộc chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số chuyên ngành: 60.14.01.14

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn này là do chính tôi nghiên

cứu và viết ra, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đặng Thành

Hưng Luận văn này chưa được bảo vệ ở Hội đồng và chưa công

bố trên bất kỳ phương tiện thông tin đại chúng nào

Lời cam đoan này đảm bảo nếu sai tôi hoàn toàn chịu tráchnhiệm

Yên Lạc, ngày 13 tháng 11 năm 2015

Người viết cam đoan

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH

•

nỗ lực trong lĩnh vực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng nâng cao tínhtích cực của người học, xây dựng môi trường học tập thân thiện và nhân văn,tập trung vào việc phát triển tính chủ động, sáng tạo và kĩ năng giải quyết vấn

đề, kĩ năng sống, kĩ năng họp tác của người học

Mặc dù vậy những chuyển biến tích cực về đổi mới phương pháp dạy họctrong nhà trường vẫn còn chậm, chưa đáp ứng tốt yêu cầu nâng cao chất lượng

và hiệu quả dạy học Một phần nhất định trong đội ngũ giáo viên còn yếu về kĩnăng dạy học theo phương pháp hiện đại Phần khác do những hạn chế về hạtầng vật chất-kĩ thuật và phương tiện dạy học phù họp Song xét đến cùngnhững nhược điểm đó lại do công tác chỉ đạo chuyên môn tại cấp trường chiphối rất nhiều Các lí thuyết, cách tiếp cận, quan điểm hay mô hình phươngpháp dạy học chưa thực sự vào được nhà trường, chưa biến thành linh hồn củahoạt động giảng dạy và học tập ngay tại trường, lóp có phần quan trọng docông tác chỉ đạo chuyên môn chưa có hiệu quả cao và chưa đủ hiệu lực tạo rathay đổi

Những khó khăn trong đổi mới phương pháp dạy học ở trung học Cơ sở(THCS) nói chung trên cả nước và nói riêng ở huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúccũng không phải là ngoại lệ, tức là vẫn trì trệ và đôi khi còn thiếu phương

hướng cụ thể Trong đổi mới phương pháp dạy học có thể thấy rõ sự lúng túngcủa cán bộ quản lí trường học, tư tưởng ngại thay đổi và kĩ năng sư phạm chưaphù hợp của giáo viên, cũng như nhiều bất cập khác về tổ chức dạy học,

phưong tiện và học liệu, thi và đánh giá vẫn còn khá phổ biến những biểu hiện

như dạy học thụ động một chiều, giờ học diễn ra căng thẳng, nặng nề, học sinhkhông chủ động học tập mà có xu hướng đối phó, học tủ, học lệch

Tình hình đó cho thấy vấn đề cần thiết và cấp bách trong chỉ đạo đổi mớiphương pháp dạy học ở cấp trường trong hoạt động quản lí trường học Nếuquản lí chuyên môn ở trường nói chung và chỉ đạo đổi mới phương pháp dạyhọc nói riêng có hiệu quả hơn thì chúng ta mới có thể đổi mới được phươngpháp dạy học, tạo ra được thay đổi căn bản trong hoạt động dạy học ở nhàtrường, vấn đề này ở nước ta còn ít được nghiên cứu mặc dù có khá nhiều luận

án, luận văn và đề tài nghiên cứu đã bàn về đổi mới quản lí quá trình dạy học,đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá, phân cấp quản lí, quản lí nhân sự và hoạtđộng giảng dạy, phát triển đội ngũ giáo viên về chỉ đạo đổi mới phương phápdạy học ở THPT gần đây, Huỳnh Công Minh (2006) đã đề xuất những giảipháp quản lí chuyên môn dành cho cấp thành phố, chưa nghiên cứu công tácchỉ đạo ở cấp trường và trường THCS

Với những lí do trên chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Quản lí thay đổi

trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS” để thực hiện

luận văn thạc sĩ Quản lí giáo dục

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất các biện pháp quản lí thay đổi tại cấp trường trong quá trình đổimới phương pháp dạy học ở trường THCS

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thế nghiên cứu

Hoạt động đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Các quan hệ quản lí trong quá trình đổi mới phưong pháp dạy học tạitruờng THCS, đặc biệt trong hoạt động chuyên môn

4 Giả thuyết khoa học

Nếu các biện pháp quản lí thay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp

dạy học huy động được sự tham gia của mọi người, thích ứng với những diễnbiến của quá trình đổi mới phương pháp và làm cho đội ngũ nhà giáo nhân

thức đúng về dạy học và phương pháp dạy học thì chúng sẽ tác động tích cực

đến quá trình đổi mới phương pháp dạy học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1. Xác định cơ sở lí luận của quản lí thay đổi tại cấp trường trong đổimới phương pháp dạy học ở trường THCS

5.2. Đánh giá thực trạng quản lí thay đổi tại một số trường THCS trongquá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

5.3. Đề xuất các biện pháp quản lí thay đổi tại cấp trường trong quá trìnhđổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

5.4. Tổ chức thực nghiệm và lấy ý kiến đánh giá các biện pháp quản líthay đổi trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở cấp trường

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp phân tích lịch sử-logic để xem xét các bài học lịch sử, xử lí tưliệu khoa học và tư liệu thực tế

- Phương pháp so sánh lí luận để chọn lọc các quan niệm, quan điểm khoanhằm phát triển phương pháp luận và định hướng nghiên cứu.

- Phương pháp khái quát hóa lí luận để xác định hệ thống khái niệm và quan điểm khoa học, khung lí thuyết của nghiên cứu

6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn trực tiếp, tọa đàm, hội thảo, quan sát hoạt động dạy học và quản lí dạy học

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm để học hỏi những thành tựu đã đạt được ởcác trường

- Phương pháp phân tích và tổng họp dữ liệu thống kê, hồ sơ dạy học và hồ sơ quản lí, các văn bản hành chính

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động, nhất là các sản phẩm thiết kế bài học và phương pháp dạy học của giáo viên

- Phương pháp thực nghiệm để áp dụng thử một vài biện pháp quản lí thay đổi trong chỉ đạo tổ chuyên môn đổi mới phương pháp dạy học

- Tập tmng vào hoạt động quản lí thay đổi tại cấp trường THCS

- Thực trạng quản lí thay đổi phương pháp dạy học ở trường THCS

7.2. về địa bàn

- Nghiên cứu thực trạng tại các trường THCS của huyện: Yên Lạc thuộc tỉnh Vĩnh Phúc

- Qui mô khảo sát trực tiếp được giới hạn ở 03 trường, 119 cán bộ quản lí vàgiáo viên trường THCS.

Các biện pháp quản lí thay đổi được giới hạn trong hoạt động đổi mới phương pháp dạy học và được áp dụng thử tại Trường THCS Văn Tiến huyện Yên Lạc, Vĩnh Phúc

Ở TRƯỜNG THCS 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lý thuyết lãnh đạo sự thay đổi xuất hiện vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX

do J.Kotter và một số cộng sự xây dựng trên cơ sở quan điểm sau:

+ Thực tiễn lãnh đạo, quản lý sự thay đổi đòi hỏi phải vận dụng tổng họpcác truờng phái lý thuyết có liên quan khác nhau nhằm giúp cho nguời lãnhđạo, quản lý có tu duy, cách tiếp cận linh hoạt và rõ ràng hơn

+ Môi truờng lãnh đạo, quản lý sự thay đổi, đòi hỏi nguời lãnh đạo, quản lýphải có tầm nhìn, khả năng thích ứng và năng lực lãnh đạo, quản lý sự thayđổi

+ Lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi là sự kết hợp chặt chẽ của batruờng phái lý thuyết: truờng phái phân tích, truờng phái học tập, truờng pháiquyền lực [13]

Ở phuơng Tây và một số nuớc Đông Nam Á, lý thuyết lãnh đạo, quản lý sựthay đổi đã và đang có giá trị lý luận và thực tiễn cao Trong vòng 10 năm trởlại đây nó đã trở thành tài liệu bồi dưỡng về lý thuyết và kỹ năng lãnh đạo,

trường học, các bước tổ chức thực hiện sự thay đổi, mô hình của trường họcthành công, v.v

Ngoài ra lý thuyết về quản lý sự thay đổi trong giáo dục đã được nhiều nhàkhoa học, nhà quản lý khác quan tâm nghiên cứu: Paul Hersey (1995), BerntDavies, Linda Ellion (2005), Michel Dvelay (1999), Pam Robbins, HavayB.Alvy (2004) [13]

1.1.2 Ở ViêtNam

9

Những năm gần đây một số nhà nghiên cứu và nhà quản lí ở Việt Namđãđề cập đến sự cần thiết phải thay đổi trong HĐDH để đáp ứng yêu cầu củathực tiễn giáo dục [Hoàng Minh Thao, Hà Thế Truyền 28, Trần Kiểm 20 ].Một số nghiên cứu khác đã mô tả tương đối cụ thể các khía cạnh lí thuyết, kĩthuật và quá trình quản lí thay đổi trong giáo dục [Đặng Thành Hưng 16, ĐặngXuân Hải 13 ] Tuy nhiên những nghiên cứu về quản lí thay đổi ở nước tachưa có nhiều, chưa thực sự phong phú

Chẳng hạn, Đặng Xuân Hải đã nghiên cứu và làm rõ lý thuyết về quản lý

sự thay đổi và cụ thể hóa các bước của quá trình quản lý sự thay đổi như sau:Bước 1: Nhận diện sự thay đổi, bước 2: Chuẩn bị sự thay đổi, bước 3: Thuthập số liệu, dữ liệu, bước 4: Tìm các yếu tố khích lệ, hỗ trợ sự thay đổi, bước5: Xác định mục tiêu cụ thể cho các bước chỉ dạo sự thay đổi, bước 6: Xácđịnh trọng tâm của các mục tiêu, bước 7: Xem xét các giải pháp, bước 8: Lựachọn giải pháp, bước 9: Lập kế hoạch chỉ đạo việc thực hiện, bước 10: Đánhgiá sự thay đổi, bước 11: Đảm bảo tiếp tục đổi mới [13],

Nghiên cứu của Đặng Thành Hưng [16] đã đề cập những vấn đề bản chất,

trong nhà trường nói chung.

Một hướng nghiên cứu khác dành cho vấn đề đổi mới phương pháp dạyhọc từ góc độ quản lí nhà trường Đó là những công trình chuyên khảo củaTrần Kiều [21], Đặng Thành Hưng [19], Thái Duy Tuyên [30], trong đó trìnhbày những vấn đề lí luận về phương pháp dạy học hiện đại, những điều kiện vàbiện pháp chuyên môn cũng như quản lí để đổi mới phương pháp dạy họctrong nhà trường

Một số nghiên cứu trong khuôn khổ luận án và luận văn khoa học giáo dụccủa Huỳnh Công Minh [23], Nguyễn Anh Thuấn [29], Bùi Minh Bình [6],Nguyễn Đức Vũ [32], Trần Phước Đức [11] v.v đã xem xét việc chỉ đạo đổimới phương pháp dạy học ở trường THPT và THCS tại cấp trường và cấp quản

lí địa phương trên địa bàn các thành phố Hồ Chí Minh và Hải Phòng

Ví dụ, Nguyễn Anh Thuấn đã nghiên cứu và cho ví dụ cụ thể về việc quản

lý sự thay đổi trong một công việc cụ thể của một nhà trường ở Hải Phòng Tácgiả đã minh họa cho việc quản lý sự thay đổi trong quá trình chỉ đạo đổi mớiPPDH ở nhà trường trong giai đoạn hiện nay theo 11 bước [29]

Nhìn chung vấn đề quản lí thay đổi trực tiếp trong đổi mới phương phápdạy học tuy đã được nghiên cứu song chưa nhiều và chưa chuyên biệt Một mặt

đã có những nghiên cứu lí thuyết cơ bản nhưng chưa đi sâu vào lĩnh vựcphương pháp dạy học Mặt khác có một số nghiên cứu cụ thể về đổi mớiphương pháp dạy học nhưng lại chưa giải quyết vấn đề đó từ góc độ khoa họcquản lí giáo dục, tức là dựa vào khoa học về quản lí thay đổi, mà chủ yếu bàn

về kinh nghiệm chỉ đạo

1.2.1.1 Khái niệm

Khi thay đổi cục diện nào đó hay cả tổ chức, cơ sở giáo dục, hoặc kể cảtoàn bộ quá trình đổi mới giáo dục hiện nay, thì hệ thống quản lí và các nhàquản lí thực chất là đang xúc tiến quản lí sự thay đổi (Change Management).Bản chất của quá trình này là phát triển và liên tục tạo ra nhưng điều kiện đểphát triển tiếp

Theo nghĩa khái quát, quản lí thay đổi là tiếp cận quản li nhằm thực hiện

các nhiệm vụ quản li sao cho chuyển dịch các cá nhân, nhóm đội, tổ chức, công việc sang trạng thái tương lai mong muốn Quản lí sự thay đổi thường

được thực hiện dưới hình thức dự án (Project Management), bởi vì những thayđổi định làm nói chung thường được giải quyết qua dự án các cấp

1.2.1.2 Nguyên tẳc quản li thay đổi

về lí thuyết có nhiều cách tiếp cận khi nói về nguyên tắc quản lí thay đổi, ví

dụ tiếp cận văn hóa, tiếp cận lãnh đạo, tiếp cận thực tế [13, 16] Trong thực tếgiáo dục Việt Nam và quản lí thay đổi ở cấp trường, chúng tôi kết hợp nhiềucách tiếp cận và xác định những nguyên tắc quản lí thay đổi như sau:

1 Có tầm nhìn và định hướng chung trong phát triển nhà trường

Nguyên tắc này đòi hỏi phải đặt những mục tiêu và giải pháp thay đổi trongtầm nhìn và định hướng chung của tổ chức, có tính chiến lược, không tùy tiện

dễ dẫn đến khủng hoảng Như vậy để đảm bảo tiến trình thay đổi diễn ra cóphương hướng rõ ràng và có kết quả cụ thể Tầm nhìn chỉ rõ kết quả thay đổi làđạt được những gì, còn định hướng chỉ rõ sẽ đạt được kết quả đó bằng cáchnào và như thế nào Trong đổi mới phương pháp dạy học cũng đúng như vậy

đầu trong quản lí thay đổi Nguyên tắc này đòi hỏi bên cạnh trách nhiệm cánhân của các nhà quản lí, họ phải tạo ra được cộng đồng trách nhiệm, thu hút

sự tham gia của mọi thành viên với khả năng chịu trách nhiệm của mỗi ngườitrong quá trình thay đổi Hơn nữa, cả nhà quản lí và mọi người phải xây dựngđược lòng tin vào thành công và cách làm mà mình đã lựa chọn Nói chunggiữa mọi người trong tổ chức dường như nhất trí về tư tưởng và có những camkết nhất định về hành động thay đổi

3 Đảm bảo các nhân tố động lực để thay đổi phải chiếm ưu thế hơn các sức cảnhay lực cản trong trường

Nguyên tắc này có ý nghĩa kĩ thuật rất quan trọng, vì không có hoặc có quá

ít động lực để thay đổi thì không thể thay đổi được và quản lí thất bại Cần phảiđong đếm và đánh giá những nhân tố động lực (nhân sự ủng hộ thay đổi, líthuyết, công nghệ hỗ trợ thay đổi, môi trường văn hóa khi thay đổi, cơ chế,chính sách tạo điều kiện thay đổi v.v ) trong tương quan lực lượng với nhữngnhân tố cản trở thay đổi (những người chống thay đổi hay bàng quan với thayđổi, sự lạc hậu của lí thuyết, công nghệ, văn hóa, chính sách ) Khi chắc chắnrằng động lực chiếm ưu thế hơn sức cản thì mới ra quyết định thay đổi và tiếnhành thay đổi

4 Đảm bảo tính kế thừa và phát triển trong nhà trường

Nguyên tắc này đòi hỏi kết hợp những giá trị và kinh nghiệm tích cực vớinhững phát hiện mới trong tư duy, cách làm và nguồn lực xúc tiến thay đổi

Có nghĩa là không phủ định sạch tron những thành tựu đã có, cũng không nênchỉ nghĩ và làm theo tiền lệ và thói quen truớc đây Nguyên tắc này cũng đòihỏi truyền thông nội bộ phải tinh tuờng, chính xác và rõ ràng, không gây nhiễu

Nguyên tắc này đồi hỏi cân đối giữa nội dung và hình thức của quá trình

thay đổi về nội dung, cần quyết đoán, mạnh mẽ và dũng cảm thay đổi, nhung

phải làm sao quá trình thay đổi êm dịu, không gay gắt, diễn ra điều hòa và gâycảm giác “cân bằng” cho mọi nguời, tức là không tạo ra sốc, không gây ra trầmcảm, không gây ra stress, không tạo ra quá nhiều xung đột tiêu cục, không làmđảo lộn môi truờng và sụ vận hành của tổ chức

6 Quá trình thay đổi phải bắt đầu từ trên xuống

Trong hệ thống quản lí, thay đổi cần đuợc bắt đầu từ trên xuống: các nhàquản lí hàng đầu phải thay đổi và làm guong về mọi mặt (nhận thức, cách làm,kết quả)rồi đến cấp quản lí trung gian, ví dụ các tổ chuyên môn, rồi dùng ảnhhuởng đó để phát động những thay đổi của mọi nguời khác, cấp trên khôngthay đổi thì không bao giờ cấp duới thay đổi và không bao giờ diễn ra sự thayđổi trong tổ chức Làm nguợc lại nguyên tắc này, tức là đòi hỏi cấp duới thayđổi rồi mình mới thay đổi, cũng sẽ thất bại trong quản lí thay đổi cho dù ở lĩnhvực nào hay cấp quản lí nào

7 Tạo ra hình mẫu mới và dựa vào nó để quản lí và lãnh đạo tổ chức

Nguyên tắc này gợi ý rằng để quản lí thay đổi hiệu quả và diễn ra nhanhchóng, chắc chắn thì phải biết tạo ra hình mẫu, điển hình mới, đánh giá chúngchu đáo và khách quan, khái quát kinh nghiệm để có những bài học phổ biến,tuyên truyền và nhân rộng kinh nghiệm đó trong toàn bộ tổ chức Khi đã cóhình mẫu, phải dựa vào nó để lãnh đạo và quản lí quá trình thay đổi, mặt kháccũng thường xuyên điều chỉnh hình mẫu đó sao cho phù họp với từng giai đoạn

cụ thể Ví dụ phải tạo ra bộ mặt phương pháp dạy học mới ở phạm vi tổ chuyênmôn nào đó hay môn học, khối lóp nào đó, rồi dựa vào hình mẫu này để tiếptục quản lí thay đổi phương pháp dạy học trong nhà trường