Té'Hanh kbdng trUc tié'p ndi vé hinb ành, nhUng qua thd dng, ed thé thà'y Té' Hanh là ngUdi coi trong hinb ành va co y thùe xây dUng mot thé' gidi hinb ành phong pbù de biéu bien thé' gi
Trang 1MOT THÊ GIÔI NGHÊ THUÂT DÂY HINH ANH
VÉLÀNG QUE, NGliôl ME, DÔNG SÔNG
TRONG THO TÉ HANH
T h S B a c h T h a n h V â n
Khoa Tiéng Viêt - Tritàng Bai hoc KHXH&NV- DHQGHàNôi
Trong quâ trînh sang tao thd, hinb ânh ed vai trd quan trong Nbà thd thUdng thdng qua hé thd'ng hinb ành dé biéu bien eàm xùc eùa minh Hinb ành do vây vùa là mot ddn vi cùa mot noi dung eo y nghia thàm my khàch quan vùa là mot nhân td' dé biéu hiên càm xùc Nbà thd Ché Lan vién tùng cho rang: "Thd là phài cd hinb ành" Cd ngUdi
dà ndi: triét hoc nghl bàng y, tiëu thuyét nghl bàng nhân vat, thd nghï bàng hinb ành" [1,74] Khi ndi vé thd Té'Hanh kbdng trUc tié'p ndi vé hinb ành, nhUng qua thd dng, ed thé thà'y Té' Hanh là ngUdi coi trong hinb ành va co y thùe xây dUng mot thé' gidi hinb ành phong pbù de biéu bien thé' gidi càm xùc da dang eùa tâm bon dng
Bàng tri tudng tUdng va khà nâng lien tudng manh mê Té'Hanh
dâ bdc lô khà nàng tao dUng hinh ành thd sd'ng ddng An tUdng vé mot
t h é gidi nghê thuât dày hinh ành da dUdc gdi ra tù tâp thd dâu tay cùa
Té Hanh - tâp Nghen ngào Càng vé sau này, khi càm xùc ngày mot
phong pbù, dd'i tUdng phàn ành cùa thd ngày mot md rong, bien thUc ddi sd'ng ùa tràn vào thd, thd Té Hanh càng ed thêm nhùng hinb ành, sàc màu dudng net mdi cùa eude ddi, t h é gidi hinh ành thd dng càng phong pbù da dang hdn
Trd lai vdi thd Té Hanh, ed thé thà'y net riéng trong thé' gidi hinh ành thd Té Hanh so vdi eàc nbà thd mdi cùng tbdi Net riéng â'y, dUdc quy dinh trUde hét tù quan niêm nghê t h u â t chi phô'i ddi tUdng phàn ânh eùa nghê thuât Ndi nhu Ché Lan Vién là tù eài "tang" riéng cùa moi nbà thd: "Vé vdi eài gî gàn gùi Vé làng cù, vé vUdn xUa, vé phUdng
Trang 2Nam, vé vdi bàn tay em, bên gié'ng giât Càm giàc thân quen, gàn gùi
là eàm giàc toât ra tù t h é gidi thd anh (Té Hanh) [2,391] Ngay tù trUde eâch mang, thd Té' Hanh dà hudng ve bien thUc, ndi nhùng eài thUe eùa ddi sd'ng, va gàn gùi thân thUdng hdn cà là que hUdng va nhùng ngUdi dân chài que hUdng dng Va bdi thé, t h é gidi bînh ành cùa thd
Té Hanh là nhùng hinh ành thUe Trong khi eàc nbà thd mdi khàc ed
xu hudng su dung nhiéu hinh ành xa la hoac hinh ânh ào Thd Dieu
tàn eùa Ché Lan Vién dam dac nhùng hinh ành: so dùa, bon ma, "Bao
tuy nong, nâo tràng vdi xUdng tàn", là hinh ành "Nhùng dém u toi",
"nhùng chân trdi vdi vdi", nhùng "mo hoang lanh lêo", "va xUdng khd,
va so ngUdi, va thit nât" Cdn thién nhién thi:
Dây, nhùng thdp gdy mon vi mong dçfi
Nhitng dén xita dô ndt dudi thdi gian,
Nhùng ddng sông vdng lé minh trong bông toi
Nhùng tUçfng Chdm là loi ri rên than
(Doc sàch - Biêu tàn)
Thd Hàn Mac Tù cùng ngon ngang nhùng bînh ành ào, dang nhU
"Tràng nàm sdng soài trên eành lieu; Ddi gid ddng vé dé là Idi" (Ben Un) Thàm chi cd nhùng hinb ành dén mùc ky quai:
Ta nàm trong vûng tràng dém dy
Sdng dây dién cuông mùa mdu ra
(Say tràng)
Va thd Xuân Dieu vdi Thcf thcf, Gùi hitcfng cho giô, cd thé ndi là
mot t h é gidi eùa nhùng hinb ành ào hoac dây Udc lé Trong t h é gidi thd
â'y, hinh ành thd Té' Hanh mang net vê riéng, khàc biêt: Nd là hinh ành thUc, khoê khoàn, dung di va nong hâu hdi thd cùa ddi sd'ng
Dudng n h u nd là nhùng mành thUe eùa ddi sd'ng bien hinh trên trang thd Dd là khung cành làng chài lUdi trong nhùng hoat ddng nào nûe:
Khi trdi trong, giô nhe, sôm mai hong
Dân trai tràng bcfi thuyên di ddnh cà
Ngày hôm sau, on ào trén béh dô
Trang 3Khàp dân làng tdp ngp don ghe vé
Nhùng con cd titc/i ngon thân bgc tràng
Là hinh ành ngUdi "dân chài lUdi làn da ngàm ràm nàng - Cà thân
bînh nong thd vi xa xâm" Là hinh ành ngUdi me tào tàn bên Chiéc ro may "Làng le bàn tay làng le dUa; Dàp tùng mié'ng va â'm con thd Là
nhùng hinh ành nho nhd ma chî bàng sU ehiu chat, gàn bd trong tînh càm nbà thd mdi càm nhân va dUa dUdc vào thd:
La tha chi roi sçfi con con
Nhùng cdi kim hit, hôt nut mon
Tàn tien de dành trong Ig nho
Vdi lành gôi ghém mat khoanh tràn
(Chiê'c rô may) ThUc ma kbdng thd, bdi nhùng bînh ành thd cùa Te Hanh dude tàm nhuân trong eàm xùc tinh té cùa nbà thd, mot tâm bon ed "khà nàng nhin thày bon sU vât": "Cành buom giUdng to n b u mành hon làng" Càng gàn bô vdi eude ddi, câi thUc va eài thd cùa eude sd'ng nhU nhùng Idp pbù sa, boi dàp thêm chat thUe va châ't thd cho t h é gidi hinh ành cùa thd Té Hanh, khién hinh ành thd Té Hanh vùa khoê khoàn, chân thUc hdn, dong thdi cùng "huyén dieu" hdn Xdn xao trong thd dng, nhùng bînh ành mdi cùa cuôc sd'ng:
Dôi hàng dào mân vây sân biéc
Don giô mùa xuân thô'i Bien Bien
(Dén Môc Châu)
Nàng trUdng ta rông mênh mông
Tràng lên, tràng làn vân không ra ngoài
(Nông trUdng cà phê) Trén nén bien thuc, trên cài goc thUc, bînh ành trong thd Té Hanh thUdng giù nguyên dang thûe von cd trong eude sd'ng, dUdc tao nên do eài nhin, eài càm eùa nhà thd Dudng nhu nbà thd "bûng" dUdc nd tù eude ddi dem "trong" nd vào nghê thuât, vào trong thd:
Chi dun mot âm nitdc con
Trang 4Dd nghe miii vi thdm ngon dâm long
Thcfm nhit vi nép à trong
Nitâc xanh màu vdi nhit long ành tràng
Thém nhà bay trè ngù làn
Nàm nhit cà xép thàng bàng mot hàng
(Cây voi)
Khi bd tre riu rit tiéng chim kéu
Khi mat nitdc chgp chdn con cà nhày
Bgn bè toi tum nàm tum bày
Bay chim non bcfi loi trén sông
(Nhd con sông que hi^o^ng)
NhUng cuôc sông vô'n cd mudn dieu "huyén dieu" làm say dam long ngUdi; Vdi tâm bon nhay càm va tâ'm long yêu da diét cuôc ddi, thd Té Hanh khdi hoà vào câi mach dieu huyén â'y cùa cuoc ddi Va cùng vdi nd, khà nàng lien tuông doc dào, sang tao cùa nhà thd, khién
t h é gidi hinh ành thd Té Hanh cd thém châ't "ào", vê dep quyé'n rù, mô
ra nhùng lien tudng rang dài, dôc dào ndi ngUdi doc:
Miia thu dà di qua con gùi Igi
Mot it vàng trong nàng trong cây
Mot it huôn trong nàng, trong mây
(Chd tinh à Hàng Châu)
Khi nàng loé hàng mi qua cùa dông
Khi sdng trào tôc quan dào chon von
Khi mây chgp chdn an hiên dâu non
Khi mita lân xanh trdi vd biéc bé
(Giàc mông dieu huyén)
Trén hoa tràng sang mot viing
Ditài tràng hoa nd bùng bùng nhuy bông
Hoa là tràng dâu cành cong
Tràng là hoa ngU trdi trong ngdi ngdi
(Hoa ndr theo tràng)
Trang 5Mitdi làm, mitdi tdm thcf ngày
Mât day cà nàng, hôn dây cà tràng
(Giâ'c mông xuân)
Anh nhu ngitdi bon phia mita rcfi
Em bông dén va cuôc ddi hùng nàng
(Giùa anh va em) Tuy nbiên kbdng phài lue nào Té Hanh cùng t hàn h công trong sang tao hinh ành Mot dôi khi, "sô'ng vôi", càm xùc chUa dû do chin,
Té Hanh vân vôi va dUa vào thd, nhùng hinh ành thiè'u nhuàn nhi, nô chi mang y nghIa cùu cành cho mot sU miéu ta ddn thuàn: "Que ta mùa này bien làm cà; Câ thd ngon làm thit thdm dày; Cà chuon dài tdi
gàn bai tâ'c; Cà nue to bàng ba ngon tay" (Ra bien dành cà) O dd, thd
Té Hanh dà tbiéù mâ't mot "ky thuât" ed bàn - Cài tao nên sU sô'ng, tao nên cd't loi eùa hinh ành thd ông ma Ché Lan Vién dà phât hiên tinh té: "Anh thoi câi tinh ngUdi vào bat giô'ng mây cày, chdm sao, tên lùa, vào câi tên sao trên trdi hay tên phô' phUdng dUdi dâ't Làm cho nô quyên vdi tinh ngUdi, cho nd cd hon ngUdi ù, câi hon nhU mành bon làng anh tùng viêt" [2,394] Thd Tê' Hanh cùng cd nhùng bînh ành tUdng trUng trên cd sd sU lien tudng hài hoà cùa càm xùc O bài thd
"Dêm nay" chàng han, nhà thd su dung bînh ành ành tràng tUdng trUng cho tinh yêu cùa ngUdi con gai vdi ngUdi minh yêu mac thdi gian
va thù thâeh:
Dêm nay tràng Igi vdi minh
Tràng thcf bat ngàt tràng tinh chcfi vcfi
Suôt dêm tràng sdng em di
Titàng nhit tràng sang suot ddi cùa anh
Nhùng hinh ành tUdng trUng eùa chim muông, sông, bien, hoa là
cd cây cùng dUdc nhà thd vân dung khéo léo dé thé bien tinh càm, nôi long cùa nhà thd trên nhiéu mùc dô khàc nhau:
Con sông tù xa khcfi tien dén
Litçfn dài uyên chuyén cành tay giàng
Uô'n minh nhit mûa theo chân giô
Hcfi thà phông trén mat phàng bàng
(Bien)
Trang 6NhUng sd trUdng eùa Tê' Hanh là à sU sang tao nhùng hinh ành
eu thé: gàn gùi Tê Hanh cd khuynh hUdng "chôp" dUng hinh ành tù mot gôe hep, hinh ành thd ông do vây thudng không mang nhùng kich
cd lôn, nhùng cành hoànb tràng, toàn eành, ma thudng là nhùng hinh ành eu thé, nho ggn va dung di không ehdi gàt vé màu sàc Dieu dd,
râ't pbù hdp vdi câi "tang" càm xùc va quan niêm thàm my cùa nhà thd Nhùng bînh ành bên "Câi gié'ng dâu làng"
Em di gdnh nitdc, dôi vai min
Dôi gdnh cong cong uô'n déo mém
Em mue trao anh gàu nitdc màt
Mat nitâc hoà dôi bông chûng minh
Lau gigt mô hôi, dùng bên ditdng
Uô'ng ngum nitâc dUng trong long non
(Câi gié'ng dâu làng) Hinh ành con sông que hUdng sau ngày giài phông trô vé:
Vân mot dong xanh mat diu dàng trôi
Tre thita thât, ngâp tràn lau co
Trong ành nàng ngà nghiéng theo chiéu giô
(Trcf lai con sông que) Hinb ành "de thUdng" cùa làng que, vdi khu vUdn, vdi nê'p nhà:
Cû cùng mai rôp quen mita nàng
Bd ngd khêu hoài nôi van vitcfng
Mai tranh ra cû tdm long son
Cành công di vào run rây dita
Loi di co râm phù che vùa
Ngôi nhà mai cû rêu in Idp
Hé bùc rèm dcfn dd nàng mita
(De thUdng) (Sông Dây)
(Vi^àn cû)
Trang 7ThitOng bui chuô'i hàng dùa bông toâ
Cài gié'ng dâu làng, nitâc Igc nhit gUcfng
(Câi chê't cùa em Ai)
Cà nhùng khi eân phâc hoa nhùng eành rông lôn, Idn hdn Té Hanh cùng vân dùng nhùng bînh ành eu thé Vié't vé mùa thu vàng Yanta thd méng, dng tao nhùng hinh ành chi tiét eu thé:
Cây sén màu vàng dâm
Cây ditcfng mâm vàng titcfi
Cây phong vàng cà tdm
Trdi trong tàn không trung
Bien làng dén xa cùng
(Mùa thu Yanta)
Tù dd tao nén bùc tranh nhiéu màu sàc, cd sue truyén eàm vê mot khung eành rông lôn cùa nUde Nga va râ't nhiéu nhùng hinh ành nho nhd, gàn vdi nhùng noi niém, nhùng tâm tînh cùa nhà thd:
Gôc sân ành nâng nhit lUu luyén
Dùng Igi trên chùm hoa bào mita
Mây dây trdi, rcfi rôt nâng mong manh
Trdi màu xanh, nitôc cûng màu xanh
Sçfi giô dén se ciing sçfi lieu
(Hoa bâo mUa) (Rét nàng Bân)
(£m à dâu) Là phong do nhit moi tinh duçm lùa
Hoa eue vàng nhit nôi nhd dây dUa
(Bài thcf tinh à Hàng Châu)
Thé gidi hinh ành trong thd Té Hanh dUde sang tao bàng tu duy nghê thuât doc dào, bàng thi phâp mang dâ'u â'n tài hoa va tinh té cua nbà thd Chinh t h é gidi hinh ành thd này dà gdp p h à n thé bien phong eâch nghê thuât eùa Té Hanh tao nên vê dep va sue truyén eàm cua thd dng va ghi nhân mot dâ'u net dâm eùa thd Té H a n h trong nén thd Viêt Nam bien dai
Trang 8TÀI LIEU THAIM KHÀO
1 Ché Lan Vién, Suy nghï vd hinh luân, NXB Van hoc, H 1992
2 Ché Lan Vién, Té Hanh hay thcf vd cdch mgng (Ldi bat tuyèn
tâp thd Té Hanh) NXB Vân hoc, H 1987
3 Tràn Dinh Su, Nhùng thé gidi nghe thuât tho NXB Giâo due,
H 1995
4 Ma Giang Lân, Té Hanh cùa que hitcfng, Vân hoc va Tuoi tre
5 Hà Minh Duc, Té Hanh - Mot tâm hon thagiàu càm xûc (Trang
nhà vàn va tâc phàm, NXB vân hoc, H 1971)
6 Tê' Hanh, May suy nghï vé tha Tap chi vàn hoc, sô' 4, 1996