Đổi mới chương trình dạy tiếng việt

1 Phong cách ngôn ngữ chính luận 1 tiết2 Phong cách ngôn ngữ báo chí 1 tiết 5 Từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân 1 tiết 6 Đặc điểm loại hình tiếng Việt 2 tiết... 7 Các bài luyện tập m

NguyÔn ThÞ Thu H»ng

THPT Ho i ài Đức A Đức A c A THPT Ho i ài Đức A Đức A c A

+Thời l ợng nhiều gấp đôi sách mới (33tiết).

+ Bố trí theo tính hệ thống của ngôn ngữ, theo quan hệ logic của bản thân hệ thống ngôn ngữ + Cấu trúc bài học: Lý thuyết – thực hành, chủ

yếu cung cấp kiến thức, ít gợi mở.

+ Cấu trúc chung: ch a chú ý đến tích hợp kiến

thức.

Nhìn lại SGK Tiếng Việt 11 chỉnh lý hợp nhất năm 2000:

A Những điểm mới về chương trình

TiÕng ViÖt 11

A Những điểm mới về chương trình

TiÕng ViÖt 11

I Những điểm mới về chương trình

1) Thời l ợng: 16 tiết

2) Nội dung:

a Có 4 bài duy trì tên bài và đề tài nh SGK TV11 tuy nội dung và cách trình bày có nhiều điểm mới + Đặc điểm loại hình của tiếng Việt.

+ Nghĩa của câu.

+ Phong cách ngôn ngữ báo chí.

+ Phong cách ngôn ngữ chính luận.

b Có 2 bài mới, không có trong SGK TV 11:

c Có 4 bài chỉ thuần tuý thực hành, không có trong SGK TV nhằm ôn luyện và nâng cao kiến thức, kỹ năng mà HS đã đ ợc học ở

II.Những điểm mới về chương trình

Phần Tiếng Việt trong SGK Ngữ Văn 11 –

nâng cao theo quy định của Chương

trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn ban hành theo Quyết định số 16/2006/QĐ – BGDĐT ngày 5 tháng 5 năm 2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục

và Đào tạo, gồm những nội dung sau:

1) Phong cách ngôn ngữ chính luận (1 tiết)

2) Phong cách ngôn ngữ báo chí (1 tiết)

5) Từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân (1 tiết)

6) Đặc điểm loại hình tiếng Việt (2 tiết)

7) Các bài luyện tập (mỗi bài 1 tiết)

 Về ngôn ngữ chung và lời nói cá nhân

 Về hiện tượng tách từ

 Về trường từ vựng và từ trái nghĩa

 Về phong cách ngôn ngữ báo chí

 Về tách câu

 Về từ Hán Việt

 Về nghĩa của câu

 Về thay đổi trật tự các phần của cụm từ và

các thành phần của câu

 Về câu nghi vấn tu từ

 Về phong cách ngôn ngữ chính luận

Như thế:

 Phần lý thuyết (1-6) chỉ chiếm 8 tiết

(Nhưng 1/3 số tiết đó dành cho phần luyện tập cuối mỗi bài).

 Phần thực hành (7) chiếm 10 tiết.

Trên thực tế, phần thực hành lên

đến 70% thời lượng.

Phần Tiếng Việt trong SGK

Ngữ Văn 11 – nâng cao rất coi

Xin cảm ơn các thầy cô đã lắng nghe!

B Những điểm mới về nội dung

TiÕng ViÖt 11

B Những điểm mới về nội dung

TiÕng ViÖt 11

I.Những vấn đề chung về ch ơng trình,

SGK ngữ văn 11( Phần TiếngViệt).

• Ch ơng trình Tiếng Việt lớp 11 tiếp tục thực hiện mục tiêu rèn luyện kỹ năng sử dụng Tiếng Việt, nâng cao ý thức giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt

• Để thực hiện mục tiêu trên phần Tiếng Việt lựa chọn những vấn đề có tác dụng thực tiễn cao; gắn

lý thuyết với thực hành, chú ý thực hành nhiều hơn

Có nhiều bài thực hành ôn luyện kiến thức đã học ở THCS Các bài tìm hiểu kiến thức mới cũng rất coi trọng thực hành.

• Các vấn đề tiếp tục đ ợc trình bày theo h ớng quy nạp, phục vụ yêu cầu đổi mới ph ơng pháp, phát huy tính chủ động sáng tạo của ng ời học

• Trình tự các bài đ ợc sắp xếp đảm bảo nguyên tắc tích hợp, đặc biệt là tích hợp ngang Dạy học Tiếng Việt thông qua các bài Đọc văn, Làm văn.

Chẳng hạn dạy bài Phong cách ngôn ngữ

báo chí qua tìm hiểu các bài Làm văn nh : Bản tin, Phỏng vấn và trả lời phỏng vấn hoặc qua

các văn bản ở phần Đọc hiểu có liên quan tới

Phong cách ngôn ngữ báo chí (Nghệ thuật

 Dạy Tiếng Việt gắn với đời sống, với thực tiễn giao tiếp hàng ngày.

Chẳng hạn dạy bài Phong cách ngôn ngữ báo chí cần hình thành cho học sinh cách tiếp cận

thông tin trên báo chí Tìm hiểu một vấn đề có khi không cần đọc cả bài viết mà chỉ cần đọc nhan đề; nhận ra những cách diễn đạt bất th ờng thu hút sự chú ý của độc giả; phê phán những cách nói thiếu chuẩn xác, có ý thức giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt, sửa chữa lỗi

 Ngữ liệu để phân tích lấy từ các văn bản đọc hiểu hoặc từ thực tế giao tiếp cụ thể, chân thực trong cuộc sống hàng ngày.

 Vận dụng tốt các thao tác cơ bản để tìm hiểu, phân tích các hiện t ợng trong Tiếng Việt nh : so sánh đối chiếu, thay thế, cải biến.

-Tìm hiểu Nghĩa tình thái của câu có

thể đối chiếu các câu có cùng nghĩa sự việc nh

ng khác nghĩa tình thái.

-Tìm hiểu câu bị động có thể so sánh

với câu chủ động.

Thấy đ ợc tác dụng của ngữ cảnh

đối với việc tạo lập và lĩnh hội văn bản, phát ngôn Tìm hiểu ngôn ngữ gắn với ngữ cảnh là đ a ngôn ngữ về trạng thái động, ngôn ngữ đ ợc xem xét trong hoạt động hành chức Qua đó

đánh thức vốn ngôn ngữ trong tiềm thức của ng ời học, chuyển ngôn ngữ

từ trạng thái tĩnh sang trạng thái động.

Ngôn ngữ nghệ thuật là ph ơng tiện giao tiếp giữa nhà văn và bạn đọc- hình thức giao tiếp căn bản

độc đáo của nghệ thuật Chú ý quan hệ giữa các yếu tố trong hoạt động hành chức (các yếu tố cùng hiện diện trong một văn bản) và ch a hành chức (các yếu tố không cùng hiện diện trong 1 văn bản) Phân tích các yếu tố dựa trên quan hệ đồng nhất và khác biệt So sánh để khẳng định giá trị của yếu tố

đ ợc sử dụng so với các yếu tố khác của cùng hệ thống(phát hiện hiện t ợng chuyển nghĩa hoặc sắc thái phong cách).

“Cã ph¶i duyªn nhau th× th¾m l¹i

II NHỮNG ĐIỂM CẦN LƯU Ý

1 Về kết quả cần đạt.

Mục Kết quả cần đạt của từng bài cụ thể

thường có những nét riêng Tuy nhiên, một cách tổng quát, tất cả đều thể hiện các mục tiêu chung như sau:

 Củng cố những kiến thức đã được trang bị ở

Tiểu học và Trung học cơ sở; cung cấp thêm những kiến thức mới để góp phần hoàn thiện vốn hiểu biết về Tiếng Việt mà một người có trình độ học vấn phổ thông cần phải có.

Nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt, giúp

HS biết tự rèn luyện một cách chủ động và

có cơ sở khoa học các kỹ năng sử dụng tiếng Việt; đặc biệt nâng cao năng lực viết văn và năng lực đọc-hiểu.

Góp sức trau dồi tình yêu tiếng Việt; có ý thức giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, bảo vệ và phát triển tiếng Việt.

Nhà trường phổ thông tuy cũng có nhiệm

vụ cung cấp cho HS những hiểu biết khoa học về tiếng Việt nhưng nhiệm vụ chủ yếu là rèn luyện cho HS các kỹ năng trong việc sử dụng tiếng Việt văn hóa

Trong sự rèn luyện ấy, cần nắm vững hai nguyên tắc, hai hướng ưu tiên:

 Ưu tiên cho những kỹ năng thuộc kênh chữ (viết, đọc) hơn những kỹ năng thuộc kênh lời (nói, nghe).

 Ưu tiên cho những kỹ năng chủ động – tích cực (viết, nói) hơn những kỹ năng thụ động – tiêu cực (đọc, nghe).

Những hướng ưu tiên đó

 Có tác dụng chỉ đạo nghiêm ngặt đối với người biên soạn.

 Có vai trò hướng dẫn đối với người dạy và người học.

2 Về nội dung các bài học

2.1 Các bài về phong cách ngôn ngữ

Trong SGK Ngữ Văn 11 có hai bài về phong cách

ngôn ngữ (Phong cách ngôn ngữ chính luận

và Phong cách ngôn ngữ báo chí)

Hai bài có cấu trúc giống nhau:

đều gồm hai phần

 khái quát

 cách sử dụng phương tiện ngôn ngữ

Phong cách ngôn ngữ chính luận, xét về bản chất, là phong cách ngôn ngữ được dùng trong những văn bản trực tiếp bày tỏ chính kiến, lập trường và tư tưởng chính trị

Tuy nhiên trong thực tiễn, có rất nhiều lĩnh vực khác cũng cần trực tiếp bày tỏ quan điểm, thái

độ

Vì vậy, phong cách chính luận còn được vận dụng rộng rãi trong các văn bản nghị luận nói chung Đây là lý do đã từng có sách gọi

Báo chí ngày nay có nhiều loại:

 báo viết

 báo nói

 báo hình

 báo điện tử

Trong các loại báo đó, không phải bài nào cũng

sử dụng phong cách ngôn ngữ báo chí Tình hình đó đòi hỏi phải xác định rõ về cơ bản phong cách ngôn ngữ báo chí được dùng trong văn bản nào.

Theo quan niệm được thừa nhận rộng rãi, phong cách ngôn ngữ báo chí là loại phong cách ngôn ngữ được dùng trong những văn bản mang tính thông tin-sự kiện , như tin tức, phóng sự, quảng cáo

Cần phân biệt báo với tạp chí.

Phong cách ngôn ngữ trên báo

Phong cách ngôn ngữ trên tạp chí,

nhất là tạp chí chuyên ngành,

là loại phong cách khoa học.

• Tính thời sự cập nhật: Khi thực tế khách quan xuất hiện những sự vật hiện t ợng mới thì ngay lập tức đ ợc báo chí phản ánh Sự vật hiện t ợng mới cần có những từ mới để biểu hiện Ví dụ:

chứng khoán, cổ phiếu, cổ đông, cổ phần …

Hiểu nghĩa từ là có thêm một kiến thức mới, một kinh nghiệm.

• Báo chí là nơi thử nghiệm thành công những yếu

tố mới: các từ ngoại lai, cách viết tắt, các biệt ngữ xã hội góp phần bổ sung vào ngôn ngữ dân tộc Tuy nhiên cần phê phán việc lạm dụng

2.2 Bài Ngữ cảnh

Đây là bài mới được đưa vào chương trình, không có trong SGK cải cách, cũng không có trong SGK Ngữ văn 11 thí điểm

Ngữ cảnh bao gồm hai thành tố văn cảnh và

Trong việc tạo lập văn bản, văn cảnh chi phối cách dùng từ, đặt câu; hoàn cảnh giao tiếp ảnh hưởng tới đặc trưng phong cách của văn bản.

Vd: “Ngôi sao Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ lớn của nước ta, đáng lẽ phải sáng tỏ hơn nữa trong

bầu trời văn nghệ dân tộc, nhất là trong lúc này.”

Trong việc đọc hiểu văn bản, văn cảnh giúp xác định rõ từ ngữ được dùng; hoàn cảnh giao tiếp quy định cách hiểu ý nghĩa đích thực của câu.

Để chi dài bối rối dạ anh

(Ca dao)

Để tìm hiểu ý nghĩa đích thực của phát ngôn ta đối

chiếu câu trong trạng thái cô lập và phát ngôn

trong ngữ cảnh, VD:

-Anh ăn cơm ch a? (tuỳ ngữ cảnh có thể hiểu

là câu hỏi, có thể là một lời mời)

-Mai tôi sẽ đến.(có thể là lời hẹn hoặc lời đe

doạ)

• Ngữ cảnh giúp xác định hiện t ợng đồng âm, đồng nghĩa, đa nghĩa (do chuyển nghĩa) Ngữ cảnh, đặc biệt là hoàn cảnh trực tiếp giúp ta hiểu đ ợc hàm ý

• Ngữ cảnh còn đ ợc coi là tiền giả định giao tiếp, điều kiện cho một cuộc giao tiếp tiến hành bình th ờng, tránh

• Dựa vào ngữ cảnh có thể khôi phục đ ợc thành phần tỉnh l ợc.

• Ngữ cảnh của một tác phẩm văn học là hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm.

• Chú ý rèn cho học sinh kỹ năng nói và viết phù hợp với ngữ cảnh Hiểu hoàn cảnh rộng tức hoàn cảnh văn hoá xã hội tránh đ ợc sự vi phạm các nguyên tắc lịch sự trong giao tiếp(làm tổn th ơng đến thể diện của đối tác

2.3 Bài Nghĩa của câu

Đây cũng là một bài mới, không có trong SGK cải cách,

cũng không có trong SGK Ngữ

văn 11 thí điểm Bài này được

đưa vào chương trình là để thay

cho bài Nghĩa hàm ẩn vốn có trong SGK Ngữ văn 12 thí điểm.

Nghĩa của câu là một lĩnh vực khá phức tạp, bao gồm nhiều vấn đề, nhưng SGK chỉ giới hạn xung quanh vấn đề nghĩa sự việc và

nghĩa tình thái ; đặc biệt tập trung vào loại nghĩa thứ hai do nghĩa tình thái phức tạp hơn

và việc phân tích sâu nghĩa tình thái có ý nghĩa thiết thực trong việc phân tích và tạo lập câu.

Nghĩa sự việc là phần nội dung có được tính đồng nhất và bất biến qua nhiều cách diễn đạt có thể hết sức khác nhau

Khi hiện thực hóa một nhận định tiềm năng (nói ra một câu), “thế giới khách quan”

đã được sắp xếp lại theo cách tri giác của người nói, cái hình ảnh mà người nói dùng

để truyền đạt sự tình cho người nghe một mặt được giản lược đi và mặt khác lại được trang trí thêm nhiều yếu tố chủ quan của người nói – nghĩa tình thái.

Nghĩa tình thái là thông tin đi kèm sự việc,

là sự áp đặt nhận thức của người nói lên các nhân tố của sự việc

Chẳng hạn, ta có ba "nhân tố" hay ba "chất liệu" của một nhận định tiềm năng là "nó",

"đọc" và "thư"

Nếu ta hiện thực hoá một nhận định theo hướng nghĩa tình thái về khả năng xảy ra của

sự việc, ta sẽ có câu: Nó có thể đọc thư

Nếu ta thêm vào các chất liệu ấy một nghĩa

tình thái phủ định, ta sẽ có câu: Nó không đọc

thư

Nếu ta thêm vào các chất liệu ấy một nghĩa

tình thái chỉ sự việc có xảy ra, ta sẽ có câu: Nó

đọc thư

Đi sâu vào nghĩa tình thái, SGK tập trung quan

tâm tới mấy loại:

 nghĩa tình thái chỉ sự việc xảy ra hay chưa xảy

ra

 nghĩa tình thái chỉ khả năng xảy ra của sự việc

Lưu ý: Một câu thường có nhiều loại nghĩa tình

thái đan xen Chẳng hạn, trong câu Có lẽ tôi

sẽ cần đến cuốn sách ấy có nghĩa tình thái chỉ

khả năng xảy ra của sự việc lẫn nghĩa tình thái chỉ sự việc chưa xảy ra.

Vd: Trong Trời mưa mất!, mất phỏng đoán về

một nguy cơ hầu như chắc chắn xảy ra, tức thuộc loại nghĩa tình thái chỉ khả năng xảy ra của sự việc.

Nhưng mất hàm ý đánh giá tiêu cực:

có thể nói Thế này thì tán gia bại sản mất.

chứ không thể nói Thế này thì giàu mất

Những nghĩa tình thái đó chẳng qua là một số loại quan trọng, chứ không phải tất cả các nghĩa tình thái có thể có

Cần chú ý thích đáng đến "kĩ thuật" chứng minh

Ví dụ:

(a) Phải trả những nghìn rưỡi phơ-răng […]

(b) Chỉ phải trả nghìn rưỡi phơ-răng […]

Dễ dàng khẳng định nghĩa tình thái của hai câu khác biệt ở chỗ giá nghìn rưỡi phơ-răng đối với người nói câu (1a) là cao, trong khi đối với người nói câu (1b) là thấp

Chứng minh: xem xét khả năng kết hợp đắt quá hay rẻ quá

câu (a) và rẻ quá vào sau câu (b), chứ không thể

chỉ có thể thêm “đắt quá” vào sau

Một ví dụ khác: chứng minh câu “Tôi liền gật

đầu, chạy vút đi” có nghĩa tình thái chỉ sự

việc đã xảy ra.

Không thể thêm vào, chẳng hạn, “nhưng nghĩ

thế nào lại thôi"

Như thế, có thể chứng minh câu đang xét

là có một nghĩa tình thái nào đó bằng cách

cho thấy không thể gắn vào câu đó

Về mặt ngữ pháp, nghĩa tình thái có thể biểu hiện bằng :

Từ ngữ biểu đạt nghĩa tình thái có thể tác động đến:

 cả câu (ví dụ : Hình như trời mưa)

 hay vị ngữ (Anh nên về)

 hoặc chỉ một bộ phận của vị ngữ (Việc

ấy phiền lụy đến cả ông)

2.4 Bài từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân

Lời nói bao giờ cũng mang dấu ấn cá nhân,

là kết quả sáng tạo của cá nhân, là nơi thử nghiệm, xác lập những nhân tố mới Những nhân tố mới này được củng cố qua thời gian, góp phần vào sự phát triển của ngôn ngữ chung.

Vd: “Nụ cười” và “suối khô dòng lệ” đều là ẩn dụ, nhưng “nụ cười” là ngôn ngữ, mà “suối khô

dòng lệ” là lời nói.

• Quan hệ hai chiều giữa ngôn ngữ và lời nói

-Ngôn ngữ là cơ sở sản sinh và lĩnh hội lời nói cá nhân

-Lời nói là sản phẩm cụ thể khi ng ời nói sử dụng ngôn ngữ chung

-Những biến đổi của lời nói cá nhân dần dần đ

ợc xã hội chấp nhận và trở thành tài sản chung của xã hội Sự sáng tạo của cá nhân làm giàu ngôn ngữ chung, làm cho ngôn ngữ chung biến

đổi, phát triển.

 Ngôn ngữ có những quy tắc chung mà mọi cá nhân

đều phải tuân thủ

Chẳng hạn quy tắc trật tự từ trong tiếng Việt: số từ

th ờng đứng tr ớc danh từ, ít khi đứng tr ớc động từ, tính

“Nay hoàng hôn đã lại mai hôn hoàng”

 Sự sáng tạo của cá nhân trong sử dụng ngôn ngữ hình thành Phong cách ngôn ngữ cá nhân

 Cơ sở của sự phân tích ngôn ngữ văn ch ơng là sự đối lập ngôn ngữ và lời nói, phát hiện ở ngôn ngữ văn ch ơng những cách nói bất th ờng độc đáo, có giá trị nghệ thuật

Nụ c ời (ẩn dụ ngôn ngữ) không còn tính biểu cảm

“Suốiư khôư dòngư lệư chờư mongưthángưngày”(là ẩn

dụ lời nói của cá nhân, có tính biểu cảm.

“Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên

Còn những bí và bầu thì lớn xuống”(cách kết

hợp bất th ờng)