Phong cách nghệ thuật văn xuôi kim lân

Trong nhiều năm qua, các tác phẩm của Kim Lân được sử dụng trong những kì thiquan trọng như : tốt nghiệp trung học phổ thông, tuyển sinh vào đại học, caođẳng v.v… Việc nghiên cứu phong c

Bộ giáo dục và đào tạo

Trờng đại học vinh

bùi minh tuấn

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tài liệu khảo sát

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Đóng góp mới của luận văn

7 Cấu trúc luận văn

Chương 1 Một số vấn đề lí thuyết về phong cách nghệ thuật của nhà văn và vị trí của Kim Lân trong nền văn học Việt Nam hiện đại

1.1 Vấn đề phong cách văn học

1.1.1 Khái niệm phong cách văn học

1.1.2 Phong cách nghệ thuật nhà văn

1.1.2.1 Các quan niệm khác nhau về phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.2.2.2 Biểu hiện phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.2 Các chặng đường sáng tác của Kim Lân

1.2.1 Chặng trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945

1.2.2 Chặng sau Cách mạng Tháng Tám

1.3 Vị trí của Kim Lân trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

Chương 2 Phong cách văn xuôi Kim Lân thể hiện trên một số phương diện thuộc nội dung sáng tác

2.1 Nét riêng trong xử lí đề tài – chủ đề

2.1.1 Tầng lớp cùng khổ “dưới đáy” của xã hội : cuộc sống và

tâm tư tình cảm của họ

2.1.2 Sự chuyển mình của con người Việt Nam trong các sáng tác của Kim Lân

2.1.3 Nét văn hóa truyền thống, những phong tục tập quán của người dân thôn quê

2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Kim Lân

2.2.1 Vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người

2.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Kim Lân

2.3 Quan niệm của Kim Lân về những vấn đề thuộc lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật

2.3.1 Ý nghĩa của quan niệm về nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn

2.3.2 Những quan niệm về sáng tạo nghệ thuật của Kim Lân

2.3.2.1 “Trong văn phải có cái tâm”

2.3.2.2 Phát hiện, trân trọng và ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của người lao động nghèo

2.3.2.3 Coi trọng tính chân thực trong tác phẩm

Chương 3 Phong cách văn xuôi Kim Lân thể hiện qua một số phương diện thuộc hình thức nghệ thuật

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

3.1.1 Khắc họa nhân vật thông qua các yếu tố tên gọi và ngoại hình

3.1.1.1 Cách đặt tên nhân vật gần gũi, dân dã, quen thuộc

3.1.1.2 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình sắc sảo

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật thông qua các tình huống bất ngờ, độc đáo

3.1.3 Nghệ thuật miêu tả nội tâm và biểu hiện tâm lí nhân vật

3.1.3.1 Miêu tả tâm lí nhân vật thông qua những biểu hiện bên ngoài

3.1.3.2 Miêu tả trực tiếp tâm lí nhân vật

3.1.3.3 Sử dụng độc thoại nội tâm

3.2 Vấn đề xử lí chất liệu ngôn ngữ trong sáng tác của Kim Lân

3.2.1 Chất liệu ngôn ngữ trong sáng tác văn học

3.2.2 Đặc trưng ngôn ngữ kể chuyện, trần thuật trong các sáng tác của Kim Lân

3.2.3 Các lớp ngôn ngữ cơ bản tương ứng với từng loại đối tượng nhân vật trong sáng tác của Kim Lân

3.2.4 Đặc trưng sử dụng chất liệu ngôn ngữ trong sáng tác của Kim Lân trên các phương diện ngữ âm, từ vựng

3.2.4.1 Về phương diện ngữ âm

3.2.4.2 Về việc sử dụng các phương tiện từ vựng, vận dụng sáng tạo các thành ngữ, tục ngữ trong lời văn

3.3 Giọng điệu trong sáng tác của Kim Lân

3.3.1 Vấn đề giọng điệu trong tác phẩm văn học

3.3.2 Đặc trưng giọng điệu trong sáng tác của Kim Lân

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong số các nhà văn làm nên diện mạo của nền văn học Việt Namhiện đại, Kim Lân là một trong những gương mặt tiêu biểu Số lượng tácphẩm của ông không nhiều, chỉ trên dưới 30 tác phẩm, bao gồm phần lớntruyện ngắn và một số truyện vừa Tuy chưa có tác phẩm đạt đến tầm kiệt tácnhưng khi kể ra những tên tuổi các nhà văn làm nên diện mạo mới của nềnvăn học Việt Nam thế kỷ XX thì không thể không nhắc đến Kim Lân Bằngphong cách văn xuôi độc đáo, Kim Lân đã thể hiện sống động trong các tácphẩm những phương diện khác nhau của bức tranh hiện thực xã hội, thể hiện

rõ nét, sinh động và chân thực tâm hồn, cốt cách của người dân Việt Đồngthời, qua những tác phẩm của ông, độc giả có điều kiện tiếp cận những nétđẹp sinh hoạt văn hoá cổ truyền, những thuần phong mĩ tục của người dânthôn quê Đã có nhiều bài nghiên cứu, phê bình, tiểu luận về sáng tác của KimLân Tuy nhiên, chưa có bài viết hoặc công trình nào đạt đến độ bao quát,xứng tầm với vị trí của nhà văn Nhất là còn thiếu những công trình nghiêncứu tập trung làm rõ một cách có hệ thống, thấu đáo những nét đặc trưng nổibật trong phong cách văn xuôi Kim Lân

1.2 Các tác phẩm của Kim Lân từ lâu đã được đưa vào giảng dạy trong

nhà trường phổ thông : truyện Làng (Ngữ văn 9, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2006); truyện Vợ nhặt (Ngữ văn 12, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2009) Trong

nhiều năm qua, các tác phẩm của Kim Lân được sử dụng trong những kì thiquan trọng như : tốt nghiệp trung học phổ thông, tuyển sinh vào đại học, caođẳng v.v… Việc nghiên cứu phong cách văn xuôi Kim Lân có ý nghĩa thiết thựctrong thực tiễn dạy - học các tác phẩm của nhà văn trong nhà trường

1.3 Việc tìm hiểu, đánh giá phong cách của một nhà văn là không đơngiản, phải được nghiên cứu, soi chiếu trên nhiều phương diện, khía cạnh Dùvậy, tìm hiểu phong cách của một nhà văn, nhất là những nhà văn để lại dấu

ấn rõ nét trong nền văn học là rất cần thiết để có thể nhận diện những thànhtựu cũng như diễn trình phát triển của nền văn học ấy Việc tìm hiểu phongcách văn xuôi Kim Lân có thể hỗ trợ cho hoạt động tìm hiểu phong cách sángtạo của nhà văn và đánh giá phong cách của nhà văn trong văn học Việt Namhiện đại nói chung

không nhiều nhưng đã có không ít các bài viết, các bài phê bình, tiểu luận, cáccông trình nghiên cứu về con người, sự nghiệp, tác phẩm của Kim Lân Quatìm hiểu, khảo sát chúng tôi nhận thấy về cơ bản có hai loại bài viết, côngtrình nghiên cứu liên quan tới sự nghiệp văn học của Kim Lân : những bàiviết, công trình nghiên cứu, đánh giá khái quát về sự nghiệp văn học, quanđiểm sáng tác, quan điểm nghệ thuật của Kim Lân; những bài viết xem xét,đánh giá về một số tác phẩm tiêu biểu của Kim Lân dưới dạng phân tích, bìnhgiảng Ngoài hai loại bài viết trên chúng tôi còn nhận thấy có một số bài ghichép những ý kiến của Kim Lân được thực hiện thông qua các cuộc phỏng vấn.

Ở loại thứ nhất, đã có những bài nghiên cứu khá sâu, nhận định khá toàn

diện các tác phẩm của Kim Lân, tiêu biểu là : Kim Lân với những thú chơi

ngày xuân Kinh Bắc của Lữ Huy Nguyên [41] và Văn xuôi Kim Lân của Lại

Nguyên Ân [3] Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong Văn xuôi Kim Lân cho

rằng : "Đọc văn xuôi Kim Lân ta bắt gặp cái thế giới của những thường dânnghèo khổ là hạng "hạ lưu" của xã hội, những đầu thừa đuôi thẹo ở khắp các

xó xỉnh của cuộc sống" [3; 56], và trong khi quan tâm đến những kiếp sốnglay lắt, mỏi mòn "Ông không bao giờ quên nêu lên những nét đáng quý của

họ, những nét thậm chí vẫn có thể là tiêu biểu cho đạo lí truyền thống" [3;56] Tuy nhiên, trong bài viết này, Lại Nguyên Ân chưa đề cập tới một mảng

sáng tác rất quan trọng trong sự nghiệp của Kim Lân : mảng tác phẩm viết vềphong tục, những thú chơi tao nhã "bặt thiệp” của người dân thôn quê, điều

mà Lữ Huy Nguyên trong Kim Lân với những thú chơi ngày xuân Kinh Bắc

quan tâm : “Nếu có dịp đọc lại toàn bộ tác phẩm của Kim Lân mà chủ yếu làtruyện ngắn, ta sẽ thấy ông không chỉ là đại diện văn học của loại nhân vậtđầu thừa đuôi thẹo, ông còn đại diện văn học quý giá của những lớp người tài

hoa, bặt thiệp, phong lưu” [41; 21] Bàn thêm về vấn đề này, trong cuốn Từ

điển tác giả tác phẩm văn học Việt Nam dùng trong nhà trường, nhà nghiên

cứu Trần Hữu Tá đưa ra nhận xét : "Kim Lân viết rất hay về những cái gọi là

"thú đồng quê" hay phong lưu đồng ruộng Đó là những thú chơi lành mạnhmang màu sắc văn hoá truyền thống của người dân quê như : đánh vật, nuôichó săn, gà chọi, thả chim v.v… Những truyện ngắn Kim Lân viết về phong

tục: Đuổi tà, Đôi chim thánh, Con Mã Mái (…) hấp dẫn không phải chỉ vì đã

cung cấp được những trang tri thức về phong tục mà chủ yếu là vì nhà văn đãlàm hiển hiện lên được cuộc sống và con người làng quê Việt Nam cổ truyền,tuy nghèo khổ, thiếu thốn mà vẫn có nhiều thú vui thanh lịch, những conngười thật thà chất phác, nhưng thông minh, hóm hỉnh và tài hoa, đã đặt tất cảniềm say mê của mình vào những thú vui chơi giản dị mà tao nhã, tinh tế ấy,chẳng khác gì những tâm hồn nghệ sĩ say mê sáng tạo nghệ thuật" [47; 758]

Cũng vậy, tác giả Nguyên An đã viết : "Giữa cuộc sống nhọc nhằn đầybức xúc lúc bấy giờ, những trang văn ấy của Kim Lân đã giúp người đọc củng

cố thêm một ý nghĩ rằng : sau luỹ tre xanh từ bao đời nay, người nông dânsống lam lũ thế, nhưng tháng ba ngày tám và những buổi sang xuân, họ vẫn tổchức được những trò vui, mà qua đó đã thể hiện một sự thông minh, tài hoa,một tâm hồn tươi sáng lành mạnh" [1; 34]

Từ trước Cách mạng Tháng Tám, văn nghiệp của Kim Lân bắt đầu với

một loạt các truyện ngắn như : Đứa con người vợ lẽ, Đứa con người cô đầu,

Người kép già… Ngay từ những trang viết đầu tay, Kim Lân đã dành mối

quan tâm lớn đến số kiếp của những con người nghèo khổ, “dưới đáy” bằngmột cảm quan hiện thực nhạy bén Nguyên Hồng - người bạn văn tâm giaocủa Kim Lân đã nhận xét về những truyện ngắn của Kim Lân thời kì này

trong Những nhân vật ấy đã sống với tôi rằng : "Từ giữa năm 1943 - 1944 ấy,

tôi được đọc mấy truyện của Kim Lân Thoạt nhiên tôi chẳng những không để

ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy (…) Nhưng rồi chỉbập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợmbãi, trái lại có một cái gì chân chất của đời sống và con người nghèo hèn, khổđau, giọng văn nhiều rung cảm, thắm thiết, đặc biệt lại gần gũi với mình" [20;

10] Trong cuốn Tổng tập văn học Việt Nam, Nguyễn Đăng Mạnh đã đánh giá

cao về cái nhìn đầy chất nhân văn trong các sáng tác của Kim Lân : "Đó lànhững trang số phận của các đầu thừa đuôi thẹo được đưa từ các xó xỉnh tốikhuất lên mặt trang giấy trắng chất chứa nhân thế, nhân tình, hoặc nhữngtrang tuy nghiêng nhiều về phía phong tục, trình bày văn vẻ những thú chơilành mạnh nhưng vẫn biểu hiện được một phần vẻ đẹp tâm hồn của ngườinông dân trước Cách mạng Tháng Tám, những người sống vất vả, khổ nghèonhưng vẫn yêu đời, trong sáng, thông minh, tài hoa” [38; 369].

Tìm hiểu về sự lựa chọn, cách thức tổ chức các yếu tố thuộc phương diệnnghệ thuật trong truyện của Kim Lân, chúng tôi nhận thấy, đã có những ý

kiến quý báu, xác đáng Trong bài Văn xuôi Kim Lân, Lại Nguyên Ân đã chỉ

rõ những thành công nổi bật trong truyện ngắn Kim Lân Về kiểu cấu tứ, tácgiả chỉ ra ở sáng tác của Kim Lân có ba kiểu truyện chính : truyện tính cách,truyện tình huống và truyện ngụ ý Về giọng điệu, Lại Nguyên Ân nhận định :

“Chất giọng thường xuyên trong các truyện của Kim Lân là chất giọng thực

sự văn xuôi" thành công hơn cả là nghệ thuật miêu tả nhân vật, tác giả nhận

xét : “Các nhân vật người nghèo chủ yếu là nông dân trong các truyện ngắncủa ông đều được mô tả hết sức chân thật, từ cách nghĩ, cách cư xử đến lời ăn

tiếng nói, dù đó là các nhân vật phụ hay là các nhân vật chính” [3; 56 - 60].

Nguyên An đã đánh giá cao cách thức lựa chọn từ ngữ, hình ảnh trong

sáng tác của Kim Lân : “Ông là nhà văn kỹ lưỡng, tinh tế trong việc lựa chọn ngôn từ, hình ảnh" [1;1] Tác giả Bảo Nguyên trong bài viết Sử dụng ngôn

ngữ nghệ thuật đặc sắc của truyện Kim Lân cũng ấn tượng về ngôn ngữ trong

sáng tác của Kim Lân : "Kim Lân lựa chọn những từ ngữ còn mang hơi thởcủa cuộc sống hằng ngày, để diễn đạt chúng với cuộc sống miền quê vớinhững con người giản dị mà đáng yêu (…) Trong việc sử dụng từ ngữ, KimLân đặc biệt chú ý những thành ngữ, những từ đệm vốn là những từ ngữ củariêng của người dân : “giời đất cha mẹ ơi”, “cụ bảo thì là dân ta”, “dầu bâygiờ đắt gớm” (…) Những từ ngữ này đặt đúng hoàn cảnh đã tạo ra tác dụngvừa khắc hoạ tính cách nhân vật vừa gợi nên nét đời thường rất phù hợp với

cuộc sống miền quê” [40; 230-231] Khi nhận xét về giọng văn của Kim Lân,

tác giả Bảo Nguyên đã tinh tế khi nhận ra “giọng văn chủ đạo” trong cáctruyện ngắn của Kim Lân : “Giọng văn chủ đạo của ông thường trầm sángnhư giọng ca dao, cổ tích… nhịp văn của ông chậm gọn… Đó là một thứgiọng điệu phù hợp với quang cảnh nông thôn, với văn minh nông nghiệp(…) Trong các truyện tâm lí xã hội của Kim Lân ta thường bắt gặp một giọng

kể, giọng tả đồng tình cảm thương” [40;232] Từ những nhận xét trên, tác giảBảo Nguyên đi đến nhận định khái quát : “Ngữ văn, từ vựng, giọng điệu được

bàn tay nhà nghệ sĩ tài hoa Kim Lân sắp đặt đã tạo ra một thứ ngôn ngữ đậmchất “văn xuôi” Đó là một đóa hoa tạo nên sức hút ban đầu cho các độc giả.

Đó là phong cách giản dị mà độc đáo của Kim Lân" [40; 233]

Loại bài viết thứ hai, có tính chất nhận xét, đánh giá một số tác phẩmtiêu biểu của Kim Lân, được trình bày dưới dạng phân tích, bình giảng Loạibài viết này chủ yếu đi sâu tìm hiểu, phân tích, bình giảng, những nét đặc sắctrên các phương diện nội dung và nghệ thuật trong một số tác phẩm tiêu biểu

của nhà văn như : Làng, Vợ nhặt…

Khi đi vào tìm hiểu các tác phẩm cụ thể, trong các bài viết của mình, cáctác giả có đan xen những lời nhận xét khái quát về giai đoạn sáng tác hoặc

toàn bộ quá trình sáng tác của Kim Lân Trần Đồng Minh trong Bóng tối và

ánh sáng trong câu chuyện nhặt vợ cho rằng : “Đọc văn Kim Lân, ngoài

những từ ngữ như vắt ra từ cuộc sống bình dị, ta còn thích thú nhận ra rằng,ngòi bút ông đây đó cứ chợt điểm vào cái huyệt dễ mỉm cười… Xét ở khíacạnh nhân bản thì những cái cười, giọng cười đơn giản ấy có nghĩa lí sâu xa

của chúng” [43; 145] Trong Tiếng nói tri âm, Nguyễn Thanh Văn với bài

Phẩm giá con người trong truyện ngắn Vợ nhặt đã nhận xét : “với Vợ nhặt,

giọng miêu tả phong tục tỉ mỉ xen những chi tiết hóm hỉnh ở loạt truyện Đôi

chim thánh, Con mã mái, Chó săn không còn nữa Nó không phù hợp với

không khí lúc cái đói đã tràn đến” Tác giả nhấn mạnh : “ở Vợ nhặt, ống kínhnhà văn dừng lâu hơn ở các chi tiết đen tối, tàn nhẫn và ngôn ngữ dường nhưthê thảm, chì chiết hơn cho đúng với tâm tính, hoàn cảnh nhân vật” [43, 134].

Bình giảng truyện ngắn Vợ nhặt, nhân đó, nói đến văn phong Kim Lân, tác

giả Đỗ Kim Hồi khẳng định : Kim Lân là nhà văn viết ít mà có những tácphẩm đáng được xếp vào loại gần như “thần bút” của văn xuôi Việt Nam hiện

đại Đọc Làng, Vợ nhặt và các sáng tác khác của Kim Lân, tác giả đi đến nhận

định về văn phong Kim Lân : “Vốn liếng ngôn ngữ giàu có và đặc sắc, cái lốiviết văn tưởng như dễ dàng mà không dễ phỏng theo, giản dị vô cùng mà sao

cứ thấy ánh lên chất hào hoa Kinh Bắc [44; 527] Đánh giá rất cao chiều sâu

nhân bản trong tác phẩm Vợ nhặt, tác giả Trần Đình Sử trong cuốn Phân tích

và bình giảng tác phẩm văn học lớp 12 cho rằng : “Vợ nhặt không hề giản

đơn là một tác phẩm tố cáo nạn đói chết người, không giản đơn là kể mộtchuyện “nhặt vợ” ngộ nghĩnh Trái lại là một tác phẩm đầy lòng thương yêutrân trọng và tin tưởng vào tất cả những gì tốt đẹp ở con người, khát vọnghạnh phúc, sống còn làm cho người ta trở nên lương thiện, đầy ước mong và

ý nghĩ tốt lành Ai cũng có cử chỉ nâng niu với hạnh phúc tự dưng có được.”

[51; 73-74] Làng - một trong số những truyện ngắn thành công của Kim Lân

giai đoạn sáng tác sau Cách mạng Tháng Tám, cũng thu hút được sự quan

tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Nhân vật Lão Hai trong truyện ngắn

Làng là một điển hình về người nông dân vừa được cách mạng giải phóng, đã

ý thức được quyền sống, quyền tự do và bình đẳng trong xã hội Người nôngdân đã quan tâm đến thời cuộc, tới cộng đồng với một tầm nhìn, tầm suy nghĩkhác Kim Lân được giới văn nghệ sĩ gọi vui là Lão Hai từ sau sự ra đời của

Làng Có thể nói Làng là tác phẩm thành công xét trên nhiều phương diện nội

dung tư tưởng, nghệ thuật, là một điển hình cho nguyên tắc sáng tạo : nghệthuật có mối liên hệ máu thịt với đời sống Về truyện ngắn này nhà văn tâm

sự : “Trước hết phải nói rằng tôi là người rất gắn bó với làng tôi, chỉ hai bangày không về làng là tôi nhớ, đi đâu xa vài ba ngày là tôi nhớ làng khôngchịu được Tình yêu của tôi đối với làng xóm, bạn bè rất sâu sắc, đằm thắm Ởnơi sơ tán, trong hoàn cảnh sống xa làng xóm quê hương, tôi đã rất buồn, lạithêm tin đồn làng chợ Dầu của tôi làm Việt gian theo Pháp Càng yêu làng,càng gắn bó với làng bao nhiêu, tin này càng làm tôi bồn chồn, xấu hổ” (…).Nói đến tình yêu nước, nghe cảm thấy xa xôi, nhưng tình cảm đối với làng thìthật gần gũi, gắn bó… Tình yêu của tôi đối với làng cũng như đối với cáchmạng là nguồn cảm hứng sâu sắc nhất khi tôi viết Làng” [45; 267-268]

Ngoài các bài viết, công trình nghiên cứu về sự nghiệp sáng tác, nhữngnét đặc sắc trong các tác phẩm cụ thể của Kim Lân, qua quá trình tìm hiểu,

thống kê, khảo sát, chúng tôi còn bắt gặp một số ghi chép những ý kiến của

Kim Lân qua những cuộc phỏng vấn như trong : Nhà văn Kim Lân nói về

truyện Vợ nhặt [14], Nhà văn nói về tác phẩm [11], Nhà văn Kim Lân, văn

chương là một thứ tôn giáo [21] … Những ý kiến này thường đề cập đến các

vấn đề liên quan đến quan điểm nghệ thuật trong sáng tác của Kim Lân

Nhìn chung, các bài viết, tiểu luận, công trình nghiên cứu về văn nghiệpcủa Kim Lân dù khác nhau ở qui mô, góc nhìn, cách thức tiếp cận song đềuthống nhất với nhau ở một số nhận định cơ bản :

- Kim Lân là nhà văn có sở trường viết truyện ngắn, thế giới nhân vậttrong sáng tác của Kim Lân chủ yếu là lớp người “đầu thừa, đuôi thẹo” nhưngsống gắn bó với quê hương của mình, dù nghèo họ vẫn lạc quan, yêu đời

- Kim Lân viết rất hay về những “thú đồng quê” hay “phong lưu đồngruộng” Đó là những sinh hoạt văn hóa đặc sắc, độc đáo của người dân thôn quê

- Trong các tác phẩm, Kim Lân thể hiện rất rõ cái tôi giàu lòng nhân ái,trân trọng và ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của người lao động nghèo

- Truyện Kim Lân thường ít hành động và vai trò của cốt truyện là vaitrò thứ yếu Ông là nhà văn kỹ lưỡng, tinh tế trong việc lựa chọn chi tiết, tàihoa trong việc lựa chọn ngôn ngữ và hình ảnh

Những nhận xét, đánh giá, công trình nghiên cứu về sự nghiệp văn họccủa Kim Lân dẫu chưa thật toàn diện, chi tiết song cũng đã đề cập tới nhiềukhía cạnh về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật Chúng tôi nhận thấy,

đó là những tư liệu hết sức quý báu có tính chất gợi ý, hỗ trợ, định hướng đểchúng tôi thực hiện đề tài này

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tài liệu khảo sát

Luận văn chủ yếu tìm hiểu phong cách văn xuôi Kim Lân qua việcnghiên cứu, khảo sát các tác phẩm thuộc sở trường sáng tác của ông : truyệnngắn Để hoàn thành đề tài, chúng tôi đã khảo sát, tìm hiểu, nghiên cứu truyệnngắn Kim Lân chủ yếu từ các nguồn tài liệu :

1 Tuyển tập Kim Lân do Lữ Huy Nguyên tuyển chọn được Nxb Văn học

phát hành năm 1996

2 Kim Lân - tác phẩm chọn lọc do Nxb Hội Nhà văn phát hành năm 2004.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Luận văn tập trung làm rõ đặc trưng phong cách văn xuôi Kim Lânthể hiện qua các phương diện nội dung : lựa chọn đề tài - chủ đề, bộc lộ quanniệm nghệ thuật về con người, cái nhìn của nhà văn về các vấn đề của sáng

tạo nghệ thuật; các phương diện hình thức : xây dựng nhân vật, xử lí chất liệungôn ngữ, giọng điệu.

4.2 Qua việc làm nổi bật những đặc trưng cơ bản trong phong cách vănxuôi Kim Lân, thấy được những đóng góp của nhà văn đối với nền văn xuôiViệt Nam hiện đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi kết hợp vận dụng nhiềuphương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Đây là phương pháp được sử dụng cơ bản trong luận văn Chúng tôi sẽ

đi từ việc khảo sát, phân tích các tác phẩm ở từng phương diện, cấp độ : từngữ, câu văn, đề tài, cảm hứng… để từ đó rút ra những nhận xét có tính tổnghợp, khái quát

5.2 Phương pháp so sánh

Trong quá trình phân tích, tổng hợp, chúng tôi tiến hành so sánh giữa cácchi tiết, yếu tố trong tác phẩm, so sánh giữa tác phẩm đó với tác phẩm kháccủa nhà văn và của nhà văn khác để làm rõ vấn đề Từ đó, tìm ra nét đặc trưngriêng trong phong cách văn xuôi Kim Lân

6 Đóng góp mới của luận văn

6.1 Đề tài của luận văn tập trung làm rõ những nét nổi bật trong phongcách nghệ thuật văn xuôi Kim Lân, nhận diện, phân tích những biểu hiện cụ thểcủa các đặc trưng tiêu biểu ấy thông quá các sáng tác cụ thể của Kim Lân.6.2 Từ việc chỉ ra, phân tích, lí giải, đánh giá có hệ thống những nét đặctrưng tiêu biểu trong phong cách văn xuôi Kim Lân, luận văn góp phần khẳngđịnh bản sắc và tầm vóc nghệ thuật các sáng tác của Kim Lân Đồng thời thấyđược những đóng góp cụ thể của Kim Lân đối với sự phát triển của nền vănxuôi Việt Nam hiện đại

7 Cấu trúc luận văn

Tương ứng với những nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, ngoài các phần

Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển

khai trong 3 chương:

Chương 1 : Một số vấn đề lí thuyết về phong cách nghệ thuật của nhà

văn và vị trí của Kim Lân trong nền văn học Việt Nam hiện đại

Chương 2 : Phong cách văn xuôi Kim Lân thể hiện trên các phương

diện thuộc nội dung sáng tác

Chương 3 : Phong cách văn xuôi Kim Lân thể hiện qua một số phương

diện thuộc hình thức nghệ thuật

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT

CỦA NHÀ VĂN VÀ VỊ TRÍ CỦA KIM LÂN TRONG NỀN VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Vấn đề phong cách văn học

1.1.1 Khái niệm phong cách văn học

Trong hệ thống khái niệm khoa học ngôn ngữ, phong cách là một trong

số những khái niệm có nhiều hướng kiến giải khác nhau Xuất phát từ nhữngđiểm nhìn khác nhau và đối tượng khác nhau, đã có tới hàng chục định nghĩa

về phong cách học

Trước hết, không nên đồng nhất hai khái niệm phong cách và phong

cách học Theo nhà nghiên cứu Hữu Đạt trong cuốn Phong cách học với việc

dạy văn và lí luận phê bình văn học thì : “Phong cách không hoàn toàn là

thuật ngữ của phong cách học Nó được dùng ở nhiều địa hạt nghiên cứu khácnhau và cả trong giao tiếp đời thường” [8; 14] Và vì “thuật ngữ phong cách

của chung nhiều địa hạt khác nhau”, theo tác giả, những cách dùng thuật ngữ

“phong cách” ở các ngành khoa học, nghệ thuật khác nhau cũng không giốngnhau: “Trong lí luận văn học, thuật ngữ phong cách được dùng để chỉ đặcđiểm sáng tác của nhà văn hoặc của nhiều nhà văn cùng một trào lưu Trongnghiên cứu văn hóa, phong cách thường dùng để chỉ những đặc điểm văn hóamang tính dân tộc, thời đại : phong cách truyền thống, phong cách dân tộc,phong cách Á Đông Trong điêu khắc, hội họa, phong cách được dùng để biểuthị một cách thức : phong cách tả thực, phong cách phục hưng… Trong nghệthuật biểu diễn, phong cách được dùng để chỉ đặc điểm về nghệ thuật trìnhbày : phong cách biểu diễn dân gian, phong cách chèo… Tác giả nhận định :

“Phong cách học mà chúng ta nghiên cứu thực chất là phong cách học ngônngữ Đó là bộ môn khoa học nghiên cứu những đặc điểm và phong cách sửdụng ngôn ngữ trong những hoàn cảnh giao tiếp cụ thể Nó liên quan trực tiếptới sáng tác văn học” [8; 15] Nhà nghiên cứu Đinh Trọng Lạc trong cuốn

Phong cách học tiếng Việt lại đưa ra một cách hiểu khá súc tích về khái niệm

phong cách học : “Phong cách học được hiểu là khoa học về các qui luật nói

và viết có hiệu lực cao Nói và viết có hiệu lực cao nghĩa là ngôn ngữ, phảiđặt dưới tính chính xác, tính đúng đắn và tính thẩm mĩ trong mọi phạm vihoạt động của giao tiếp xã hội.” [25; 3] Tóm lại, đã có nhiều cách hiểu khác

nhau về khái niệm phong cách học Song trên thực tế, các nhà nghiên cứu đềuthừa nhận sự tồn tại của một khái niệm phong cách trong sử dụng ngôn ngữnói chung và trong văn chương nói riêng Dựa vào đối tượng, nhiệm vụ, nộidung và phương pháp nghiên cứu, đã xuất hiện nhiều cách phân loại phongcách học khác nhau Dựa vào sự giống nhau giữa lí thuyết và sự ứng dụng,các nhà nghiên cứu đưa ra : phong cách học lí thuyết, phong cách học thựchành [25; 32] Xuất phát từ sự đối lập giữa cái phổ quát cho các ngôn ngữ vàcái riêng cho từng ngôn ngữ, từ sự đối lập giữa cái chung cho cộng đồng vàcái riêng ở một cá thể, S.Bali đã chia phong cách học ra các loại : phong cáchhọc đại cương, phong cách học ngôn ngữ dân tộc, phong cách học lời nói cánhân [25; 32] Nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử… lại chia khái niệmphong cách thành hai phạm trù khác nhau, đó là : phong cách học ngôn ngữ

và phong cách học nghệ thuật [16; 212] Trong khuôn khổ luận văn này,chúng tôi không đi sâu vào việc tìm hiểu các loại phong cách, khái niệm

“phong cách” mà phạm vi đề tài đề cập tới thuộc nhóm phong cách nghệthuật Tức là nhóm phong cách gắn liền với những tác giả, tác phẩm cụ thể

1.1.2 Phong cách nghệ thuật nhà văn

1.1.2.1 Các quan niệm khác nhau về phong cách nghệ thuật của nhà văn

Xung quanh vấn đề phong cách nghệ thuật của nhà văn, đã từng tồn tại

nhiều quan niệm khác nhau Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát

triển văn học, B Khravchenco đã đưa ra nhiều định nghĩa về phong cách nhà

văn tiêu biểu cho nhiều quan niệm khác nhau Chẳng hạn, D.Likhachev,V.Turbin, V.Kôvalev, L Novichenco, R.Yakobson… Khravchenco cho rằng:các định nghĩa này xòe ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách nhà văn

là một phạm trù lịch sử, thẩm mĩ rộng nhất, bao quát nhất Cuối cùng,Khravchenco nêu lên định nghĩa khái quát của riêng mình : “Nếu như dùngmột công thức vắn tắt thì phong cách cần phải được định nghĩa như thi phápbiểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết

phục và thu hút độc giả” Còn Raxun Ganzatov trong cuốn Đaghestan của tôi, trong mục bút pháp đã cho rằng : “Dù bài thơ thể hiện ý tứ độc đáo đến đâu,

nó cũng nhất thiết phải đẹp, không chỉ đơn giản là đẹp mà còn đẹp một cáchriêng Đối với nhà thơ, tìm cho ra bút pháp của mình và thấy được mình -nghĩa là trở thành nhà thơ” Nhấn mạnh khía cạnh dấu ấn của phong cách làm

nên bản sắc riêng của nhà văn, Phương Lựu trong cuốn Từ điển văn học, cho

rằng : “Phong cách từ chỗ độc đáo mang phẩm chất thẩm mĩ cao được kếttinh trong sự sáng tạo của nhà văn Không phải bất cứ nhà văn nào cũng tấtyếu có phong cách Chỉ cần lặp đi lặp lại đã gọi là đặc điểm, nhưng phong

cách đòi hỏi sự bền vững, không chấp nhận sự chóng phai mờ nhưng phải là

sự lặp đi lặp lại một cách đổi mới” Trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác

giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên đã địnhnghĩa : “phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ chỉ sự thống nhấttương đối ổn định của hệ thống hình tượng của các phương tiện biểu hiệnnghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tácphẩm, trong trào lưu văn học, trong văn học dân tộc” Các tác giả trên cũngcho rằng không nên đồng nhất hai khái niệm phong cách nhà văn và phươngpháp sáng tác của nhà văn : “Phong cách khác phương pháp sáng tác ở sựthực hiện cụ thể trực tiếp của nó Các dấu hiệu phong cách dường như nổi lêntrên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và có thể tri giácđược của tất cả mọi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật” [16; 70-71] Lại

Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học xem phong cách nghệ thuật của nhà

văn là : “Khái niệm chỉ những nét chung, tương đối bền vững của hệ thốnghình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắcsáng tạo của một nhà văn” Như vậy, cũng như khái niệm phong cách, vấn đềphong cách nghệ thuật của nhà văn cũng có nhiều ý kiến, nhận định khácnhau, nhưng nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã thừa nhận phong cách nghệ

thuật của nhà văn thể hiện thông qua các tác phẩm, biểu hiện cụ thể trên nhiềukhía cạnh, phương diện cụ thể.

1.1.2.2 Biểu hiện phong cách nghệ thuật của nhà văn

Trong quá trình sáng tác, mỗi nhà văn có một cách tiếp cận hiện thựcriêng và có những thủ pháp, cách thức sáng tạo riêng để thổi hồn cho nhữngđứa con tinh thần của mình Điều này góp phần hình thành phong cách củamỗi nhà văn Tuy nhiên, phong cách là một biểu hiện của tính nghệ thuật, vìthế không phải bất cứ nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ những nhà văn cótài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Như vậy nói tớiphong cách của nhà văn là nói tới những nét riêng, độc đáo, mới lạ, nổi bậtcủa nhà văn, giúp cho người đọc nhận ra diện mạo sáng tác của nhà văn,không lẫn với các nhà văn khác Những đặc điểm tư tưởng nghệ thuật độc đáotrong phong cách của nhà văn có ý nghĩa thẩm mĩ và có tính chất ổn định tạo

ra diện mạo tinh thần riêng của nhà văn đó Ta có thể nói tới phong cách nghệthuật của Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương, của Xuân Diệu, HuyCận, Nam Cao, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng… Bởi, ở những nhà văn này

đã có những đặc điểm nghệ thuật để người đọc có thể hình dung ra được chândung nghệ thuật của họ Hơn thế, việc tiếp nhận những nét độc đáo trong sángtác của họ như tiếp nhận một phẩm chất thẩm mĩ - nghệ thuật Tóm lại, phong

cách nghệ thuật của mỗi nhà văn phải có những điểm độc đáo, mới lạ khôngthể lẫn với ai dù cho nhiều nhà văn cùng sáng tác về cùng một đề tài, chủ đề;những nét độc đáo ấy phải có tính ổn định, có ở hầu hết các tác phẩm, đó chính

là yếu tố giúp chúng ta nhận ra nét chủ yếu trong phong cách của nhà văn; cái

ổn định phải luôn đổi mới, nghĩa là cái ổn định trong nó phải có cái mới, khônglặp lại Cuối cùng, phong cách nghệ thuật của nhà văn mang phẩm chất thẩm

mĩ ở chỗ nó mang tới cho người đọc một sự hưởng thụ thẩm mĩ cao

Phong cách nghệ thuật của nhà văn được nhận diện, xem xét thông quachủ yếu từ tác phẩm của nhà văn Nó bộc lộ sinh động, rõ nét trong toàn bộcác nguyên tố cấu thành tác phẩm như : đề tài, chủ đề, tư tưởng, kết cấu, nhânvật, chi tiết, tình huống, cốt truyện, ngôn từ, phương thức trần thuật… Ởphương diện nào, nhà văn cũng có thể chứng tỏ dấu ấn cá tính sáng tạo củamình, tức là bộc lộ phong cách nghệ thuật Nhà văn tạo cho mình một phongcách tức là đã tạo cho mình một chỗ đứng trong văn học Các phong cáchcàng đa dạng, phong phú, nền văn học càng phát triển Ngược lại, nền văn họckém phát triển là nền văn học không hội tụ được những phong cách cá nhânđộc đáo Với toàn bộ sự nghiệp sáng tác của mình, ở hai chặng đường sáng tác,

cơ bản là trước Cách mạng Tháng Tám và sau Cách mạng Tháng Tám, có thể

khẳng định Kim Lân đã để lại dấu ấn rõ nét trong nền văn học Việt Nam hiệnđại bằng tài năng và phong cách nghệ thuật văn xuôi độc đáo của mình.

1.2 Các chặng đường sáng tác của Kim Lân

1.2.1 Chặng trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945

Kim Lân bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình bằng một truyện ngắn đầu

tay có tính chất tự truyện : Đứa con người vợ lẽ (1942) Truyện kể về nỗi đói

nghèo của một thanh niên tự cảm thấy kiếp sống của mình là sống thừa KimLân viết tác phẩm này từ khi còn là người thợ sơn guốc mới hơn 20 tuổi.Theo lời kể của Kim Lân : “Tôi không được học đến nơi đến chốn Đang họclớp nhất ở trường huyện thì bố tôi mất, tôi bỏ nhà xuống Hải Phòng tìm việclàm, không được, lại quay về làng Tôi đi học nghề sơn guốc của một ông họa

sĩ làng bên Trong sự rẻ rúng của gia đình (tôi là con trai người vợ ba của cụ

thân sinh), nhiều bạn bè đồng học vẫn đi, về, đèn sách nhởn nhơ, tôi buồn bực

vô cùng Đúng ra là tự ái Tự nhiên tôi nhìn xung quanh thấy nhiều sự nhăngnhít, vô lí mà nhất là lòng ham viết, thích viết của tôi lại càng được nung nấu”[45; 262] Như vậy, Kim Lân tìm đến với nghiệp viết với động cơ sáng tácban đầu là : “đòi cho mình một nhân phẩm, một chỗ đứng trong cuộc sốngnhỏ bé, quanh quẩn của quê hương” [3; 393] Trong sáng tác đầu tay củamình, dẫu ngòi bút chưa phản ánh được những vấn đề có ý nghĩa hiện thực

thật sâu sắc, nhân vật xây dựng chưa thật điển hình, song đó là sự khởi đầu, làđộng lực thúc đẩy nhà văn tiếp tục dấn thân vào nghiệp viết Dường nhưnhững trắc trở, lận đận trong cuộc sống đời tư đã khiến cho Kim Lân trở nênnhạy cảm với mảng đề tài xã hội ngay trong thời kì đầu cầm bút Nhữngtruyện ngắn tiếp theo, Kim Lân tiếp tục thử sức mình ở mảng sáng tác này với

các tác phẩm : Cô Vịa (1942), Đứa con người cô đầu (1942), Người kép già (1943), Nỗi này ai biết (1944) Ngoài truyện Nỗi này ai biết kể về những tình

cảm yêu đương của tuổi trẻ có khuynh huớng thiên về cảm hứng lãng mạn

Đề tài này không thấy xuất hiện trở lại trong các sáng tác sau của Kim Lân, có

lẽ do nhà văn ý thức được đây không phải là “sở trường”, là “vùng thẩm mĩ”

của mình Trong những tác phẩm : Cô Vịa, Người kép già, Kim Lân bày tỏ sự

quan tâm tới cuộc sống bất hạnh, mỏi mòn, lay lắt của những người lao độngnghèo trước cách mạng Trong mạch cảm xúc về những mảnh đời khổ đau ấy,Kim Lân chú ý nhiều tới số phận hẩm hiu của những người phụ nữ Cô Vịatrong truyện ngắn cùng tên là một trong những người phụ nữ như thế Cô Vịa

là người chịu nhiều thiệt thòi, bất hạnh, thiếu thốn tình cảm gia đình từ nhỏ,

mẹ mất sớm, cha lấy mẹ kế, cô phải gồng mình sống kiếp "mẹ ghẻ conchồng" bị hành hạ khổ sở "dưới quyền độc ác của người mẹ kế” Năm mườituổi, nỗi đau lớn ập lên đời cô khi người cha, chỗ dựa tinh thần của cô, cũng

rời bỏ cô sau một trận ốm ngã nước nơi rừng thiêng nước độc Từ đó, cô bịhành hạ “da diết mấy ngày, cơm ăn không đủ no, ngủ không tròn giấc” Nhờ

có ông anh họ đem về cưu mang, ngỡ cuộc đời cô sẽ bớt phần hẩm hiu khi côcũng có một gánh hàng xén nho nhỏ, đủ để nuôi sống qua ngày với ước mơbình dị về một mái ấm gia đình Nhưng cuộc đời cô lại tiếp tục gặp phải bấthạnh khi cô rơi vào bẫy tình của một kẻ sở khanh Cô bị tước đoạt tuổi xuântrở nên thân tàn ma dại "mắt trắng giương lên giờ lại nhìn xuống… cái váy đụpcũn cỡn hở mấy vết chó cắn Nước vàng rỉ ra loang lổ đọng lại trên cặp chângân guốc" [27; 25] Con đường tìm đến hạnh phúc tắt ngấm, cô trở nên điêndại, bộ dạng lôi thôi, tàn tạ, miệng nghêu ngao hát : "ăn mày là ai ? ăn mày là

ta, đói cơm rách áo hóa ra ăn mày" [27; 25] Truyện kết thúc trong cái chết tộinghiệp của cô Vịa trên con đường tìm kiếm hạnh phúc

Bên cạnh những trang viết về cuộc sống mòn mỏi, lay lắt, bất hạnh củanhững người lao động nghèo, những thân phận dưới đáy xã hội thời kì trướcCách mạng Tháng Tám, Kim Lân cũng thể hiện cái nhìn cảm thương nhânhậu đối với những con người tài hoa, phận bạc, thất cơ lỡ vận Tiêu biểu trong

số đó là thân phận éo le, đáng thương của ông Trạch trong truyện ngắn Người

kép già Một thời, người nghệ sĩ tài hoa sắc sảo sống nhờ ánh đèn sân khấu.

Thời gian trôi đi, nghệ thuật tuồng trở lên lạc hậu với thời cuộc Sau những

tháng ngày nay đây mai đó, người kép già sống trơ trọi, cô đơn trong sự hoàiniệm về một quá khứ rực rỡ ngày nào Để rồi cuối đời, ông đành thu mìnhđón nhận lòng thương hại của người cháu họ : "như biết thân biết phận, ôngchỉ thậm thụt trong gian buồng lụp xụp, ẩm thấp, trong ánh sáng leo lét ánhdầu lạc như thân phận bé nhỏ sắp tàn của ông” Cũng viết bằng cảm hứng

hiện thực, truyện Cơm con (1943) viết về chuyện người con trai trưởng - Cả

Anh và vợ đối xử tàn tệ với người bố già Sau khi vợ chết, cụ Nhiêu đã hi sinh

cả thời trai trẻ để nuôi nấng hai anh em Cả Anh khôn lớn : "Một mình cụ muarau bán hành, buôn đấu bán thúng, thôi thì xoay xỏa đủ vành Anh em trong

họ khuyên cụ lấy thêm vợ hai, trước nữa là có người đỡ đần công việc, sau làvui thú cảnh già Nhưng cụ Nhiêu thương con "Biết rằng người ta có thựcthương con mình không, hay lại tan cửa nát nhà" nên cụ không dám tơ tưởngđến đường vợ lẽ con thêm làm gì” Để lấy lòng cụ, vợ chồng Cả Anh đã chuđáo ngày hai bữa cơm rượu, to nhỏ tỉ tê : "Thôi thì bố già rồi chả kiếm đượcnữa, ông cứ về ở với chúng con cho vui cửa vui nhà… Còn mấy mẫu ruộngđấy, chả trước thì sau cũng là của chúng con; nhưng ý con muốn ông cứ sangtên ngay cho chúng con thì vẫn hơn" [34; 550] Cụ Nhiêu bằng lòng vì cho lờicon là phải Nhưng trớ trêu thay, "sang tên mấy mẫu ruộng ấy cho Cả Anhđược ít lâu thì vợ chồng hắn ra ý khủng khỉnh với ông cụ ngay" [34; 51] Lúc

này Cả Anh trở mặt coi bố là "cái nợ", "ám" không cho hắn "ngóc đầu lênđược" Truyện kết thúc bằng tiếng thằng kề nhớn ra rả bài học về luân lí : "cha

mẹ nuôi a con bằng a giời bằng bể, con nuôi a cha mẹ con kể từng ngày" [34;553]

Như vậy có thể thấy, trong những truyện ngắn viết về đề tài xã hội thời

kì trước Cách mạng Tháng Tám, Kim Lân đã để lại trên văn đàn dấu ấn củamình trong cách tiếp cận hiện thực riêng khác với các nhà văn hiện thực cùngthời như : Nam Cao, Tô Hoài, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng Người đọc nhận

ra nét xuyên suốt, bao trùm những sáng tác của ông một niềm khát khaohướng thiện, một tấm lòng bao dung, nhân ái tràn đầy

Thời kì trước Cách mạng Tháng Tám, ngòi bút Kim Lân trở nên độc đáo

và hấp dẫn khi ông viết về những cái gọi là "thú đồng quê" hay "phong lưu

đồng ruộng" Đôi chim thánh là thành công đầu tiên của nhà văn ở mảng đề

tài này Một loạt tác phẩm của Kim Lân tiếp theo miêu tả rất thành côngnhững sinh hoạt văn hoá phong phú ở thôn quê Với ý thức trân trọng, nângniu các giá trị văn hoá cổ truyền, Kim Lân thực sự ấn tượng và muốn lưu giữnhững thú chơi lành mạnh, đậm đà bản sắc dân tộc Những truyện ngắn KimLân viết về môn vật vừa giúp bạn đọc thưởng thức một thú chơi dân dã củangười Việt, vừa để cổ vũ khích lệ cho môn võ cổ truyền của dân tộc Các tác

phẩm tiêu biểu là : Cầu đánh vật, (1943), Thượng tướng Trần Quang Khải

-Trạng vật Trong những truyện ngắn này, Kim Lân lấy cảm hứng từ đề tài lịch

sử, với tinh thần suy tôn những giá trị văn hóa dân gian đậm màu sắc dân tộc.Người đọc tìm thấy ở những tác phẩm trên cách khai thác truyện thông minh,tài hoa, kết hợp hài hoà giữa quá khứ và hiện đại, ngôn từ vừa trau chuốt vừagiản dị, bình dân, mang một vẻ độc đáo riêng

Sinh ra và lớn lên ở vùng quê Kinh Bắc, tâm hồn Kim Lân gắn bó máuthịt với vùng đất cổ kính này, gắn bó với từng cảnh vật, với mỗi con người,với những giá trị văn hoá tinh thần hàng ngàn đời của cha ông để lại Tình yêutha thiết, say mê đối với vùng quê Kinh Bắc thân thương vốn tiềm tàng chấtchứa bấy lâu nay trong tâm hồn ông, nay được thể hiện bằng những trang văntrong sáng, tự nhiên bằng những hình tượng nghệ thuật sống động Đọcnhững tác phẩm viết về đề tài những thú chơi thôn quê của Kim Lân thời kìtrước Cách mạng Tháng Tám, độc giả dễ dàng nhận ra "chất Kinh Bắc" tàihoa, tinh tế của nhà văn Ngoài những truyện ngắn viết về đánh vật, Kim Lân

đi sâu thể hiện những thuần phong mĩ tục qua những thú chơi thôn quê khác

như : nuôi gà chọi, trồng cây cảnh, thả chim bồ câu v.v… Các tác phẩm : Đôi

chim thánh, Chó săn, Con Mã Mái là những truyện ngắn thành công nhất viết

về đề tài này Trong những tác phẩm ấy, ta bắt gặp hình ảnh người nông dân

không chỉ biết "cày sâu cuốc bẫm" vì cơm áo hàng ngày mà họ còn có mộtđời sống tinh thần phong phú, lành mạnh Tiêu biểu là nhân vật Cả Chuẩn

trong truyện Con Mã Mái Cả Chuẩn là một nhà nho nghèo, yêu thích thú

chơi cây cảnh nhàn nhã thanh tao Tuy gia cảnh nghèo túng, chỉ có một

"mảnh sân nhỏ, ba gian nhà tranh lụp xụp" nhưng "bần thanh còn hơn phútrọc" Với bàn tay khéo léo, óc thẩm mĩ và tài sáng tạo, ông đã tạo nên "mộthòn non bộ sần sùi, gân guốc, cỏ tóc tiên mọc um tùm giữa một vẻ hoangvu… Nào ngư, tiều, canh, mục, nào Bá Nha, Tử Kì, tất cả ngụ một vẻ an nhànthư thái, gác đường danh lợi ra ngoài [34; 58]

Những nhân vật khác như Trưởng Thuận, Cụ Tú… trong những truyệnngắn viết về những thú chơi phong lưu đồng ruộng thực là những người nôngdân có tâm hồn nghệ sĩ Đọc những tác phẩm này, độc giả cũng có thêmnhững hiểu biết về vùng quê Kinh Bắc, một vùng đất cổ của người Việt vớibao di tích lịch sử, biết bao miếu mạo, đền đài cùng với những truyền thuyết,huyền thoại, cổ tích và những thú chơi văn hoá truyền thống

Tóm lại, dù viết về đề tài nào, đề tài về cuộc sống của những lớp người

“dưới đáy” hay về những thú chơi thôn quê, Kim Lân đã tạo dựng được diệnmạo, dấu ấn riêng của mình trên văn đàn lúc bấy giờ

1.2.2 Chặng sau Cách mạng Tháng Tám

Năm 1944, Kim Lân giác ngộ cách mạng, tham gia Hội Văn hoá Cứuquốc, trở thành bạn tri kỷ với những nhà văn đã thành danh như Nam Cao,Nguyên Hồng - những nhà văn của lớp người cùng khổ, "dưới đáy" Nhà văntâm sự : "Đề cương (Đề cương Văn hoá Việt Nam - tác giả luận văn ghi chú)

đã thấm vào chúng tôi… Do tiếp xúc, trao đổi nhiều, sáng tác của NguyênHồng đã ảnh hưởng tốt đối với tôi Tôi bắt đầu chuyển từ loại truyện phongtục, thú vui nông thôn sang loại truyện xã hội, những truyện có nội dung nhânđạo Đây là một bước ngoặt quan trọng trong đời sáng tác của tôi…" Ở chặngsáng tác sau Cách mạng Tháng Tám, ngòi bút Kim Lân đã mở rộng ra vớinhiều mối quan hệ xã hội mới Trong đó, làng quê Việt Nam, mảng đề tài mà

từ lâu Kim Lân đã hiểu biết khá kỹ lưỡng vẫn là "vùng thẩm mĩ" có "duyên"với ngòi bút nhà văn Tuy nhiên điểm khác biệt, dễ nhận thấy so với thời kìtrước Cách mạng Tháng Tám là vẫn viết về làng quê, về những người laođộng nghèo nhưng những vấn đề xã hội rộng lớn chưa thấy xuất hiện trongtruyện ngắn trước Cách mạng Tháng Tám thì nay đã xuất hiện trong nhiều tácphẩm Các vấn đề như : kháng chiến, tản cư, xây dựng hợp tác xã, cải cáchruộng đất… đã được thể hiện khá rõ nét và thành công trong các truyện ngắn :

Vợ nhặt, Làng, ông Cả Luốn gốc me, Người chú dượng, chị Nhâm, Bố con

ông gác máy bay trên núi Côi Kê…

Với bản lĩnh và kinh nghiệm của một cây bút truyện ngắn đã để lại dấu

ấn từ thời kì trước cách mạng, giờ đây, ông đã có những cái nhìn mới mẻ vềnhững thay đổi trên mọi phương diện của cuộc sống làng quê Việt Nam Phầnlớn truyện ngắn Kim Lân thời kì này thể hiện niềm vui hồ hởi, tự hào về sựhồi sinh của đất nước và xúc động trước cảnh vật của quê hương

Tác phẩm đánh dấu sự chuyển biến rõ rệt trong sáng tác của Kim Lân là

truyện ngắn Làng (in trên tạp chí Văn nghệ năm 1948) Kim Lân vốn sinh ra

từ nông thôn và rất gắn bó với không gian sống và làm việc của mình - làngPhù Lưu Nhà văn tâm sự : "Trước hết, phải nói rằng tôi là người rất gắn bóvới làng tôi (…) Đối với con người Việt Nam, làng xóm nuôi những conngười lớn lên bằng cả vật chất cũng như đời sống tinh thần Tình yêu của tôiđối với làng cũng như đối với cách mạng là nguồn cảm hứng sâu sắc nhất khitôi viết Làng" [45;270, 271] Nhân vật lão Hai trong tác phẩm này thực sựđiển hình về người nông dân vừa được cách mạng giải phóng, ý thức được

cuộc sống tự do, bình đẳng Có thể nói Làng là một trong những truyện ngắn

thành công nhất của Kim Lân thời kì sáng tác sau Cách mạng Tháng Tám xéttrên các phương diện nội dung, tư tưởng, nghệ thuật

Nhắc đến các tác phẩm của Kim Lân thời kì sau Cách mạng Tháng Tám,

không thể không nhắc đến Vợ nhặt Chất liệu để tác giả sáng tác nên truyện

ngắn này chính là những điều nhà văn mắt thấy, tai nghe về cuộc sống của giađình và của những người trong làng mình trước nạn đói khủng khiếp năm

1945 Trong một cuộc trả lời phỏng vấn sau này, nhà văn cho biết nhiều hơn

về xuất xứ của truyện ngắn Vợ nhặt Tác phẩm được rút ra từ tiểu thuyết Xóm

ngụ cư, được nhà văn viết còn dở dang trước Cách mạng Tháng Tám, 1945.

Tiểu thuyết Xóm ngụ cư đã được viết đến chương V, trong kháng chiến bị thất

lạc Sau năm 1945, Kim Lân viết lại dưới hình thức một truyện ngắn Viết vềnỗi khổ và cái chết mà cố ý khắc sâu ý tưởng : dẫu trong hoàn cảnh bi đát nhưthế nào con người vẫn khát khao hạnh phúc, vẫn tin vào sự sống, ánh sáng vàtương lai Kết thúc truyện là một kết thúc có hậu, một kết thúc mở : "Trong ócTràng vẫn thấy đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới" Những kiếp ngườinhư vợ chồng Tràng, bà cụ Tứ sẽ tìm được con đường tự giải phóng cho cuộcđời mình

Trong chặng sáng tác sau Cách mạng Tháng Tám, nếu Làng (1948) và

Vợ nhặt (1955) nhận được nhiều sự đề cao khen ngợi, khẳng định Kim Lân là

một cây bút có tầm thì Ông lão hàng xóm (1957) và Con chó xấu xí (1962) lại mang đến cho nhà văn không ít phiền toái, hệ lụy Bối cảnh của truyện Ông

lão hàng xóm là thời kì sau cải cách ruộng đất và sửa sai của Đảng Đoàn là

một cán bộ tham gia cải cách ruộng đất, trực tiếp chứng kiến những bi kịch,

những oan sai trong cái không khí "long trời lở đất" ở nông thôn miền Bắcsau năm 1954 Kim Lân đã tái hiện khá chân thực tâm tư của những ngườitrong cuộc Nhân vật Đoàn trong tác phẩm từng đi bộ đội ra sống vào chếttrong chín năm kháng chiến nhưng vẫn bị qui là Quốc dân Đảng, bị đấu tố, bịbắt làm kiểm điểm Trong cơn quẫn bách, có lúc Đoàn có ý định tự tử Nhưngmỗi lần nhìn sang ông lão hàng xóm, anh lại thấy cần phải suy xét lại hànhđộng của mình Ông lão hàng xóm vốn là một tay kép tuồng đã về già, sống

cô độc, làm nghề đánh cá Đêm về uống rượu làm bạn với con mèo và hátnhững tích tuồng cũ "Từ ngày cải cách ruộng đất bắt bớ, giam cầm nhữngngười hoạt động cũ trước đây, ông lão càng hay hát Hình như ông hát cho đỡquạnh hiu Hát để thấy rằng mình còn sống ở cuộc đời này và cuộc đời nàycũng còn nhiều ý vị đáng sống” Từ suy nghĩ, nhận thức ấy, nhân vật Đoàn đãquyết định viết đơn kêu oan "Đêm đã về sáng mấy ngôi sao nhấp nháy bênngoài cửa sổ lặn từ lúc nào Trong xóm, gà gáy dội lên một lúc rồi im hẳn.Đoàn lấy giấy bút ngồi viết đơn khiếu oan "[34; 248] Theo nhà văn thì

"Truyện này đã nói được sự thật không khí thời gian cải cách ruộng đất" và

"Đoạn kết truyện… đã mở ra một hướng thoát, một hi vọng cho nhân vậtcũng như người đọc" [45; 272]

Khác với Ông lão hàng xóm, truyện ngắn Con chó xấu xí được Kim Lân

sáng tác năm 1962 có sức nặng của triết lí nhân sinh, mượn chuyện con vật đểnói chuyện con người, chuyện xã hội Khi viết tác phẩm này, Kim Lân đãthực sự tâm huyết : "Viết truyện Con chó xấu xí tôi gửi gắm rất nhiều tâmhuyết của bản thân" [45; 275] Nhân vật trung tâm trong truyện là con Mực(chỉ được đặt tên khi nó đã chết) Đó là con vật tinh khôn và rất trung thành vớichủ đến lúc trút hơi thở cuối cùng Trong lúc đó, con người có thể rất tinh khônnhưng lại không trung thành (như nhân vật Nhược Dự - về sau đã “dính tê” viếtbáo, viết truyện chửi bạn, chửi kháng chiến) Theo lời kể của Kim Lân thì :

"Thực ra truyện "con chó xấu xí" và “chuyện chính trị" của Nhược Dự khôngliên hệ gì với nhau Nhưng tôi đã gắn nó gần nhau, phát triển cốt truyện cả haihướng để tạo thành sự đối sánh, liệu con người cơ hội, phản bội như Nhược Dự

đã bằng con chó xấu xí bị hắt hủi mà vẫn trung thành ấy chưa ?" [45; 275]

Có nhiều ý kiến lúc bấy giờ cho rằng Con chó xấu xí và Ông lão hàng

xóm có “vấn đề” trong cách nhìn đời, nhìn người Thậm chí, có ý kiến còn

cho rằng Kim Lân viết "bôi đen" thời đại bởi cách nhìn yếm thế, bi quan Chođến nay, cách nhìn nhận đánh giá về những vấn đề đặt ra trong các tác phẩmnày đã trở nên cởi mở, khách quan và toàn diện hơn

Trong các sáng tác của Kim Lân thời kì sau Cách mạng Tháng Tám,Kim Lân tiếp tục theo đuổi mảng đề tài về phong tục văn hóa Bên cạnh đó,nhà văn cũng thử sức mình ở mảng sáng tác viết cho thiếu nhi Điều dễ nhậnthấy là dù viết về đề tài nào ngòi bút Kim Lân cũng luôn hướng tới điều thiện,phát hiện và ca ngợi những con người lương thiện, giàu lòng bao dung, nhân

ái, mang trong mình lẽ sống công bằng Đó là anh chàng hiệp sĩ cháy bỏngmột ước mơ được trở thành "người" để đi khắp nơi "cứu khổ cho con người"nhưng phải đứng trước một thử thách mà mụ phù thuỷ hứa giúp chàng toạinguyện : "Chàng phải giết chết một cô gái lương thiện… giết chết một conngười, lại là một cô gái lương thiện để bản thân mình được hoá thân từ "gỗ"thành "người" ư, không thể được, không bao giờ nên… thà suốt đời làm hiệp

sĩ gỗ giúp đỡ những con rối, những chú khỉ nhỏ, những đồ chơi bé nhỏ mà

thân phận thường gặp nhiều khổ đau” (Anh chàng hiệp sĩ gỗ) Đó là nhân vật

cụ Cả Lẫm trong keo vật quyết liệt với đô vật tăm tiếng lừng lẫy Cản Ngũđang dùng miếng võ tuyệt chiêu chắc thắng, bỗng dừng tay chịu thua vì mộtnguyên cớ cao đẹp : "Đã là người đố vật mình, dù ở đâu, cũng là người dânViệt ta …Trong cái buổi đang còn nước mất, nhà tan này có nên vì hơn thuamột keo vật mà đánh một người nghĩa khí, một người vì dân, vì nước như ông

bác đây thành một người tàn phế, bỏ đi được không ? Được như vậy có thể

gọi là được, được không ?" (Ông Cản Ngũ).

Như vậy, nhìn lại cả hai chặng sáng tác trước và sau Cách mạng ThángTám của Kim Lân, có thể nhận thấy, Kim Lân đến với văn học bằng niềm say

mê và ý chí vượt lên số phận Ông viết văn với một tâm niệm chân thành : đòicho mình một chỗ đứng, một nhân phẩm trong cuộc sống quẩn quanh, bế tắc.Hầu hết các sáng tác của Kim Lân ở cả hai thời kì đều tập trung vào hai mảng

đề tài lớn : cuộc sống, tâm tư tình cảm của những con người nghèo khổ vànhững sinh hoạt văn hoá cổ truyền, những thuần phong mĩ tục ở nông thôn.Với tấm lòng của người vốn là "con đẻ" của đồng ruộng, Kim Lân đã hướngngòi bút vào cuộc sống và con người của quê hương Trước Cách mạngTháng Tám, Kim Lân tập trung phản ánh cuộc sống nông thôn cùng vớinhững thú vui, trò chơi phong tục nơi thôn dã như : thả chim, chọi gà, chósăn, đánh vật… Đây thực sự là những trang viết thể hiện rất rõ vốn hiểu biếtphong phú, tường tận của nhà văn về những giá trị văn hoá truyền thống SauCách mạng Tháng Tám, nhà văn ý thức hơn về trách nhiệm của mình đối vớicuộc sống và xã hội Ông tiếp tục viết về những cảnh đời khốn khổ, tội nghiệp.Đặc biệt, Kim Lân đi sâu vào thể hiện những thay đổi tình cảm, nhận thức, sựđổi đời của nguời dân nhờ cách mạng, những hoạt động phục vụ cách mạng rất