Phong cách nghệ thuật thơ yến lan luận văn thạc sĩ

Qua những câu chuyện được kể có phần mộc mạc ấy, độc giả có điều kiện hiểu rõ thêm về Yến Lan, về cuộc đời, con người cũng như tài năng nghệ thuật của ông.. Bằng việc dày công sưu tầm và

LÊ THỊ XUÂN

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT

THƠ YẾN LAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

VINH - 2011

LÊ THỊ XUÂN

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT

THƠ YẾN LAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂNCHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS PHAN HUY DŨNG

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Yến Lan là một hiện tượng độc đáo trong văn học Việt Nam hiện đại

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có bao nhiêu công trình nghiên cứu về thơ ông, ngoại trừ một số bài viết ngắn có tính chất điểm sách hay hồi ức, kỷ niệm Trong bối cảnh đó, không có gì lạ khi việc khảo sát phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan vẫn còn bị để ngỏ Đây chính là điều cần sớm được khắc phục để chúng ta có thể

có được một cái nhìn bao quát, đầy đủ về diện mạo thơ Việt Nam thế kỷ XX

1.2 Yến Lan, từ thời thơ Mới đến các thời kỳ thơ về sau, chưa khi nào là

một tác giả thời thượng Nhưng các nhà phê bình vẫn thường nhắc đến tên ông với thái độ kính trọng Vấn đề là ông đã chọn được cho mình con đường đi riêng

và tự tạo được một khuôn mặt thơ không thể lẫn với ai khác Qua việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn làm rõ hơn tầm quan trọng của vấn đề xây dựng phong cách trong sáng tạo văn học, nhất là khi đang phổ biến xu hướng làm thơ theo các trào lưu thời thượng, ít chú ý đến bản sắc cá nhân của người viết

1.3 Yến Lan làm thơ theo nhiều thể loại khác nhau, trong đó, tứ tuyệt là

thể loại ông có thành công nổi bật Khi tìm hiểu phong cách thơ ông, không thể không nói đến thành công này Hy vọng với đề tài đã chọn, chúng tôi sẽ tích luỹ được thêm nhiều hiểu biết về bí mật cấu trúc của thơ tứ tuyệt, từ đó mà dạy học

về nó tốt hơn, bởi theo chương trình Ngữ văn ở phổ thông, số lượng bài thơ tứ tuyệt được học là khá lớn

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Qua những tư liệu mà chúng tôi hiện có, dựa trên tổng thư mục các sách báo, tạp chí nghiên cứu về thơ tứ tuyệt và tác giả Yến Lan ở Việt Nam, có thể

khẳng định rằng cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tên

Phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan

Từ những năm 80 của thế kỷ trước, trong Ngoại vi thơ, Chế Lan Viên đã dành những trang văn vô cùng trang trọng cho Yến Lan : Yến Lan là một người viết tứ tuyệt thành công Biết bao bài tứ tuyệt trên các báo hiện nay chỉ là thơ bốn câu Tứ tuyệt của Yến Lan có tình và có thế võ của tứ tuyệt Qua đó độc giả bước

đầu nhận ra ở Yến Lan một phong cách thơ riêng biệt, độc đáo Tuy nhiên, trong

giới hạn của một bài tựa, Chế Lan Viên chưa có điều kiện triển khai sâu nhiều

luận điểm có chạm tới phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan Những nhận xét của ông về thơ Yến Lan mới dừng lại ở mức độ cảm nhận ban đầu khái quát, gợi mở đầy hứng khởi

Quách Tấn, một trong 4 người bạn chí thân với Yến Lan trong nhóm Bàn thành tứ hữu, trong cuốn hồi ký Bóng ngày qua của mình đã kể về Yến Lan với

tất cả tình cảm thân thiết nhất Đó là những câu chuyện văn chương sâu sắc thâm thúy, chuyện đời thường bình dị chân thành Cái đáng quý chính là ở chỗ, những

nhận xét, những câu chuyện, kỉ niệm khó quên ấy được kể ra bởi một trong tứ linh của Bàn Thành tứ hữu do vậy mà chúng rất mực chân thực, đầy tính thuyết

phục Qua những câu chuyện được kể có phần mộc mạc ấy, độc giả có điều kiện hiểu rõ thêm về Yến Lan, về cuộc đời, con người cũng như tài năng nghệ thuật của ông

Về sau, năm 1996, nhà xuất bản Văn học đã ấn hành cuốn Tuyển tập Yến Lan do Nguyễn Bao tuyển chọn, giới thiệu Đây được xem là công trình tập hợp

đầy đủ nhất trước tác của nhà thơ từ trước tới nay Tuy nhiên cũng vì là tuyển tập nên người đọc mới được tiếp cận văn bản tác phẩm mà chưa có điều kiện cảm nhận thẩm bình các bài thơ dưới tư cách là đối tượng của phê bình văn học

Gần đây, năm 2006, người vợ thân yêu, người bạn văn, thư kí trung thành tin cẩn của nhà thơ là cụ bà Nguyễn Thị Lan - nhân vật xuất hiện trong nhiều bài viết của nhà thơ với niềm trắc ẩn - đã gom góp tiền lương hưu ít ỏi xuất bản cho

chồng Tuyển tập thơ tứ tuyệt Yến Lan (NXB Văn học ấn hành) như một nghĩa cử

cao đẹp trước vong linh thi sĩ Bằng việc dày công sưu tầm và ghi chép cụ bà Nguyễn Thị Lan đã đưa đến cho độc giả một công trình tập hợp khá đầy đặn những vần thơ tứ tuyệt tài hoa của thi sĩ Yến Lan, những bài thơ như là sự chắt chiu cả cuộc đời lao động nghệ thuật miệt mài và tâm huyết của thi nhân Tuy nhiên cũng vì là tuyển tập thơ tứ tuyệt nên sự phản ánh cũng mới chỉ dừng lại ở một thể loại văn học mà chưa có được cái nhìn khái quát mang tính tổng hợp thành phong cách

Gần đây, Lê Thiếu Nhơn, một cây bút trẻ ở thành phố Hồ Chí Minh đã cho

ra đời công trình Thi ca nết đất sự tập hợp những bài viết tương đối sâu sắc về

một số gương mặt tiêu biểu trong làng văn Việt Nam Ở đó Yến Lan cũng được dành những lời đánh giá đầy trang trọng Tuy nhiên trong khuôn khổ của một công trình nghiên cứu còn tương đối mỏng về dung lượng Lê Thiếu Nhơn mới chỉ dừng lại ở một cái nhìn khái quát cũng như chưa thể thể hiện hết cái tầm, cái tài của các tác giả như Yến Lan

Trong thời gian gần đây, một số bài báo trên báo chí cũng như các tạp chí chuyên ngành cũng đã quan tâm hơn đến tên tuổi Yến Lan và sự nghiệp văn thơ của ông Có thể dễ dàng kể ra đây một số cái tên đáng chú ý như : Trần Minh Nguyệt, Xuân Tùng, Trần Ngọc Tuấn, Trần Hoàng Nhân, Mang Viên Long, Duy Phi và đặc biệt là Lâm Bích Thủy, con gái nhà thơ Yến Lan Tuy nhiên có thể khẳng định ngay rằng những cây bút trên mới dừng ở kể lại những dòng hồi ức gắn với nhà thơ Yến Lan, những kỉ niệm đẹp về con người chí tình chí nghĩa ấy

Cũng có khi các tác giả cũng thể hiện tâm tình, cảm xúc và tâm hồn nhạy cảm trong những dòng cảm thụ về thơ Yến Lan tuy nhiên cũng mới chỉ là ở những khoảnh khắc, những rung cảm riêng lẻ về một vấn đề nào đó trong hồn thơ Yến Lan Trong số ấy có lẽ Lâm Bích Thủy gây ấn tượng nhiều hơn cả Là con gái nhà thơ Yến Lan, bà là người trong cuộc, là người gần gũi, trực tiếp cùng cha trải qua những năm tháng thăng trầm, cả những buồn vui trong cuộc sống thường nhật cũng như những ngày tháng cuối cùng của cuộc đời Vì vậy, dù không theo nghiệp văn chương như cha, dù rằng những bài viết chưa thực trau chuốt về ngôn

từ song sự chân thực và cả tinh thần dám nói, dám bày tỏ chính lại là nguyên nhân chủ yếu khiến độc giả quan tâm và ủng hộ cô con gái của thi nhân Tuy nhiên, những bài viết của Lâm Bích Thủy cũng chỉ mới như là một sự nhìn nhận lại những câu chuyện, những sự kiện chính trị đã ảnh hưởng đến cuộc đời thi sĩ Yến Lan, những kỉ niệm gắn bó với bà từ tuổi ấu thơ đến lúc trưởng thành mà chưa cho thấy được chân dung tổng quát về con người và sự nghiệp văn chương của thi nhân

Nhìn tổng thể, có thể nói cho đến nay, ngoài một số bài viết trên tạp chí khoa học chuyên ngành, một số bài bình và giới thiệu, chưa có công trình nghiên cứu khoa học quy mô nào đặt ra vấn đề tìm hiểu phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan Từ những lí do đó chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài này để nghiên cứu

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định rõ, đối tượng nghiên cứu của luận văn là phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan, biểu hiện trên mọi mặt nội dung và hình thức

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Tư liệu chính là Tuyển tập thơ Yến Lan do nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 1996 Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo Thi nhân Việt Nam của Hoài

Thanh, Hoài Chân cùng một số tuyển thơ Việt Nam hiện đại khác Những tập hồi

ức, hồi ký có nói về Yến Lan như Hồi ký của Quách Tấn cũng được chú ý khảo

sát

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đưa ra cái nhìn tổng quan về quan điểm sáng tác, hành trình thơ của Yến Lan

4.2 Khảo sát phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan thể hiện qua cách ứng

xử với con người, cuộc đời

4.3 Khảo sát phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan thể hiện qua cách ứng

xử với ngôn từ

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, đặc biệt là các phương pháp: phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh - đối chiếu…

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6.1 Đóng góp

Đây là lần đầu tiên phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan được tập trung khảo sát, phân tích một cách toàn diện, có hệ thống

Kết quả của luận văn có thể góp phần nâng cao hiệu quả việc tiếp cận thơ nói chung trong hoạt động dạy và học ở nhà trường Ngoài ra đây còn là tài liệu tham khảo bổ ích đối với bạn đọc yêu văn nói chung, yêu thơ Yến Lan nói riêng.

6.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Vị trí Yến Lan trong nền thơ Việt Nam hiện đại

Chương 2 Phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan qua ứng xử với kiếp nhân sinh

Chương 3 Phong cách nghệ thuật thơ Yến Lan qua ứng xử với ngôn từ

Chương 1

VỊ TRÍ YẾN LAN TRONG NỀN THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Con người, cuộc đời, quê hương, quan điểm thơ Yến Lan

1.1.1 Con người, cuộc đời, quê hương của Yến Lan

1.1.1.1 Yến Lan tên thật là Lâm Thanh Lang, sinh ngày 2/3/1916 tạithị trấn Bình Định, xã Nhơn Hưng, huyện An nhơn, tỉnh Bình Định trong một gia đình nghèo Cả tuổi thơ ông phải sống trong chùa Ông của thị trấn An Nhơn - Bình

Định Thực ra lúc đầu tên ông là Lâm Xuân Lan Khi đi học vì trục trặc giấy tờ, nhà

trường ghi là Lâm Thanh Lang, gia đình đành để vậy.

Mồ côi mẹ từ năm 6 tuổi, Yến Lan trưởng thành sống bằng nghề dạy học

tư và viết văn Ông sáng tác thơ và gặt hái thành tựu từ khá sớm Sau Cách mạng tháng Tám 1945 ông nhiệt tình tham gia công tác kháng chiến, là Ủy viên Văn hóa cứu quốc tỉnh Bình Định Yến Lan kết hôn với bà Nguyễn Thị Lan (năm 1944) sinh hạ được sáu người con (ba trai ba gái) Bà Lan trở thành người bạn đời, người gần gũi, chăm sóc và là thư ký riêng ghi lại, biên soạn những sáng tác trên giường bệnh cho Yến Lan Sau này, khi nhà thơ qua đời, bà Lan đã dành

tiền lương hưu in cho chồng Tuyển tập thơ tứ tuyệt gồm hàng trăm bài Bà cũng viết hồi ký Yến Lan, nhớ mãi về anh kể lại những vui buồn sau gần sáu chục năm

chung sống với thi sĩ

Từ năm 1947 đến năm 1949 Yến Lan đảm nhiệm vị trí Ủy viên Văn hóa Kháng chiến Nam Trung Bộ - Trưởng đoàn kịch Kháng chiến Sau 1954, Yến Lan tập kết ra Bắc, trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1957

Trong khoảng những năm 1955-1975 ông về công tác tại Nhà xuất bản Văn học

và tham gia phong trào Nhân văn Giai phẩm Sau khi thống nhất đất nước năm

1975 Yến Lan trở về tham gia công tác Văn hóa Văn nghệ ở Bình Định, đảm nhận vị trí Chủ tịch danh dự Hội Văn học Nghệ thuật Bình Định

Ngày 5/10/1998, nhà thơ Yến Lan khép lại cuộc đời 82 năm của ông trên chính mảnh đất quê nhà An Nhơn - Bình Định Hơn một thập kỷ đã trôi qua, dù chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ thống về văn nghiệp Yến Lan, nhưng độ lùi thời gian cũng đủ cho độc giả thẩm thấu những giá trị mà ông để lại trên thi đàn

Đời thường Yến Lan giản dị và mộc mạc Trong suy nghĩ và cảm nhận của người thân và bạn bè, Yến Lan là một người chồng yêu thương, chung thủy, son sắt, với con là người cha đầy trách nhiệm, yêu thương, mẫu mực, với bạn bè thì chí tình chí nghĩa : sẻ chia với Bích Khê trong những ngày khốn khó, lo chu tất dám cưới cho Chế Lan Viên, sẻ gạo giúp Quang Dũng thời kỳ tem phiếu v.v… Trong thời kỳ khó khăn, nhà lại đông con, không muốn vợ con cam chịu cảnh nghèo mà thua thiệt bạn bè, nhà không có những vật dụng mua từ nước ngoài về ông ra chợ mua phế liệu rồi tự chế ra bàn, ghế từ những thùng gỗ đựng hoa quả, hộp sữa bò làm thành bếp dầu, mảnh đạn bom bi làm thành bàn ủi v.v Tự ngẫm

về mình, trước lúc về với Bến My Lăng gọi đò sang sông mãi mãi, ông nói với

các con của mình : “Ba nghèo lắm, không có gì để lại, đó là thiệt thòi lớn cho các con Nhưng bù lại, suốt đời ba đã phấn đấu, đến giờ các con có quyền tự hào mình là con của một người làm thơ biết tự trọng và khiêm tốn Điều này còn quý hơn tiền bạc, nhà cửa”. Một con người đời thường như vậy nhất định sẽ là một người nghiêm túc, tự trọng và tận hiến trong văn chương

1.1.1.2 Quanh câu chuyện về bút danh của thi sĩ Yến Lan có thể kể thành

những giai thoại ly kì và thú vị Sự thay đổi những bút danh cũng có thể xem như là quá trình phát triển trong sự nghiệp sáng tác nghệ thuật của thi nhân Những ngày đầu bước vào làng thơ, bằng những bài lục bát tuyên truyền cho dân

hiểu về Cách mạng, Yến Lan lấy bút danh Thọ Lâm Trên Tiểu thuyết thứ Bảy

ông có bút danh Xuân Khai Còn bút danh Yến Lan là sự ghép tên của hai giai

nhân : Nguyễn Thị Lan và Thái Thị Bạch Yến Hai cô vốn chơi thân với nhau và thường đùa rằng sau này sẽ lấy chung một chồng Cô Yến về sau đi di cư cùng gia đình bị nạn mà mất Cô Lan thì trở thành vợ của nhà thơ Cảm động về tình

bạn đẹp của hai bà mà thi sỹ quyết định lấy tên hai bà làm bút danh, đổi Xuân Khai thành Yến Lan Với bút danh này ông đã gặt hái được nhiều thành tựu mà bước đầu phải kể đến là Bến My Lăng và nhiều thi phẩm khác đăng trên các báo Phụ nữ, Tiểu thuyết thứ Năm, Nghệ thuật Đây cũng chính là bút danh theo ông

đến cuối đời và là cái tên mà người yêu thơ và bạn văn dành cho nhiều phần trân trọng Hẳn rằng theo thời gian hậu thế sẽ vẫn còn nhắc tên Yến Lan

1.1.1.3 Trước tác của Yến Lan tuy chưa thể nói là đồ sộ song cũng có thể xem là đầy đặn, là kết quả của một cuộc đời lao động nghệ thuật nghiêm túc, đầy tâm huyết Sáng tác của ông thể hiện ở khá nhiều lĩnh vực song tập trung nhất ở

hai mảng Thơ và Kịch Sáng tác của Yến Lan cũng có thể xem là tấm gương

phản chiếu cuộc đời ông

- Bóng giai nhân (Kịch thơ, viết chung với Nguyễn Bính - 1940)

- Lẵng hoa hồng (Thơ - 1968)

- Giữa hai chớp lửa (Thơ - 1978)

- Én đào (Truyện thơ - 1979)

- Cầm chân hoa (Thơ - 1991)

- Thơ tứ tuyệt (Thơ - 1993)

- Tuyển tập Yến Lan (Thơ - 1996)

Sinh ra và lớn lên ở quê hương Bình Định, một vùng quê có truyền thống quật cường đã đi vào lịch sử, cho dù còn khốn khó, khi thành danh, không giống như nhiều bè bạn cùng thời ở lại lập nghiệp tại Hà Nội, Yến Lan là một trong số

ít người trở về và sống tới cuối đời với thành Đồ Bàn địa linh nhân kiệt Những năm tháng tuổi thơ lam lũ, sự đùm bọc yêu thương của gia đình đặc biệt là những người chị cùng với truyền thống lịch sử quê hương lâu đời, tất cả đã góp phần hun đúc nên tài năng và nhân cách của Yến Lan Tự một mình Yến Lan đã và đang khẳng định mảnh đất Bình Định không chỉ có truyền thống võ học mà còn tàng ẩn những văn tài

1.1.2 Quan điểm nghệ thuật của Yến Lan

Đương thời người dân và bạn bè yêu văn chương đất Bình Định đã dành một danh xưng cao quý để dành gọi nhóm bốn nhà thơ gồm : Hàn Mặc Tử, Chế

Lan Viên, Yến Lan và Quách Tấn là Bàn Thành tứ hữu (Bốn người bạn thân ở thành Đồ Bàn) Bạn bè lại dùng tên của bộ Tứ linh (Long-Lân-Quy-Phụng) để gọi tên cho Tứ hữu Theo đó Hàn Mặc Tử là Rồng, Chế Lan Viên là Phụng, Yến Lan ứng với con Lân còn Quách Tấn là con Rùa Tuy chỉ là gọi tên để đùa vui

song kỳ thực chẳng biết vô tình hay hữu ý bốn linh vật kia đã thể hiện khá khái

quát và chân thực tâm tính, cuộc đời, sự nghiệp của mỗi người cả về phương

diện vật chất lẫn tinh thần

Yến Lan ứng với hình tượng con Lân - một con vật thiêng liêng trong tâm

linh của người Việt Nam - một linh vật không có thật, đầu rồng mình sư tử chân

cá sấu Vì vậy bấy nay người ta dù vốn rất thân quen với hình ảnh con lân trong các lễ hội múa lân, múa sư tử, những dịp rước đèn trung thu hay trong các đền đài miếu mạo Người ta có thể bá vai, ôm cổ, xoa đầu hay cưỡi lên lưng nhưng chưa bao giờ trông thấy thực ngoài đời Gần gũi, thân thiết và vô cùng bình dị đấy nhưng cũng cao thâm khó dò, thấy đầu mà không thấy chân, ẩn chứa một nguồn năng lượng dồi dào bất kỳ lúc nào cũng chực bùng phát Người ta cũng có thể dùng nhận xét đó cho con người và tài năng của thi sĩ Yến Lan

Ai đã biết về Yến Lan chắc không quên cảnh đời cơ khổ mà thanh bạch của nhà thơ Sống không bon chen, không nản lòng trước nghịch cảnh của cuộc đời, nhân nghĩa và lương thiện, ông lẳng lặng làm việc, lẳng lặng tìm mọi cách vượt khó khăn, không than thở, như bông hoa dại vẫn nở khi đất đã khô cằn Ông tâm niệm :

Ứa nhựa hàn vết đau Tĩnh yên cành gió quật Quả đu đủ góc ao Lặng dâng đời quả ngọt

(Quả đu đủ góc ao)

Dụng tâm tận hiến cho đời, cho nghệ thuật ấy của thi sĩ cho đến nay chắc hẳn còn khiến cho giới sáng tác phải suy nghĩ, trăn trở Vượt qua bao khó khăn của cuộc sống thường nhật, bao bon chen của đời, qua bao cám dỗ Yến Lan vẫn mạnh mẽ bước những bước những bước dài và vững vàng đầy kiên định trên bước đường nghệ thuật vốn ẩn chứa những chông gai Quan điểm sống và sáng

tác ấy của thi nhân giúp ta hiểu tại sao hậu thế luôn nhìn ông bằng con mắt kính ngưỡng.

Sinh thời, ông luôn nhiệt tình kèm cặp các nhà thơ trẻ Ông thường dặn

dò: “Muốn làm thơ, trước tiên hãy làm con người tốt Và với thơ điều tối kỵ là viết dối, viết cẩu thả” Vậy là với Yến Lan, yêu cầu đầu tiên và quan trọng đối với người làm thơ phải là cái Tâm sáng Có cái tâm sáng ấy thi nhân mới cảm được

phần tinh túy nhất của đời, của cõi thâm sâu của người Có cái tâm ấy nhà thơ

mới vượt qua được những cám dỗ, những tham, sân, si Người yêu thơ, ai cũng

biết nhà thơ Yến Lan ngay từ khi còn trẻ đến lúc bạc mái đầu, khi mới chập chững vào nghề hay khi đã tựu thành, dù là nhà thơ hay người biên tập, ở cương

vị nào ông cũng được tiếng là một nhà thơ, nhà biên tập kỹ lưỡng, cẩn trọng về chữ nghĩa Cấu trúc ngôn từ của ông bao giờ cũng chặt chẽ và giàu tính sáng tạo

Trong hội nghị các nhà văn miền Trung ở Nha Trang ngày 27-7-1987 ông

đã phát biểu 2 quan điểm :

1 Cuộc sống trên trái đất cần ánh mặt trời, con người cần có tình yêu, còn thơ phải xuất phát từ trái tim và tâm hồn Người làm thơ phải có sự rung động

của trái tim và cần có lý trí, tài năng để sáng tác những vần thơ hay, có giá trị nghệ thuật, thiếu một trong hai thì không thể có thơ

2 Thơ nuôi dưỡng và thanh lọc tâm hồn Theo ông một phần tâm hồn và

trái tim thi nhân tạo ra thơ, do đó thơ trở thành một sinh thể sống động đồng hành với con người theo suốt chiều dài cuộc sống, như tri âm, tri kỷ Người làm

thơ phải lấy truyền thống làm nền tảng nhưng đừng nhầm lẫn giũa cái mới và cái

lạ Cái mới là cái phải chắt lọc từ bao nhiêu cái đã có để thay thế Cái lạ là cái

được thấy lần đầu nhưng thường là lạ ở chỗ này lại nhìn quen ở chỗ khác Hơn

nữa thể hiện cái lạ chưa sành thường làm cho nó thành ra lố bịch, lai căng và méo mó.

Hai quan điểm ấy đáng được xem là tâm huyết cả đời của Yến Lan Đó không đơn thuần là những lời phát biểu ngẫu hứng mang tính nhất thời Hơn hết

đó là sự đúc rút, là kết quả của một đời lăn lộn, lao động nghệ thuật nghiêm túc hết mình, là quả ngọt của những trải nghiệm không chỉ có mồ hôi của người nghệ sỹ chân chính Thời gian qua đi, những quan điểm nghệ thuật mà Yến Lan phát biểu cách đây mấy thập kỷ vẫn như đang còn đau đáu, đầy tính thực tiễn bởi

lẽ đó như đã là chân lý của nghệ thuật đích thực, nghệ thuật của con người, của cuộc sống

1.2 Hành trình thơ Yến Lan

Yến Lan nổi tiếng hay thơ từ khi còn ở ghế nhà trường Tuy học vị không cao (chưa đỗ Cao đẳng Tiểu học) nhưng học vấn cùng sự uyên bác, tinh thông nghệ thuật thì ai đã gặp qua và làm việc với ông đều không thể phủ nhận Tài năng nơi ông là sự hội tụ của năng khiếu thiên bẩm và khả năng tự học, tự rèn luyện, tự bồi dưỡng Chỉ riêng với điểm đó thôi cũng đủ để bạn bè và nhà văn lớp sau ngưỡng mộ và học tập Chính Yến Lan đã dìu dắt Chế Lan Viên rồi cùng Chế Lan Viên sánh vai nhau trên con đường văn nghiệp Cùng với việc tham gia

trao đổi, thảo luận, sáng tác trong nhóm thơ Bình Định Bàn Thành tứ hữu, năm

1937 ông cùng Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên sáng lập một trường phái thơ mới

gọi là Trường thơ loạn (còn gọi là Thơ điên) với những trăng, xương, máu, hồn ma tràn ngập trong thơ Lúc ấy Chế Lan Viên đã xuất bản tập Điêu tàn, Hàn Mặc Tử đã hoàn tất tập Thơ điên và Yến Lan có hai tập thơ đã hoàn tất là Bến

My Lăng và Giếng loạn Ba tập Giếng loạn, Thơ điên và Điêu tàn chính là nền

tảng của Trường thơ loạn Hai bài tựa của tập Điêu tàn và Thơ điên là tuyên ngôn của Trường thơ loạn Trường thơ loạn sinh ra trong một hoàn cảnh khá đặc biệt,

đó là khi phong trào Thơ mới đang lên cao và giành được những thành tựu to lớn Hơn nữa việc xuất hiện ở một tỉnh nhỏ khiến cho bản thân nó không có đủ

năng lực ảnh hưởng để tồn tại Do vậy Trường thơ loạn vừa mới xuất thế đã tạ

thế

Cùng năm này Yến Lan cùng với Chế Lan Viên sáng lập ra tờ báo Tiếng Địch Song tờ báo mới ra được một số đã sớm phải ngừng xuất bản do không đủ

khả năng về tài chính để duy trì

Sau này tại Thu Xà - Quãng Ngãi nhà thơ Bích Khê lẻ loi, cô quạnh, đành

lui vào Bình Định cùng bốn chàng thi sĩ của nhóm Bàn Thành tứ hữu lập thành

nhóm Ngũ hành Nhóm Ngũ hành từ khi mới thành lập đã rất tâm đầu ý hợp Tuy

nhiên cũng giống như Bàn Thành tứ hữu nhóm Ngũ hành cũng khó tìm được chỗ

đứng trong cảnh trăm hoa đua nở, trăm nhà khoe tiếng lúc bấy giờ

Về sau (hiện vẫn chưa xác định chính xác năm nào) Xuân Diệu trở về

Bình Định, nhập vào nhóm Ngũ hành để tạo thành nhóm Lục căn (Nhãn - Nhĩ -

Tỷ - Thiệt - Thân - Ý) Tuy vậy lần này nhóm cũng không gây được tiếng vang

gì đáng kể

Người ta vẫn thường nói cả cuộc đời một thi nhân chỉ cần để lại cho đời một bài thơ hoặc một câu thơ hay là đủ Nhưng, nhắc đến Yến Lan giới yêu thơ đều nhận ra rằng ở mỗi giai đoạn lịch sử ông đều để lại những dấu ấn cá nhân

không thể trộn lẫn Nguyễn Bao đã khẳng định : “Năm 20 tuổi nhà thơ đã có những câu thơ điêu luyện, tài hoa, những câu thơ có thể xếp vào lọai đặc sắc góp phần khẳng định sự thắng lợi của Thơ mới trong buổi đầu” (Từ Bến My Lăng)

Và cho tới bây giờ hẳn nhiều người khi tới thăm địa danh Hòn Trống Mái (Thanh Hóa) sẽ còn nhớ như in những câu thơ :

Trống xa mái ngẩn ngơ thơ đá chạm Chiều bồ câu cánh ủ khắp viên trang Sầu tam giác buồm cô về lặng nghỉ Nhịp hoãn hòa đến vỗ đảo xa khơi Năm 21 tuổi ông đã có Bến My Lăng đầy tài hoa :

Bến My Lăng nằm không thuyền đợi khách Rượu hết rồi ông lái chẳng buông câu Trăng thì đầy rơi vàng trên mặt sách Ông lái buồn để gió lén mơn râu

Trước Cách mạng ông có bài Bình Định 1935 Có lần phóng viên hỏi:

“Trong đời làm thơ, ông thích bài nào nhất ?” Ông không đắn đo trả lời : “Bình Định 1935” Thực tế cho đến nay bài thơ chỉ còn được biết đến ở một số câu trích nhằm minh chứng cho sự ra đời của Thơ mới:

Thuyền bồ câu nghiêng buồm trắng trôi ven Trên đài trán thơ hằn lên vọng nguyệt Trăng còn nương thuyền nhạc khuất trong sương Lan can đỏ xuống dần từng bậc bậc

Hồn cuộn dần bậc bậc khói hương xây Hoa tư tưởng phân thân chiều gió trải Hồn tôi loãng trên bệ vàng thếp chảy

Điều này cho đến nay vẫn còn là thắc mắc của một số người

Trong chín năm kháng chiến ông có Lại về tỉnh nhỏ và Nhớ Những ngày tập kết ra Bắc thì có Uống rượu với bạn đồng hương :

Ta uống mừng tuổi ta

Bước khôn đè bước dại

Năm nhăm chẳng trối già

Một hướng đi không mỏi

và Khăng khít : Em có cháu gọi bà Gọi em anh vẫn gọi Năm mươi tuổi ai già Chúng mình sao trẻ vậy. Những năm cuối đời ông bị chứng liệt rung Bà Nguyễn Thị Lan là người vợ hiền, là cánh tay của ông Nhờ có bà mà ông, tuy tuổi cao sức yếu nhưng bút lực vẫn dồi dào Hơn 500 bài tứ tuyệt để lại là minh chứng sống động cho mối tình thiết tha nồng đậm đó Mỗi bài thơ của ông là một mảng tâm hồn mang ước vọng tiếp tục hiến dâng cho đời Xin bày ra đây một vài quả ngọt trong vườn tình yêu ngát hương đó :

Quả đu đủ góc ao Ứa nhựa hàn vết đau

Tĩnh yên cành gió quệt

Quả đu đủ góc ao

Lặng dâng đời quả ngọt

Đa và Dừa

Hàng dừa tơ, tốt mã mới trồng sau

Bứt tàu lá làm gươm khua với gió Cội đa cũ vươn tầm lên đại thọ Gót nhựa đời buông rễ tự trên cao.

Viết về mối tình tương kính như tân đẹp đẽ đó thiết nghĩ phải giành nhiều

thời gian và bút lực mới truyền tải hết, chúng ta sẽ còn trở lại vấn đề này ở phần sau Nói về hành trình thơ Yến Lan chúng ta có thể xem đó là con đường kiếm tìm chân lý tối thượng của nghệ thuật chân chính Con đường ấy đầy cam go và kéo dài, chiếm gần như toàn bộ tâm huyết và tuổi trẻ của nhà thơ Vì vậy có nhà nghiên cứu đã nhận ra rất tinh rằng càng về già thơ Yến Lan càng cô đúc, đằm sâu, càng chất chứa Hành trình thơ Yến Lan cũng có thể xem là cuộc vận động phát triển đi lên, một sự vận động đầy tích cực dù còn nhiều gian nan Nó vừa là

sự phản ánh chân thực sự chuân chuyên trong cuộc đời của một tài thơ vừa là thước đo ý chí và nghị lực phi thường vượt lên trên mọi bão táp của cuộc đời,

chiến thắng mọi quan niệm về sự may rủi của số phận, một tấm gương mà thế hệ các nhà văn đi sau cần học tập.

1.3 Tổng quan về vị trí thơ Yến Lan qua từng thời kỳ

Lúc còn trẻ Yến Lan quen tự lập Lớn lên, cuộc đời ông cũng khắc khoải, trăn trở với bao thăng trầm Bản thân ông phải vận động sao cho phù hợp với lẽ sống mới Trước Cách mạng, cũng như bao người dân nước Việt Yến Lan kí gửi kín đáo tâm sự của một người dân của một dân tộc bị kìm kẹp, áp bức trong những sáng tác về quê hương đất nước Yếu tố thời đại chưa cho phép người nghệ sĩ có cách cảm cách hiểu thấu triệt Do vậy khi có ánh sáng Cách mạng soi đường, hơn ai hết với tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ đã quen tự lập, Yến Lan mạnh mẽ đón lấy ngọn gió thời đại Cảm hứng mới đã đem lại diện mạo mới cho thơ Yến Lan, làm cho thơ ngày càng hay Vì thế nhà thơ, nhạc sĩ tài hoa Văn

Cao đã không ngần ngại khi nhận xét: “Từ một người bình dị Yến Lan đang trở thành một người muốn thúc đẩy một sức gì đang làm trì trệ cuộc sống của chúng

ta Tôi thấy ở anh một sự chuyển biến, một sự mở ra có sức lực ”

Khi Cách mạng bùng lên, ông cùng anh vợ trực tiếp kêu gọi nhân dân đứng lên cướp chính quyền huyện Theo Cao Kế, hiện nay là giảng viên trường đại học Quy Nhơn : “Trong khi một số nhà thơ khác ở trường phái Thơ mới khi Cách mạng lên đã chống lại Cách mạng, không hợp tác hay trùm chăn đợi thời

thế và viết “Ta nằm chính giữa cân trời đất” thì Yến Lan đã làm thơ về cái loa

phát thanh, đã ca ngợi công ơn Đảng :

Ơn này ơn Đảng em ơi Đẹp người sẽ đẹp lứa đôi vợ chồng

Nhà thơ đã tuyên truyên hô hào nhân dân đi theo Cách mạng với nhiều sáng kiến độc đáo, điều này bây giờ nói ra xem như một việc bình thường, nhưng

thời đó là quí là một đóng góp rất lớn cho Cách mạng Ai đã từng sống trong thời điểm lịch sử lúc ấy mới thấy nhà thơ Yến Lan là một nhà thơ chân chính, là một nhà thơ thuộc về Cách mạng” Chính Chế Lan Viên cũng nói với mình “Đi xa nên về muộn” Thiết nghĩ nếu có một tác giả nào sau này viết về lịch sử thơ ca

cách mạng ở tỉnh Bình Định cũng nên thấy cho hết con người Yến Lan và những

đóng góp của ông trong những buổi đầu đầy khó khăn ấy Ngày ấy những bài thơ

như Bình Định 1947 của Yến Lan đã có một tầm ảnh hưởng không nhỏ đối với

nhân dân Bình Định nói chung và đội ngũ trí thức nói riêng Một bài thơ mà nội dung phục vụ cách mạng rất kịp thời và xuất sắc về phương diện nghệ thuật Trong thời gian tập kết ra Bắc, những năm tháng chiến tranh ác liệt, đi thực tế nhiều nơi, trực tiếp trải nghiệm đã khiến Yến Lan như thay da đổi thịt Ông sáng tác với một niềm say mê mãnh liệt đặc biệt Nhạc sĩ Văn Cao cũng

phải thốt lên: “Người ta không những ngạc nhiên về hình thức mà còn ngạc nhiên

về sự thay đổi của Yến Lan trong nội dung Trong sự chuyển biến chung của thơ

ca hiện nay mong nhiều người góp sức vào để đẩy lui một qúa khứ nhạt nhẽo, trường hợp thơ của Yến Lan cũng làm nhiều người ở vào lứa tuổi của anh phải suy nghĩ

Đọc thơ cuả Yến Lan, tôi có cảm tưởng là lúc nào anh cũng bắt đầu Một

sự bắt đầu vào các luồng thơ khác nhau gần như không do dự Tôi yêu Yến Lan ở cái chỗ luôn luôn bắt đầu đó”.

Hơn 60 năm sáng tác ông luôn lấy cuộc sống thực tế của mình, của những người xung quanh làm đề tài và tạo nguồn cảm xúc từ những cảnh sắc, tâm hồn dân dã Chính vì vậy mà cảnh trong thơ ông rất thực, rất sâu và tình thơ thật sâu

xa, lắng đọng khiến người đọc rung động bởi được hiểu đời thực, thấm thía và thương đời:

Nghe trên đàng quạnh hiu

Cỗ xe bò nặng nhọc Người trên xe trằn trọc Giữa những tiếng rơm kêu

Người đọc thơ ông, luôn có được một cảm giác thân thuộc và gần gũi:

Ở đây nắng mới võ vàng Dừa cao lễnh khễnh Cành xoan ngoằn ngoèo Con đàng thì ngút cheo leo Mình đi chỉ bóng cùng theo với mình.

Trong công việc hàng ngày ông cần mẫn như chú ong thợ, không tham vọng, không ước mơ mà chỉ sáng tạo Bởi thế người đọc thơ Yến Lan cảm nhận được những nét riêng biệt, rất tình người và sâu đậm, khó phai Trên đường đi

đâu đó, hễ bắt gặp một thị trấn nhỏ người ta lại nhớ đến :

Tỉnh nhỏ - cô em - nằm xem - kiếm hiệp

Trong hàng trăm bài tứ tuyệt - mảng thơ mà Yến Lan tâm đắc, theo chúng tôi cũng là lĩnh vực ông thành công nhất - ông không quên họa những bức tranh đẹp của quê hương mình

Đó là nét đẹp của những bộ môn nghệ thuật dân gian truyền thống bao đời nay của người Việt, là liền anh liền chị áo mớ ba mớ bảy với quan họ làm say đắm lòng người, để rồi mỗi khi đi đâu xa không ai không khỏi nhớ về :

Rạo rực bờ ao lá trúc tre

Ới “người ơi, người ở đừng về”

Một câu quan họ mành như chỉ

Xuyên suốt tâm hồn mọi nẻo quê

(Quan họ)Hay những lớp tuồng nức lòng khán giả, gợi bao niềm tâm sự, bao hoài bão sâu xa :

Lửa xuông tiết nghĩa, mạo gian hùng Đâu dể nhìn ra lớp “sóng tùng”

Binh lửa vừa lui, đèo núi dựng

“Gian nan là nợ khách anh hùng”.

(Lý)

Mượn một tích chèo cổ để nói chuyện hôm nay, ngẫm ngợi chuyện ngày mai:

Vò rối tơ, rồi gỡ rối tơ

Gỡ không ra mối lại đem vò Nàng Vân giả dại, Nàng Vân dại Vân dại nên đời cũng ngẩn ngơ.

(Chèo)Thơ Yến Lan đầy chất suy tư, duy lý Đọc thơ ông do vậy không thể cảm bằng giác quan thông thường và những suy nghĩ một chiều Có lẽ chính vì những

lẽ đó, khi đọc thơ ông nói chung, thơ tứ tuyệt nói riêng, giới yêu nghệ thuật đã

dùng hai chữ “Bố già” để tôn vinh một nhà thơ đầy tài năng và tâm huyết Đánh

giá về tài thơ của thi nhân, nhà thơ Chế Lan Viên đương thời đã có nhận xét rất

tinh tế và sâu sắc rằng : “Đây là sự thực thu nhỏ lại, vô cùng nhỏ lại cho đến mức người ta có thể lẫn nó với mơ màng…Cũng ở đây người ta thấy sự giản dị của những câu ca dao, vẻ hiền hòa của bao khúc hát cổ, một cái gì thân mật…”.

Có thể nói thơ Yến Lan trước và thơ Yến Lan sau cách mạng là hai mệnh

đề tương hỗ nhưng có điểm khác biệt tương đối rõ rệt Đó là kết quả của cả một quá trình vận động phát triển đi đến đích, là giai đoạn mang tính bước ngoặt của người nghệ sỹ Ranh giới mang tên cách mạng ấy sẽ phân loại giới trí thức nói chung về những lập trường chính trị khác nhau Và sự thực Yến Lan ngay từ đầu

đã chọn cho mình con đường phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng, mang vai trò của một nhà văn cách mạng đến với nhân dân, đến với Đảng và đến với thơ

Nhận thức rõ được sức chuyển mình vĩ đại nhờ ánh sáng cách mạng của người nghệ sỹ, lấy chính bản thân mình làm minh chứng sống động, Chế Lan

Viên đã xúc động mà rằng : “Chúng tôi bước khỏi đêm quá khứ, bước được nhờ Cách mạng… Cách mạng đổi đời cho chúng tôi nhưng phải đâu Cách mạng có phép thần, chỉ đá hóa ngọc, chỉ chì hóa vàng cho mọi người làm văn học Có những người Cách mạng đến thì viết hay ra, có người chỉ viết dài ra, âm vang ngắn lại Có người thì tắt nghỉm Cách mạng đâu có tội gì Không có cách mạng anh ta cũng chỉ đến thế Lan là người, sau Cách mạng, nhờ Cách mạng, đã viết không những khác đi mà còn hay hơn Xưa kia anh chỉ có Bến My Lăng, giờ anh qua bao bờ bến mới, đến tận Cộng hòa Dân chủ Đức Tầm mắt, đề tài không chỉ quanh quẩn ở thành Bình Định và nỗi cô đơn như cái bóng mình.” [69, 99]

Những đóng góp của Yến Lan cho nền Văn học Nghệ thuật Bình Định nói riêng và nền văn học nước nhà nói chung là không thể phủ nhận Cả một đời tâm huyết thiết tha của ông đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận qua bảng thành tích

khá ấn tượng : Huân chương lao động hạng Nhất, Huân chương kháng chiến hạng Nhất cùng với hàng loạt các huân huy chương khác Năm 2007 ông được

truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.

Tuy nhiên, nhìn về cả cuộc đời riêng và sự nghiệp sáng tạo nghệ thuật của Yến Lan người quan tâm không khỏi có cùng chung nhận xét : Nhà thơ không

gặp may như những người cùng thời Trong sáng tác ông là người bị mất nhiều

nhất Là người trực tiếp chứng kiến những thiệt thòi trong cuộc đời và trong sáng

tác của Yến Lan, nhà thơ Chế Lan Viên đã xót xa mà thốt lên : “… Yến Lan là đỉnh núi cao khó với tới, anh là người luôn đi trước nhưng lại về muộn…”

Cách nay hơn 10 năm, nhà thơ Hữu Thỉnh khi đó là Phó Tổng thư ký Hội

Nhà văn Việt Nam đã viết: “Trong gần 60 năm liên tục Yến Lan đã cống hiến nhiều truyện ngắn, kịch thơ, ca kịch, trường ca và thơ, thể loại nào cũng có thành tựu Chính vì vậy, cùng với Chế Lan Viên, Tế Hanh và các nhà thơ cùng thế hệ, Yến Lan đã có nhiều đóng góp lớn cho văn học, là bậc thầy mẫu mực cho nhiều thế hệ các nhà văn noi theo” Đó có thể xem là lời khẳng định, sự ghi nhận của

Đảng và nhân dân dành cho một nghệ sỹ chân chính gần như đã dành trọn cuộc đời cho sự phát triển của văn học nghệ thuật nước nhà, một lời tri ân của hậu thế dành cho một bậc tiền bối đã có nhiều đóng góp to lớn

Chương 2 PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ YẾN LAN QUA ỨNG XỬ VỚI KIẾP NHÂN SINH

2.1 Khao khát cõi mơ, nâng niu đời thực

Cả một cuộc đời khổ công lao động nghệ thuật, Yến Lan chưa lúc nào, chưa bao giờ lơi là, chưa bao giờ tự cho phép mình qua loa chểnh mảng Không mấy ai nghĩ được trong con người nghiêm túc ấy còn ẩn giấu một khát khao bỏng cháy, khát khao được giao cảm với cuộc đời rộng mở Thi nhân tự trải lòng mình trên lối đi chênh chao giữa đôi bờ hư thực

2.1.1 Khao khát cõi mơ

Có thể nhận ra ngay từ đầu rằng Yến Lan chịu ảnh hưởng khá sâu đậm của thi

pháp siêu thực Siêu thực là một khái niệm ra đời trong sự hình thành của chủ nghĩa siêu

thực ở châu Âu đầu TK XX Nội hàm ý nghĩa của nó nằm ở một trích đoạn ngắn trong

bản tuyên ngôn siêu thực thứ nhất công bố năm 1924 do Andre Breton khởi thảo: “Tính

tự động của tâm lý thuần túy, bài chính tả của tư duy, vắng mặt mọi giám sát của lý trí, đứng ngoài mọi thiên kiến thẩm mỹ hay đạo đức Chủ nghĩa siêu thực dựa vào lòng tin ở thực tại siêu đẳng của những hình thái liên tưởng sơ lậu, ở giấc mơ vạn năng, ở tư duy không vụ lợi”.

Về mặt triết học, siêu thực - cộng hưởng giữa mơ và thực - dựa trên sự tin tưởng vào một thực tế cao hơn một số hình thức liên tưởng khác đã không màng đến mãnh lực của mơ mộng - trò chơi vô vụ lợi của tư tưởng Ðối với Breton, con người bị giam hãm trong sự kiểm duyệt của lý trí, ngụp lặn trong những lề thói rập khuôn của ngôn ngữ sáo mòn mà họ nặn ra Tác hợp mộng và thực là

đập vỡ bức tường ngăn đôi con người với phần vô thức, để tìm thấy toàn bộ quyền lực của tri năng trong sáng tạo

Về mặt thực tế, nhóm các tác giả theo khuynh hướng siêu thực có những hành động "ngược đời": Saint Pol Roux trước khi đi ngủ có thói quen treo bảng

trước cửa "Thi sĩ đang làm việc" Trong thời kỳ ngủ (L'époque des sommeils),

Robert Desnos "ngủ" là đang viết và nói Những hình ảnh này có vẻ trái khoáy đối với chúng ta, nhưng thật ra không xa thực tế của giới cầm bút, bởi vì : Những lời hay, ý đẹp thường phát xuất về đêm Nhất Linh chuyên viết từ nửa đêm đến sáng Nguyễn Hiến Lê luôn có giấy bút túc trực bên giường Hoàng Cầm kể rằng

bài thơ Lá Diêu Bông được "một giọng đọc" cho ông nghe trong giấc ngủ Và

như Desnos, Kim Trọng cũng đã sống những phút giây "siêu thực" với Thúy Kiều qua ngọn bút Nguyễn Du:

Sinh vừa tựa án thiu thiu

Dở chiều như tỉnh, dở chiều như mê Tiếng sen sẽ động giấc hòe Bóng trăng đã xế, hoa lê lại gần Bâng khuâng đỉnh giáp non thần Còn ngờ giấc mộng đêm xuân mơ màng!

Như vậy, siêu thực vừa là một khám phá, vừa là một nhận thức về thực tại mộng ảo trong thơ và trong cuộc sống; và thi nhân, không nhiều thì ít, đã mang tính chất siêu thực trong người Soi vào thực tế sáng tác của các tác giả nước nhà

ta có thể dễ dang nhận ra khá nhiều điều thú vị, rằng những câu thơ như :

Trống Tràng Thành lung lay bóng nguyệt

Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây.

- Hơi thê lương lạnh ngắt song phi huỳnh

- Cầu Thệ thủy ngồi trơ cổ độ

Quán Thu phong đứng rũ tà huy.

Ôn Như Hầu còn có những câu thơ siêu thực được xem như tuyệt bút:

Chiếc thuyền bào ảnh lô xô gập ghềnh

Ai đem nhân ảnh nhuốm mùi tà dương ?

Trong kho tàng thi ca của dân tộc chúng ta cũng đã chứng kiến nhiều phút giây thăng hoa của trí tuệ và niềm xúc cảm, những giây phút “phiêu” nhất, siêu thực nhất Chúng ta hãy xem :

Trăng đĩa ngọc giữa mâm trời huyền bí

Tuổi buồn đi trong hư vô

Trong thơ Yến Lan ta bắt gặp vô số những câu thơ như thế :

Tôi nằm trong vũng ca dao lạnh Đón những vầng trăng mẹ vớt lên

(Bệnh trăng)

Vô tình dẫm ánh vàng yêu yếu

Mà chiều thả rụng dưới chân đêm

Những bài thơ như Bài ca hợp tác thôn tôi, Mùa xuân lên cao, Lại về tỉnh nhỏ… có thể xem là những bài thơ hay không chỉ của Yến Lan mà là của cả làng

văn Việt Nam Phải có con mắt kì ảo của Yến Lan mới thấy mới nhìn được sự vật như vậy Con mắt của Yến Lan không chỉ có khả năng hư ảo hóa sự vật, làm cho nó lung linh, lấp lánh, mơ hồ :

Cỏ xanh tiếp cỏ xanh một màu Xanh trong lòng người xanh đến đâu

Mà lại còn có khả năng tả sự vật cụ thể trong từng chi tiết :

Giặc về xác giặc đã vùi Dây dù đã tết làm nôi trẻ nằm

Có điều, thói thường ai hay ỷ vào sở trường của mình thì có lúc cái ấy sẽ trở thành sở đoản Đôi lần người ta thấy Yến Lan chạy theo con mắt, chạy theo cảnh, theo ngoại hình mà câu thơ nặng cảnh nhẹ tình, nặng hình thức mà nhẹ rung động Song thiết nghĩ nếu điều đó là thực đi nữa thì việc đôi khi quá sa vào

kĩ thuật cũng chỉ nên hiểu là một thái độ mong muốn đi tìm một lối kiến giải mới sáng tạo, một việc làm thường tình của những người đãi cát tìm vàng Phải chăng nên hiểu những thử nghiệm ấy đã làm ra những vần thơ hay thơ đẹp sau này

2.1.2 Nâng niu đời thực

Cho đến bây giờ nhiều người vẫn còn boăn khoăn với câu hỏi luôn đau đáu rằng : Văn chương siêu thực có ở Việt Nam không ? Theo nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thúy, trong văn học Việt Nam thế kỷ XX, tuy không có chủ nghĩa siêu thực, nhưng bút pháp hoặc thi pháp siêu thực thì đã được các nhà thơ sử

dụng và đạt được những thành công nhất định Người ta có thể thấy được điều đó

đậm nhạt ở Hàn Mặc Tử trong tập Thơ điên, ở Nguyễn Xuân Sanh trong Xuân Thu nhã tập, ở Nguyễn Đình Thi với những bài thơ không vần, ở Hoàng Cầm trong Về Kinh Bắc, ở thơ Ngô Kha và đặc biệt trong ca từ Trịnh Công Sơn (Trích Lời giới thiệu của Đỗ Lai Thúy cho chuyên đề về Chủ nghĩa siêu thực, tạp chí Văn học nước ngoài, số 5, tháng 9-10/2004) Nhưng theo chúng tôi, thơ ảnh

hưởng của chủ nghĩa siêu thực ở Việt Nam còn được tìm thấy ở một số tác giả khác như Thanh Thảo, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Thận Nhiên, Văn Cầm Hải, Phan Huyền Thư, Vương Huy, Trần Tiến Dũng, Phan Nhiên Hạo… và tất nhiên

có cả thi sỹ Yến Lan Trước đây, do quá đề cao chủ nghĩa hiện thực như một giá trị duy nhất, nên chúng ta có phần hạ thấp, thậm chí hiểu sai lệch về chủ nghĩa siêu thực, cũng như một số khuynh hướng thơ ca hiện đại khác Đã đến lúc bạn đọc, nhất là các nhà làm văn học nên thức nhận lại các khuynh hướng thơ ca hiện đại, đi tìm hiểu và cần khẳng định nó Bởi, tuy không còn tồn tại nữa, nhưng chủ nghĩa siêu thực là một chặng đường tự nhận thức quan trọng của văn học với những bài học lịch sử quý giá của nó Hơn nữa, siêu thực tuy không tồn tại như một chủ nghĩa, nhưng văn học hiện đại không thể thiếu nó với tư cách là những yếu tố để tạo nên một hướng đi mới cho thơ ca

Như vậy rõ ràng mặc dù chịu ảnh hưởng khá sâu đậm bởi chủ nghĩa siêu thực, mặc dù bản thân Yến Lan luôn hướng tới một cõi mộng mơ đầy hương và gió lạ hơn ai hết song bản thân con người thi nhân vẫn luôn hướng tới cuộc đời bằng lòng khát sống, khát yêu bỏng cháy nhất Qua cuộc đời và văn thơ của ông

ta có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng ông cũng “vị nhân sinh” hơn tất thảy Cuộc đời chảy trôi nhiều biến động trong thơ Yến Lan khiến người đọc cảm nhận được rằng chính bức tranh hiện thực đời sống là mảng đề tài nổi bật, là

niềm quan tâm sâu sắc của thi nhân Và sự thật là bên trong con người ông mơ

và thực luôn giao hòa, vấn vít Đó chính là lí do mà bạn bè vấn gán cho ông cái mác “đa tình” Trong thơ Yến Lan luôn lãng đãng bóng hình của giai nhân

Yến Lan đúng là một nhà thơ tài hoa và đa tình với hàng chục bóng giai nhân đi qua cuộc đời, người tình nào cũng đẹp, mối tình nào cũng đậm Nhưng không hợp duyên hợp phận, nên nhiều cuộc tình không đi đến cùng Chuyện kể rằng một lần nhà thơ Yến Lan được giấy báo của bưu điện mời ra nhận tiền nhuận bút của báo nào đó gửi cho ông Ra đến bưu điện, Yến Lan không nhận được tiền Họ bảo Yến Lan là tên của một cô gái, còn ông là Lâm Thanh Lang, đường đường là một người đàn ông, nên họ không cho nhận Yến Lan bực, bỏ về sau những lời trình bày dài dòng không hiệu quả Thế mới biết thi sĩ gắn với bóng giai nhân ngay từ cái bút danh

Trong kí ức của bạn bè, lúc sinh thời khi vui vể ông thường kể rằng : Thời

kỳ dạy học ở Thanh Hóa, có một gia đình người Pháp, vợ là người Việt Nam, có hai cô con gái xinh đẹp có tên là Thỏ và Thẻ Trong hai cô ấy thì cô Thỏ xinh đẹp hơn Bao chàng trai xứ Thanh mơ được làm quen với một trong hai người nhưng không chàng trai nào lọt vào mắt xanh của hai cô gái Trong số những chàng trai mơ ước đó có cả Yến Lan Nhưng rồi tình cờ một dịp trên đường phố cùng đi, tà áo dài của cô Thỏ vướng vào xích xe đạp Cô gái không biết làm cách

gì để gỡ tà áo dài ra khỏi xích xe Yến Lan đi tới, trước cảnh ấy không thể làm ngơ, ông bèn ngồi xuống quay ngược xích xe và gỡ tà áo ra Xong việc, ông tỉnh

bơ bỏ đi, tỏ vẻ không thèm nhìn mặt người đẹp Sau đó, cô gái lại dò tìm địa chỉ của Yến Lan để cảm ơn Hai người quen thân nhau, gây cho bạn bè sự thán phục

và ghen tỵ Cuộc tình chưa đến đâu thì hai chị em cô gái lại phải rời Thanh Hoá

về Pháp sống với cha Trước khi về Pháp, cô Thỏ đã mang tặng cho nhà thơ một

bộ comple bằng vải tuýt-xo màu trắng Và cũng thời gian đó, nhà thơ tạm biệt xứ Thanh, trở về quê dừa Bình Định của mình với bộ comple và nỗi niềm thương nhớ khôn nguôi

Sau này ông về Bình Định dạy học Một đồng nghiệp đang dạy học ở Tam Quan hay tin, bèn mời Yến Lan ra trường mình để cùng dạy Sau khi ra Tam Quan dạy cùng đồng nghiệp, người bạn muốn giữ nhà thơ ở lại xứ dừa lâu dài, vì

uy tín giảng dạy của ông, bèn giới thiệu cho Yến Lan một cô gái ở gần nhà có tên là Điệp Cô gái khá xinh đẹp, những giây phút lần đầu gặp nhau, nhà thơ đã

có cảm tình đặc biệt với cô gái Nhưng Yến Lan không ngờ, rất tiếc cô gái lại bị câm Cô gái cũng rất yêu nhà thơ và ngược lại nhà thơ cũng rất yêu quý cô gái dù

cô bị khuyết tật Những buổi gặp nhau chỉ có những cái nhìn mà không nói được thành lời Để thoát khỏi cảnh oái ăm và tránh sự tủi buồn cho cô gái, nhà giáo, thi sĩ Yến Lan âm thầm chuẩn bị vào Bình Định trong chuyến tàu đêm lúc 2h sáng Ông biết cuộc chia tay này dù sao cũng có lỗi với cô gái, nhưng chẳng có cách nào hơn Trong lúc chuẩn bị xách vali ra đi, thì cô gái đột ngột sang chỗ Yến Lan trọ, ôm chầm lấy nhà thơ khóc nức nở Vài phút sau, cô gái lại đột ngột quay lưng về nhà mình Yến Lan thấy lòng dạ rối bời, ông bèn xách vali đi thẳng tới nhà cô gái để nhận lỗi Nhà thơ bàng hoàng khi bước vào cổng và cô gái từ trong nhà lao ra ôm chặt đưa vào nhà Từ lúc ấy (10h đêm), nhà thơ thiếp trong vòng tay người đẹp Đến 1h sáng hôm sau, cô gái câm đánh thức nhà thơ dậy đưa ông ra cho kịp chuyến tàu 2h sáng Từ ấy, sau cuộc chia tay đầy nước mắt,

họ vĩnh viễn bặt tin nhau

Ông còn lại kể một mối tình đơn phương hồi trai trẻ với một cô hàng xóm

có vẻ đẹp rất Tây tên là Cúc Nhà cô gái hàng xóm quá giàu Còn Yến Lan thì quá nghèo, một mối tình đơn phương không môn đăng hộ đối Nhà thơ cũng chưa một lần dám ngỏ lời :

Nàng từ tuổi sánh hoa Không hay chồng đã hỏi Chàng từng bữa đi qua Yêu mà không dám nói…

(Ngựa qua từng chuyến - Xuân Khai )

Cô gái đi lấy chồng, để lại trong lòng nhà thơ trẻ mối tình đầu đời, mà sau này, trong một bài thơ khác, ông còn chua chát ghi lại :

Thói thường đăng đối cuộc nhân duyên Cha mẹ em giàu dễ để yên

Cho một lứa đôi không xứng vế Dập ngay nguồn lửa mơi vừa nhen Đang lúc mùa thu ngập lá rơi Chồng em đến cổng đón em rồi Cây hai vườn vẫn giao cành lá Chỉ có mình anh đứng lẻ loi…

(Gần nhà xa ngõ)

Một lần Yến Lan về Hà Tiên thăm hai vợ chồng thi sĩ Đông Hồ - Mộng Tuyết Nữ sĩ Mộng Tuyết, lần đầu tiên mới gặp, nhưng đã đọc thơ, nên khi gặp Yến Lan, bà đã quý mến nhà thơ trẻ xứ dừa Bình Định Trong thời gian Yến Lan

ở Hà Tiên, Mộng Tuyết đã tạo điều kiện cho ông làm quen với một cô gái phương Nam có tên là Hạnh Mới gặp nhau mà như đã quen nhau lâu ngày, hai người đã quấn quýt và tâm hợp ý đầu Hai vợ chồng nhà thơ Đông Hồ - Mộng Tuyết hy vọng hai người sẽ thành thân Nhưng không hiểu vì một lý do nào đó, Yến Lan lại đột ngột giã từ Hà Tiên để trở ra Bình Định Giai đoạn này, mạch thơ tình của Yến Lan đậm đặc nhất Tuy không được lấy nhau nhưng hai người vẫn thường xuyên trao đổi thư từ và thơ phú Hai người đã có gia đình riêng vẫn yêu quý nhau cho đến năm 1954, cả hai cùng tâp kết ra miền Bắc Mối tình cầm sắt đổi ra cầm kỳ Mối quan hệ này vẫn được giữ vững cho đến ngày thống nhất đất nước và trở về miền Nam.

Về quê lòng nặng mối tình cũ nghĩa xưa với hai cô bạn gái ngày nào, sau những mối tình lãng tử, nhà thơ làm lễ thành hôn với cô Nguyễn Thị Lan, như ông đã giải thích cái bút danh của mình Hai ông bà sống hạnh phúc sinh và được sáu người con Ba trai ba gái đã khôn lớn và thành đạt Lâm Huy Nhuận, người con trai thứ hai theo nghiệp cha đã trở thành một thi sĩ Sau ngày thống nhất đất nước, hai ông bà trở về Bình Định, an dưỡng tuổi già Bà Lan trở thành người chăm sóc và thư ký riêng ghi biên soạn những sáng tác trên giường bệnh cho Yến Lan

Yến Lan đúng là một nhà thơ tài hoa và đa tình với hàng chục bóng giai nhân đi qua cuộc đời, người tình nào cũng đẹp, mối tình nào cũng đậm Nhưng không hợp duyên hợp phận, nên nhiều cuộc tình không đi đến cùng Có lẽ chính

vì điều này mà trong thơ Yến Lan bóng hình giai nhân trở đi trở lại như một hình ảnh đầy định tính Điều đó khiến cho thơ ông như có thêm nét mềm mại bên cạnh sự bản lĩnh, tài hoa

Cho đến bây giờ nhiều bạn văn và độc giả yêu thơ Yến Lan vẫn còn đọc những câu thơ không phải ai cũng nhớ :

Năm nay cũng có tiếng xe đi Đường cũ cong cong ngỏ ý gì Chỉ thấy bàn tay người khớp ngựa Ngừng roi chậm xéo cánh hoa si

Và liễu bên đường sống phút mơ Xếp hàng nhau như vạn trang thơ Chờ bàn tay lạ bàn tay gió

Lật rải tung ra tờ lại tờ.

Yến Lan có thể xem là nhà thơ có biệt tài khi sử dụng được cả thập bát ban võ nghệ Ông như loài cây xương rồng với hai đối cực : gai rất là gai mà hoa

thì dịu dàng vô cùng Thi nhân không chỉ có thứ thơ kì khu điêu khắc vào đá mà còn có loại nước chảy như ru như nhạc

Yến Lan không thoát tục mà luôn hướng tới cuộc đời thực với lòng khát khao và dâng hiến thầm lặng Cách mạng đến với thi sĩ như một sự kiện trọng đại Ông hăng hái tham gia, cũng hoạt động bí mật, cũng tuyên truyền, diễn thuyết, cũng trấn áp phản động… Yến Lan có hành động cách mạng đấy nhưng thơ cách mạng thì hình như chưa rõ Tuy nhiên Yến Lan đã nhiệt thành, hăng hái, đón nhận ánh sáng chủ nghĩa mới một cách hồ hởi nhất Thi sĩ đã đem cái cảm quan của mình lắng trong những mảnh đời, số phận khác của quần chúng

lao động Thi sĩ sống trong Chùa Ông : Đây tôi sống trong xanh nghiêm thánh thất nhưng ngay từ đầu đã viết được cảnh đón chào Cách mạng trong các gia

đêm quá khứ để không còn trạng thái bơ vơ mất phương hướng :

Lầu Cửa Đông có nghe em tâm sự

Em đi trong Tình Sử của Lầu Thơ Hai chúng ta bước qua đêm quá khứ Ngẩng đôi đầu không còn thấy bơ vơ

Hậu thế quên hỏi thi nhân rằng hai chúng ta đó là ai song cũng dễ nhận ra

đó có thể là Yến Lan với cái bóng của mình, Yến Lan với bạn tri âm, Yến Lan và một mùi hương… Có thể nói thơ Yến Lan là sự phản ánh quá trình đi lên theo sự vận động của xã hội và thời đại Tiếng thơ ông luôn gắn bó với cuộc đời

2.2 Truy tìm bản ngã

Trong triết học, cái tôi được hiểu là cái tôi ý thức hay đơn giản là tôi, bao hàm trong đó những đặc tính để phân biệt tôi với những cá nhân khác Trong phân tâm học, cái tôi (ego) là phần cốt lõi của tính cách liên quan tới thực

tại và chịu ảnh hưởng của tác động xã hội Theo Sigmund Freud, cái tôi cùng với

nó (id) và cái siêu tôi (superego) là ba miền của tâm thức Cái tôi được hình thành ngay từ khi con người sinh ra và qua tiếp xúc với thế giới bên ngoài, cái tôi học cách cư xử sao cho kiểm soát được những ham muốn vô thức không được xã hội chấp nhận Cái tôi có vai trò trung gian hòa giải giữa những ham muốn vô thức và những tiêu chuẩn nhân cách và xã hội Trong triết lý Phật giáo, cái tôi, hay thường gọi là “ngã”, là "cái tôi" được thiết thuyết với một thể tính trường tồn, không bị ảnh hưởng của hợp tan, sinh tử Đạo Phật không công nhận

sự hiện diện của một cái “ngã” như thế

Suốt cả cuộc đời mình thi sĩ Yến Lan đã dâng hiến tất thảy những gì là đẹp nhất cho nghệ thuật, song chúng ta vẫn có thể khẳng định rằng : Yến Lan luôn đối diện với chính bản thân mình, với cuộc truy tìm bản ngã triệt để dù không ít những khó khăn

2.2.1 Tìm bản ngã trong cuộc dâng hiến “vị nghệ thuật”

Trước nay người ta vẫn hiểu "Nghệ thuật vị nghệ thuật" là lấy cái đẹp làm cứu cánh (nghĩa là mục đích tối cùng), không quan tâm đến mặt thực dụng, có tác động xã hội nào không Nó chỉ phục vụ cái đẹp, không phục vụ con người.

Bàn về nghệ thuật ta hiểu nghệ thuật trước hết phải biểu hiện giá trị nội tại của nghệ thuật đích thực Nếu không đó là chỉ là thứ vô giá trị Giá trị

nội tại của nghệ thuật đích thực chỉ có thể có nếu nghệ thuật thoát khỏi mọi áp đặt về luân lý, răn dạy, hay dùng làm công cụ phục vụ bất cứ thứ gì khác ngoài chính nghệ thuật Đó là ý nghĩa của “Nghệ thuật vị nghệ thuật”

Thấu triệt qua điểm thẩm mĩ ấy, thi sĩ đã tạo ra Bến My Lăng giữa cuộc đời mơ mơ, thực thực : Bến My Lăng nằm không, thuyền đợi khách – rượu hết