thế giới nghệ thuật ký hoàng phủ ngọc tường

Chỉ ra những nét độc đáo của bức tranh cuộc sống và con người trong thế giới nghệ thuật ký Hoàng Phủ Ngọc Tường và những đặc sắc của nghệ thuật biểu hiện.. Khám phá thế giới nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật ký Hoàng Phủ

Ngọc Tường Đặng Thị Tuyết Trinh

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn ThS ngành: Lý luận văn học; Mã số: 60 22 32 Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Chỉ ra những nét độc đáo của bức tranh cuộc sống và con người trong thế

giới nghệ thuật ký Hoàng Phủ Ngọc Tường và những đặc sắc của nghệ thuật biểu hiện Nghiên cứu đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của ký Hoàng Phủ Ngọc Tường gồm: các tác phẩm ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ năm 1972 đến năm

2002, gồm 13 tập bút ký, truyện ký và nhàn đàm của ông, chủ yếu là các tác phẩm được chọn lọc trong tuyển tập Hoàng Phủ Ngọc Tường Trình bày đặc sắc về phương thức biểu hiện của ký Hoàng Phủ Ngọc Tường: ngôn từ nghệ thuật, giọng

điệu trần thuật, nghệ thuật kết cấu

Keywords Văn học; Lý luận văn học; Ký; Nghiên cứu văn học; Thơ

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế giới nghệ thuật là một khái niệm rộng bao gồm tất cả các yếu tố của quá trình sáng tạo nghệ thuật và kết quả hoạt động nghệ thuật của nhà văn Khám phá thế giới nghệ thuật của một nhà văn cho phép chúng ta có cái nhìn đúng đắn, toàn diện về quá trình sáng tạo, quy luật sáng tạo, quan niệm về nghệ thuật, cuộc sống, nhân sinh của tác giả, những đặc sắc về nội dung cũng như nghệ thuật trong sáng tác của người nghệ sỹ

Hoàng Phủ Ngọc Tường là một một tác giả lớn về ký của văn học Việt Nam hiện đại Ông đã tạo nên dấu ấn riêng với phong cách sáng tạo độc đáo, vừa trữ tình, lãng mạn, vừa thâm trầm, triết lí, tài hoa Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu

về văn chương của ông một cách hệ thống

Xuất phát từ những lí do trên và lòng say mê, yêu thích văn chương Hoàng Phủ Ngọc Tường, với mong muốn góp phần khẳng định giá trị ký Hoàng Phủ Ngọc Tường, giúp người đọc cùng cảm nhận và hiểu sâu hơn về những đặc sắc nghệ thuật trong sáng tác của một cây

bút xuất sắc của làng ký Việt Nam, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nghệ thuật ký Hoàng

Phủ Ngọc Tường

2 Lịch sử vấn đề

Hoàng Phủ Ngọc Tường được xem như một hiện tượng của văn học miền Trung và văn học cả nước sau 1975 Vì thế, những bài viết về con người và tác phẩm của ông tương đối nhiều Tính đến nay có đến hàng trăm bài viết trên các báo, tạp chí, trang web Trong đó, các nhà nghiên cứu đề cập nhiều đến “chất lửa” (đối với các tác phẩm viết về chiến tranh); tính văn hóa và chất Huế; thiên nhiên trong sáng tác của ông Nhiều nhà nghiên cứu lại tập

trung tìm hiểu về con người, cá tính sáng tạo và tìm kiếm những đặc điểm chung của ký Hoàng Phủ Ngọc Tường Phần lớn các nghiên cứu trên chỉ dừng ở mức độ là các bài viết với những nhận xét chung, khái quát Gần đây, cũng xuất hiện một số công trình khoa học công phu hơn về ký Hoàng Phủ Ngọc Tường nhưng chủ yếu đi sâu vào một vài khía cạnh để nghiên cứu

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Mục tiêu mà luận văn xác định là: chỉ ra những nét độc đáo của bức tranh cuộc sống và

con người trong thế giới nghệ thuật ký Hoàng Phủ Ngọc Tường và những đặc sắc của nghệ thuật biểu hiện

Đối tượng nghiên cứu là đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của ký Hoàng Phủ Ngọc Tường

Phạm vi nghiên cứu là các tác phẩm ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ năm 1972 đến năm 2002, bao gồm 13 tập bút ký, truyện ký và nhàn đàm của ông, chủ yếu là các tác phẩm được chọn lọc trong tuyển tập Hoàng Phủ Ngọc Tường (gồm 3 tập) và các tập xuất bản sau

năm 2002 (Huế di tích và con người; Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử bé;

Miền cỏ thơm)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau: thống kê - phân loại; so sánh - đối chiếu; phân tích - tổng hợp; phương pháp liên ngành

Kết hợp với các phương pháp nghiên cứu chính trên, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp khác như phương pháp tiểu sử, cấu trúc, để thấy được giá trị nội dung, nghệ thuật độc đáo trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, phần nội dung của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Khái lược về thế giới nghệ thuật và hành trình sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Chuơng 2: Nét độc đáo của cuộc sống và con người trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường Chương 3: Đặc sắc về phương thức biểu hiện của ký Hoàng Phủ Ngọc Tường

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TÁC CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG 1.1 Khái lược về thế giới nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật là một khái niệm rộng, được triển khai với nhiều cấp độ, tác phẩm, tác giả, giai đoạn, thời kỳ văn học, nền văn học dân tộc, trào lưu Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể toàn vẹn, thống nhất trong đó mọi yếu tố có quan hệ ràng buộc, quy định và tác động lẫn nhau Mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới Mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới

Thế giới nghệ thuật của một nhà văn là một thế giới riêng, mang đậm dấu ấn chủ quan của người sáng tạo Xét đến cùng, thế giới nghệ thuật của một nhà văn chính là thế giới hình tượng hiện ra như một chỉnh thể sống động, chứa đựng một quan niệm nhân sinh và thẩm mĩ nào đó, được xây cất bằng vật liệu ngôn từ

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con người

Quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó Quan niệm

nghệ thuật thể hiện “giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống

nghệ thuật, thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [18, tr.229]

Quan niệm nghệ thuật chính là "hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy

chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật và làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật” [18, tr.230]

Cốt lõi trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn chính là quan niệm nghệ thuật về con người Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học và quan niệm nghệ thuật về con người hướng người ta khám phá cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng Quan niệm nghệ thuật về con người chính là sự khám phá về con người Nó phản ánh cấu trúc của nhân cách con người và các hình thức phức tạp tương ứng trong quan hệ con người đối với thế giới, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ, mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ Quan niệm nghệ thuật về con người không phải bất cứ cách cắt nghĩa, lý giải nào về con người,

mà là “cách cắt nghĩa có tính phổ quát, tột cùng mang ý vị triết học, nó thể hiện cái giới hạn

tối đa trong việc miêu tả con người”

1.2 Hành trình sáng tạo của Hoàng Phủ Ngọc Tường

1.1.1 Vài nét về cuộc đời của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh ngày 9/9/1937 tại Huế Cuộc đời ông là một hành trình không biết mệt mỏi của một con người ý thức mạnh mẽ về bản ngã và nhân sinh, luôn luôn đấu tranh để khẳng định và vươn lên trước thực tại Trong thời gian tham gia kháng chiến, ông sáng tác không nhiều và hầu như ít được biết đến nhưng chính những năm tháng đó đã giúp ông có một vốn sống phong phú, dồi dào và đã trở thành một mảng đề tài với những trang viết chất lượng trong tác phẩm của ông Sau 1975, ông trở về với cuộc sống đời thường bình dị ở Huế, hăng say sáng tác và tham gia vào công tác quản lý tại các Hội Văn nghệ Thừa Thiên Huế và Quảng Trị, là hội viên Hội nhà văn Việt Nam Năm 1998, ông bị quật ngã bởi

một cơn bạo bệnh Từ một “người ham chơi”, thích xê dịch, đi khắp mọi miền của Tổ quốc,

ông gắn với chiếc xe lăn Nhưng vượt lên tất cả, ông vẫn tiếp tục sống để viết và vẫn tiếp tục cho ra đời những tác phẩm hay

1.1.2 Về hành trình sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Năm 1971, với sự ra đời của bút ký Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn Lâu, ông mới được biết

đến như một cây bút trẻ đầy tiềm năng của văn học Việt Nam lúc bấy giờ Đây cũng là tác phẩm được xem đã đánh dấu bước khởi đầu cho văn nghiệp của ông Từ đây, ông sáng tác nhiều và sung sức Ông đi nhiều, sống, trải nghiệm và viết Ngay cả khi phải ngồi trên xe lăn ,

ông vẫn thực hiê ̣n “du li ̣ch nội tâm” để viết Trong suốt chặng đường viết văn của mình cho

đến nay, ông đã xuất bản hàng chục tập bút ký, thơ, nhàn đàm Ông đã vinh dự được nhận nhiều giải thưởng văn học cho những cống hiến của mình Bản lĩnh của một nhà viết ký lớn đã giúp ông thoát ra khỏi cái bóng nổi tiếng của những người đi trước để ta ̣o lâ ̣p cho riêng mình một thế giới nghệ thuật riêng với cá tính sáng tạo và phong cá ch không trô ̣n lẫn trong dòng chảy chung của văn học Việt Nam sau 1975

1.2.3 Quan niệm của Hoàng Phủ Ngọc Tường về thể ký

Hoàng Phủ Ngọc Tường từ thực tiễn sống và sáng tác đã đúc rút cho mình hệ thống quan điểm chắc chắn về nhiệm vụ, chức năng của ký Quan điểm của ông thường được bộc bạch như những lời tâm sự đầy tâm huyết Ngay từ đầu, ông đã khẳng định nguyên tắc sáng ta ̣o quan tro ̣ng của ký là tôn tro ̣ng tính xác thực Với ông, chỉ có ký mới giúp ông thể hiện đuợc những trải nghiệm của mình một cách chân xác và sinh động Chính vì thế, ông đề cao chức

năng thông báo của ký Thông tin không chỉ “có lý” mà phải được “thực chứng” [94, tr.170] Điều quan trọng không chỉ là lượng thông tin mà thông tin ấy phải đánh thức được “những

điều sâu xa” trong lòng độc giả hay chính là “hiệu quả tâm lý” đối với người tiếp nhận Ông

cũng khẳng định tính hư cấu trong ký, cho rằng đó là “một phẩm chất mỹ học , nhờ đó bút ký

giữ vững tư cách văn học của mình” [94, tr.172] Hư cấu là “sự lựa chọn trong lúc quan sát,

sự loại bỏ những yếu tố ngẫu nhiên và những chất thô , sự tổ chức các tài liê ̣u theo một cấu trúc nào đó” [94, tr.174] Hư cấu nằm trong chính cảm xúc , tưởng tượng, liên tưởng, hồi ức,

suy nghiê ̣m… của người viết ký Từ đó, ông đă ̣t ra cho nhà văn viết ký những yêu cầu , nhiê ̣m

vụ phải đạt được Mô ̣t số thể loa ̣i ký được ông thường xuyên sử du ̣ng , bao gồm: bút ký, tùy bút, truyê ̣n ký và nhàn đàm

CHƯƠNG 2

NÉT ĐỘC ĐÁO CỦA CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG KÝ HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG 2.1 Bức tranh đời sống phong phú, đa dạng

2.1.1 Bức tranh chân thực về đời sống xã hội

2.1.1.1 Chiến tranh và những vấn đề hậu chiến

Hoàng Phủ Ngọc Tường viết nhiều về hiện thực chiến tranh cách mạng Ông chống la ̣i chủ nghĩa lãng mạn trong văn học chiến tranh , với ông viết về chiến tranh phải chân thực Ông viết về chiến tranh từ nhiều góc nhìn khác nhau để đem lại cho người đọc cái nhìn khách quan và toàn diện về chiến tranh Một mặt, ngòi bút của nhà văn cho người đọc thấy hình ảnh một cuộc kháng chiến đầy vinh quang và anh hùng Mặt khác, điều khiến ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường thực sự là những trang ký bám sát hiện thực cuộc sống là nhà văn đã phơi bày chiến tranh ở cả những mặt trái của nó, đó là gian khổ, đau thương, mất mát Ông đã bằng những con chữ rực lửa để phơi bày hiện thực tàn bạo của chiến tranh và tội ác không thể dung thứ của kẻ thù

Hoàng Phủ Ngọc Tường nhìn nhận chiến tranh không đơn giản, một chiều theo kiểu “ca ngợi ta, phê phán địch” Ngay cả với những người lính bên kia chiến tuyến, những kẻ gây ra tội ác với nhân dân, ông cũng nhìn thấy ở họ những mặt tốt đẹp, đời thường Nhiều người trong số họ cầm súng không phải vì họ muốn mà bị bắt buộc, họ cũng mang trong mình

những ước mơ, khát vọng và yêu thương về cuộc đời bởi “họ đều là những người Việt ra đi

từ những ngôi làng Việt” [90, tr.143] Ông không viết nhiều về người lính bên kia chiến

tuyến nhưng những gì ông thể hiện cũng đủ cho thấy cái nhìn rất nhân bản của nhà văn Nhà văn không tô hồng chiến tranh, ông cũng nhìn nhận rất chân thực về những vấn đề hậu chiến với “nỗi buồn chiến tranh”, đó là sự lãng quên quá khứ và sự cô đơn, lẻ loi của những phận người hiển hiện như một dấu hỏi khắc khoải xoáy vào lương tâm như hình ảnh

mẹ Thỏa trong “Đêm chong đèn ngồi nhớ lại”, mẹ Cửu Trấu trong “Tại sao tổ quốc lại là

mẹ”

Cuộc sống hậu chiến phần lớn được nhà văn khai thác ở khía cạnh lao động, khôi phục, xây dựng lại quê hương, đất nước Ông đã đưa đến cho người đọc những gam màu tươi sáng, lạc quan cùng với không khí lao động sôi nổi, rạo rực say mê và sức vươn lên mạnh mẽ của những con người luôn chủ động, sáng tạo trên hướng mới của cuộc sống qua những tác phẩm

như: Chế ngự cát, Đứa con phù sa, Rất nhiều ánh lửa, Rừng hồi…

1.1.1.2 Những vấn đề thế sự nóng bỏng

Hoàng Phủ Ngọc Tường viết nhiều về những gì xảy ra xung quanh ông, những sự việc, sự kiện của cuộc sống đời thường Đặc biệt, ông sử dụng thể loại như nhàn đàm như một công

cụ đắc lực để thổ lộ những trăn trở của bản thân trước những vấn đề mang tính “thời sự” Ông không ngần ngại khi phản ánh bất cứ vấn đề nào của hiện thực đời sống và luôn đi đến tận cùng của vấn đề, đặc biệt đưa ra cả những đề xuất phương án giải quyết, do đó, những trang

ký của ông luôn đưa lại cho người đọc một cảm giác “thỏa mãn” vì vấn đề được khám phá, kiến giải sâu sắc Mỗi bài viết về thế sự của ông là một câu chuyện nhức nhối, như một lời phê bình nghiêm khắc, thẳng thắn nhưng đầy tính xây dựng

2.1.2 Chiều sâu văn hóa và khám phá về lịch sử

2.1.2.1 Chiều sâu văn hóa

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã bằng “tâm thức văn hóa” để nhìn nhận về cuộc sống, con người và văn hóa tạo nên chiều sâu, nét độc đáo riêng có trong ký của ông Ông không phải

là nhà văn hóa với những lí thuyết suông, ở ông có sự nhạy cảm văn hóa của một nghệ sỹ với trái tim đỏ thắm, sống hết mình với cuộc đời, với Tổ quốc và nhân dân Nắm trong tay viên

gạch cổ của thành Châu Hóa ông có thể nghe được “tiếng vọng âm u” của nghìn năm dội về

Nhìn màu đỏ lạ lùng của bông hoa ngũ sắc, ông liên tưởng đến trí nhớ của đất như nhắc nhở

về những năm tháng lịch sử hào hùng Rất tinh tế khi ông nhận ra chiếc nón không lợp lá cứng nhắc như gỗ và đôi guốc gỗ bự chát như những cái đòn dưới chân không hề phù hợp với

tà áo dài duyên dáng hay phát hiện ra xứ Thậm Thình trong truyền thuyết Vua Hùng xưa chính là xứ Thuận Thành, Bắc Ninh bây giờ…

Ông gắn văn hóa với vai trò của nhân dân và khẳng định văn hóa do nhân dân sáng tạo và lưu giữ Với ông, văn hóa hiện diện trong mỗi con người, trên mỗi miền của tổ quốc; mỗi dòng sông, ngọn núi, con đường, mỗi ngôi làng, mỗi di tích… đều ẩn chứa những giá trị văn hóa Ông đã làm những cuộc “hành trình văn hóa” để dẫn dắt người đọc về với cội nguồn Đó

là cuộc hành trình về với những ngôi làng văn hóa như làng Hiền Lương, Đình Bảng…, về với những vùng đất như Quảng Nam, Đà Nẵng, Quảng Trị, Hà Tĩnh…

Đặc biệt, ông dành nhiều tâm huyết và bút lực để viết về mảnh đất cố đô Huế Văn hóa Huế từ văn hóa ăn, mặc, chơi; từ kiến trúc, hội họa, âm nhạc, văn học đều xuất hiện trên những trang viết của ông Ông nhận ra chất Huế hiện hữu trên mỗi di tích, trong không gian của mỗi mảnh vườn, ở thiên nhiên, sông nước và trong mỗi con người Ông thấu hiểu sâu sắc bản chất của tính cách Huế, hiểu rõ nguồn cội của những nét đặc biệt trong văn hóa Huế

Chất dân gian kết hợp với cái lặng lẽ, trầm tĩnh, nhẹ nhàng, “thơ hơn là thực”, “thiền hơn là

Nho” và “xu hướng tâm linh” [95, tr.13] trong tính cách Huế đã phổ vào trong văn hóa Huế

từ âm nhạc, kiến trúc, mỹ thuật đến cả văn hóa ăn uống Khám phá văn hóa Huế, nhà văn

“nhìn ngược” trở lại tính cách con người Huế, để nhận ra một điều thật đẹp, thật đáng quý ở

họ, đó là: “Người Huế thích sống văn hóa hơn là hưởng thụ vật chất, thích sống đẹp hơn là

sống giàu có” [94, tr.30]

2.1.2.2 Khám phá về lịch sử

Bên cạnh những trang viết về văn hóa, ký Hoàng Phủ Ngọc Tường còn đưa đến cho người đọc những trang viết khám phá về lịch sử, trong đó chứa đựng những cách nhìn nhận khách quan, tiến bộ và nhân đạo của nhà văn

Là người hay suy nghiệm về lịch sử, Hoàng Phủ Ngọc Tường cho rằng lịch sử sẽ luôn là những mạch vỉa than đá mang sức mạnh trường tồn mạnh mẽ Có lẽ đó là lí do vì sao khi ông đặt chân lên vùng, miền nào của tổ quốc cũng cố gắng để khám phá lịch sử của nó, để từ đó soi chiếu và đánh giá về hiện tại và dự cảm về tương lai Ông đã ngược dòng thời gian, tìm về cội nguồn để thắp sáng lên những giá trị của quá khứ có khi đã bị vùi lấp, lãng quên Ông đã tái hiện bức tranh lịch sử của những vùng đất như Huế, Quảng Nam, Cà Mau, Lạng Sơn… trong cuộc vận động đi tới, từ quá khứ, qua hiện tại để hướng đến tương lai của con người Ông nhìn thấy ở đó vẻ đẹp của ý chí và khát vọng của con người đã nỗ lực vượt qua những

giông bão của lịch sử, “nắm lấy quy luật” để “đưa lịch sử đi tới những cứu cánh đã quyết

tâm”

Ông đã có những cách nhìn nhận tiến bộ như khi nhìn nhận vị trí, vai trò, công và tội của nhà Nguyễn đối với Huế và lịch sử dân tộc Ông không phải là một nhà lịch sử để đánh giá các nhân vật và sự kiện lịch sử bằng con mắt lí trí lạnh lùng, ông nhìn nhận lịch sử bằng tâm cảm của mình nhưng đã có những nhìn nhận đúng đắn về lịch sử Đặc biệt, ông viết nhiều về lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ - ngụy giành độc lập, thống nhất hai miền tổ quốc của nhân dân miền Trung Nhà văn đã đánh giá rất cao vai trò của nhân dân khi cho rằng Nhân dân mà cụ thể hơn là những người nông dân đã làm nên lịch sử Tư tưởng đó của ông không

phải là mới, nhưng nó một lần nữa khẳng định chất nhân văn và cái nhìn đúng đắn, khách quan về lịch sử của nhà văn

Văn hóa và lịch sử là hai yếu tố có mối quan hệ mật thiết, không tách rời nhau Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tìm hiểu và lí giải văn hóa từ những sự kiện của lịch sử và ngược lại khi khám phá về lịch sử ông cũng soi chiếu dưới góc nhìn văn hóa Lịch sử trong con mắt nhà văn không phải cái gì trừu tượng, xa xôi, mà là những thứ hữu hình, cụ thể, sống động Lịch

sử không xa vời mà thường trực trong tâm hồn mỗi người, chỉ đợi chờ những “động chạm”

để lại bừng sống dậy, miễn rằng “đừng nhắm mắt lại, đừng để trái tim tắt hết lửa trước cuộc

sống” [87, tr.22]

2.1.3 Thiên nhiên

2.1.3.1.Thiên nhiên hòa hợp với con người

Trong tâm thức văn hoá phương Đông, con người – thiên nhiên – vũ trụ là một tổng thể hài hòa, liên kết, gắn bó mật thiết Thừa hưởng tư tưởng đó của cổ nhân, Hoàng Phủ Ngọc

Tường cho rằng trong ngôi nhà lớn của vũ trụ, con người là “kẻ cư ngụ”, do đó “trong cố

gắng vươn tới niềm hạnh phúc về tinh thần, con người luôn biểu hiện nỗi khát khao tìm về nơi ăn chốn ở nguyên khởi của nó, nơi thực sự nó đã sinh ra” [89, tr.8] Ông viết về thiên

nhiên thật tự nhiên, ngọt ngào, nhẹ nhàng như một lời tâm sự, giãi bày với cuộc sống Tâm hồn ông đã gắn bó, hòa nhập với thiên nhiên và tìm thấy ở đấy những niềm vui hồn hậu

Có nhận xét cho rằng Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đạt đến cái tâm thiền để giao cảm với tự nhiên Chỉ khi đạt đến tâm thiền, con người mới lắng lòng nghe trong thiên nhiên tiếng nói

thầm kín của chính mình Với ông, “lầu son gác tía đều là cõi tạm”, chỉ có thiên nhiên mới chính là “căn nhà vĩnh hằng của tâm thức giữa lòng vũ trụ” [90, tr.32] Ông rung cảm, hòa

hợp với thiên nhiên để lắng nghe, bắt nhịp với những động cựa dù rất khẽ của cỏ cây, hoa lá

Có thể thấy đời sông, đời cây cỏ, có thể nghe âm thanh của tiếng gió, tiếng chim, ngửi mùi hương của hoa lá… khi đọc tác phẩm của ông

Mỗi lần hình ảnh thiên nhiên xuất hiện trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường người ta lại nhận thấy ở đó có bàn tay của con người chạm vào, hoặc ở đấy là môi trường luôn nuôi dưỡng, nâng đỡ cho con người Cũng có khi, thiên nhiên lại là môi trường thử thách cho con người vươn lên khắc phục hoàn cảnh, thể hiện bản lĩnh và sự tự tin làm chủ cuộc sống như

trong Chế ngự cát, Cồn cỏ ngày thường…

Nhắc đến ký Hoàng Phủ Ngọc Tường không thể không nhắc đến những trang viết đậm men say của xúc cảm, nồng nàn tình yêu và chất thơ ông dành cho thiên nhiên Huế Chính ở những trang viết về thiên nhiên Huế, ông đã cho thấy sự hòa hợp cao độ giữa thiên nhiên và con người Trong đó, ông dành vị trí đặc biệt cho sông Hương – dòng sông mang hơi thở và linh hồn của đất Huế Sông Hương dưới ngòi bút của ông hiện lên như “dòng sông đời người” với những cung bậc trầm bổng Ở đây, dường như ý niệm về sự gắn bó, hòa hợp giữa thiên nhiên và con người đã được tác giả đẩy lên một mức độ cao hơn là sự hòa quyện, hòa điệu cao độ của thiên nhiên với con người, vì thế hình ảnh sông Hương hiện lên sinh động và đầy tính người trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường Vườn Huế tạo nên nét chủ đạo trong cảnh sắc của thiên nhiên Huế Vườn là nơi thể hiện rõ nét cho sự hòa hợp giữa con người và thiên

nhiên, giữa thiên nhiên và văn hóa Huế Vườn với người Huế là một chốn “cư ngụ cho tâm

hồn giữa thế gian” [89, tr.9] và tình cảm giữa con người Huế với thiên nhiên đã trở thành

một tình “thâm giao” đặc biệt

2.1.3.2 Thiên nhiên mang màu sắc triết lý

Hoàng Phủ Ngọc Tường viết bằng sự trải nghiệm của một người đi nhiều, xúc cảm của một nghệ sỹ và sự sắc sảo, thông minh của một học giả Viết về thiên nhiên, nhà văn không chỉ phát hiện vẻ đẹp và chất thơ, ông còn khám phá ra những triết lý sâu sắc về cuộc sống và con người

Mỗi hình ảnh của thiên nhiên đều đưa đến cho nhà văn những liên tưởng khác nhau, như:

ông nhìn thấy ở ngọn núi Bạch Mã “khuôn mặt nhìn nghiêng của Tổ quốc”; Côn Sơn trong

mắt ông là nơi để “chiêm nghiệm về khát vọng của vũ trụ”, giúp ông nhận thức sâu sắc cái lẽ

có – không trong triết lý của nhà Phật, hiểu cái “nét đạt đạo” của các bậc tiên hiền xưa… Hoàng Phủ Ngọc Tường đã từ những hình ảnh của thiên nhiên để chiêm nghiệm về cuộc sống Ông nhìn thấy trong thẳm sâu rừng nước mặn Cà Mau cuộc sống với sức vươn mạnh

mẽ và niềm hi vọng không bao giờ tắt của con người Khám phá trong dòng chảy của những con sông “từ nguồn ra biển”, dòng chảy của văn hóa, lịch sử Cảm nhận trong cánh hoa mai

vừa rụng, vẫn tươi nguyên dưới mưa phùn “khoảnh khắc hóa thân nhẹ nhàng để luân hồi vào

một mùa xuân khác” [90, tr.33] Hay lắng nghe tiếng chuông chùa vọng đến, nhà văn lại có

những liên tưởng sâu sắc về ý nghĩa của thiền… Thiên nhiên đã giúp nhà văn nhận thức

những vấn đề nhiều khi thật khó lý giải về cuộc sống Qua thiên nhiên, nhà văn cũng làm bật lên những vấn đề có ý nghĩa sâu sắc về văn hóa, lịch sử, về cách sống, lý tưởng sống

2.1.3.3 Thiên nhiên - đối thoại và dự cảm

Hoàng Phủ Ngọc Tường luôn nhìn nhận thiên nhiên trong sự gắn bó và giao cảm với con người Điều đặc biệt, ông không chỉ quan sát và chiêm nghiệm về thiên nhiên, ông còn “đối thoại với cây cỏ” Ở đây, dường như nhà văn đã đạt tới trạng thái giao cảm kì diệu với vạn vật Nó cũng bộc bạch cái tâm trong trẻo, minh triết của ông trước đất trời, cây cỏ Nhà văn thường thông qua đối thoại với cỏ cây để chuyển tải những vấn đề có ý nghĩa sâu sắc Hoàng Phủ Ngọc Tường là một người biết “lễ độ” với thiên nhiên, cư xử với thiên nhiên theo tinh thần bình đẳng, dân chủ Ông trò chuyện với thiên nhiên không chỉ để thổ lộ tâm sự mà còn

để lắng nghe tiếng nói “vô ngôn” của cây cỏ Đối thoại và lắng nghe thiên nhiên, cây cỏ đã giúp ông tri nhận được nhiều điều về thế giới và mở rộng lòng mình để đón nhận những xúc cảm thẩm mỹ

Tình yêu thiên nhiên của ông được thể hiện bằng những hành động cụ thể với những dự cảm sâu sắc về môi trường Thông qua những câu chuyện bảo vệ môi trường của cha ông, ông khơi gợi ý thức bảo vệ môi trường sống trong con người hiện đại Ông cũng nhìn thấy và

lo sợ những nguy cơ đe dọa phá hủy thiên nhiên, gióng lên những hồi chuông cảnh báo, đồng thời cũng đưa ra những biện pháp để kêu gọi mọi người chung tay cứu vãn môi trường Những dự cảm và lời kêu gọi mà nhà văn đưa ra cho thấy tính nhân văn sâu sắc trong ký của ông

2.2 Thế giới nhân vật

2.1 Nhân vật cái tôi tác giả

Trong thể ký, cái tôi là hình thức trực tiếp của hình tượng tác giả, đồng thời vừa như một phương thức trần thuật quan trọng với tư cách chức năng nghệ thuật cái tôi đi – nghe – kể – tả – suy ngẫm – ngợi ca – phê phán – đề nghị… Chúng ta bắt gặp ở hầu như tất cả các bài ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường một nhân vật xưng “tôi” “Nhân vật tôi” ấy chính là hóa thân của hình tượng tác giả, hay chính là cái tôi nhập vai của nhà văn Thông qua đó, nhà văn bộc bạch xúc cảm, nghĩ suy của bản thân mình, đồng thời biểu lộ cá tính, cái nhìn, sự đánh giá và luận giải của ông về thế giới

Đọc ký Hoàng Phủ Ngọc Tường, người ta thấy hiện lên trên những trang viết cuộc đời, con người của ông Trước hết, đó là một cái tôi mê đắm, tài hoa, đã tạo nên những trang viết đẹp với sức hút khó cưỡng đối với người đọc Đó còn là một cái tôi với bản lĩnh văn hóa dày dặn, vốn hiểu biết xã hội sâu rộng, am hiểu về nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống Và hơn hết, đó là một cái tôi nhập thế sôi nổi, đầy trách nhiệm, luôn trăn trở và lắng nghe từng hơi thở của cuộc sống

Bên cạnh đó, người đọc còn bắt gặp một cái tôi mang nhiều nỗi niềm, nhiều khi đắm chìm trong thế giới riêng của hoài niệm và nỗi buồn, cô đơn Là người luôn hướng đến chiều sâu tâm linh, cái tôi tác giả nhiều khi đắm chìm trong những ưu tư về sự mong manh của cuộc đời hiện sinh, sự sống – chết, vô thường, về biển dâu nơi trần thế, về thế giới hư vô, khát vọng vĩnh hằng… Tuy nhiên, những điều đó không khiến ông thu mình để xa lánh cuộc đời và

thực tại mà càng giúp ông thấu hiểu hơn về cuộc sống và con người, càng khiến cho những trang ký của ông sâu sắc hơn, gần gũi người đọc hơn

2.2.2 Các kiểu nhân vật

Nhân vật trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng được xây dựng chủ yếu dựa trên người thực, việc thực, nhưng không vì thế mà kém đi sức hấp dẫn và tính sống động Ông đã dựng lên trong thế giới nghệ thuật ký của mình một thế giới nhân vật phong phú, đa dạng Nhân vật của ông có tính cách khá đơn giản, sức hút của nhân vật nằm ở tính chân thực và tính điển hình đặt trong hoàn cảnh điển hình Có thể quy về các kiểu nhân vật như sau:

2.2.1.1 Nhân vật anh hùng

Với những tác phẩm ký viết về chiến tranh, ông thường lựa chọn phản ánh những gương chiến đấu anh hùng trong chiến tranh như: người mẹ, người phụ nữ anh hùng; người chiến sỹ cách mạng Tính cách những nhân vật đó của Hoàng Phủ Ngọc Tường mang đậm dấu ấn của chất anh hùng ca, chân thật nhưng khơi gợi niềm tự hào đối với những con người đã làm nên lịch sử Không chỉ xây dựng hình ảnh những cá nhân anh hùng, ông còn phản ánh những tập

thể anh hùng như nhân dân xứ Quảng trong Đánh giặc trên hàng rào điện tử; nhân dân Điện Bàn, Giáng La, Phong Thử trong Vành đai trong lửa…Nhân vật anh hùng trong ký Hoàng

Phủ Ngọc Tường nhìn chung đều mang tính cách, phẩm chất phi thường do ý chí kiên cường

và nỗ lực vượt bậc tạo nên Song họ cũng là những con người bình thường, do đó cũng mang

những nét phổ biến của quần chúng Họ vừa anh hùng, kiệt xuất lại vừa gần gũi, bình dị

2.2.1.2 Những con người mới

Ở những tác phẩm viết về công cuộc phục hồi, xây dựng và phát triển kinh tế xã hội sau

chiến tranh, Hoàng Phủ Ngọc Tường tập trung phản ánh những con người mới của một cuộc

sống mới trên những mảnh đất đang hồi sinh mạnh mẽ Đó là những con người đời thường nhưng mang trong mình những phẩm chất đẹp, sức trẻ, sự hăng say lao động với khát vọng

và ý chí “muốn phá vỡ cái quán tính của quá khứ trong tất cả những gì trì kéo và kềm hãm

của nó để giành lấy thế chủ động sáng tạo trên hướng mới của cuộc sống” [91, tr.46] và lòng

tin vững vàng vào tương lai tươi sáng Họ là những cánh chim đầu đàn của một tập thể quần chúng lao động hăm hở và đầy quyết tâm trên một mặt trận lao động sản xuất Nhà văn chỉ phác họa nhân vật với những nét chấm phá nhưng đủ để nhân vật hiện lên với sức thuyết phục người đọc về những con người mới với sức mạnh chế ngự được cả thiên nhiên, vượt qua khó khăn để vươn lên giành thắng lợi Nhà văn luôn đặt họ trong một tập thể với tinh thần đoàn kết vững chắc Chính tập thể đó là điểm tựa vững vàng để “nâng cánh” cho ước mơ, lý tưởng và cổ vũ mạnh mẽ cho hành động của họ và họ là những con người xuất sắc vì đã biết

phát huy và dẫn dắt sức mạnh của cộng đồng để đi đến thắng lợi

2.2.1.3 Danh nhân, nghệ sỹ

Hoàng Phủ Ngọc Tường đã dành khá nhiều bút lực để viết về những nhân vật lịch sử, nghệ sỹ, trí thức Ở mỗi nhân vật, ông đưa đến cho người đọc không phải là một bức chân dung với bảng tiểu sử liệt kê những thành tựu, mà ông luôn luôn cố gắng để đi sâu, thâm nhập vào tư tưởng của nhân vật, bằng hiểu biết và sự nhạy cảm của mình để tìm cách lí giải những ứng xử, lựa chọn của nhân vật trước lịch sử, trước cuộc đời Viết về các danh nhân như Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ, Nguyễn Công Trứ…, ông đã rất tinh nhạy và sắc sảo trong nhìn nhận bản chất, nắm bắt đúng điểm chi phối tư tưởng của nhân vật, chính vì thế đã đem đến cho người đọc cái nhìn chân thực và sâu sắc về những nhân vật lịch sử Viết về các văn nghệ sỹ, với tình cảm trân trọng, yêu mến, cảm phục, ông đã tạo dựng nên những bức chân dung đậm nét vẽ tâm hồn Tác giả đã khám phá ra ở họ những nét riêng trong tư tưởng, phong cách và giá trị độc đáo trong sáng tác của họ Những nhân vật văn nghệ sĩ xuất hiện trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường mỗi người một cá tính riêng, một số phận nhưng đều mang trong mình vẻ đẹp tâm hồn và tài năng thiên phú, hết lòng vì nghệ thuật và cái đẹp ở đời

2.2.1.4 Thiếu nữ trong miền hoài niệm

Những thiếu nữ xuất hiện trong tác phẩm của ông thường là những bóng hồng đã từng đi qua cuộc đời ông, có người là bạn, có người là tri kỷ, có người trong mộng, có người chỉ gặp

gỡ trong thoáng chốc… nhưng đã để lại nỗi xao xuyến, nỗi nhớ đằm sâu suốt cả cuộc đời Nhân vật thiếu nữ bước ra từ “miền hoài niệm” của nhà văn, mang vẻ đẹp vừa thực, vừa hư, đậm chất lãng mạn, nên thơ Có khi được nhà văn miêu tả khá kỹ, có khi lại chỉ thấp thoáng như một dáng dấp mờ trong sương, nhưng tất thảy đều mang một nét chung: đẹp và thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường đã dành những lời văn đẹp nhất để miêu tả vẻ đẹp của những người thiếu nữ Phần lớn nhân vật của ông được “khoác” lên mình “bộ cánh” gây ấn tượng như những nhân vật của huyền thoại Đẹp nhưng mỗi thiếu nữ một vẻ riêng, một tính cách riêng

và điều thu hút ở họ chính là vẻ trong sáng và chiều sâu của tâm hồn Ở họ đều có cái gì đó

mong manh như “một đóa phù dung” và đều biến mất như thể “em đã thuộc về một chân thời

khác” [97, tr.76] Họ đã để lại trong nhà văn một nỗi nhớ thương đến khôn nguôi, khiến ông

phải “quay quắt đi tìm” trong dĩ vãng một chút gì còn sót lại của kỉ niệm Có lẽ chính vì thế, những trang viết về người thiếu nữ trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường luôn gieo cho người đọc một nỗi buồn thương, luyến tiếc

CHƯƠNG 3

ĐẶC SẮC VỀ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA

KÝ HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG 3.1 Ngôn từ nghệ thuật

3.1.1 Ngôn tư ̀ đậm chất thơ và giàu tính liên tưởng

Như không hề biết đến những giọt mồ hôi của người sáng tạo, đọc văn Hoàng Phủ Ngọc Tường, người đọc cảm thấy “mát lòng”, “sướng tai” với những câu chữ tuôn chảy tưởng như rất tự nhiên, dễ dàng, chuyên chở trên đó những ưu tư của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường

đã có những trang viết khiến người đọc tưởng như có thể chạm vào một bức tranh với đường nét, sắc màu tinh tế, đặc biệt là những trang viết về thiên nhiên Có những câu văn mang vẻ đẹp của một bức bích hoạ Có những câu văn đọc lên như những câu thơ, hay đó chính là những câu thơ văn xuôi ẩn mình trong ngôn ngữ tự sự

Nhà văn đã tạo nên những trang văn tài hoa, lấp lánh chất thơ trước hết từ cách sử dụng từ ngữ in đậm cảm xúc chủ quan của chủ thể sáng tạo Ông đã thông qua ngôn ngữ để tạo nên

sự tương hợp của thế giới bên ngoài và thế giới của tâm linh Ông cũng thường sử dụng cách kết hợp, đan cài vào nhau giữa văn xuôi và thơ để khiến câu văn trở nên xúc cảm hơn Những câu văn dài cũng được nhà văn tận dụng với mật độ cao, tạo nên sự mềm mại, duyên dáng cho ngôn ngữ, chuyển tải được dòng xúc cảm chảy tràn và chuyên chở được những ý tưởng trùng điệp của tác giả Đặc biệt, để tạo nên chất thơ bay bổng, nhà văn đã sử dụng dày đặc các biện pháp nghệ thuật như phép so sánh, điệp từ, điệp ngữ, sử dụng từ láy, từ tượng thanh, tượng hình, ẩn dụ, nhân hóa… để xây dựng hình ảnh và kiến tạo nhạc điệu cho câu văn Bên cạnh đó, ngôn ngữ ký Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng rất giàu tính liên tưởng Liên tưởng đã mở rộng trường phát triển cho ý tưởng sáng tạo của tác giả, tạo nên những hình ảnh thú vị và sức mạnh của liên tưởng đã nâng cánh cho những câu văn trở nên bay bổng, mới lạ Nhà văn với sức tưởng tượng phong phú, tinh nhạy trong nắm bắt đối tượng miêu tả, đã có những liên tưởng mới mẻ, độc đáo, đầy sáng tạo Ông sử dụng liên tưởng theo hai hướng: liên tưởng tương đồng và liên tưởng tương phản Liên tưởng trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường mang sức nặng của những chiêm cảm, suy tư, suy nghiệm về cuộc đời, con người Chính vì thế, liên tưởng không chỉ góp phần tạo nên những hình ảnh thú vị mà còn tạo nên chiều sâu và sức nặng cho ký Hoàng Phủ Ngọc Tường

3.1.2 Ngôn tư ̀ giàu màu sắc suy tưởng và triết lý

Hoàng Phủ Ngọc Tường luôn trăn trở, nghĩ suy, chiêm nghiệm trước những vấn đề của cuộc sống Suy tưởng, triết lí đã nằm trong cái mạch sáng tạo của nhà văn Ông luôn hoài niệm về quá khứ để chiêm nghiệm về dòng chảy của thời gian, về sự sống, cái chết, sự mất – còn, lẽ vô thường, trăn trở về nghề, về thế sự để kiếm tìm chân lý, lẽ sống…, từ đó có cái nhìn thấu suốt, minh triết hơn về cuộc sống và con người Nhất là ở những tác phẩm viết về văn hóa, lịch sử, về nghề, về thế sự cho thấy rất rõ nét tính triết lý, suy tưởng của ngôn ngữ

ký Hoàng Phủ Ngọc Tường Suy tưởng, triết lí đã đem lại cho ngôn ngữ ký Hoàng Phủ Ngọc Tường sức nặng của những trải nghiệm, chiêm cảm và vẻ đẹp của trí tuệ thâm sâu

Triết lý trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tường không gây nên cảm giác khô khan, nặng nề bởi triết lý được đúc rút ra từ những trải nghiệm của nhà văn trước cuộc sống và con người và ngôn ngữ triết lý vừa chặt chẽ, trí tuệ, vừa mềm mại, giàu hình ảnh, do đó cuốn hút, dễ gây ấn tượng, dễ đi vào tâm trí người đọc

Nhà văn đã thông qua việc xây dựng một hệ thống từ ngữ có tính chặt chẽ, hàm súc, trí tuệ nhưng vẫn rất mềm mại để truyền tải những triết lý, suy nghiệm sâu sắc của mình Bên cạnh đó, rà soát hệ thống từ ngữ được ông sử dụng, chúng ta có thể thấy ông sử dụng với tần suất khá nhiều kiểu kết cấu câu định nghĩa: A là B Kiểu câu văn dài được sử dụng với mật

độ cao góp phần giúp chuyên chở những ý tưởng phức hợp và biểu đạt nhiều tầng ý nghĩa khác nhau Đồng thời, ông cũng phát huy việc sử dụng các biểu tượng để biểu đạt nhiều ý nghĩa sâu sắc như: lửa, tiếng chim, dòng sông… Việc sử dụng biểu tượng đã góp phần tạo nên tính triết lý, hàm súc cho ngôn từ ký Hoàng Phủ Ngọc Tường

3.1.3 Ngôn từ mang tính khoa học, rành mạch và chặt chẽ

Ngôn ngữ ký Hoàng Phủ Ngọc Tường như đã nói là sự hòa trộn một cách hài hòa giữa sự mềm mại, bay bổng của chất thơ, giàu suy tưởng và triết lý, chặt chẽ và trí tuệ Khi đề cập đến những vấn đề mang tính khoa học như địa lý, lịch sử, văn hóa…, ông cũng sử dụng nhuần nhuyễn hệ thống ngôn từ rành mạch, chính xác của tư duy khoa học Ông có cách lập luận rất logic, chặt chẽ và dùng nhiều dữ liệu như con số, tư liệu, dữ kiện… để tăng tính thuyết phục cho vấn đề được ông lựa chọn để trình bày Bên cạnh đó, ông cũng thường sử dụng các từ ngữ nước ngoài như tiếng Latinh, Anh, Pháp… trong các sáng tác của mình Ngoài ra, nhà văn cũng sử dụng một số lượng lớn từ Hán Việt theo cách của riêng ông đem lại hiệu quả đặc biệt cho văn phong của ông Từ Hán Việt thường đem lại cảm giác về sự trang trọng, cao nhã của ngôn từ nhưng dưới sự sử dụng linh hoạt của nhà văn lại trở nên dễ hiểu, gần gũi hơn với người đọc

3.2 Giọng điệu trần thuật

3.2.1 Giọng sử thi huyền thoại

Là một nhà văn đã được rèn luyện, trưởng thành từ kháng chiến, những trang viết của ông mặc dù được viết chủ yếu sau chiến tranh nhưng vẫn tiếp tục dòng chảy của văn học kháng chiến chống Mỹ cứu nước 54-75, do đó âm hưởng của anh hùng ca vẫn còn đậm nét trong sáng tác của ông Đọc ký, nhất là bút ký của ông viết về chiến tranh và cuộc sống lao động sau chiến tranh của nhân dân miền Nam, người đọc có thể nhận ra giọng điệu nổi bật ở đây là giọng sử thi huyền thoại

Với điểm nhìn hiện tại mà chiến tranh đã lùi xa trong quá khứ, nhà văn có cơ hội để thể hiện sự khâm phục và lòng tự hào về nhân dân anh hùng, Tổ quốc anh hùng, cũng như những suy nghĩ, đánh giá sâu sắc về những gì đã qua Quá khứ được ông dựng lại như một bức tranh

kỳ vĩ, vừa phản ánh sự thật, lại vừa mang vẻ đẹp ảo hóa do cái nhìn lãng mạn, đầy chất thơ của nhà văn thổi vào hình ảnh của quân dân trong cuộc đối chọi với kẻ thù Và ở những trang

ký viết về cuộc sống lao động khôi phục, dựng xây quê hương, đất nước sau chiến tranh, một lần nữa, nhà văn lại có cơ hội thể hiện lòng tự hào và cái nhìn lạc quan, bay bổng của mình Nhà văn đã thổi bùng ngọn lửa tình yêu quê hương, đất nước, con người bằng giọng điệu ngợi ca chân thành lịch sử và những con người lịch sử