bình luận về các quy định về thu ngân sách từ phí và lệ phí và bước đầu đề xuất các giải pháp hoàn thiện

Theo khoản 1 điều 2 của Luật ngân sách nhà nước 2002 quy định : “ thu ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí ; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước; cá

MỞ ĐẦU.

Như chúng ta đã biết, ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và đối ngoại của nhà nước Và có thể nói rằng thu ngân sách nhà nước chính là việc tạo lập quỹ ngân sách nhà nước mới giúp ngân sách nhà nước có khả năng phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ này nhằm thực hiện các chức năng của nhà nước Có thu thì mới có chi, thu có tốt thì chi mới có thể tốt vậy nên có thể khẳng định thu ngân sách nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng

Trong thời gian qua, thu ngân sách góp phần củng cố và tăng cường tiềm lực tài chính của Nhà nước Thu ngân sách nhà nước không những đảm bảo cho nguồn thu cho chi thường xuyên của chính phủ mà còn để dành ra một phần cho tích luỹ đầu tư phát triển Trong đó số thu từ thuế, phí và lệ phí là lớn và chiếm tỉ trọng cao trong tổng thu ngân sách nhà nước và cụ thể thì bình quân thu từ thuế, phí và lệ phí chiếm khoảng 95% trong tổng thu ngân sách Thuế thì hầu như mọi người dân đều biết đến nó vì khái niệm thuế và các quy định của nó được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn Vậy còn phí và lệ phí là gì nó được pháp luật quy định như thế nào ? và

có những giải pháp nào để hoàn thiện các quy định này Bài viết sau sẽ đi vào bình luận về các quy định về thu ngân sách từ phí và lệ phí và bước đầu đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

NỘI DUNG.

I CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THU NGÂN SÁCH TỪ PHÍ VÀ

LỆ PHÍ.

1.Khái quát chung về phí và lệ phí.

Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước

Sự tồn tại của Nhà nước và nền sản xuất hàng hoá là tính tất yếu của thu ngân sách nhà nước Bản thân nhà nước là một tổ chức quyền lực nhà nước với nhiều hệ thống các cơ quan có chức năng, nhiệm vụ tổ chức và quản lý xã hội nhưng lại không trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất cho xã hội Để duy trì hoạt động của các cơ quan nhà nước và cũng chính là nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước, đáp ứng nhu cầu nhiều mặt của xã hội, nhà nước cần có một nguồn tài lực nhất định Thu ngân sách nhà nước chính là công cụ tập trung vào tay nhà nước lượng tiền cần thiết phục vụ cho việc thực hiện các chức năng đó Như vậy, thu ngân sách nhà nước tạo ra tiền để kinh tế bảo đảm sự vận hành các chức năng của Nhà nước Chính thông qua hoạt động thu ngân sách nhà nước, Nhà nước có thể tập trung, nắm giữ được những nguồn vốn tiền tệ cần thiết để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của mình

Vậy thu ngân sách nhà nước là huy động một bộ phận giá trị sản phẩm xã hội, theo quy đinh của pháp luật làm hình thành quỹ ngân sách nhà nước Theo khoản 1

điều 2 của Luật ngân sách nhà nước 2002 quy định : “ thu ngân sách nhà nước bao

gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí ; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước; các khoản đóng góp của tổ chức và cá nhân ; các khoản viện trợ ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật ”.

Trong đó, phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được một tổ chức,

cá nhân khác cung cấp dịch vụ được quy định trong Danh mục phí ban hành kèm theo Pháp lệnh phí và lệ phí Chủ thể đầu tư vốn để cung cấp dịch vị được phép thu phí có thể là nhà nước hoặc tư nhân nên khoản thu về phí có thể là khoản thu nhà nước (được tập trung vào ngân sách nhà nước) hoặc thu của các tổ chức, cá nhân Khoản thu từ phí vào ngân sách nhà nước, như vậy chỉ bao gồm các khoản thu từ những đối tượng thụ hưởng các dịch vụ do nhà nước cấp

Lệ phí là khoản tiền mà cá nhân, tổ chức phải nộp khi được cơ quan nhà nước

hoặc tổ chức được uỷ quyền phục vụ công việc quản lý nhà nước được quy định trong Danh mục lệ phí ban hành kèm theo Pháp lệnh phí và lệ phí Chỉ có những chủ thể cung cấp các dịch vụ gắn với chức năng quản lý nhà nước mới được phép thu lệ phí Khoản thu từ lệ phí, vì vậy được tập trung vào quỹ ngân sách nhà nước

Về nguyên tắc, các khoản thu về phí và lệ phí được đặt ra là để giúp nhà nước thu hồi lại một phần các chi phí đã bỏ ra cho việc cung cấp các hàng hoá và dịch

vụ công cộng cho xã hội Các khoản thu này thực chất là “giá cả” của các hàng hoá

và dịch vụ công cộng được đem trao đổi giữa Nhà nước với các tổ chức, cá nhân trong quá trình sản xuất và đời sống, mặc dù giá này trên thực tế không phản ánh đúng giá trị của các hàng hoá dịch vụ công cộng mà nhà nước đã cung ứng theo nhu cầu của toàn xã hội

2 Các quy định của pháp luật về thu phí.

Có nhiều cách đề phân loại nguồn thu của ngân sách nhà nước cũng chính vì thế nên thu phí và lệ phí cũng được xếp vào các loại nguồn thu khác nhau Căn cứ vào nội dung pháp lý thì thu phí và lệ phí là khoản thu mang tính chất bắt buộc còn căn

cứ vào mức độ định kì qua đó hoạt động thu được tiến hành thì thu phí và lệ phí là khoản thu mang tính thường xuyên Vậy có thể nhận thấy thu ngân sách nhà nước

từ phí và lệ phí là khoản thu bắt buộc mang tính thường xuyên

Điều 2 của pháp lệnh phí và lệ phí quy định : “ Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá

nhân phải trả khi được một tổ chức, cá nhân khác cung cấp dịch vụ được quy định trong Danh mục phí ban hành kèm theo Pháp lệnh này ” Các loại phí chia ra :

1.Phí thuộc lãnh vực nông nhiệp, lâm nghiệp, thủy sản: thủy lợi phí

2 Phí thuộc lãnh vực công nghiệp, xây dựng: phí xây dựng

3 Phí thuộc lãnh vực thương mại, đầu tư: phí chợ…

4 Phí thuộc lãnh vực lưu thông vận tải: phí sử dụng đường bộ…

5 Phí thuộc lãnh vực thông tin, liên lạc: phí sử dụng và bảo vệ tần số vô tuyến điện…

6 Phí thuộc lãnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội: phí trông giữ xe…

7 Phí thuộc lãnh vực văn hóa xã hội: phí tham quan…

8 Phí thuộc lãnh vực giáo dục và đào tạo: học phí…

9 Phí thuộc lãnh vực y tế: viện phí…

10 Phí thuộc lãnh vực khoa học, công nghệ và môi trường: phí vệ sinh…

11 Phí thuộc lãnh vực tài chính, ngân hàng, hải quan: phí hoạt động chứng khoán

12 Phí thuộc lãnh vực tư pháp: án phí…

Để xác định mức thu phí thì căn cứ vào 2 nguyên tắc được quy định tại điều 12 của Pháp lệnh về phí và lệ phí đó là : mức thu phí đối với các dịch vụ do Nhà nước đầu tư phải bảo đảm thu hồi vốn trong thời gian hợp lý, có tính đến những chính sách của Nhà nước trong từng thời kỳ và thứ hai là mức thu phí đối với các dịch vụ

do tổ chức, cá nhân đầu tư vốn phải bảo đảm thu hồi vốn trong thời gian hợp lý, phù hợp với khả năng đóng góp của người nộp

Ngoài ra cần phân biệt rõ :

- Phí thu từ các dịch vụ do Nhà nước đầu tư là khoản thu thuộc Ngân sách nhà nước, được Nhà nước quản lý và sử dụng như sau :

+ Trường hợp tổ chức thu đã được ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí cho hoạt động thu phí theo dự toán hàng năm thì tổ chức thu phải nộp toàn bộ số tiền phí thu được vào ngân sách nhà nước;

+ Trường hợp tổ chức thu không được ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí cho hoạt động thu phí thì tổ chức thu được để lại một phần trong số tiền phí thu được để trang trải chi phí cho việc thu phí, phần còn lại phải nộp vào ngân sách

+ Trường hợp tổ chức thu được uỷ quyền thu phí ngoài chức năng, nhiệm vụ thường xuyên thì tổ chức thu được để lại một phần trong số tiền phí thu được để trang trải chi phí cho việc thu phí, phần còn lại phải nộp vào ngân sách nhà nước

- Phí thu được từ các dịch vụ không do Nhà nước đầu tư hoặc do Nhà nước đầu tư nhưng đã chuyển giao cho tổ chức, cá nhân thực hiện theo nguyên tắc hạch toán là khoản thu không thuộc Ngân sách nhà nước, tổ chức cá nhân thu phí có quyền quản lý, sử dụng số tiền được qui định của pháp luật Tổ chức, cá nhân thu phí này thì phải có nghĩa vụ nộp thuế theo quy định của pháp luật

Một điểm nữa cũng cần chú ý : các loại phí bảo hiểm xã hội, phí bảo hiểm y tế

và các loại phí bảo hiểm khác không thuộc phạm vi điều chỉnh của Pháp lệnh phí

và Lệ phí ( điều 4 pháp lệnh phí và lệ phí 2001 )

3 Các quy định pháp luật về thu lệ phí.

Điều 3 pháp lệnh phí và lệ phí năm 2001 quy định : “ lệ phí là khoản tiền mà tổ

chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được ủy quyền phục vụ công việc quản lý Nhà nước được qui định trong danh mục Lệ phí ban hành kèm theo Pháp lệnh Phí và Lệ phí ”.

Theo danh mục Phí và Lệ phí, được áp dụng ban hành kèm theo Pháp lệnh Phí

và Lệ phí, các loại phí chia ra:

1.Lệ phí quản lý Nhà nước liên quan đến quyền và nghĩa vụ của công dân: lệ phí tòa án

2 Lệ phí quản lý Nhà nước liên quan đến quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản:

lệ phí trước bạ…

3 Lệ phí quản lý Nhà nước liên quan đến sản xuất kinh doanh, cung cấp thông tin về Lệ phí Đăng ký kinh doanh

4 Lệ phí quản lý Nhà nước đặc biệt về chủ quyền quốc gia: lệ phí ra vào cảng…

5 Lệ phí quản lý Nhà nước trong các lãnh vực khác: lệ phí hải quan, lệ phí chứng thực, lệ phí công chứng

Cũng như phí việc xác định mức thu lệ phí cũng căn cứ vào các nguyên tắc được quy định tại điều 1 nghị định 24/2006/NĐ – CP về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 57/2002/NĐ-CP ngày 03 tháng 6 năm 2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh Phí và Lệ phí như sau:

1.” Mức thu lệ phí được ấn định trước bằng một số tiền nhất định đối với từng công việc quản lý nhà nước được thu lệ phí, không nhằm mục đích bù đắp chi phí

để thực hiện công việc thu lệ phí Riêng đối với lệ phí trước bạ, mức thu được tính bằng tỷ lệ phần trăm (%) trên giá trị tài sản trước bạ theo quy định của Chính phủ 2 Bộ Tài chính hướng dẫn việc xác định mức thu đối với những lệ phí thuộc thẩm quyền của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quy định, để bảo đảm việc thi hành thống nhất trong cả nước".

Mọi khoản lệ phí thu được đều thuộc ngân sách nhà nước Tổ chức thu lệ phí phải nộp đầy đủ, kịp thời số lệ phí thu được vào ngân sách nhà nước Trong trường hợp uỷ quyền thu thì tổ chức được uỷ quyền thu lệ phí được để lại một phần trong

số lệ phí thu được để trang trải chi phí cho việc thu lệ phí, phần còn lại phải nộp vào ngân sách nhà nước Lệ phí là khoản thu thuộc ngân sách nhà nước nên không phải chịu thuế

Các chủ thể có thẩm quyền thu phí và lệ phí là cơ quan thuế nhà nước, các cơ quan khác của nhà nước, tổ chức kinh tế, đơn vị sự nghiệp, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức khác và cá nhân cung cấp dịch vụ, thực hiện công việc mà pháp luật quy định được thu phí và lệ phí Các chủ thể này khi thu phí, lệ phí phải lập và cấp chứng từ thu cho đối tượng nộp phí, lệ phí theo quy định của Bộ Tài chính Trường hợp không được cấp chứng từ hoặc cấp chứng từ không đúng quy định thì đối tượng nộp phí, lệ phí có quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân thu phí, lệ phí cấp chứng

từ thu hoặc khiếu nại, tố cáo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền Tổ chức, cá nhân thu các loại phí, lệ phí khác nhau phải hạch toán riêng từng loại phí, lệ phí, phải thực hiện chế độ kế toán; định kỳ báo cáo quyết toán thu, nộp, sử dụng phí, lệ phí; thực hiện chế độ công khai tài chính theo quy định của pháp luật Nghiêm cấm mọi tổ chức, cá nhân tự đặt ra các loại phí, lệ phí; sửa đổi các mức thu phí, lệ phí

đã được cơ quan có thẩm quyền quy định; thu phí, lệ phí trái với quy định của pháp luật

II THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ THU NGÂN SÁCH TỪ PHÍ VÀ LỆ PHÍ.

Thứ nhất, hạn chế giao chỉ tiêu phí tự nguyện.

Dù Bộ Tài chính đã công bố bãi bỏ 340 khoản phí, lệ phí nhưng vẫn còn tới 301 khoản trong danh mục, chưa tính tới "phí tự nguyện" Trong báo cáo thẩm tra của

Ủy ban Tài chính - Ngân sách đã chỉ ra có tới 28 khoản "phí tự nguyện" và càng ở những vùng nghèo đói , số tiền phải đóng càng cao Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - ngân sách Phùng Quốc Hiển cho biết "Hiện nay, đóng góp phí tự nguyện vẫn còn tình trạng giao chỉ tiêu và xem như tiêu chí thi đua"

Ở một số địa phương, người dân tự nguyện tham gia đóng góp để giúp nhau xóa đói giảm nghèo, xây dựng cơ sở hạ tầng, quỹ khuyến học, xây nhà tình nghĩa tại địa phương Phí tự nguyện do người dân tự huy động cũng có những tác dụng hữu

ích đó là khơi dậy được sức mạnh của cộng đồng, tạo ra được rất nhiều cơ sở hạ tầng theo nguyên tắc nhà nước và nhân dân cùng làm Nhưng phải phân biệt phí,

lệ phí và một số khoản đóng góp tự nguyện của nhân dân Phí, lệ phí là thể hiện trách nhiệm đóng góp của người dân vào ngân sách nhà nước thông qua việc sử dụng các dịch vụ hoặc một số công việc liên quan đến quản lý nhà nước Trung bình mỗi hộ dân phải đóng góp hằng năm từ 2,5 - 5,2% thu nhập bình quân cho các loại phí tự nguyện gây khó khăn cho việc đầu tư vào các hoạt động khác như chăm sóc sức khoẻ, giáo dục

Phải huy động thu phí tự nguyện như thế nào, phải làm sao cho hợp lý Đối với các khoản huy động đóng góp tự nguyện để xây dựng cơ sở hạ tầng, huy động đóng góp mang tính chất xã hội, từ thiện, phải thực hiện theo đúng nguyên tắc tự nguyện Hạn chế trường hợp cấp trên giao chỉ tiêu cho địa phương và địa phương lại bổ xuống đầu dân, không gắn việc huy động đóng góp với việc cung cấp các dịch vụ công mà người dân được hưởng bãi bỏ những khoản đóng góp với danh nghĩa tự nguyện nhưng không hợp lý

Thứ hai, bãi bỏ ngay những khoản thu phí, lệ phí không có tên trong danh mục

chi tiết phí, lệ phí ban hành kèm theo Nghị định số 24/2006/NĐ-CP ngày 6/3/2006 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 57/2002/NĐ-CP ngày 3/6/2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh phí, lệ phí.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũng đã có văn bản báo cáo Chính phủ

về việc người nông dân hiện đang phải chịu đến 122 khoản thu có tính cách như thuế Loại trừ các khoản phí, lệ phí phải nộp theo qui định của Nhà nước khi giải quyết các việc hành chính, mỗi hộ dân còn phải đóng góp hằng năm từ 2,5 - 5,2% thu nhập bình quân của mình cho các loại phí khác, điều này gây khó khăn cho họ trong đầu tư sản xuất, đi lại, học hành, y tế

Việc đóng góp phí, lệ phí là một việc rất bình thường bởi người dân phải có trách nhiệm đóng góp vào ngân sách nhà nước thông qua việc sử dụng các dịch vụ hoặc một số công việc liên quan đến quản lý nhà nước Nguồn thu đó góp phần đầu

tư vào các công trình phục vụ chính người dân

Tuy nhiên, vẫn còn những tồn tại trong việc thực hiện pháp lệnh phí và lệ phí Trong 340 loại phí, lệ phí Chính phủ chỉ đạo các địa phương phải bãi bỏ thì một số địa phương vẫn chưa có báo cáo cụ thể về việc bãi bỏ Theo đánh giá của Ủy ban Tài chính - ngân sách của Quốc hội, Chính phủ vẫn chưa bao quát hết những khoản phát sinh phí, lệ phí và mức thu chưa phù hợp với cơ chế thị trường, chậm được bổ sung Một số qui định còn thiếu nhất quán, bất cập Công tác kiểm tra, kiểm soát thực hiện pháp lệnh phí và lệ phí còn thiếu chặt chẽ Quá nhiều khoản đóng góp đang trở thành gánh nặng đối với người dân

Miễn giảm đóng góp cho dân Hội Nông dân VN đã điều tra và thấy có quá nhiều khoản đóng góp đối với người dân nói chung và các hộ dân ở nông thôn nói riêng Nếu tiếp tục giữ nguyên các khoản đóng góp như hiện nay thì sẽ tác động tiêu cực đến người dân Ngược lại, việc miễn giảm đóng góp sẽ tác động tích cực đến đời sống người dân, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập hiện nay Phải rà soát, bãi

bỏ những khoản đóng góp không cần thiết, trong đó có việc bãi bỏ hẳn thủy lợi phí cho nông dân

Các khoản phí, lệ phí đề nghị xóa bỏ như : đăng ký khai sinh; bản sao giấy khai sinh; đăng ký kết hôn; đăng ký khai tử; chứng thực hồ sơ đi học; chứng thực hồ sơ

đi làm; đăng ký hộ khẩu thường trú; xác nhận hộ khẩu; cắt chuyển khẩu; cấp đổi sổ

hộ khẩu vì thay đổi địa giới hành chính; xác nhận hộ tịch; cấp giấy chứng minh nhân dân; đăng ký tạm trú, tạm vắng Đây được cho là những công việc liên quan đến mọi công dân, thuộc lĩnh vực dịch vụ công mà các cơ quan hành chính nhà

nước có trách nhiệm lo cho dân, không nên coi là một loại phí người dân phải đóng góp

Các khoản thu thường niên và đột xuất đề nghị miễn: quĩ an ninh - quốc phòng; quĩ phòng chống lụt bão; quĩ kinh tế mới (ở một số địa phương); thủy lợi phí; khoản đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng điện cao thế

Thứ ba, kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ các khoản chi tiêu từ nguồn thu dịch vụ

để người dân biết và tham gia giám sát

Việc thực hiện các quy định về phí, lệ phí và huy động các khoản đóng góp của nhân dân vẫn còn những tồn tại: một số địa phương chậm bãi bỏ các khoản phí, lệ phí không đúng quy định của pháp luật; có một số khoản phí, lệ phí được ban hành không đúng thẩm quyền, không phù hợp với quy định của pháp luật; một số nơi vẫn còn những khoản đóng góp (nhất là đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng) khá cao, không phù hợp với thu nhập của người dân; một số khoản huy động đóng góp chưa được lấy ý kiến rộng rãi trong cộng đồng người dân trước khi ban han hành; một số khoản huy động mang tính chất xã hội từ thiện, phải vận động đóng góp tự nguyện, nhưng lại quy định nâng tính bắt buộc Trong 28 khoản thu phí tự nguyện thì đã

có tới 10 khoàn thu phí dịch vụ của các hợp tác xã Từ thực tiễn đấy thì nhà nước cùng các cơ quan có thẩm quyền nên xem xét và có hướng giải quyết các khoản chi tiêu từ nguồn thu dịch vụ của các hiợ

Thứ tư, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến để người dân hiểu rõ chính sách và quy định của pháp luật đối với từng khoản thu phí, lệ phí; các khoản đóng góp và giá một số dịch vụ phải trả Thực hiện công khai, minh bạch trong việc huy động, quản lý và sử dụng các khoản đóng góp của nhân dân Tăng cường trách nhiệm của các Sở và cơ quan nhà nước cấp tỉnh trong kiểm tra, giám sát trong