Sinh hóa miễn dịch chương 4

Chương 4 CÁC GLOBULIN MIỄN DỊCH KHÁNG THỂ Kháng thể antibody là các globulin có trong huyết thanh của ñông vật có vú, có khả năng liên kết ñặc hiệu với kháng nguyên ñã kích thích sinh r

Chương 4 CÁC GLOBULIN MIỄN DỊCH (KHÁNG THỂ)

Kháng thể (antibody) là các globulin có trong huyết thanh của ñông vật có vú, có khả năng liên kết ñặc hiệu với kháng nguyên ñã kích thích sinh

ra nó, ñược kí hiệu I(g) Kháng thể bao gồ 5 dạng khác nhau, ñược ñặc trưng bởi tính ñặc hiệu và quyêt ñịnh kháng nguyên tương ứng

Kháng thể ñược tìm thấy chủ yếu ở trong huyết thanh của ñộng vật, như vậy huyết thanh chứa kháng thể ñặc hiệu kháng nguyên ñược gọi là kháng huyết thanh

4.1 Bản chất và tính chất của kháng thể

Trong huyết thanh của người và ñộng vật có vú chứa albumin, α, β và γ- globulin thì γ- globulin là kháng thể vì vậy kháng thể có bản chất protein

và bị biến tính bởi các tác nhân hóa học, hóa lý và sinh học

Hoạt tính kháng thể phụ thuộc pH, nhiệt ñộ môi trường và nhiều yếu

tố khác Các muối (NH4)2SO4, Na2SO4, cồn Ở 50C làm kết tủa kháng thể nhưng không làm mất ñi những ñặc tính của nó Nhờ tính chất này mà người

ta có thể tinh khiết kháng thể

Hai ñặc tính sinh học quan trọng của kháng thể là:

+ Có khả năng phản ứng ñặc hiệu với kháng nguyên, thể hiện qua các phản ứng sau:

- Phản ứng kết tủa

- Phản ứng ngưng kết

- Phản ứng phát quang

- Phản ứng ñánh dấu phóng xạ

+ Khả năng biểu hiện như một kháng nguyên

Tức là kích thích tạo ra kháng thể chống lại chính nó Chống lại Ig (IgA, IgG, IgM, IgA, IgD) hay từng mảnh của phân tử Ig (mảnh Fab hoặc Fc) Kháng thể chống lại kháng thể gọi là kháng kháng thể

Cơ sở của các phương pháp xét nghiệm dựa trên miễn dịch là tính ñặc hiệu của kháng thể nhận biết kháng nguyên và ái lực của kháng thể khi nhận

biết kháng nguyên Ái lực của kháng thể ñối với kháng nguyên sẽ quyết ñịnh nồng ñộ kháng nguyên kháng thể tối thiểu cần cho phản ứng kháng nguyên kháng thể Tính ñặc hiệu thể hiện ở khả năng nhận biết ñược một mẫu có hay không có kháng nguyên và khả năng phân biệt một kháng nguyên nhất ñịnh hay một nhóm kháng nguyên

Tính ñặc hiệu của kháng nguyên phụ thuộc chủ yếu vào chất dùng ñể gây miễn dịch

Cấu trúc hoá học của cộng hợp haptenp-protein quyết ñịnh tính ñặc hiệu của kháng thể thu ñược

Tuỳ thuộc vào yêu cầu mà người ta tạo ra những kháng thể chỉ có khả năng nhận biết một chất nhất ñịnh hoặc một nhóm chất có cấu trúc tương tự nhau

4.2 Cấu trúc của kháng thể miễn dịch

4.2.1.Cấu tạo chung của kháng thể miễn dịch

Nhờ công trình nghiên cứu của Porter và Eldelmen ñã xác ñịnh ñược cấu trúc của monomer kháng thể

Tất cả các dạng kháng thể ñều có cấu tạo giống nhau, do một hay nhiều ñơn vị monome tạo thành ðơn vị cơ bản cửa phân tử kháng thể gồm 4 chuỗi polypeptit hai chuỗi nặng có trọng lương phân tử lớn (2H) và hai chuỗi nhẹ có phân tử lượng thấp (2L) nối nhau bằng liên kết cộng hoá trị (S-S) và liên kết không công hoá trị Mô hình cấu trúc cơ bản của phân tử Ig miễn dịch gồm 4 chuỗi ñối xứng nhau, trong ñó hai chuỗi nặng, hai chuỗi nhẹ nối với nhau bới cầu nối disulful Trình tự acid amin giống hệt nhau theo từng ñôi chuỗi nặng và chuỗi nhẹ

Hình 4.1: Cấu trúc của kháng thể miễn dịch

-s-s- -s-s-

COOH

COOH

NH2

NH2

V ù

ng

cố ñị n

h

Vùng biến ñổi

Phần

Fc

C h uỗ

i nặ

ng

C

h

uỗ

i

n

hẹ

P hầ

n F

ab

Vùng bản lề

Vị trí kết hợp

kháng

nguyên

Vị trí kết hợp kháng

nguyên

4.2.2 Chuỗi nhẹ

Trọng lượng phân tử 25.000Da chứa 211- 221 acid amin Tất cả các lớp globulin miễn dịch ñều có 2 loại chuỗi nhẹ κ hay λ

Mỗi phân tử Ig chỉ chứa hoặc 2 chuỗi nhẹ κ hoặc 2 chuỗi λ mà không bao giờ chứa cả hai

Mỗi chuỗi nhẹ Ig chứa vùng acid amin: vùng có trật tự acid amin thay ñổi VL(variable) nằm ở phía ñầu -NH2-của phân tử Vùng còn lại trật tự acid amin không thay ñổi CL (constant) vùng này nằm sát ñầu –COOH (hình 4.1)

Trật tự acid amin vùng cố ñịnh của chuỗi nhẹ giống nhau ở các lớp kháng thể, còn vùng biến ñổi luôn khác nhau kể cả ở lớp Ig do cùng một tế bào sinh ra

4.2.3 Chuỗi nặng

Trọng lượng phân tử 50.000Da, chứa 450 acid amin, có 5 loại chuỗi nặng γ, µ, α, δ, ε ứng với 5 lớp kháng thể là IgG, IgM, IgA, IgD, IgE Như thế mỗi lớp kháng thể có 1 chuỗi nặng riêng và 2 chuỗi nhẹ chung

Do vậy: Lớp IgG:ñược ký hiệu như sau γ2 κ2 hoặc γ2 λ2

Lớp IgM:ñược ký hiệu như sau µ2 κ2 hoặc µ2 λ2

Lớp IgA:ñược ký hiệu như sau α2 κ2 hoặc α 2 λ2

Lớp IgD:ñược ký hiệu như sau δ2 κ2 hoặc δ2 λ2

LgE:ñược ký hiệu như sau ε2 κ2 hoặc ε2 λ2

Chuỗi nặng gồm 4 vùng acid amin, 1 vùng biến ñổi và 3 vùng cố ñịnh Hai vùng biến ñổi VL và VH nằm kề nhau tạo thành vị trí kết hợp kháng nguyên (paratop)

Vùng giũa CL1 và CL2 gọi là khớp nối tạo cho Ig có hình chữa Y Vùng này có thể ñiều chỉnh và tạo ra một góc từ 0 ñến 180 o ñể phù hợp với việc gắn kháng nguyên ðây là nơi dễ tác ñộng của enzyme

4.2.4 Vùng gấp khúc

Cầu nối disulfua vừa nối 2 chuỗi polypeptit lại với nhau tạo thành phân tử kháng thể, vừa nối các acid amin nằm xa nhau trong 1 chuỗi ñể tạo

ra những gấp khúc xoắn cuộn (hình 4.2b)

Chuỗi nhẹ có 2 xoắn cuộn còn chuỗi nặng có 4 xoắn cuộn Chức năng các vùng gấp khúc là hợp tác với nhau tạo nên bề mặt là vị trí gắn kháng nguyên

Tuỳ thuộc vào việc sử lí với các enzym khác nhau mà ta thu các mảnh khác nhau Dưới tác dụng của enzyme papain cắt IgG làm 3 mảnh mảnh (hình 4.2a)

-

Hình 4.2a: Cấu tạo vùng gấp khúc của Ig miễn dịch

Phần liên kết với kháng nguyên

Phần liên kết với

kháng nguyên Chuỗi nhẹ

Chuỗi nặng

Phần biến ñổi Phần cố ñịnh

Hình 4.2b: Cấu tạo vùng gấp khúc của Ig miễn dịch

- 2 mảnh Fab (Fragment antigen binding) gồm 1 chuỗi nhẹ và nửa chuỗi nặng ở phần ñầu amin) chịu tách nhiệm kết hợp với kháng nguyên

- Mảnh Fc (Fragment cri stalizable) phần còn lại của 2 chuỗi nặng Mảnh

Fc có tính ñặc hiệu với kháng nguyên khi nó tác dụng như một kháng nguyên và có khả năng gắn với ñại thực bào, hoặc tế bào B hoặc gắn với

bố thể

4.2.5 Chuỗi J

- Là một chuỗi glucopolypeptit

- Kích thước gần bằng chuỗi nhẹ

- Trọng lượng phân tử 15.000 Da

.- Thành phần chuỗi J chứa nhiều xystein

Nhiệm vụ: Nối các monome globulin miễn dịch thành phân tử lớn

Ví dụ: Trong phân tử IgM chuỗi J nối các phân tử IgM lại với nhau thành ngôi sao 5 cánh Trong phân tử IgA tiết, Chuỗi J nối 2 mảnh Fc lại với nhau thông qua cầu nối disulfua

4.3 Các lớp Ig miễn dịch

Có 5 lớp globulin miễn dịch mang tên chuỗi nặng là

Lớp IgG, Lớp IgM, Lớp IgA, Lớp IgD và Lớp IgE

4.3.1 Lớp IgG (γ2 κ2 hoặc γ2 λ2)

Cấu tạo

Là globulin miễn dịch chủ yếu, chiếm 80 ñến 85% tổng số Ig trong huyết thanh, là phân tử monome có trọng lượng phân tử 160.000 Da, hằng số lắng 6S chiếm 2,5% hydratcarbon

Cấu trúc của phân tử IgG thường thay ñổi, nhưng ở dạng tự do có như hình chữ Y

Ở người bình thường nồng ñộ IgG trong huyết thanh là 1200mg/100ml Còn thông thường nó chiến khoảng 800 ñến 1680 mg/100ml Nó là kháng thể quan trọng nhất ở người Nó là kháng thể vi khuẩn, kháng thể kết tủa, chất ngưng kết máu, chất tan máu

Dựa vào sự khác biệt về số lượng và vị trí gắn của cầu nối disunfua, người ta chia IgG ra làm 4 phân lớp: IgG1, IgG2, IgG3, IgG4 Trong huyết thanh người bình thường IgG1 nhiều nhất và IgG4 là ít nhất

ðặc tính sinh học:

Là kháng thể duy nhất truyền từ mẹ sang con qua nhau thai và tự tổng hợp sau khi sinh vài tháng

IgG ñảm nhiệm nhiều chức năng:

Opsonin hóa: Fc gắn với thụ trên bề mặt của ñại thực bào và Fab gắn với quyết ñịnh kháng nguyên tạo ñiều kiện cho ñại thực bào bắt giữ và dung giải kháng nguyên

Hoạt hóa bố thể trừ IgG4, theo con ñường cổ ñiển dẫn ñến làm tan tế bào ñích

Gây ñộc qua trung gian tế bào phụ thộc kháng thể: phần Fab gắn với

tế bào ñích, phần Fc gắn với tế bào K và hút tế bào ñích cho tế bào K và tiết

ra lymphokin tiêu diệt tế bào ñích

Trung hòa ñộc tố như uốn ván, nọc ong

Gây ngưng kết tế bào vi khuẩn và trung hòa virus

4.3.2 Lớp IgM (µ2 κ2 hoặc µ2 λ2)

Hình 4.3: Cấu trúc kháng thể IgM

Cấu tạo

Chiếm 5-10% tổng Ig, trọng lượng phân tử 900.000Da, hằng số lắng 16S, chứa10% C/H

Nồng ñộng thấp, ở người bình thường có nồng ñộ 125mg/100ml

Cấu tạo hình 5 cánh, nhờ cầu nối disunfua và chuỗi J

IgM có 10 vị trí kết hợp kháng nguyên nên có hoạt tính mạnh hơn IgG

từ 60 ñén 180 lần

IgM xuất hiện sớm khi kháng nguyên xâm nhập vào cơ thể

Chức năng sinh học IgM

Hoạt hóa bố thể: IgM có khả năng hoạt hóa bố thể mạnh vì luôn có 2 mảnh Fc nằm kề nhau gắn với bố thể, thực hiện quá trình làm tan vi khuẩn Ngưng kết hồng cầu cùng loài

Ngưng kết vi khuẩn: IgM ñáp ứng với polysaccarit vỏ nhày của nhiều loại vi khuẩn, nên ñược dùng ñể chống loại vi khuẩn này IgM cũng có khả năng gắn với lông của vi khuẩn và cũng có khả năng ngưng kết chúng

IgM dạng ñơn có trên bề mặt tế bào B làm nhiệm vụ như thụ thể giành cho kháng nguyên Trong máu của ñông vật IgM tồn tại ở dạng monome, tetrame, haxame

4.3.3 Lớp IgA: (ε2 κ2 hoặc ε2 λ2)

Cấu tạo

Gồm 2 chuỗi nhẹ; κ, λ và 2 chuỗi nặng α, trọng lượng phân tử từ 140.000 - 300.000 Da, hằng số lắng là 7S, bao gồm IgA huyết thanh và IgA tiết

IgA huyết thanh chiếm 15-20% tổng IgA Ở người tồn tại dang monome, ở ñộng vật ở dạng dime IgA tiết dạng dime có trong sữa, nước bọt, nước tiết phế quản

Hai phân tử gắn với nhau ở mảnh Fc nhờ chuỗi J hoặc mảnh tiết

Hoạt tính sinh học:

IgA huyết thanh có thời gian sống ngắn (6 ngày) và hoạt hóa bố thể IgA tiết chống vi khuẩn trên bề măt niêm mạc, chống kháng nguyên nhóm máu A,B

Hình 4.4: Cấu trúc kháng thể IgA

4.3.4 LỚP IgD và IgE

Lớp IgD:(δ2 κ2 hoặc δ2 λ2)

Trong huyết thanh có nồng ñộ thấp từ 0,4- 40 mg/100ml , chiếm 0,2-1% Ig, hàm lượng H/C cao

Mẫn cảm với enzyme phân giải protein

Chức năng chưa biết ñến, nhưng nó có mặt trong tế bào B làm nhiệm

vụ thụ thể cho kháng nguyên

Lớp IgE (ε2 κ2 hoặc ε2 λ2)

Trong lượng phân tử 180.000, hằng số lắng 7S, nồng ñộ thấp nhưng tăng nhanh khi bị dị ứng hoặc bị nhiễm kí sinh trùng

Chức năng sinh học thể hiện rõ trong quá mẫn tức thì Phần Fc gắn với thụ thể bạch cầu ưa kiềm Khi kháng nguyên xuất hiện gắn với Fab khích thích tế bào trên tiết các chất từ trong bọng như histamin, serotonin làm dãn mạch và tăng tính thấm thành mạch

4.5.Cơ chế hình thành kháng thể miễn dịch

Chuỗi J

Chuỗi nặng

α

Chuỗi nhẹ

Như chúng ta ñã biết, khi kháng nguyên xâm nhập vào cơ thể, chúng

sẽ gặp phải hàng loạt cơ chế bảo vệ không ñặc hiệu của ñáp ứng miễn dịch

tự nhiên, với mục ñích tiêu diệt và loại trừ chúng ra khỏi cơ thể Nếu kháng nguyên vượt khỏi hàng rào bảo vệ tự nhiên, và ñủ thời gian, chúng sẽ gặp phải cơ chế bảo vệ ñặc hiệu của ñáp ứng miễn dịch thu ñược Như vậy nhiều trường hợp ñáp ứng miễn dịch tự nhiên có tác dụng mở ñầu cho ñáp ứng miễn dịch ñặc hiệu, hoặc ngược lại, ñáp ứng miễn dịch ñặc hiệu xuất hiện làm tăng cường ñáp ứng miễn dịch tự nhiên Ở chương 1 chúng ta ñã làm quen với ñáp ứng miễn dịch tự nhiên Trong phần này chúng ta ñề cập ñến ñáp ứng miễn dịch ñặc hiệu, trong ñó vấn ñề mấu chốt là cơ chế hình thành kháng thể miễn dịch

Việc cơ thể tạo ra kháng thể khi có sự kích thích của kháng nguyên là một quá trình phức tạp, dưới sự tham gia của nhiều tế bào và phải có mối tương tác của các phân tử hoạt ñộng bề mặt của các tế bào khác nhau

4.5.1.Cách tiếp cận kháng nguyên

Kháng thể xuất hiện như thế nào khi có kháng nguyên?

Kháng nguyên sau khi vào cơ thể, chúng ñi tới lách và hạch nhờ máu

và bạch huyết, ñây là thời kỳ tiềm ẩn và chưa xuất hiện kháng thể Sau ñó kháng thể xuất hiện tăng rồi lại giảm Phản ứng với kháng nguyên lần ñầu gọi là ñáp ứng miễn dịch nguyên phát

Khi kháng nguyên vào lần thứ 2 (tiếp cận kháng nguyên lần 2) nồng

ñộ kháng thể tăng nhanh gấp từ 10 ñến 100 lần so vơí lần tiếp cận kháng nguyên lần ñầu (thời kỳ thứ phát)

Kháng thể giảm dần theo thời gian, nếu tiếp cận kháng nguyên lần tiếp theo quá trình lại ñược lặp lại

4.5.2 Sự hợp tác của tế bào B, T, ñại thực bào và cơ chế hình thành kháng thể miễn dịch

ðể hình thành kháng thể miễn dịch thì các tế bào T, B, ñại thực bào phải hợp tác nhịp nhàng với nhau Quá trình hình thành kháng thể miễn dịch xảy ra như sau (hình 4.5)

Giai ñoạn chế biến kháng nguyên bởi APC

ðại thực bào và tế bào B thông qua thụ thể (BCR là các kháng thể bề mặt của tế bào B) bắt giữ nuốt và chế biến kháng nguyên thành những peptit sau ñó ñược ñưa ra bề mặt gắn với phức hợp kháng nguyên - MHC lớp II

Giai ñoạn trình diện kháng nguyên

Kháng nguyên ñược ñại thực bào hoặc tế bào lympho B (có hiện tượng thực bào) trình diện Kháng nguyên sau ñã chế biến kết hợp với MHC lớp II ñi ra bề mặt tế bào ñể trình diện tế bào Tthông qua thụ thể TCR của tế bào lympho T Như vậy phần tử MHC -II trên bề mặt APC sẽ tương tác với CD4 trên bề mặt của tế boà TH

Giai ñoạn sinh kháng thể

Do ñược tiếp xúc thông qua kháng nguyên, tế bào TH lại phát tín hiệu cho tế bào B và kích thích tế bào B sản ra interluekin Chất này lại kích thích

tế bào B tăng sinh ñể tạo hai dòng tế bào Dòng tế bào B trí nhớ và dòng tế bào plasma sinh kháng thể

- Dòng tế bào B trí nhớ là dòng tế bào ñáp ứng miễn dịch thứ phát, dẫn ñến việc sán xuất kháng thể kịp thời, nhanh chóng với một số lượng lón khi

có sự kích thích lặp lại của kháng nguyên

- Tế bào plasma có ñời sống ngắn khoảng dưới một tuần, nhưng chúng lại tiết ra một lượng lớn kháng thể

Trrên ñây là một vài những nguyên tắc cơ bản của sự tạo thành kháng thể miễn dịch Mỗi một quyết ñịnh kháng nguyên thông qua hoạt ñông của APC

và tế bào T sẽ kích thích cho sự phát triển của một dòng tế bào B nhất ñịnh Trong mỗi trường hợp, mỗi tế bào B ñược tạo thành là một khả năng di truyền sản xuất kháng thể, ñể phản ứng với kháng nguyên ñã kích thích sinh

ra nó Bằng cách như vậy, mỗi một cơ thể ñông vật có thể ñáp ứng với hàng

tỷ kháng nguyên khác nhau nhờ sự phát triển dòng tế bào B ñặc hiệu phù hợp với nó

Hình 4.5: Sơ ñồ hình thành kháng thể miễn dịch

4.6 Kháng thể ñơn dòng

ðịnh nghĩa: kháng thể ñơn dòng là kháng thể do một dòng tế bào B sinh ra ñể chống lại quyết ñịnh một kháng nguyên

4.6.1 Cách tạo kháng thể ñơn dòng

Dung hợp tế bào

Trước ñây ñể sản xuất kháng thể ñơn dòng bằng kỹ thuật nuôi cấy tế bào invitro

Năm1975 Milstein và Kohler ñã ñưa ra kỹ thuật sản xuất kháng thể ñơn dòng dựa trên nguyên tắc lai tế bào u tủy với tế bào lympho B hoạt hóa

Tế bào lai có cả hai ưu ñiểm vừa phân bào liên tục trong ñiều kiện nuôi cấy ñồng thời lại có khả năng tổng hợp kháng thể, từ ñó kháng thể sản xuất ra với khối lượng lớn

Việc phát hiện ra kỹ thuật sản xuất kháng thể ñơn dòng ñánh giá là thành tựu lớn, tạo ra cuộc cách mạng trong miễn dịch học

Cách tạo kháng thể ñõn dòng (hình 4.6)

xương

Tế bào lai

Dung hợp

Hình 4.6: Cách tạo kháng thể ñơn dòng

KT ñơn dòng