Phong cách nghệ thuật thơ nguyễn đình thi

Tất cả góp phần quan trọng vào sự vận động, phát triển của đời sống văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại nói chung.Trong hơn 60 năm cầm bút, Nguyễn Đình Thi đã để lại một khối lợng tác p

Vinh 2006 -Mục lục

Trang

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phơng pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 8

6 Cấu trúc của luận văn 8

7 Giới thuyết khái niệm 8

Nội dung Chơng Một : quan niệm nghệ thuật và hành trình sáng tạo thơ nguyễn đình thi 11

1.1 Quan niệm nghệ thuật 11

1.1.1 Về khái niệm quan niệm nghệ thuật 11

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi 12

1.1.3 Từ những quan niệm đến thử nghiệm 18

1.2 Hành trình sáng tạo thơ Nguyễn Đình Thi 22

1.2.1 Thơ Nguyễn Đình Thi trong kháng chiến chống Pháp 22

1.2.2 Thơ Nguyễn Đình Thi trong kháng chiến chống Mỹ 26

1.2.3 Thơ Nguyễn Đình Thi trong những năm sau 1975 31

Chơng hai : phong cách thơ nguyễn đình thi thể hiện qua việc tổ chức nội dung trữ tình 38

2.1 Cách chiếm lĩnh đề tài 38

2.1.1 Đề tài chiến tranh 38

2.1.2 Đề tài quê hơng đất nớc 46

2.1.3 Đề tài tình yêu 55

2.2 Hình tợng cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Đình Thi 64

2.2.1 Cái tôi ngời chiến sĩ cách mạng 65

2.2.2 Cái tôi lặng thầm, suy t, chiêm nghiệm 71

2.2.3 Cái tôi giàu tình thơng yêu 82

Chơng ba : Phong cách thơ Nguyễn Đình Thi thể hiện qua việc lựa chọn hình thức thể hiện 90

3.1 Thể thơ Nguyễn Đình Thi 90

3.2 Ngôn ngữ thơ Nguyễn Đình Thi 100

3.3 Hệ thống hình ảnh trong thơ Nguyễn Đình Thi 110

3.4 Giọng điệu thơ Nguyễn Đình Thi 119

Kết luận 134

Tài liệu tham khảo 138

Mở đầu

Bên cạnh công việc của ngời quản lý, Nguyễn Đình Thi không bao giờ xa rời công việc sáng tác Tài năng phát triển sớm và đa diện, ông vừa là ngời sáng tác, vừa là nhà lý luận phê bình, vừa là nhạc sỹ lại vừa là nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch ở lĩnh vực nào ông cũng có những thành công xuất sắc để lại dấu ấn tài hoa trong những tìm tòi sáng tạo Tất cả góp phần quan trọng vào sự vận động, phát triển của đời sống văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại nói chung.

Trong hơn 60 năm cầm bút, Nguyễn Đình Thi đã để lại một khối lợng tác phẩm khá đồ sộ thuộc nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau: 2 bản nhạc, 4 tập lý luận văn học, 10 vở kịch, 3 truyện ngắn, 4 tiểu thuyết và 6 tập thơ, trong đó nhiều tác phẩm đã trở thành sự kiện trong đời sống văn nghệ, một số tác phẩm có vị trí quan trọng trong nền nghệ thuật nớc nhà, nhận đợc sự yêu thích của đông đảo quần chúng

Riêng với thơ, lĩnh vực ông để nhiều tâm huyết, Nguyễn Đình Thi đã tạo một phong cách hoàn toàn mới mẻ, vừa kế thừa tinh hoa cổ điển của cha ông, vừa phát huy phẩm chất lãng mạn của Thơ mới, vừa tạo một cách t duy thơ hiện đại đậm chất trí tuệ vừa giàu cảm xúc Đúng nh nhận xét của Hoài Thanh: “Một tiếng thơ

đậm đà phong vị thời đại và quê hơng là một đóng góp tích cực làm cho nền thơ cách mạng trẻ tuổi của chúng ta thêm đa dạng” [47]

Thơ Nguyễn Đình Thi mang bản sắc riêng rõ nét, tạo dấu ấn sâu sắc trong nền thơ Việt Nam hiện đại Tuy đã có một số công trình, bài báo nghiên cứu về thơ

ông dới nhiều góc độ khác nhau, nhng cha có một công trình nào tập trung nghiên

cứu một cách toàn diện, hệ thống về phong cách nghệ thuật thơ Nguyễn Đình Thi Vì vậy nghiên cứu “Phong cách nghệ thuật thơ Nguyễn Đình Thi” là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa Thực hiện luận văn này chúng tôi cố gắng làm nổi bật những đặc điểm độc đáo trong phong cách thơ Nguyễn Đình Thi, để từ đó khẳng

định những đóng góp và vị thế của ông đối với nền thơ dân tộc

2 lịch sử vấn đề

2.1 Nguyễn Đình Thi là một nghệ sỹ đa tài Ông hoạt động trên nhiều lĩnh vực của đời sống văn hoá nghệ thuật Chính điều này đã thu hút sự quan tâm của d luận Ngay từ những tác phẩm đầu tiên của Nguyễn Đình Thi, ở mỗi thể loại, thậm chí có nhiều tác phẩm còn là hiện tợng gây nhiều tranh cãi găy gắt Trong số đó bàn về thơ Nguyễn Đình Thi là sôi nổi hơn cả

2.2 Những nghiên cứu về thơ Nguyễn Đình Thi qua các thời kỳ:

Nguyễn Đình Thi bắt đầu làm thơ vào những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp Thơ ông xuất hiện dới dạng thức thơ không vần đã trở thành một đề tài gây tranh cãi tại Hội nghị tranh luận văn nghệ Việt Bắc (9/1949) và Hội nghị kiểm thảo văn nghệ Nam Bộ (10/1951), mặc dầu lúc này tác giả mới cho in 4 - 5 bài, song Nguyễn Đình Thi đã bị chỉ trích khá gay gắt Nhìn chung cuộc tranh luận gồm hai ý kiến:

Loại ý kiến thứ nhất: Phê phán và chỉ trích khá gay gắt thơ không vần Nguyễn

Đình Thi: “trúc trắc, khô khan, từ ngữ quá tiết kiệm khó hiểu Thơ phải có vần, thơ không vần thì không phải là thơ Thậm chí có ngời còn cho rằng thơ Nguyễn Đình Thi là “nguy hiểm", và đòi "đuổi thơ Nguyễn Đình Thi ra khỏi thơ kháng chiến” [17,222]

Loại ý kiến thứ hai: thừa nhận thơ Nguyễn Đình Thi “có một tâm hồn thơ”,

“một điệu thơ khác với các điệu thơ khác”, “toàn bộ thơ anh Thi chứa đựng một

điều lạ”; Thế Lữ nhận xét thật ấn tợng: “Anh Thi có một hồn thơ mãnh liệt mà không dùng hình thức quen là muốn tìm cái mới” Tâm Trung cho rằng: “Thơ anh Thi có sức truyền cảm mạnh, chỗ này rung cảm, chỗ kia trí tuệ” Ngời bênh vực hơn cả là Nguyên Hồng: “Thơ anh Thi là một sự cần dùng, một sự tất yếu” “Thơ

anh Thi qua nhiều rung cảm khác nhau trong một bài Anh Thi tiêu biểu cho tâm hồn rộng rãi Tôi tin sẽ có những bài thơ kỳ diệu của dân tộc ở trong loại thơ đó” [17,216 - 227].

Nh vậy, qua hai loại ý kiến khác nhau ấy ta có thể thấy thơ Nguyễn Đình Thi

đã tạo ra một phong cách khác Đúng nh Xuân Thuỷ nhận xét: “Nhà thơ là ngời

“nhiều tài”, “nhiều thông minh”, thích tìm tòi những cái mới” [17,224] Đồng thời nhiều ý kiến đã chỉ ra những chỗ còn cha đợc của ông

Sau Hội nghị năm 1949 Nguyễn Đình Thi đã mạnh dạn nói lên suy nghĩ của mình: “Một thời đại mới của nghệ thuật bao giờ cũng tạo ra một hình thức mới [60,74] Tuy cũng thừa nhận sự "cha phải lúc của thơ không vần” (Đó là thời kỳ

đất nớc trong thời kỳ nóng bỏng của cuộc kháng chiến), song Nguyễn Đình Thi vẫn nghĩ: “Không có vấn đề thơ tự do, thơ không vần, chỉ có thơ thực và thơ giả, thơ hay và không hay, thơ và không thơ” [60,73]

Những thập niên 50, 60, 70 của thế kỷ XX:

Thời gian này ý kiến về thơ Nguyễn Đình Thi không sôi nổi nh cuộc tranh luận tại Việt Bắc mà có phần lắng lại Mặc dầu trong thời gian này ông cho xuất bản các tập thơ Ngời chiến sĩ (1956), Bài thơ Hắc Hải (1958), Dòng sông trong xanh (1974) Vào năm 1969 Nguyễn Xuân Nam trong bài: Thơ Nguyễn Đình Thi trên Tạp chí Văn học tháng 12/1969 nhận xét: “Ngay từ khi mới xuất hiện, thơ Nguyễn

Đình Thi đã mang một cảm xúc kín đáo với dáng dấp khác lạ”, “Thơ anh Thi ờng hàm súc” “Các bài thờng là những cảnh nọ liên quan đến cảnh kia, rồi từ bức tranh sẽ toát ra t tởng” “Thơ nh hoa lý hoa ngâu, ít sắc màu, dịu dàng thơm lâu” [17,230 - 246] Vào năm 1970 Phan Cự Đệ lại cho rằng: “Cảm hứng chủ đạo trong sáng tác thơ Nguyễn Đình Thi là cảm hứng về dân tộc và Tổ quốc” [11,49] Năm

th-1976 Hoài Thanh trên tuần báo văn nghệ ngày 03/01/th-1976 đã viết: “Tôi yêu cái nhìn và tấm lòng Nguyễn Đình Thi đối với đất nớc”, thơ Nguyễn Đình Thi : “trớc hết là nói với mình, nói chính mình” Những bài, thơ hay của Nguyễn Đình Thi là những “tiếng thơ đậm đà phong vị thời đại và quê hơng” [47]

Sang thập niên 80 nhiều ý kiến bàn về thơ Nguyễn Đình Thi, song tiêu biểu gồm: Tôn Phơng Lan, Chu Nga, Vũ Tuấn Anh Nếu nh Chu Nga cảm nhận thơ Nguyễn Đình Thi thiên về nội dung: “mãnh liệt trong tính chất và sâu sắc trong suy t” [34, 43] thì Tôn Phơng Lan lại nhận xét: “Nguyễn Đình Thi chủ trơng một lối thơ triết lý, nhằm hớng cho thơ đi vào suy nghĩ” [23, 289] Còn Vũ Tuấn Anh thì cho rằng: “Thơ Nguyễn Đình Thi có xu hớng phá thể” “Nhiều câu ở dạng suy tởng và độc thoại” “Sự phóng túng về hình thức và sâu kín về nội dung, hai điều

ấy Nguyễn Đình Thi kết hợp một cách khó khăn do đó có sự rời rạc trong ý thơ” [2, 200]

Vào những năm 1990 - 2000 có thêm hàng loạt bài nghiên cứu mang tính khái

quát về thơ Nguyễn Đình Thi: của Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Hữu Tá, Nguyễn Văn Hạnh, Vơng Trí Nhàn, Chu Văn Sơn, Mai Hơng, Hoàng Cát, Đỗ Minh Tuấn, Lê Thị Chính Các tác giả đều có khuynh hớng đi sâu tìm hiểu phong cách thơ Nguyễn Đình Thi Cùng đối tợng và phạm vi nghiên cứu, nhng mỗi tác giả đều có những cảm nhận khác nhau góp phần đánh giá và ghi nhận những đóng góp của Nguyễn Đình Thi đối với quá trình vận động của nền thơ hiện đại Việt Nam

Những nhận xét thiên về hình thức thơ Nguyễn Đình Thi:

Trần Hữu Tá cho rằng: “Tuy chững chạc trong thể thơ truyền thống (ngũ ngôn, thất ngôn, lục bát, mực thớc trong thơ 8 chữ), Nguyễn Đình Thi thích hợp với hình thức thơ tự do, phóng khoáng ” [46,39] Nguyễn Đăng Mạnh lại có cảm nhận:

“Mỗi chữ nh một giọt tâm hồn chắt ra từ đầu ngọn bút” [35,330] Đặc biệt Chu Văn Sơn góp thêm một tiếng nói “thanh toán” món nợ “oan ức” từ trớc tới nay mà Nguyễn Đình Thi phải chịu Theo Chu Văn Sơn “Nguyễn Đình Thi là một mầm cây vừa trổ ra không gặp thì, không thuận tiết” Ông đã “có cả một quan niệm có tính hệ thống về thơ”, đã “ơm trồng thơ không vần một cách có ý thức, thành cơ sở

lý thuyết, chứ không phải nh Thơ mới” Sự tìm tòi thơ Nguyễn Đình Thi để lại những ảnh hởng ở những lớp ngời sau và làm nên một diện mạo thơ của ta từ 1945 trở lại đây" [43,349] Mai Hơng qua 2 bài viết Nguyễn Đình Thi và nỗ lực cách

tân nghệ thuật [20,161] và Nguyễn Đình Thi từ quan niệm đến thơ [20,168] đã

khẳng định những “nỗ lực tiền khởi của tác giả trong nghệ thuật”, đặc biệt là những nỗ lực làm “thơ mới” Mai Hơng lại thấy: “Nguyễn Đình Thi không cầu kỳ

và không thích cầu kỳ” Lê Thị Chính trong bài Một vài đặc điểm ngôn ngữ thơ Nguyễn Đình Thi in trong Diễn đàn văn nghệ Việt Nam tháng 5 - 6/2000, cho

rằng thơ Nguyễn Đình Thi là: “Thơ trữ tình điệu nói, từ ngữ giản dị, giàu hình ảnh

và hàm súc, hình thức câu thơ phóng khoáng tự do” và đặc biệt “nhịp điệu là hình thức đích thực của thơ” [6,310-318]

Những nhận xét thiên về nội dung thơ Nguyễn Đình Thi:

Tôn Phơng Lan trong Tạp chí Văn học số 5 năm 1984 cho rằng: “Nổi bật lên

nh một điểm sáng xuyên suốt trong thơ Nguyễn Đình Thi là sự quan tâm đối với vấn đề hạnh phúc của con ngời, con ngời lao động, con ngời Việt Nam” [23,290] Còn Hoàng Cát trong bài Nguyễn Đình Thi nhà thơ hiện đại báo Giáo dục và thời

đại số 21 năm 1998 nhận xét: “Mọi sáng tác của Nguyễn Đình Thi, dù ở bất kỳ

lĩnh vực nào nhng đặc biệt là với thơ bao giờ ông cũng gắn chặt với nỗi buồn vui của nhân dân và đất nớc” [3,250] Hà Minh Đức khái quát: “Với quan điểm nhất quán về thơ, từ các tập Ngời chiến sỹ, Bài thơ Hắc Hải, Dòng sông trong xanh, đến Tia nắng rồi Trong cát bụi, cảm hứng lớn trong thơ Nguyễn Đình Thi tập trung về

cảm hứng cách mạng, đất nớc trong chiến tranh và xây dựng Trên cái nền đó là số phận, niềm vui và hạnh phúc của nhân dân theo năm tháng của cuộc đời” [17,21]

Và trong chuyên mục Cuối thế kỷ nhìn lại của Diễn đàn văn nghệ Việt Nam tháng

12/1999 Hà Minh Đức dành cho Nguyễn Đình Thi những nhận xét thật xác đáng:

“Thơ Nguyễn Đình Thi hoà hợp đợc với nhiều phẩm chất: anh hùng, tình ca, vừa sôi sục hùng tráng vừa thiết tha trữ tình”, “thơ ông có buồn nhng không bi luỵ, rất riêng t nhng luôn có ý thức gắn vào cuộc đời chung” [16, 9] Đặc biệt trong thời kỳ này Đỗ Minh Tuấn nhìn ra một Cõi tịch mịch trong thơ Nguyễn Đình Thi

[65,304] Tác giả bài viết cho rằng: “Thơ Nguyễn Đình Thi xuất hiện nh một quãng lặng trong sự chuyển tiếp giữa hai nền thơ, hai chơng bản giao hởng mà giai

điệu là cái Tôi và cái Ta và cả hai hoà cùng một bè trầm tao nhã của thơ cách

mạng và danh hiệu hiện đại dành cho nhà thơ Nguyễn Đình Thi là thoả đáng” [65,306].

Từ năm 2001- đến nay:

Năm 2001 khi tập thơ Sóng reo đợc Hội nhà văn cho xuất bản thì đến năm 2003

trên báo văn nghệ số 1+2, Vũ Quần Phơng cảm nhận: “Tập thơ thấm thía và trong

trẻo nỗi bâng khuâng của con sông sắp về tới biển, quyến luyến những bờ lau lách” “Vẫn bút pháp biểu tợng kín và tơi của Nguyễn Đình Thi, nhng giọng thơ thâm trầm nhỏ, ý thơ thành thật nh lời khấn của con ngời trớc cõi thiêng” [42].Ngày 18/4/2003 Nguyễn Đình Thi qua đời Trong niềm thơng tiếc vô hạn của một nghệ sỹ đa tài, cả cuộc đời cống hiến cho đất nớc, cho nền nghệ thuật cách mạng, rất nhiều nghệ sĩ và đông đảo công chúng đã bày tỏ niềm ngỡng mộ đặc biệt đối với Nguyễn Đình Thi, nhất là đối với thơ ông Vì lẽ đó năm 2004 nhân kỷ niệm một năm ngày mất của Nguyễn Đình Thi nhà xuất bản Hội nhà Văn cho ra mắt cuốn: Nguyễn Đình Thi - Cuộc đời và sự nghiệp, mục đích để tỏ lòng biết ơn

một ngời trọn cuộc đời hi sinh và hiến dâng cho nền văn học nghệ thuật nớc nhà Trong đó có nhiều bài viết có những lời tặng cao quý đối với Nguyễn Đình Thi, tiêu biểu có Vũ Quần Phơng, Chu Văn Sơn, Đỗ Lai Thuý

Vũ Quần Phơng nhận xét: “Đến nay công chúng yêu thơ đã nhận ra và yêu mến cái vị riêng của thơ Nguyễn Đình Thi”, và đặc biệt “Nguyễn Đình Thi đã tạo ra một phong cách thơ hoàn toàn mới mẻ, vừa kế thừa tinh hoa thơ dân tộc, vừa tạo một t duy thơ hiện đại đậm chất trí tuệ và giàu nội tâm” [36,184]

Chu Văn Sơn bổ sung thêm: “Trong phần thành công nhất, thơ Nguyễn Đình Thi tạo ra một điệu mới, nh tiếng reo trong lặng lẽ, tấu lên một thứ nhạc mới, trầm lắng và rung ngân” [44,100]

Còn Đỗ Lai Thuý nhấn mạnh: “Thơ Nguyễn Đình Thi là cái mốc lớn trên lịch trình đổi mới thơ sau 1945”, và tác giả lấy làm tiếc, vì “cái thời điểm một cánh én

có thể làm nên mùa xuân đã trôi qua cùng với 1949, và thơ Việt Nam lại nhỡ một chuyến xuân” [62]

2.3 Nhìn chung có thể thấy,các bài nghiên cứu phê bình trên đã nhìn nhận, đánh giá thơ Nguyễn Đình Thi dới nhiều góc độ : Từ một tác phẩm cụ thể, một tập thơ,

đến việc tìm hiểu toàn bộ sáng tác của nhà thơ để tìm ra nét phong cách riêng, giọng điệu riêng ở một số bài viết tìm hiểu về vấn đề phong cách thơ Nguyễn

Đình Thi, nhng vẫn cha tách thành một hệ thống độc lập, mà chỉ mới là phơng diện biểu hiện khi các tác giả đi vào khám phá nét đặc sắc thơ Nguyễn Đình Thi.Luận văn từ việc kế thừa các ý kiến của những ngời đi trớc, tiếp tục tìm hiểu mở rộng, phát triển và đi sâu tìm hiểu một cách có hệ thống về phong cách thơ Nguyễn

Đình Thi

3 đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Trong toàn bộ các tác phẩm của ông ở các thể loại, từ triết học đến âm nhạc; từ thơ đến tiểu thuyết, truyện ngắn; từ tiểu luận, bút ký đến kịch bản văn học luận văn chỉ tập trung nghiên cứu thơ của Nguyễn Đình Thi

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Toàn bộ sáng tác thơ của Nguyễn Đình Thi từ sau Cách mạng tháng 8 - 1945

đến lúc ông qua đời năm 2003, cụ thể gồm các tập thơ: Ngời chiến sĩ (1958), Bài thơ Hắc Hải (1960), Dòng sông trong xanh (1974), Tia nắng (1983), Trong cát bụi (1993), Sóng reo (2001) Tất cả đã in chung trong Tuyển tập thơ Nguyễn Đình Thi,

do Nhà xuất bản Văn học Hà Nội ấn hành và ra mắt năm 2001

4 Phơng pháp nghiên cứu

4.1 Tìm hiểu phong cách thơ Nguyễn Đình Thi Đặt tác giả trong những mối quan

hệ đồng đại và lịch đại để phân xuất những nét khu biệt, vì vậy luận văn này sử dụng phơng pháp so sánh

4.2 Nghiên cứu phong cách thơ Nguyễn Đình Thi không thể tách rời sáng tác của nhà thơ với hoàn cảnh lịch sử, nên luận văn sử dụng phơng pháp văn học sử

4.3 Để làm nổi bật những đặc điểm phong cách thơ Nguyễn Đình Thi, luận văn sử dụng các phơng pháp bổ trợ nh: thống kê, phân tích, tổng hợp

4.4 Ngoài ra, để khảo sát các yếu tố làm nên “Phong cách thơ Nguyễn Đình Thi”, luận văn còn vận dung thi pháp học.

5.2 Chúng tôi cũng hi vọng rằng, những t liệu và kết luận của luận văn sẽ góp phần vào việc giảng dạy thơ Nguyễn Đình Thi trong chơng trình Văn ở Trờng phổ thông

và nghiên cứu thơ Việt Nam hiện đại Đây cũng có thể xem là sự tiếp tục thể nghiệm cho sự nghiên cứu tác giả đơng đại ở góc độ phong cách

6 Cấu trúc của luận văn

- Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Tài liệu tham khảo Luận văn đợc triển khai trong 3 chơng

Chơng 1: Quan niệm nghệ thuật và hành trình sáng tạo thơ của Nguyễn Đình Thi.Chơng 2: Phong các thơ Nguyễn Đình Thi thể hiện qua việc tổ chức nội dung trữ tình

Chơng 3: Phong cách thơ Nguyễn Đình Thi thể hiện qua việc lựa chọn hình thức thể hiện

Chơng 1

Quan niệm nghệ thuật

và hành trình sáng tạo thơ của Nguyễn Đình Thi

1.1 Quan niệm nghệ thuật

Quan niệm nghệ thuật là một khái niệm phức tạp và có tính trừu tợng Chính vì vậy cho đến nay khái niệm “quan niệm nghệ thuật” vẫn cha đợc thống nhất

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt

nghĩa về thế giới và con ngời vốn có của hình thức nghệ thuật, bảo đảm cho nó có khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó”; là “cung cấp một mô hình nghệ thuật về thế giới có tính chất công cụ thể hiện cuộc sống”; là “cung cấp một

điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung của tác phẩm văn học cụ thể”; là “cung cấp một cơ sở để nghiên cứu sự phát triển tiến hoá của văn học” [18,273-274]

Theo các tác giả Lí luận văn học - Vấn đề và suy nghĩ: “Nói đến quan niệm

nghệ thuật là nói đến ý hớng của các nhà văn đến thế giới và con ngời ngay trong khi sáng tạo văn học Không có ý hớng này thì không thể có tiền đề để biến thế giới của vật - tự - nó thành thế giới của vật - cho - ta Cùng với ý tởng đó, nhà văn bộc lộ thái độ, trình độ nhận thức và cách lý giải của mình đối với thế giới và con ngời” [19,211-212]

ở tác giả nói trên, có những cách lý giải khác nhau, nhng về cơ bản đều thống nhất ở một điểm là: “khẳng định tầm quan trọng của “quan niệm nghệ thuật” trong hoạt động sáng tạo của các nhà văn và đề cao tính chủ thể của quan niệm nghệ thuật”

Trên cơ sở các ý kiến đó, chúng tôi hoàn toàn đồng ý với ý kiến cho rằng: quan niệm nghệ thuật “thực chất là cái nhìn của nhà văn về thế giới và con ngời” [10,22] Cái nhìn đó “thể hiện chiều sâu t tởng và sự nhạy bén của ngời nghệ sĩ”,

và biểu hiện qua một hệ thống những quan niệm thể hiện rõ t duy nghệ thuật của nhà văn, là hệ quy chiếu của tất cả các yếu tố trong quá trình sáng tạo của nhà văn nh: Đề tài, chủ đề, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ, hệ thống hình ảnh, thể loại

Đây chính là một trong những yếu tố là “nền móng, là xơng cốt của một thế giới nghệ thuật” Vì vậy khi nghiên cứu “phong cách nghệ thuật của một tác giả văn học không thể không đề cập đến quan niệm nghệ thuật của họ”.

1.1.1 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi

Quan niệm nghệ thuật của nhà văn không phải là những vấn đề lý thuyết có tính chất tiên nghiệm, giáo điều mà là một hình thái tinh thần cụ thể, nó nảy sinh

do sự cọ xát, va chạm một cách rất cụ thể giữa trí tuệ và tâm hồn ngời sáng tác với hiện thực khách quan Trong đó chủ thể đóng vai trò quyết định nên nó phong phú

đa dạng và phức tạp nh bản thân đời sống chủ thể của nhà văn vậy Nhng trong từng giai đoạn sáng tác hay trong cả hành trình sáng tạo của một nhà văn, thờng có một quan niệm chủ đạo chi phối mạnh mẽ tới tất cả những quan niệm khác, liên kết tất cả các quan niệm của nhà văn thành một chỉnh thể Quan niệm của Nguyễn

Đình Thi không nằm ngoài quy luật này Trong hơn 60 năm cầm bút, Nguyễn

Đình Thi không phải là không có những lúc tự mâu thuẫn, phủ nhận những quan niệm của mình trớc đó Khi nhìn lại tác phẩm của mình vào những năm đầu của cuộc Cách mạng tháng Tám, trong bài Qua những tháng năm cầm bút, ông viết:

“Cũng có những lúc tôi va chạm với những khó khăn do quan niệm xung quanh không thuận, nhng sự khó khăn nhất vẫn là ở chổ phải luôn đánh vật với những yếu kém của mình” [56,374] Nhng xét một cách toàn diện về cơ bản, quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi nói chung, thơ nói riêng đợc phát biểu khá hệ thống và rõ ràng trong bài Mấy ý nghĩ về thơ Điều này giúp cho ngời nghiên cứu

về thơ ông có một chỗ dựa đáng tin cậy trong lý giải đặc điểm về nội dung cũng

nh hình thức trong các tác phẩm của ông

Khi bàn về thơ, trớc hết ông nhấn mạnh: “Thơ là tiếng nói của tâm hồn” Theo

ông, “thơ phải có t tởng, phải có ý thức, nhng t tởng trong thơ là t tởng dính liền với cuộc sống, ở trong cuộc sống Mà đời sống ở đây đợc hiểu nh những hoạt động

mu sinh của sự sinh tồn Mà đó là sự sống của tâm hồn, là trạng thái tâm lí đang rung chuyển mạnh mẽ khác thờng” Cho nên, ông khẳng định: “Thơ là tiếng nói

đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn khi đua chạm với cuộc sống Tóe lên ở nơi giao nhau giữa tâm hồn với ngoại vật, trớc hết là những cảm xúc” [56,72].

Đi sâu hơn ông cho rằng: “Trong đời sống tâm hồn thì cảm xúc là quan trọng nhất, cảm xúc là yếu tố quyết định những yếu tố tâm hồn” Vì thế Nguyễn Đình Thi viết: “Cảm xúc là phần xơng thịt hơn cả của đời sống tâm hồn” Do vậy bí quyết truyền cảm của nhà thơ là cảm xúc mà đi thẳng vào sự suy nghĩ” [56,72].Quả là Nguyễn Đình Thi rất coi trọng cảm xúc, nhng cảm xúc ở đây là cảm xúc thực đợc khơi nguồn từ nguồn sống thực Ông đề nghị: “Nhà thơ ngày nay không

đi tìm cái viễn vông bên ngoài cuộc sống của con ngời thực”, cái thực cũng chỉ có

đợc khi nhà thơ xúc cảm thực, hồn nhiên, khi nhà thơ đối diện với chính mình

Ông không thích “Thơ nói ra tâm tình Nó phải nói ra cảm xúc: Tai nghe mắt thấy, mữi ngửi, tay sờ tức là cảm thế nào nói thế ấy” Nh vậy, qua thơ ông ngời đọc có thể hình dung rất rõ trạng thái cảm xúc của nhà thơ và cái hiện thực - đối tợng cảm xúc của ông Nguyễn Đình Thi đặc biệt nồng nàn trong cảm xúc về quê hơng, đất nớc, một đất nớc gian nan “Vất vả đau thơng, tơi thắm vô ngần” và rất đỗi tự hào:

“Đất nớc của những ngời áo vải - Đã đứng lên thành những anh hùng” “ Đất nớc

từ những năm đau thơng chiến đấu”, đã “Rũ bùn đứng dậy sáng loà” Ông đã dành những cảm xúc đằm thắm, thiết tha, cho những vùng đất, vùng quê nơi ông từng sống và gắn bó “Lòng ta nặng nghĩa quê hơng” Và đau xót trớc cái chết thảm th-

ơng của “em bé gái Vân Đình” trong buổi chiều chạng vạng, “Phố cháy chìm dần vào tối” sau trận giặc nhảy dù Nhng cũng có nét tơi vui, th thái trong một buổi chiều xuân: “Tôi đi nh nhảy múa - Trên cánh đồng lúa thơm - Mái nhà nào vàng rơm - Chiều quê hơng đẹp quá” Tất cả đều là cảm xúc thực, bật nảy “ở những nơi giao nhau của tâm hồn nhà thơ với ngoại vật” Chính vì vậy cho nên khi đọc thơ Nguyễn Đình Thi, đã đa ta đến với một thế giới cảm xúc, một điệu cảm xúc của riêng ông Đặc biệt cảm xúc đó đã đợc cá thể hoá cho nên thơ Nguyễn Đình Thi có

đợc cách nói riêng, ám ảnh ngời đọc, có sức truyền cảm mạnh và trực tiếp đến với ngời đọc đúng nh ông mong muốn: “Bài thơ là những lời diễn lên làm sống ngay lên một tình cảm, một nỗi niềm trong lòng ngời đọc”

Bên cạnh cảm xúc, thơ Nguyễn Đình Thi còn đặc biệt chú trọng đến vị trí của hình ảnh Nhng hình ảnh đó đợc khơi nguồn từ đâu, theo Nguyễn Đình Thi đó là nhờ cảm xúc Ông quan niệm: “Thơ không nói bằng ý niệm thuần tuý mà nói bằng hình ảnh”; Nhng hình ảnh thơ phải là những hình tợng sống động, “nó là sự nảy sinh cùng một lúc với t tởng nhuần nhuyễn với nhau nh hồn và xác” [56,74-75].

Nh vậy, do nhận thức đợc vị trí của hình ảnh là hết sức quan trọng nên trong thơ Nguyễn Đình Thi hầu nh “nói” bằng hình ảnh, và đầy ắp hình ảnh Vừa có những hình ảnh mang tầm vóc hoành tráng, mang âm hởng sử thi lại vừa mang nhiều hình ảnh nhỏ nhoi bình dị Song nhìn chung hình ảnh trong thơ ông không cầu kỳ, mĩ lệ khó tìm Hà Minh Đức nhận xét: “Nguyễn Đình Thi không quan tâm khai thác hình ảnh lạ Anh muốn mọi ngời chú ý đến cuộc đời quen thuộc mà mỗi lần lại có thể nhận ra một vẻ đẹp mới Đặc biệt hình ảnh trong thơ Nguyễn Đình Thi là hình ảnh thực Ông quan niệm: “Hình ảnh thực nảy lên trong tâm hồn khi ta sống một cảnh huống hoặc một trạng thái nào đấy Đụng chạm với hoạt động hàng ngày, tâm hồn tự nảy lên bao nhiêu hình ảnh nh tia lửa lóe lên khi búa đập vào sắt trên đe Ngời làm thơ lợm những tia lửa ấy, kết nên thành một bó sáng, nó là hình

ảnh thơ” [56,75] Nguyễn Đình Thi quan niệm nh vậy không phải thơ ông không

có hình ảnh ảo, nhng quả thật loại hình ảnh ảo này không nhiều Chúng chỉ xuất hiện trong những bài thơ gắn với cảm hứng lãng mạn bay bổng mang màu sắc lí t-ởng đẹp đẽ của thời đại Cái chú trọng nhất của Nguyễn Đình Thi vẫn là những hình ảnh thực Hình ảnh đó đợc ông thể hiện rất rõ: “Từ những cánh đồng lúa thơm, những mái nhà vàng rơm, nơi làng quê trù phú cho đến những cửa ô tíu tít gánh gồng chen nhau rộn ràng Đồng Xuân, Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Gai nơi phồn hoa đô hội; từ những ánh mắt trong trẻo của em gái, cho đến mắt ngời sáng láng vầng sao thắm tơi Tất cả đều là những hình ảnh thực, cụ thể nhng hết sức sống động

Không những thế ông còn nhấn mạnh thêm về hình ảnh: “Đó là hình ảnh còn

t-ơi nguyên, mà nhà thơ tìm thấy, bao giờ cũng mới mẻ, đột ngột lạ lùng Vì nhà thơ nhìn bằng con mắt của ngời đầu tiên Đó là những hình ảnh mới tinh cha có vết nhoà của thói quen'' [56,76]

Chính nhờ cái nhìn phát hiện này mà những hình ảnh chân thực ngoài đời vào tác phẩm của Nguyễn Đình Thi thờng gợi cảm giác vừa quen vừa lạ, vì vậy ông đã thổi vào mỗi hình ảnh một sự sống “Đó chính là những hình ảnh mới tinh cha có vết nhoà của thói quen” Tóm lại hình ảnh thơ là hình hài của cảm xúc, là sự định hình của những trạng thái tâm hồn Vậy đây là nội dung của thơ.

Khi đã có nội dung việc làm thơ chỉ còn là dùng chữ và tiếng để ngôn ngữ trạng thái đó mà thôi Nhng chữ ở đây đợc ông rất chú trọng “Chữ và tiếng trong thơ cần có một giá trị khác, ngoài giá trị ý niệm ngời chọn chữ và tiếng không phải chỉ vì ý nghĩa của nó Điều kỳ diệu của thơ là mỗi chữ ngoài ý nghĩa của nó bỗng phá tung mở rộng ra, gọi đến chung quanh những cảm xúc, những hình ảnh không ngờ, toả ra quanh nó một vùng sáng động đậy Sức mạnh của thơ là ở sức gợi ấy” [56,77-78] Ông còn diễn giải thêm: “Mỗi chữ nh một ngọn nến đang cháy, những ngọn nến ấy xếp bên nhau thành một vùng sáng chung ánh sáng không những ở đầu ngọn nến, nó ở tất cả chung quanh” [56,78] Khi tìm ra đợc ý nghĩa của chữ và tiếng Nhng chữ và tiếng ở đây đợc chọn ra theo tiếng gọi nào?

áp lực nào? Và ông trả lời đó là nhịp điệu: “Cái kỳ diệu của tiếng nói trong thơ, khả năng gợi ra quầng sáng lung linh bao quanh chữ và tiếng Có chăng ta tìm nó ở nhịp điệu rung chuyển của tâm hồn, là nhịp điệu của cảm xúc, là sự sống rung lên

ở mỗi hình ảnh”

Nếu dừng lại đây e chừng có sự nhầm lẫn giữa nhạc đợc tạo ra do vỏ âm thanh,

ông gọi thứ nhạc bên ngoài và thứ nhạc bên trong Ông nói : “Thơ còn có một thứ nhạc nữa, một thứ nhịp điệu của hình ảnh tình ý, nói chung là của tâm hồn” [56,79] Đó là nhịp thành hình của những cảm xúc hình ảnh liên tiếp hoà hợp vào những tiếng, những chữ gợi ra những ngân vang dài ngay những khoảng lung linh giữa chữ, những khoảng im lặng cũng là nơi trú ngụ kín đáo của sự xúc động Nhờ vậy ''thơ Nguyễn Đình Thi có sức gợi, sức mở trong tâm thế tiếp nhận tích cực, dân chủ của ngời đọc'' [20,35]

Trở lại với vấn đề nhịp điệu trong một đoạn khác, ông nhấn mạnh: “Mỗi thể thơ

có một khả năng, một thứ nhịp điệu của nó nhng nếu theo dõi những thời kỳ cả

lịch sử thì một thời đại mới của nghệ thuật thờng bao giờ cũng tạo ra một hình thức mới Thơ của một thời mới trong những buổi đầu ít khi chịu những hình thức

đều đặn cố định [56,80]

Những ý kiến của Nguyễn Đình Thi, về mặt lý luận cũng phù hợp với thực tiễn sáng tác của mình Nhiều bài thơ của ông đợc viết một cách tự do, không quá lệ thuộc vào vần điệu, không a sự nhịp nhàng của câu chữ ý tởng đó đã hình thành rất sớm trong những ngày đầu sáng tác của Nguyễn Đình Thi Điều đó cũng chứng minh rằng trong Hội nghị tranh luận về thơ của mình ở Việt Bắc vào năm 1949 tr-

ớc các nhà văn tên tuổi nh: Thế Lữ, Xuân Diệu, Xuân Thuỷ, Nguyên Hồng, Tố Hữu Nguyễn Đình Thi đã phát biểu rất thẳng thắn về hớng đi của sáng tác Đặc biệt với loại thơ không vần mà lúc đó nhiều ngời tỏ ra không mặn mà Nguyễn

Đình Thi nói rõ quan điểm của mình: “Khi bỏ luật lệ rồi, đủ cảm xúc tự nhiên thì

cứ nói thành vần cũng đợc, không thì thôi Nói nh lời nói thờng vậy Tôi mong muốn đi tới những câu thơ nh lời nói thờng mà đạt đến độ cảm xúc mãnh liệt Nếu cần nói một hơi dài dùng những câu dài, nếu hơi ngắn thì nói ngắn Những hình

ảnh thơ mới bây giờ tôi tởng tợng nó cần phải khoẻ, gân guốc, xù xì, chất phác, chung đúc tự nhiên Những bài thơ cũ, cùng một nhịp đều đều tôi không chịu đợc bài thơ chất phác kia động vào tâm hồn ta hơn” [17,227-228]

Rõ ràng quan niệm trên đây có một sự nhất quán từ nội dung đến hình thức Nó cho thấy Nguyễn Đình Thi khu biệt đợc một đặc trng quan trọng nhất, cốt lõi nhất của thơ Quan niệm ấy đã giải phóng thơ ra khỏi sự cầm tù của vần điệu trói buộc của luật lệ hà khắc Nó cũng cho thấy việc Nguyễn Đình Thi chủ trơng thơ không vần không phải chỉ là việc đột phá khâu hình thức chủ nghĩa! Việc tìm kiếm nhịp

điệu mới theo quan niệm trên đây rõ ràng đòi hỏi cảm xúc mới Điều này cũng khẳng định rằng: Nguyễn Đình Thi đã đứng lên đấu tranh cho quyền sống của một loại thơ mới, đồng thời đem lại cho thơ không vần một địa vị bình đẳng Đó là sự cách tân trong quan niệm cũng nh trong thực tiễn sáng tác của mình

Quả là, toàn bộ quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi trên đây đợc thể hiện một cách có hệ thống, có cơ sở, đã chi phối mạnh mẽ tới thực tiễn sáng tác

của ông Vì lẽ đó khi tìm hiểu thơ Nguyễn Đình Thi trớc hết chúng ta phải nắm vững hệ thống quan niệm trên để từ đó thấy đợc đặc sắc nghệ thuật thơ Nguyễn

Đình Thi Nếu quan niệm rằng: “Ngời đọc tìm hiểu nhà thơ là để hiểu một cách sống, không phải chỉ hỏi ý tởng nh một nhà triết học, mà hỏi cách cảm xúc, cách thơng, cách nhớ, cách giận, cách ghét nh với mọi ngời yêu” (Chế Lan Viên) [67,31] thì quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi đã thực sự đem đến cho ngời đọc một cách sống, cách sống đó không khó khăn phức tạp gì, nhng không

đơn giản để chuyển từ quan niệm thành suy nghĩ việc làm cụ thể Muốn hiểu đợc ý nghĩa này ta đi vào tìm hiểu quá trình từ quan niệm đến thực tiễn sáng tác của Nguyễn Đình Thi

1.1.2 Từ quan niệm đến thử nghiệm

Từ quan niệm nghệ thuật đến thực tiễn sáng tác là một công việc hết sức khó khăn của Nguyễn Đình Thi nhng bằng tất cả trí thông minh và sự hiểu biết , cộng thêm bản lĩnh của ngời luôn khát khao, tìm tòi, Nguyễn Đình Thi đã tiến hành một cuộc thử nghiệm hết sức táo bạo, mà không cực đoan

Nghiên cứu thơ Nguyễn Đình Thi thấy ông không tuyệt đối hoá thơ không vần, không chỉ đi theo tiếng gọi một chiều của thơ không vần Nói cách khác ông không hoàn toàn vứt bỏ, đào thải vần điệu Trong thực tế ông vẫn viết thơ có vần, nhiều nữa là khác Tuy nhiên, điều cần nói là những thử nghiệm của ông là loại thơ không vần ở đây cảm giác của Tố Hữu có thể xem là một cảm giác tiêu biểu của ngời tiếp nhận Tố Hữu cho rằng: “Toàn bộ thơ anh Thi chứa đựng một điều lạ

Đây là một điệu thơ khác của điệu thơ khác”[17,220]

Nét khác trên đây là ở chỗ ông giảm thiểu vần điệu đến mức tối đa, tức là ít quan tâm tới vần điệu và đặc biệt khai thác, phát huy nhịp điệu, nhất là nhịp điệu bên trong đến mức cao nhất Nhng một điều chúng ta cần phải biết: Việc giảm thiểu vần điệu không phải đến Nguyễn Đình Thi mới là ngời đầu tiên mà đã có trong Thơ mới Cụ thể trong bài Màu thời gian nổi tiếng của Đoàn Phú Tứ:

Duyên trăm năm đứt đoạn Tình một thuở của hơng

Hơng thời gian thanh thanh Màu thời gian tím ngắt.

Nhng phải đến Nguyễn Đình Thi việc theo đuổi ơm trồng thơ không vần mới

đ-ợc thực hiện có ý thức, thành cơ sở lý thuyết, khác xa với tính cách nghiêng về tự phát trớc đó Điều này cũng phù hợp với quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi rằng: “Vần là một lợi khí đắc lực cho sự truyền cảm nhng không phải hết vần

là hết thơ Khi làm thơ, thái độ của ngời làm là ghi lại cho đúng cảm xúc Nếu cảm xúc gặp đợc vần thì hay Nhng khi gặp gò bó thì hãy vợt lên nó đã” [17,227]

Khi không coi vần là yếu tố quan trọng của thơ, khi hình thức câu thơ dài ngắn là do mạch cảm xúc thì vấn đề còn lại với Nguyễn Đình Thi là làm sao khai thác, phát huy nhịp điệu ngôn ngữ đến mức cao nhất Và nhịp điệu đó chính là nhịp điệu bên trong, nhịp của tâm hồn Nói nh vậy, không phải Nguyễn Đình Thi không coi trọng nhạc ngoài tai - thứ nhạc đợc tạo nên bởi vỏ âm thanh của ngôn ngữ, bởi bằng, trắc Nhng việc tổ chức âm thanh vào hệ thống nhịp điệu nào đó phải do cảm xúc gọi ra Câu thơ “Sáng mát trong nh sáng năm xa” đợc viết toàn bằng thanh ngang và thanh sắc, tạo nên một chuỗi âm thanh trong trẻo để diễn tả cảm giác trong mát Nhng gặp khi cảm xúc buồn, sâu lắng, hoặc trong những suy

t chiêm nghiệm, câu thơ gợi ra một thanh trầm hết sức tự nhiên:

Một khoảng trời xanh kia Đâu phải chuyện đùa

(Một khoảng trời xanh kia)

Còn khi gặp tâm hồn vui, phơi phới thanh điệu thờng vang lên ở cung bậc cao:

Mùa thu nay khác rồi Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi Gió thổi rừng tre phấp phới Trời thu thay áo mới

Trong biếc nói cời thiết tha.

(Đất nớc)

Và nhiều khi nhiệp điệu bên ngoài đời sống là cơ sở để tạo nên nhịp điệu bên trong của cảm xúc Câu thơ “Hoa nghệ xôn xao nở tím hồng” của ông vừa toát lên tiếng nhạc “xôn xao” của hoa, lá, vừa có phần xúc động của thi sĩ trớc cuộc sống bất diệt, nên thơ, tơi đẹp của thiên nhiên.

Tuy nhiên, Nguyễn Đình Thi cũng đặc biệt chú trọng tới “sự hoà điệu” của tiếng nhạc trong thơ “Tiếng nói có nhịp điệu - nhịp điệu những âm thanh vật chất của tiếng nói con ngời, và nhịp điệu của những ý nghĩ, cảm xúc tình tự hoà quyện nối tiếp nhau” [57,9] Hay nói cách khác đó là sự hoà điệu giữa tình, ý, hình và sự

âm vang của lời và tiếng, chứ không phải sự phân chia về phơng diện tuyến tính của ngữ âm Sự hoà điệu đó vừa hữu hình vừa vô hình Đọc nhiều bài thơ đợc xem

là thành công của Nguyễn Đình Thi ta thấy “sự hoà điệu” này: Nhớ, Đất nớc, Buổi chiều Vàm Cỏ, Lá đỏ, Chia tay trong đêm Hà Nội, Tia nắng, Em gái Trờng Sơn

Các thế hệ ban đọc yêu thơ Nguyễn Đình Thi thờng hay nhắc đến những câu thơ

mở đầu bài Đất nớc, là một trong những đoạn tiêu biểu cho sự hoà điệu giữa tình,

ý và âm vang của “lời” và “tiếng”

Sáng mát trong nh sáng năm xa Gió thổi mùa thu hơng cốm mới Tôi nhớ những ngày thu đã xa

ở đây cái nhịp điệu man mác, cái nhịp vận động của hồn ngời đợc cất lên, đợc phổ vào nhịp thơ Có thể nói rằng toàn bộ khổ thơ nh một điệu hát của tâm hồn đ-

ợc tạo nên bởi: “sự hoà điệu của nỗi nhớ mùa thu, hơng cốm, một buổi sáng mát trong và gió ban mai của sáng năm xa và mùa thu đã xa rồi” Sự hoà điệu này cất lên thành “Nhịp điệu bên trong, nhịp điệu của tâm hồn, đó là cốt lõi của thơ”

Nhng nhịp điệu thơ không chỉ vang lên ở trong chữ, trong câu Nó còn vang lên

ở khoảng cách giữa những chữ, những dòng và lắng nghe từ khoảng “im lặng” ta

sẽ dễ dàng nhận thấy tiếng dội vang rất đa dạng và tinh tế trong thơ Nguyễn Đình Thi Nếu nh bài thơ Đất nớc là những tiếng dội trầm sâu thì trong bài Ngời Hà Nội

lại mang âm hởng hùng tráng Đặc biệt nếu trong bài Không nói đợc viết từ những

năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp tác giả đã vẽ nên nốt nhạc buồn mênh mang mà cố nén:

Dừng chân trong ma bay

Ướt đầm mái tóc

Em nhìn đi đâu Môi em đôi mắt Còn ôm đây Nhìn em nữa Phút giây Chiều mờ gió hút Em

Bóng nhỏ

Đờng lầy.

Thì trong bài Trên con đờng nhỏ tác giả thể hiện tiếng dội vang dịu dàng, tha

thiết, tiêu biểu là ở đoạn:

Anh yêu em mỗi ngày nh dòng suối mới

Và đêm thành cánh đồng sao cho anh lợm đầy tay Những nỗi vất vả thành niềm an ủi

Giọt nớc mắt thành giọt mặt trời Anh yêu em vậy thôi - Anh có em trong đời

Em niềm thơng của anh, lo lắng của anh Dòng sông không bao giờ yên của anh.

Và nhiều bài khác đi theo nhiều giai điệu khác nhau, tạo một sức lôi cuốn với ngời đọc

Cuối cùng ta cần thấy rõ âm vang trong thơ Nguyễn Đình Thi là âm vang của thơ trữ tình điệu nói, nên thơ khó ngâm Nó là thứ thơ để đọc, đọc bằng mắt, đọc lên nh khi ta nói, hoặc trên nền nhạc Nhiều bài thơ của ông, bề ngoài tởng nh văn xuôi, nhng bên trong đầy d vang của chất nhạc Thơ tự do, thơ không vần tạo cho

mỗi bài thơ của Nguyễn Đình Thi một vẻ đẹp riêng về nhịp điệu, một ấn tợng riêng

1.2 Hành trình sáng tạo thơ của Nguyễn Đình Thi

Để thấy mối quan hệ giữa quan niệm nghệ thuật và thực tiễn sáng tác của nhà thơ Nguyễn Đình Thi, không thể chỉ xem xét từng tác phẩm riêng biệt của ông,

mà còn phải nhận thấy sự nghiệp sáng tác của ông hơn 60 năm nh một hành trình

mà mỗi tác phẩm chỉ là một sự kiện, một mắt xích trong hành trình đó Hớng tiếp cận này sẽ cung cấp cho chúng ta cái nhìn tổng thể, là cơ sở quan trọng để đi sâu khám phá về mối quan hệ giữa quan niệm nghệ thuật và thực tiễn sáng tác, cũng

nh tìm hiểu từng vấn đề cụ thể trong toàn bộ sáng tác của nhà thơ

Do tác động của hoàn cảnh lịch sử và sự vận động trong ý thức của chủ thể nhà văn, hành trình sáng tạo thơ của Nguyễn Đình Thi có thể chia làm 3 giai đoạn: Thơ Nguyễn Đình Thi trong những năm kháng chiến chống Pháp; Thơ Nguyễn

Đình Thi trong những năm chống Mỹ cứu nớc; Thơ Nguyễn Đình Thi sau 1975

Sở dĩ có sự phân chia nh vậy vì thực sự qua mỗi giai đoạn chúng ta thấy thơ Nguyễn Đình Thi có những chuyển biến đáng kể Sự chuyển biến đó thể hiện ở các cấp độ: Đề tài, hình tợng nghệ thuật, thể loại, ngôn ngữ, hệ thống hình ảnh và giọng điệu ở những chơng sau của luận văn chúng tôi sẽ cố gắng chỉ rõ sự khác biệt ấy Nhng chúng tôi cũng xin lu ý rằng: Sự chuyển biến trong sáng tác thơ Nguyễn Đình Thi qua các chặng chỉ là sự chuyển biến mang tính tiếp nối, không phải là những bớc ngoặt đa thơ ông rẽ sang hớng đi khác mà đó là sự chuyển h-ớng tiến bộ hợp với xu thế thời đại lúc bấy giờ

Trong phần này chúng tôi chỉ xin đề cập đến những nét chung nhất của thơ

ông

1.2.1 Thơ Nguyễn Đình Thi trong kháng chiến chống Pháp

Trong những năm kháng chiến, ngời thanh niên tri thức say mê lý tởng đã đến với cách mạng với thơ, văn trong niềm tha thiết Trong cuộc sống với t cách là ngời chiến sĩ trên mặt trận văn nghệ nh ngời bộ hành không mệt mỏi trên chặng đờng dài, Nguyễn Đình Thi đã có những tìm tòi thể nghiệm trong thơ và đóng góp một phần quan trọng cho nền văn học mới

Vào những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, trong lúc một số nhà thơ lớp trớc đang chuyển mình với cách mạng thì Nguyễn Đình Thi đã đem đến cho thơ một tiếng nói mới với phong cách khác lạ Ông là nhà thơ cách mạng không quyến luyến với quá khứ tủi buồn nào Ông đến với thơ từ triết học và văn xuôi chính luận và đến với cuộc đời mới với những suy nghĩ hồn nhiên chân thật của tâm hồn Hơn đâu hết ông miêu tả cuộc sống trong vẻ tự nhiên dung dị của nó Chất thơ không cần tô điểm thi vị nhiều Chất thơ chính là sự bình dị mà hết sức gợi cảm

Trong thơ ông cái quan trọng nhất không phải tìm đến các hình ảnh lạ mà ông mong muốn ngời đọc chú ý tới cuộc sống quen thuộc mà mỗi lần có thể nhận ra một vẻ đẹp mới Một dòng sông quê hơng “Thuyền ngợc chồm trên sóng - Gió thổi phồng buồm nâu”, một bầu trời trong xanh “ Trời thu thay áo mới - Trong biếc nói cời thiết tha”, một con đờng núi “Lối mòn không dấu chân Dãi áo chàm bay múa” cho tới : "Những ngả đờng bát ngát - Những dòng sông đỏ nặng phù sa”

Và đất nớc đợc ông khái quát đẹp và nên thơ:

Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn Cánh cò bay lả rập rờn

Mây mờ che đỉnh Trờng Sơn sớm chiều

(Bài thơ Hắc Hải)

Đất nớc tuy đẹp nhng còn nhiều vất vả gian lao :

Quê hơng biết mấy thơng yêu Bao nhiêu đời đã chịu nhiều thơng đau

Mặt ngời vất vả in sâu

Gái trai cũng một áo nâu nhuộm bùn.

(Bài thơ Hắc Hải)

Và đất nớc qua những năm kháng chiến, ngời dân phải trải qua những năm tháng ác liệt của vùng đất giặc chiếm đóng “Ôi những cánh đồng quê chảy máu - Dây thép gai đâm nát trời chiều” Đất nớc Những vất vả của ngời phụ nữ trong

chiến tranh: “Suốt đêm trờng súng nổ - Em gánh con đi đâu?” Nh vậy, nỗi đau đất nớc bị chiến tranh tàn phá đã trở thành nỗi ám ảnh nặng nề, nhức nhối trong nhiều bài thơ của Nguyễn Đình Thi “Đau thơng” trở thành một trong chủ âm của những bài thơ và đất nớc trở thành điệp khúc bỏng rát trái tim ông Bên cạnh đó đất nớc

có truyền thống lịch sử bất khuất “Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất - Những buổi ngày xa vọng nói về” Và “Đất nớc của những ngời áo vải - Đã đứng lên thành những anh hùng” Bài thơ Đất nớc kết thúc bằng những hình ảnh chói lọi, kỳ vĩ với

giọng điệu tráng ca

Súng nổ rung trời giận dữ

Ngời lên nh nớc vỡ bờ Nớc Việt Nam từ máu lửa

Rũ bùn đứng dậy sáng loà.

Những câu thơ ấy đã khắc, tạc vào thời gian một bức tợng đài hoành tráng trong niềm tự hào sâu sắc về khí thế cách mạng vĩ đại và t thế vơn mình kì diệu của đất nớc trong thời đại mới

Nguyễn Đình Thi có ý thức chọn lọc những hình ảnh tiêu biểu để qua đấy thấy

đợc diện mạo của đời sống Trong khuynh hớng chung của thơ kháng chiến đang trở về gắn bó với hiện thực lớn của cuộc chiến đấu, Nguyễn Đình Thi đi sâu vào

đời sống chiến trờng Ông không tham chất liệu, không kể lể trong thơ, không miêu tả một đối tợng cụ thể nào, hình ảnh đợc chọn lọc và bố trí thoáng trong mạch cảm nghĩ làm điểm tựa cho những liên tởng Chính vì vậy cái thật của sự sống trong chiến tranh đợc hiện lên một cách sống động Đó là những khung cảnh sinh hoạt kháng chiến vừa có hình ảnh của cuộc đời cụ thể, vừa lắng sâu tâm tình Cuộc chia li "không nói", chiều hành quân qua đờng số 4, nỗi nhớ trong xa cách

của ngời chiến sĩ trong tấm lòng đồng đội, không khí chuẩn bị cho ngày mai ra trận, chiến sĩ Điện Biên - Bài ca lớn của chủ nghĩa anh hùng cách mạng "Ngời chiến sĩ" trong thơ Nguyễn Đình Thi trong những năm kháng chiến chống Pháp mang một vẻ đẹp riêng Tuy còn ít những nét khắc hoạ cụ thể nhng họ có một đời sống tâm hồn đẹp và tinh tế:

Gió cháy mặt ngời tử sĩ

áo rách phơi sờn tím lạnh (Lá cờ)

Nhng cũng đầy hi sinh gian khổ:

Ngày nắng đốt theo đêm ma dội Mỗi bớc đờng mỗi bớc hi sinh (Đất nớc)

Họ ra đi vì nghĩa lớn:

Còn một em bé rách Lòng ta vẫn bồn chồn (Chào)

Mặc dầu hết sức gian khổ, đầy sự hi sinh mất mát nhng hình ảnh ngời lính lại hiện lên thật là thơ mộng: “Giữa súng đạn ngổn ngang bờ núi - Đoàn quân nằm ngủ dới mây trời” Bài thơ viết cạnh đồn Tây và cũng đầy lạc quan: “Những tiếng

nói vang sông - Những mũ nan san sát - Một đoàn bộ đội đông Nắng chiếu mặt

đỏ hồng - Các anh cời ha hả” Trong tình yêu, dới ngòi bút của Nguyễn Đình Thi cũng đợc lí tởng hoá: Nh ánh sao sáng con đờng đi tới, tình yêu nh ngọn lửa sởi

ấm ngời ra trận Và cao hơn là tình yêu ấy hoà quyện vào tình yêu đất nớc: “Anh yêu em nh yêu đất nớc - Vất vả đau thơng tơi thắm vô ngần” Nhớ

Trong khung cảnh kháng chiến Nguyễn Đình Thi cũng có những áng thơ thể hiện những khung cảnh ác liệt:

Đất trời mờ sắt thép Chớp giật xé ngày đêm

Và có những khoảnh khắc:

Cỏ ngập vào lối bản cũ

Đoàn dân công bớc động trời khuya

Nhng rồi những âm vang đã báo hiệu một ngày mới bắt đầu:

Đàn sơn ca bay lên gọi sáng Tiếng hót vang trên cánh đồng

Trong thời kì kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Đình Thi đi vào đời sống chiến

đấu trong nhiều năm với t cách là ngời lính Thơ ông có những trải nghiệm của cuộc đời Đặc biệt ông đã đem vào thơ chất lí tởng và niềm mơ ớc Trong thơ Nguyễn Đình Thi thờng sử dụng yếu tố xác định kết hợp với cái không xác định Chính vì vậy bức tranh về cuộc sống không chỉ hiện ra ở một chiều Nó hiện ra ở nhiều góc độ khác nhau do đó hiện thực đợc mở ra thêm nhiều lớp mới Bài thơ

Đất nớc là một sáng tác hay tiêu biểu cho phẩm chất trên Chỗ mạnh trong thơ

Nguyễn Đình Thi là khả năng liên kết trên nhiều hình ảnh khác nhau về cuộc sống

Ưu điểm trên đã tạo cho thơ sức liên tởng giữa không gian và thời gian Đất nớc trong quá khứ với những ngời cha bao giờ khuất “Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất

- Những buổi ngày xa vọng nói về” Và với hiện tại trong đau thơng chiến đấu

nh-ng đã “Ngời lên nét mặt quê hơnh-ng” Đất nớc về nhữnh-ng ớc vọnh-ng tơnh-ng lai “Trán cháy rực nghĩ trời đất mới - Lòng ta bát ngát ánh bình minh” Đó là thế mạnh của Nguyễn Đình Thi trong việc khái quát hoá nghệ thuật Điều này đợc thể hiện rõ trong tập thơ Ngời chiến sĩ và sức khái quát nghệ thuật đó đợc rút ra từ những hình

ảnh bên trong

Thơ Nguyễn Đình Thi trong những năm chống Pháp là loại thơ gây ấn tợng cho

độc giả Sức mạnh của thơ Nguyễn Đình Thi vẫn là t tởng và tình cảm với những vấn đề về đất nớc, dân tộc trong chiến tranh, tuy cha có sức bao quát toàn diện giai

đoạn này nhng Nguyễn Đình Thi đã thể hiện phong cách độc đáo và sau này chúng

ta khó tìm thấy trong lớp nhà thơ trẻ

1.2.2 Thơ Nguyễn Đình Thi trong những năm chống Mỹ

Nếu trong cuộc kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Đình Thi đến với chiến trờng

ở độ tuổi còn tơi trẻ, thanh xuân thì những năm chống Mỹ cứu nớc, Nguyễn Đình

Thi đã ở vào độ tuổi 40, nhng vẫn hăng hái vợt Trờng Sơn đến với tiền tuyến lớn Ngời chiến sĩ cách mạng, ngời lính Điện Biên năm xa sẽ có bao cảm nghĩ về đất n-

ớc anh hùng trong suốt nhiều thập kỷ chiến tranh Tập thơ Dòng sông trong xanh

là những gì tác giả đã ghi lại về cuộc sống kháng chiến, trải qua bao thác ghềnh bão lửa mà vẫn còn là dòng sông trong xanh trôi giữa đôi bờ tơi đẹp

Bớc vào cuộc kháng chiến chống Mỹ thơ Nguyễn Đình Thi đã có những tìm tòi mới về nội dung cũng nh hình thức Nếu nh tập thơ Ngời chiến sĩ trong kháng

chiến chống Pháp ít vận dụng những yếu tố chính luận, mỗi bài thơ đều có ý thức khái quát hoá nghệ thuật và sức khái quát nghệ thuật thờng đợc rút ra từ những hình ảnh và những liên tởng bên trong thì trong những năm chống Mỹ cứu nớc, Nguyễn Đình Thi đã miêu tả nhiều lớp hình ảnh chân thực và màu sắc để nói về cuộc chiến đấu anh dũng của nhân dân ta Bài thơ Chia tay trong đêm Hà Nội là

một ví dụ tiêu biểu ở đó nhà thơ đã ghi lại đợc nhiều hình ảnh bình dị, quen thuộc

và lớn lao của thành phố Hà Nội trong đêm chiến tranh Thành phố trong cái nhìn của tuổi trẻ sắp lên đờng chiến đấu, càng trở nên gần gũi, thiết tha và đáng yêu:

Em đi bên anh trong đêm Hà Nội Qua những phố hè quen thuộc yêu thơng Dọc hàng cây ánh đèn pha cuốn bụi Từng đoàn xe cao xạ chạy rung đờng.

Trớc những thử thách đầy ác liệt của chiến tranh hình ảnh thành phố và con

ng-ời Hà Nội vẫn bình tĩnh kiên trung trở nên đẹp và lãng mạn hơn bao giờ hết:

Pháo đang bắn trời ngoại ô gió thổi

Đạn đỏ loè xa trong ánh trăng

Em đi bên anh tóc xoà bay rối Nhỏ nhắn vai em khoác súng trờng

(Chia tay trong đêm Hà Nội)

Niềm tự hào về dân tộc và về Tổ quốc cũng là cảm hứng chủ đạo trong thơ Nguyễn Đình Thi những năm chống Mỹ cứu nớc Trong bối cảnh ấy ông luôn có những xúc động mới Những câu thơ về đất nớc của Nguyễn Đình Thi nh luôn

luôn ẩn chứa một sự ngạc nhiên và đằng sau sự ngạc nhiên ấy là niềm tự hào khiêm tốn mà sâu xa về Tổ quốc và con ngời Việt Nam Nếu nh trớc đó 20 năm, tại mặt trận Điện Biên Phủ ông đã nhận ra thắng lợi của chiến dịch lịch sử này qua hình ảnh một đoá hoa nghệ “xôn xao nở tím hồng”, “khắp mặt trời đen trụi” thì trong kháng chiến chống Mỹ ông nhận ra ngày toàn thắng qua một chiếc lá đỏ:

Gặp em trên cao lộng gió Rừng lạ ào ào lá đỏ

Đoàn quân vẫn đi vội vã

Bụi Trờng Sơn nhoà khói lửa Chào em, em gái Trờng Sơn Hẹn gặp nhé giữa Sài Gòn.

Trong kháng chiến chống Pháp năm xa, ánh sao hoà với ánh đuốc Trong ngày vui thắng Mỹ hôm nay, màu lá rừng đã hoà cùng màu cờ, rực lên trời lửa Đất nớc trải qua cuộc trờng chinh mấy chục năm trời, phẩm chất anh hùng nh đã thấm vào, hoá thành vóc dáng mỗi ngời, để “em” hoá thành đất nớc quê hơng:

Em đứng bên đờng

Nh quê hơng Vai áo bạc quàng súng trờng.

(Lá đỏ)

Cũng nh trong cuộc hành trình đầy thử thách này, những trận bom và trận pháo

ác liệt mà ông đã chứng kiến đã tạo cảm xúc cho Nguyễn Đình Thi viết nên những câu thơ đầy hiện thực khốc liệt:

Anh viết vội cho em Pháo địch đang gào hú Phía chân trời

Bầy nòng nọc mang chết chóc

Sà xuống nhào lên cuồng điên Buổi chiều ứa máu

Ngổn ngang những vũng bom

Anh viết cho em gió cuộn Xào xạc bờ hoang

Dòng sông vỗ cánh lầm lỳ.

(Buổi chiều Vàm Cỏ)

Đặc biệt ở giai đoạn này, nhiều bài thơ của Nguyễn Đình Thi mang tâm trạng buồn, thể hiện sự mất mát trong chiến tranh và âm hởng của những bài thơ không khỏi có lúc xót xa nặng nề Bài thơ Buổi chiều Vàm Vỏ đợc viết ra khi cuộc chiến

tranh chống Mỹ sắp kết thúc là một ví dụ tiêu biểu Nguyễn Đình Thi đã ghi lại những cảnh ngộ xúc động chân thành: Khung cảnh ấy là “Buổi chiều ứa máu”

Đau thơng tràn ngập “Những con đờng cây không còn lá - Bụi bay thiêu đốt mặt ngời” Tuy vậy, sự sống vẫn theo quy luật phát triển và vơn lên Vẫn biết chiến tranh là mất mát, hi sinh là điều không thể tránh khỏi, trong cơn xoáy lốc đó đợc Nguyễn Đình Thi lý giải:

Bao nhiêu năm Mỗi chúng ta phải không em

Nh hạt thóc trong nắm tay cách mạng Tung lên giữa mùa gió lớn

Hiện thực cách mạng phát triểu theo quy luật và sức mạnh tất yếu của nó Những số phận con ngời trong chiến tranh phải hứng chịu bao mất mát, nhng rồi

họ vẫn tự vơn lên “Những hạt thóc rơi - Trên đất bùn hay đá sỏi - Trên than bùn

đẫm máu - Trên nớc mắt mồ hôi - Chết đi vẫn nuôi màu cho đất - Sống thì âm ỉ từng ngày - Hạt thóc vẫn nẩy mầm”

Nh vậy, dù trong hoàn cảnh nào, thơ Nguyễn Đình Thi vẫn lạc quan, tin tởng ớng con ngời vợt lên mọi đau khổ để dành chiến thắng Đó chính là ngọn lửa sởi

h-ấm niềm tin ngời ra trận, là tia lửa để tìm ra lối đi, là lời động viên mọi ngời hớng

về phía trớc “Đốm lửa vẫn cháy dới ngôi sao đầu tiên lấp lánh hiện lên” là mùa gieo hạt không ngừng nghỉ của cách mạng giữa mùa gió lớn:

Và nắm tay cách mạng vẫn đang gieo đang gieo không ngừng

Những hạt thóc vàng rào rào bay.

“Tuy nhiên trong một số bài thơ Nguyễn Đình Thi cha tạo đợc sự cân bằng và sức thuyết phục giữa vấn đề đặt ra từ cuộc sống và lời giải đáp về t tởng”[13].

Bên cạnh những bài thơ mà hiện thực cuộc sống chi phối chặt chẽ đến sự miêu tả, Nguyễn Đình Thi sử dụng nhiều biểu tợng và hình ảnh tợng trng để nói về cuộc

đời: Một ánh biếc nh một lý tởng vừa xa xa lại vừa hiện hình cụ thể; Rồi mùa thu, mùa xuân, núi và biển không còn chỉ là đối tợng, biểu trng của một vấn đề xã hội hoặc giữa mối quan hệ giữa con ngời với con ngời Đặc biệt hình ảnh “dòng sông trong xanh” đợc tác giả lấy tên cho tập thơ trong những năm chống Mỹ cứu nớc đã trở thành hình ảnh có ý nghĩa để qua đó nhà thơ gửi gắm tâm hồn, bộc lộ cảm xúc

nh một ngời bạn chân thành:

Tôi về đây Bên dòng sông trong xanh Sơng mù gió lửa

Trái buồn vui ngọt đắng Những phen qua bên cõi chết Cho đến chiều nay

Bên bờ sông

Đã hai mơi mấy năm rồi Buổi chiều nay có phải Lòng tôi vẫn là dòng sông nhỏ

In bóng mây trời Dòng sông trong xanh.

Những đồi những suối những dòng sông Xác xe pháo giặc vùi trong cát

Chiều xuống bâng khuâng giữa cánh đồng

Đã mấy mơi năm trong bão lửa Tình quê hơng đa đất nớc con ngời

Đờng đi giữa đạn bom gầm thét

Đêm đêm thầm lặng ánh sao trời

Ta đi giữa nắng chiều mê mãi Tiếng xôn xao làng xóm đâu đây Khói lam vơng vấn ôm chân núi Biển Hải Vân mờ mây trắng bay.

1.2.3 Thơ Nguyễn Đình Thi sau 1975

Sau chiến tranh, nhà thơ đã chia sẻ với bao nỗi đau ly biệt của bao ngời, những miền đất bị chiến tranh tàn phá, trong chiến thắng say ngời, những đau thơng đã qua, không dễ gì quên đợc Hôm nay : "Hoà bình đến với đất nớc và mọi nhà" [15,364] Nhà thơ muốn ngời đọc suy nghĩ về ý thức trách nhiệm của mình trong cuộc sống mới Âm hởng của những bài thơ đó có lúc còn nặng nề, xót xa nhng vẫn mang đợc sự đôn hậu vì chúng đợc viết trong mạch cảm xúc chân thành của tác giả

Một thực tế cho thấy ở chặng này, thời gian đầu, Nguyễn Đình Thi ít làm thơ và

ít có bài hay Điều đó cho thấy ngòi bút của Nguyễn Đình Thi chỉ nhạy bén với những vấn đề của dân tộc hơn là những vấn đề của chủ nghĩa xã hội

Trong cuộc sống lao động hoà bình, đất nớc mọc thêm bao nhà máy, xí nghiệp, công trờng Một lối sống công nghiệp sớm đợc hình thành Đó là đề tài, nguồn cảm xúc vô tận cho thế hệ nhà thơ lúc bấy giờ sáng tác Nhng Nguyễn Đình Thi ít

đề cập đến những mảng đề tài đó, nếu có chăng thì là những bài thơ ít đợc sự đón nhận của công chúng Đặc biệt giai đoạn này cảm xúc trớc cuộc sống mới, con ng-

ời mới vốn rất đậm trong các bài tiểu luận và đó là sự thành công của nhà thơ lúc bấy giờ

Thơ Nguyễn Đình Thi càng ở vào chặng sau càng nặng chất suy nghĩ và thấm

đẫm tình cảm nhân đạo Tình yêu của tuổi trẻ mở ra và lắng sâu trong cuộc đời và con ngời Lúc này Nguyễn Đình Thi nhìn cuộc đời từ nhiều phía, niềm vui hiện tại

và nỗi h vô của mai sau, những nỗi khổ và giới hạn của con ngời Thơ Nguyễn

Đình Thi có những tâm trạng buồn, nhng không ảm đạm, tuyệt vọng mà trong mạch sâu kín vẫn là lòng thiết tha yêu cuộc sống, ý thức trách nhiệm đối với đời

Và trong những ý thức sâu thẳm về cuộc đời và con ngời, Nguyễn Đình Thi vẫn tuyệt đối tin tởng vào con ngời Con ngời sống phải biết tin tởng và cần đến nhau

“Một tâm hồn cần có một tâm hồn khác”, cần phải biết dựa vào nhau và biết thơng yêu nhau, cho dù là một tình cảm lớn hay “niềm nhỏ” cũng phải có hạt nhân của

sự yêu thơng:

Hỡi ngời đi xa ngời có muốn đem theo gì không?

Tôi chỉ mong đợc một vài ánh mắt nhìn quyến luyến

Ngời có muốn gửi lại gì không?

Chút nắng ấm cho ngời tôi yêu thơng.

Anh nhìn mỗi hạt bụi bay thành hạt vàng

nghệ thuật lật xoáy độc đáo Những chân lý mà tác giả rút ra thật là chí lý, cô đọng

mà không hề khô khan:

Mỗi dân tộc cần đến mỗi dân tộc!

Mỗi con ngời cần đến mỗi con ngời

Đã bao đời Bóng đêm xoay ngợc Vẫn là bóng đêm.

(Cách mạng)

Trong cảm xúc của một tứ thơ rất khó viết với những câu thơ thăng hoa nh câu thơ này, thật sự gây xúc động và ấn tợng với ngời đọc:

Những nớc mắt ngời mẹ Làm đứng dậy ngời con Giọt máu ngời ngã xuống Thành ngôi sao dẫn đờng

Trong Sóng reo bên cạnh hiện thực của cuộc sống, ta còn bắt gặp một chất lãng

mạn hồn hậu của Nguyễn Đình Thi từng đợc khơi dậy trong tiểu thuyết trớc đây

Có thể thấy điều ấy qua các bài: Buổi chiều ấy, Mùa thu vàng, Từ bên ấy trông về Có lúc tác giả còn thấy đợc cứu rỗi qua cái lớn lao, qua cái mà ít ngời cảm

nhận đợc cho dù vẫn bắt gặp hàng ngày:

Có một khoảng trời xa kia

Đâu phải chuyện đùa

cùng” Sen biếc, “Tôi là ai nhỉ? - Một chút nắng hồng dào dạt vàng” Sen biếc Ta

cũng còn bắt gặp những câu thơ mang ý nghĩa thật lớn lao: “Chỉ có mây trời và gió

lớn - Làm bạn cùng ta mãi bay xa” Buổi chiều ấy, và cũng thật đắm đuối, run rẩy

một cách thi sĩ khi ông viết những câu thơ về tình yêu cụ thể:

Anh dắt tay em chạy giữa ma Cùng vui quá và cùng run quá

Đến nơi cha từng đến bao giờ.

(Buổi chiều ấy)

Xa nay, nhân tình thế thái có nhiều chuyện Và để đợc sống thực với lòng mình

là điều không dễ Vậy mà trong bài thơ Gió bay, Nguyễn Đình Thi đã viết những

câu thơ thật khiêm tốn, nh một lời tự bạch, tự tổng kết về đời mình nhng không khỏi sự xót xa:

Ngời tôi còn nhiều bùn tanh Mặt tôi nhuốm xanh nhuốm đỏ Tay tôi vớng nhiều đồ bỏ Nhiều dây nhợ tự buộc mình.

Thôi xin tha cho mọi lỗi lầm Quên cho những dối lừa khoác loác Tôi biết tôi đã nhiều lần ác

Và ngu dại còn nhiều lần hơn

Nguyễn Đình Thi không kiêu căng và tự mãn với tất cả những gì mình có Cuối đời ông viết thật chân thành và khiêm tốn về mình Sự chân thành của ông làm chúng ta rơi nớc mắt, tuy ông đã sống, đã yêu, đã từng trải đến vậy thế mà ông lại thốt ra:

Tôi không nói mình đã trải đời Không nói mình đã hiểu ngời Không giám nói mình đã biết yêu Không giám nói mình đã biết sống

(Tóc bạc)

Càng quý và sâu sắc hơn ở một con ngời cả cuộc đời để lại một sự nghiệp lớn lao trên nhiều thể loại Nhng ông cảm thấy đó là cha đủ, và nh còn day dứt về

trách nhiệm của ngời nghệ sĩ cha đóng góp đợc gì nhiều, và còn mắc những lỗi lầm đáng tiếc: “Tôi xin tha cho mọi lỗi lầm - Quên cho những dối lừa khoác loác”

Gió bay Nhận cả lỗi không có hoặc có mà để đợc quên đi, đợc tha thứ Đó quả là

con ngời có nhân cách lớn, con ngời ấy không màng đến công lao đóng góp của mình mà chỉ xin đợc bỏ qua lầm lỗi Những câu thơ đọc vừa nghe xót xa, vừa rất

đáng kính trọng

Có thể nói, suốt cả cuộc đời phấn đấu cho sự nghiệp văn học cách mạng, cuộc

đời khép lại cũng có phần dang dở trong những dự định cha thành Nh một dự báo, trong bài Gửi các bạn mai sau viết vào dịp đầu xuân Nguyễn Đình Thi đã chân

thành tâm sự với thế hệ mai sau và cũng chính là lời tự bạch

Các bạn sẽ đến mai sau Mong hiểu cho chúng tôi Rất nhiều công việc cha làm kịp Chúng tôi đã vất vả suốt đời

Nguyễn Đình Thi chỉ có một "niềm nhỏ" là khi "đi xa" có đợc một vài "ánh mắt nhìn quyến luyến", và gửi lại đợc một "chút nắng ấm cho ngời mình yêu th-

ơng" Chắc là tất thẳy chúng ta, "một đôi khi nhìn xanh t… ơi non nớc" , ỡe không…quên thế hệ ngời nh ông

Nhìn lại toàn bộ hành trình thơ Nguyễn Đình Thi ta thấy trong số lợng không nhiều nhng có nhiều bài hay và có phong cách độc đáo Mỗi bài thơ của ông mang một vẻ riêng trong cấu tạo nội dung cũng nh trong hình thức Đúng nh Hà Minh

Đức nhận xét: “Nguyễn Đình Thi là một trong số ít nhà thơ tiêu biểu nhất của thời

kỳ Cách mạng tháng Tám Điều đáng quý ở Nguyễn Đình Thi là ông luôn tìm tòi, thể nghiệm, ông không ỷ lại vào cái lớn lao và cái mới mẻ của đời sống mà xem nhẹ tiếng nói bên trong Điểm tựa chính trong thơ ông là tiếng nói sâu sắc của tâm hồn, tiếng nói ấy chắp cánh trong niềm vui và lẽ sống lớn lao của thời đại mới” [13]

*

* *

Nh vậy, dù nhìn ở góc độ nào, hành trình sáng tạo của Nguyễn Đình Thi cũng

là sự hiện thực hoá, cụ thể hoá quan niệm nghệ thuật của ông Điều đó không chỉ tạo nên nét riêng độc đáo trong quan niệm nghệ thuật mà còn tạo nên những dấu

ấn đậm nét của nhà thơ trên từng chặng đờng của hành trình sáng tạo Ngay từ khi mới cầm bút cho đến lúc đi xa, khuynh hớng chung trong quan niệm nghệ thuật và hành trình sáng tạo của Nguyễn Đình Thi là vừa tiếp thu tinh hoa của nền văn hoá, văn học truyền thống dân tộc vừa không ngừng tìm tòi, thể nghiệm Hành trình sáng tạo ấy, là con đờng tìm kiếm vừa mở rộng phạm vi biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nhà thơ và cũng chính là sự đóng góp to lớn vào sự phát triển của nền thơ Việt Nam hiện đại

chỉ có một vùng đề tài a thích nhất và ông ta chỉ có thể viết hay về những đề tài ấy

mà thôi

Nh vậy, việc lựa chọn đề tài là một trong những yếu tố quan trọng trong hành trình sáng tạo của mỗi nhà văn, nhng chỉ riêng đề tài thì cha đủ Đó mới chỉ là nguồn t liệu, yếu tố quan trọng là thái độ và phơng thức xử lý đề tài, tức là cách chiếm lĩnh đề tài của mỗi nhà văn

Tìm hiểu các tập thơ của Nguyễn Đình Thi ta thấy ông đề cập tới nhiều lĩnh vực của cuộc sống cũng nh trong chiến đấu Nhng tựa trung lại ta nhận thấy rằng: Đề tài nổi bật luôn đợc khắc hoạ và nhấn mạnh của ông vẫn là đề tài quen thuộc nh:

Chiến tranh, Quê hơng đất nớc, Tình yêu Đó là những đề tài đợc tác giả thể

hiện hết sức thành công và độc đáo trong toàn bộ thơ của mình

2.1.1 Đề tài chiến tranh

Trong lịch sử dựng nớc - giữ nớc, dân tộc ta đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh

ác liệt Do bị chi phối bởi đặc điểm lịch sử đó, chiến tranh đã trở thành đề tài trung tâm của văn học Việt Nam qua các thời đại Đặc biệt đối với thế hệ nhà thơ trởng thành trong kháng chiến, họ vừa cầm súng trực tiếp chiến đấu, vừa cầm bút sáng tác, vì thế chiến trờng đã trở thành điểm hội tụ những cảm xúc, suy nghĩ của họ

Đất nớc trong những năm Nguyễn Đình Thi sống cũng vậy, đã trải và gắn liền với chiến tranh, với những năm xây dựng nền móng cách mạng còn non trẻ nhng phải vợt qua bao gay go và khốc liệt Điều đó cắt nghĩa vì sao thơ Nguyễn Đình Thi nói riêng, các tác phẩm văn học Nguyễn Đình Thi nói chung thấm đậm âm hởng chiến tranh, cách mạng Mảng đề tài này xuyên suốt thơ ông từ những bài thơ đầu tiên trong tập Ngời chiến sĩ đến những tập thơ cuối cùng Sóng reo

Thơ Nguyễn Đình Thi viết về kháng chiến đã đa ngời đọc đi thẳng vào giữa hiện thực của cuộc chiến tranh, đến những nơi gian khổ, ác liệt, nóng bỏng nhất,

để từ đó làm nổi bật vẻ đẹp kiên cờng bất khuất của thiên nhiên và con ngời Việt Nam trong đạn lửa Có đợc điều đó là nhờ Nguyễn Đình Thi là ngời trong cuộc, trực tiếp lăn lộn vào cuộc sống chiến đấu hàng ngày với t cách là ngời chiến sĩ, cho nên những chi tiết, những hình ảnh về cuộc kháng chiến gian khổ, anh dũng đầy ắp

trong thơ ông Một trong những hình ảnh đợc Nguyễn Đình Thi khắc hoạ khá thành công là những ngời kháng chiến ra đi từ Hà Nội : “Ngời ra đi đầu không ngoảnh lại” Đất nớc để gia nhập vào hàng ngũ “Những hành quân áo lá toả lên bờ”

và rồi đoàn quân “Rầm rập đi trong rừng tối”Đêm sao Cho đến hình ảnh kháng

chiến đầy gian khổ:

Ma đổ từng cơn thác Bùn chảy lẫn máu tơi Mặt anh đen khói đạn Những dốc đồi khét lẹt Xác ngời ngập chiến hào Lăn vùi trong đất vụn

Ta quên hết sớm chiều.

(Ngời lính Điện Biên).

Dờng nh ông thấy đợc sự thực những gì diễn ra mà ngời kháng chiến nhận lấy

Đó là sự gian khổ của cuộc chiến tranh cách mạng Tác giả đã dùng nhiều lớp từ ngữ gợi lên nhiều hình ảnh về cảnh đất nớc quê hơng đầy những dấu tích tội ác quân thù, cảnh chia li, cảnh đói nghèo:

Bỗng dng lửa cháy mịt mù Nớc non quằn quại bóng cờ đồn Tây Gông đè cổ xích còng tay

Kẻ cùm trong ngục ngời đày ra khơi

Bớc chân ruột héo gan hào Bến đò nớc chảy ào ào chia li Não nùng thân phận cu li

Bỏ con bỏ vợ mà đi không về

Đói nghèo lại gặp đói nghèo

Đâu đâu cũng một tiếng kêu não nùng.

(Bài thơ Hắc Hải)

Vẫn biết chiến tranh là mất mát, hi sinh mà nạn nhân chính là ngời dân trớc sự bắt bớ, chém giết đầy tang thơng của bọn giặc:

Ngoài phố lại ầm ầm nh lũ cớp Bắt

Khám Chăng dây Miệng súng đen sì tua tủa Chúng nó đập lên mình ta Còn đến bao giờ.

(Đêm sao)

Đến những bát cơm của những ngời dân phải một nắng hai sơng mới kiếm đợc, khi đa lên miệng bọn giặc chẳng để yên:

Bát cơm chan đầy nớc mắt Bay còn giằng khỏi miệng ta Thằng giặc Tây thằng chúa đất

Đứa đè cổ đứa lột da

Một trong những điểm đáng chú ý nữa của Nguyễn Đình Thi khi chiếm lĩnh đề tài chiến tranh là cách ông viết những đau thơng mất mát Trong hoàn cảnh đất nớc chiến tranh nó đợc xem là vấn đề rất nhạy cảm Thơ Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến đã tiếp cận phơng diện này nh thế nào? Ngời đọc đã biết đến hình ảnh thơ

chống Pháp cho đến “những năm chống Mỹ với những hình ảnh tiêu biểu của những tiểu đội xe không kính chạy dới ma bom bão đạn trong thơ Phạm Tiến Duật” [41,161-162], Những cơn sốt rét “ngấm tận cùng vào cơ thể” trong thơ Nguyễn Đức Mậu [31,19] Tất cả những hình ảnh đó không thể hiện sự dữ dội, ác liệt của chiến tranh đó sao? Nhng do sự chi phối bởi khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn nên gian khổ đau thơng, hi sinh mất mát trong chiến tranh đã đợc nhìn ở phía anh hùng Nhà thơ thờng đứng ở vị trí “cái ta” để phản ánh những đau thơng đó, nên đau thơng đã trở thành cái nền làm nổi bật bản chất anh hùng, tổn thất chiến tranh nh tan biến trong cái vĩ đại, cao cả Vì vậy những câu thơ viết về

sự hi sinh gian khổ tột cùng của ngời lính nhiều khi thật sảng khoái nhẹ nhàng:

Xe ta vẫn qua dới tầm bom toạ độ Bãi B.52 hoa tím nở ven đờng

(Xuân Hoàng)

So với những bài thơ viết trong kháng chiến về phơng diện này, thơ Nguyễn

Đình Thi có sự khác biệt đáng kể Bên cạnh ca ngợi những ngời kháng chiến, thơ Nguyễn Đình Thi còn thể hiện những hi sinh mất mát Bởi vì ông biết mất mát trong chiến tranh là điều không thể tránh khỏi Có đợc điều đó là nhờ “sự gắn bó

tự thân với cuộc chiến đấu, sống hết mình trong thử thách hi sinh là cử chỉ đầu tiên của ngời cầm bút trung thực” [1,417]

Trong các bài: Ngời chiến sĩ, Ai biết tên các anh, Ngời tử sĩ, Em bé gái Vân

Đình, Bài thơ viết cạnh đồn Tây, Điện Biên Nguyên Đình Thi nói lên những mất

mát hi sinh trong đời sống riêng Viết về ngời tử sĩ Nguyễn Đình Thi có những bâng khuâng thầm kín:

Để anh trên sời núi vắng Không biết bao giờ trở lại Một ngày về tìm anh ở đâu Giữa rừng nghìn lối cỏ lau.

(Ngời tử sĩ)