Luận văn: Tản văn viết về Hà Nội của Đỗ Phấn

PHẦN MỞ ĐẦU1 1.Lí do chọn đề tài1 2.Lịch sử vấn đề4 3.Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu12 4.Phương pháp nghiên cứu13 5.Đóng góp của luận văn13 6.Cấu trúc luận văn13 PHẦN NỘI DUNG14 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH ĐỀ TÀI HÀ NỘI VÀ VỊ TRÍ CỦA HÀ NỘI THÌ KHÔNG CÓ TUYẾT, PHƯỢNG ƠI, ÔNG NGOẠI HAY CƯỜI TRONG MẢNG TẢN VĂN VỀ HÀ NỘI SÁNG TÁC CỦA ĐỖ PHẤN14 1.1. Cơ sở hình thành đề tài Hà Nội trong tản văn của Đỗ Phấn14 1.1.1. Hà Nội – tình yêu trọn đời của nhà văn Đỗ Phấn14 1.1.2. Hà Nội – ẩn ức của một tâm hồn khi ngoái nhìn quá khứ và so sánh với hiện tại20 1.2. Vị trí của Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười trong mảng tản văn viết về Hà Nội23 1.2.1. Khái lược về tản văn23 1.2.1.1. Về tên gọi23 1.2.1.2. Đặc trưng của thể loại tản văn25 1.2.1.3. Phân loại tản văn26 1.2.1.4. Tản văn ở Việt Nam27 1.2.2. Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười trong mảng tản văn viết về Thăng Long – Hà Nội28 1.3. Vị trí của Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười trong sáng tác của Đỗ Phấn31 1.3.1. Vị trí của Hà Nội thì không có tuyết32 1.3.2. Vị trí của Phượng ơi và Ông ngoại hay cười33 CHƯƠNG 2: BỨC TRANH HÀ NỘI QUA NHỮNG NÉT VẼ NGÔN TỪ CỦA HỌA SĨ – NHÀ VĂN ĐỖ PHẤN37 2.1. Cảnh sắc Hà Nội qua những nét phác họa của người nghệ sĩ đa tài37 2.1.1. Bức tranh phong cảnh Hà Nội đậm chất trữ tình, thơ mộng37 2.1.2. Bức tranh Hà Nội xưa qua màu của nỗi nhớ và hoài niệm45 2.1.2. Những nét vẽ về một Hà Nội trẻ quen mà lạ53 2.2. Bức tranh sinh hoạt của người Hà Nội57 2.2.1. Cuộc sống bộn bề, gấp gáp hối hả trong guồng quay đô thị hóa57 2.2.2. Những thú chơi của người Hà Nội61 2.3. Bức tranh ẩm thực đa sắc màu66 2.3.1. Hà Nội hồn nhiên ẩm thực66 2.3.2. Dư vị khó quên của những món nhớ69 CHƯƠNG 3: ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT TRONG HÀ NỘI THÌ KHÔNG CÓ TUYẾT, PHƯỢNG ƠI VÀ ÔNG NGOẠI HAY CƯỜI74 3.1. Đặc sắc ngôn từ nghệ thuật tản văn Đỗ Phấn74 3.1.1. Ngôn ngữ trau chuốt, mượt mà, giàu chất thơ và hình ảnh75 3.1.2. Ngôn ngữ trầm buồn, sâu lắng79 3.1.3. Ngôn ngữ “tung tẩy”, dí dỏm, hài hước83 3.2. Đặc sắc giọng điệu tản văn của Đỗ Phấn86 3.2.3. Giọng tiếc nuối, xót xa, ngậm ngùi88 3.2.1. Giọng trào lộng châm biếm nhẹ nhàng, sâu cay91 3.2.4. Giọng triết luận, suy tư95 3.3. Đặc sắc về “chất liệu” trong tản văn Đỗ Phấn100 3.3.1. Chất dân gian thành thị phong phú.101 3.3.2. Chất tự truyện của một người Hà Nội cũ – Đỗ Phấn102 3.3.3. Các hình ảnh, màu sắc, chi tiết dưới góc nhìn của một họa sĩ105 KẾT LUẬN108

LUẬN VĂN: TẢN VĂN VIẾT VỀ HÀ NỘI CỦA ĐỖ PHẤN

LỜI CẢM ƠN

Với lòng biết ơn sâu sắc, tác giả xin chân thành cảm ơn Phòng sau Đại học, Khoa Ngữ Văn, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, các thầy cô đã giúp tôi trong quá trình học tập và làm luận văn.

Đặc biệt, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc đối với PGS.

TS Lê Thời Tân, người trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình để tôi hoàn

thành đề tài nghiên cứu của mình.

Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn tới các cán bộ công tác tại thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, người thân trong gia đình, bạn bè đã tạo điều kiện, khích lệ, động viên tác giả trong suốt thời gian vừa qua.

Xin chân thành cảm ơn!

Hà nội, ngày 30 tháng 4 năm 2015

Học viên

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài

1.1 Hà Nội – Thăng Long, trái tim của đất nước, thủ đô ngàn năm văn hiến và

cũng là niềm tự hào của mọi người dân Việt Nam Nơi đây đã từng gắn liền với nhữngtrang sử vàng chói lọi của dân tộc Hà Nội tự xa xưa cũng đã là một thắng cảnh đẹpquyến rũ lòng người, khiến cho bất cứ ai nếu đã một lần đến đây đều phải dừng chânchiêm ngưỡng, thưởng ngoạn Cũng vì lẽ đó mà một cách tự nhiên nhất, vẻ đẹp của HàNội đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các văn, nghệ sĩ, nhạc sĩ…

Lịch sử hàng nghìn năm văn hiến với những ngôi chùa cổ kính rêu phong,những con phố đan xen như mắc cửi đã tạo nên cho Hà Nội vẻ đẹp đặc trưng, riêngbiệt ít nơi có được Trải dài theo đất nước không ở nơi đâu vừa có nét đẹp cổ kính,trầm mặc lại vừa mang một vẻ đẹp hiện đại, lung linh đến vậy Theo năm tháng,diện mạo phố phường Hà Nội cũng dần thay đổi, ngày càng hiện đại hơn, sangtrọng hơn Khắp nơi đều thấy các tòa biệt thự tráng lệ, sừng sững cả một vùng trờiĐông Đô Phát triển là một quy luật tất yếu, và cũng nhờ đó mà chất lượng cuộcsống của người dân thành phố được nâng cao hơn Nhưng sự phát triển cũng để lại

ít nhiều mặt trái của nó Khi một giá trị mới được hình thành sẽ có những giá trị cũmai một hoặc mất hẳn đi Nhịp sống gấp gáp, hối hả đôi khi khiến con người takhông còn thời gian để quan tâm những gì còn, mất Với một trái tim nhạy cảm,mang nặng tình yêu dành cho mảnh đất đầy tự hào đó thì họ không thể vô tâm, hờhững Họ thấy day dứt khi vẻ đẹp duyên dáng, êm đềm xưa kia bị phôi pha Họ nuốitiếc khi không còn được nhìn thấy một Hà Nội bình yên, trong lành, xanh mượt hoacỏ… Trong số những tấm lòng trắc ẩn đó có họa sĩ, nhà văn Đỗ Phấn

1.2 Sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, Đỗ Phấn yêu Hà Nội đến từng chi tiết nhỏ

dù đó chỉ là nhành cây, cọng lá Yêu Hà Nội bao nhiêu, nâng niu, trân trọng quêcha đất mẹ bao nhiêu, Đỗ Phấn càng thấy hụt hẫng, chơi vơi, tiếc nuối bấy nhiêu khicảnh sắc, con người và văn hóa ứng xử nơi đây dần bị thay đổi và có phần phai lạt.Sống ngay trên quê hương của mình mà nhiều lúc ông thấy lạc lõng Hà Nội ngày

một đông đúc, tấp nập là thế nhưng Đỗ Phấn vẫn thấy Hà Nội vắng Phải chăng là

sự thiếu vắng của nét đẹp bình dị, êm đềm xưa kia hay chính là sự thiếu vắng hơiấm tình người khi điều kiện vật chất lên ngôi? Thành phố của ông đó, quen đónhưng sao mà lạ lẫm Đâu đâu cũng chỉ thấy một dòng người xa lạ, đông đặc trongkhói bụi mù mịt Còn đâu một Hà Nội bình yên, ấm áp tự thuở nào?

Đỗ Phấn đã gắn bó với nghề cầm cọ trọn nửa đời người nhưng với tâm hồnnhạy cảm bẩm sinh của người nghệ sĩ, ông đã bén duyên với nghiệp văn chương

Dù là sự bén duyên muộn trong cuộc đời, nhưng Đỗ Phấn đã có những đóng gópđáng kể cho văn học nước nhà Chỉ trong thời gian ngắn, ông đã cho ra đời hàngloạt các tác phẩm, phong phú về thể loại Trong đó không thể không nhắc tới cáctập tản văn viết về Hà Nội của ông Nếu như ở thể loại tiểu thuyết và truyện ngắncủa Đỗ Phấn khiến nhiều người không thích vì cái vẻ xám xịt, u buồn của nó, thìkhi đến với tản văn họ đã tìm được hứng thú, niềm đam mê mới Họ thấy ở đónhững hình ảnh đã từng gặp, đã từng đi qua và chứng kiến nhưng chưa bao giờ thực

sự để ý tới từng chi tiết nhỏ như Đỗ Phấn Nhờ các trang văn của ông, họ mới thấynhững vật bình dị ngay trên mảnh đất Hà Thành cũng có thể đẹp và thơ mộng đếnvậy Họ như được sống lại với hồn núi sông lắng lại ngàn năm, được thấy lại vẻ đẹpmột thời tưởng chừng như đã đánh mất Và hơn cả là họ thấy một phần cuộc sốngcủa họ trong đó – những con người vì chạy đua với thời gian mà lãng quên đi nhữngnhững giá trị đích thực của cuộc sống Các tập tản văn của Đỗ Phấn như một cuốncẩm nang nhỏ giúp mọi người hiểu hơn về Hà Nội, được một lần sống với Hà Nội,nhớ về Hà Nội của một thời không xa và thêm mến yêu, tự hào về mảnh đất kinh kìngàn năm văn vật

1.3 Ngoài ra, chúng tôi nghiên cứu tản văn viết về Hà Nội của Đỗ Phấn vì

chính đặc điểm và thành tựu của thể loại tản văn

Tản văn là một thể loại mà cho đến nay đã có những thành công và đóng góplớn bên cạnh những thể loại khác Đây cũng là thể loại được các nhà văn trẻ lựa chọn

và thử nghiệm nhiều nhất Với những đặc trưng và ưu thế riêng biệt, nhất là trong bốicảnh gấp gáp, hối hả của thời đại ngày nay, tản văn đã có vị trí, chỗ đứng nhất định Nó

còn đáp ứng được nhu cầu bày tỏ cảm xúc của người nghệ sĩ mà vốn dĩ tình cảm đó đãrất phong phú, cần phải có một thể loại như tản văn mới có thể bung mở mọi ngócngách trong tâm hồn họ Hiện nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu về thểloại tản văn và cũng đã có rất nhiều bài nhận xét về tản văn của Đỗ Phấn, nhưng vẫnchưa có một công trình nào thực sự tập trung khảo cứu tản văn viết về Hà Nội của ĐỗPhấn Người viết nhận thấy đây thực sự là một mảng trống mà chúng ta cần lấp đầy đểcó cái nhìn toàn diện hơn về văn học đương đại nước nhà nói chung và sáng tác của ĐỗPhấn nói riêng Đỗ Phấn thực sự là một người nghệ sĩ đa tài Ông không chỉ là ngườihọa sĩ tài ba mà còn là nhà văn thực thụ Với năng lực của mình và với những sáng táccó giá trị, Đỗ Phấn đã được nhận giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội năm 2014 Đây làcây bút còn nhiều hứa hẹn, các sáng tác của ông là những nguồn nghiên cứu giá trị vớinhững người yêu mến văn chương.

1.4 Khi nghiên cứu đề tài này, chúng ta còn có thêm một cái nhìn về nghiệp

văn chương Văn chương không chỉ dành cho những nhà văn, nhà thơ được đào tạobài bản mà còn có thể dành cho bất cứ đối tượng nào chỉ cần họ có tâm hồn củangười nghệ sĩ và có một tấm lòng trải rộng với đời… Hơn nữa, khi nghiên cứu tảnvăn viết về Hà Nội của Đỗ Phấn, ta sẽ thấy được sự thăng hoa của văn chương khilồng ghép nhiều nghệ thuật vào nhau để thể hiện bức tranh đa dạng của cuộc sống

Trong nền văn học nước nhà, trước Đỗ Phấn đã có nhiều cây bút xuất sắcviết về Hà Nội như Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Nguyễn Khải, Băng Sơn… Tácphẩm của họ thực sự là những cuốn từ điển quý báu lưu giữ vẻ đẹp của Hà Nội mộtthời Vẫn là thủ đô Hà Nội ngàn năm văn vật đó, nhưng khi đọc tản văn của ĐỗPhấn, tất cả đã mang một hơi thở mới Cuộc sống luôn biến thiên, thay đổi Hà Nội

xa xưa dù đẹp đến đâu cũng không thể giữ mãi một diện mạo, nó cũng dần phảithay đổi theo để phù hợp với cuộc sống hiện đại Và trong cuộc xoay vần đó, HàNội xưa chỉ còn trong kí ức Đến với tản văn của Đỗ Phấn, chúng ta không chỉ tìmlại được những kí ức đó mà còn được sống với Hà Nội của ngày hôm nay, của thờikhắc hiện tại

1.5 Mặt khác, tìm hiểu tản văn viết về Hà Nội của Đỗ Phấn trong dòng cảm

hứng viết về Hà Nội, chúng ta sẽ có thêm cái nhìn toàn diện về Hà Nội, sẽ thấyđược sự tiếp nối của các thế hệ nhà văn trong việc gìn giữ, bảo tồn những nét đẹpcủa thủ đô Hà Nội nói riêng và các giá trị truyền thống của dân tộc nói chung

Chính vì những lí do trên, người viết nhận thấy nghiên cứu Tản văn viết về

Hà Nội của Đỗ Phấn sẽ mang lại nhiều ý nghĩa thiết thực Một mặt chúng ta có

thêm những kiến thức về tản văn, hiểu hơn những đặc trưng của thể loại này, thấyđược vị trí của tản văn trong bối cảnh hiện đại Và phần nào đó nắm bắt được dòngchảy của tản văn viết về Hà Nội cũng như vị trí của các tập tản văn về Hà Nội của

Đỗ Phấn trong dòng cảm hứng chung đó Hơn nữa, khi nghiên cứu đề tài này,chúng ta sẽ biết tới tài năng nhiều mặt của người nghệ sĩ Đỗ Phấn, hiểu được tấmlòng của những người con đã sinh ra và gắn bó một đời với thủ đô yêu dấu Tập tảnvăn của Đỗ Phấn như một tập tranh màu về Hà Nội mà ở đó hồn dân tộc, hồn núisông ngàn năm đã được kết tụ, lắng lại qua những đường nét hữu tình

2. Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu tản văn của Đỗ Phấn

Theo dòng cảm hứng viết về Thăng Long – Hà Nội giai đoạn 1975 đến nay,

Đỗ Phấn đã cho ra đời nhiều tập tản văn có cùng chủ đề Các tác phẩm của ôngphần nào đã khái quát được diện mạo của Hà Nội trong kí ức và trong bối cảnh hộinhập Hầu hết các sáng tác đều nhận được những lời khen ngợi từ độc giả và nhữngđánh giá tích cực từ các nhà phê bình Với những thành công đã đạt được, Đỗ Phấnhoàn toàn xứng đáng với nghệ danh Nhà văn Hà Nội

2.1.1 Những ý kiến đánh giá về sáng tác của Đỗ Phấn

Đỗ Phấn được vinh danh là Nhà văn Hà Nội bởi chỉ trong thời gian ngắn tính

từ lúc cầm bút tới nay, ông đã viết 13 cuốn sách gồm cả tiều thuyết và tản văn Phần

lớn các sáng tác đều viết về Hà Nội như: Dằng dặc triền sông mưa; Hà Nội thì

không có tuyết; Rừng người; Ông Ngoại hay cười; Gần như là sống; Chảy qua bóng tối… Tất cả đều có sức hấp dẫn và tiếng nói riêng trong lòng độc giả.

Đỗ Phấn viết về Hà Nội bằng cả tâm huyết, trái tim của mình, nên người đọckhông khó để nhận ra tình cảm chan chứa của một người con Hà Thành dành chomảnh đất thân yêu Không chỉ nồng nàn xúc cảm mà ta còn thấy sự khéo léo trongcách dụng từ của nhà văn Có thể nói chính Đỗ Phấn làm cho ngôn ngữ có một sứcsống mới vượt ra ngoài khả năng biểu đạt của nó Thật không quá khi ví ông là

người luyện kim ngôn ngữ Đỗ Phấn sử dụng các con chữ khéo léo và tài tình không

kém gì so với cách ông sử dụng màu sắc trong hội họa Các sáng tác của nhà văn

Đỗ Phấn, dù không có một chữ nào nói tới Hà Nội nhưng người đọc vẫn cảm nhận

rõ từng hơi thở của thành phố nghìn năm lịch sử này Có người đã từng nói: vớinhững người không biết, họ có thể cho rằng ông là người hoài cổ, cuộc đời chẳng điđâu ra khỏi Hà Nội Nhưng trên thực tế Đỗ Phấn lại là người đi rất nhiều, có thể dotính chất công việc của người họa sĩ cũng có thể do niềm đam mê du lịch, ông đãđặt chân tới nhiều mảnh đất, quê hương khác nhau Vậy mà trong tâm tưởng củavăn nhân Đỗ Phấn, Hà Nội luôn luôn đậm nét và gắn bó không gì có thể thay thếđược Chính vì lẽ đó, những người yêu văn chương, yêu Hà Nội rất thích tìm đếncác tác phẩm của ông để đọc, để cùng chiêm nghiệm

Nằm trong khuôn khổ hoạt động của Hội sách Hà Nội năm 2014 với chủ đề

“Kỷ niệm 60 năm Giải phóng Thủ đô (1954 - 2014)”, Ban tổ chức đã mở một buổigiao lưu với họa sĩ – nhà văn Đỗ Phấn Buổi giao lưu đó đã thu hút đông đảo giới

nhà văn, nhà phê bình văn học và độc giả Độc giả Vũ Hưng Nam, chia sẻ: “Tôi

đến đây từ rất sớm để được giao lưu với nhà văn Đỗ Phấn Từng đọc qua một số tác phẩm đã xuất bản, thấy rằng những tác phẩm của ông ghi lại nhiều dấu ấn gắn với tuổi thơ của mình Là người con sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, trước sự thay đổi chóng mặt của một đô thị hiện đại, khi đọc văn của ông, tôi cảm nhận và tìm thấy

chút gì đó trong tuổi thơ được lồng ghép qua câu chuyện đời thường” [54].

Còn nhà văn Nguyễn Việt Hà cảm nhận: “Khi đọc tiểu thuyết đầu tay Vắng

mặt của Đỗ Phấn, tôi thấy Đỗ Phấn như đoạn phố chiều muộn, đoạn phố ấy có vài

cô gái ăn sương, vài ba công chức, vài biệt thự dở dang chia năm xẻ bảy…” [54].

Nhà văn cho biết thêm: “Tốc độ lao động chữ của Đỗ Phấn phải nói là phi thường.

Bây giờ, lúc nào tôi cũng “gặp” Đỗ Phấn Không phải qua cuộc “bia hơi phố cổ”, không phải qua bức tranh Tôi gặp Đỗ Phấn qua những bài tản văn nho nhỏ của ông trên nhiều tờ báo lớn Đều đặn và cần mẫn, Đỗ Phấn từng bước gieo vào lòng người đọc những tản văn về một Hà Nội cũ, một thời bao cấp” Ông cũng có những

hình dung độc đáo về Đỗ Phấn: “Anh như lão cao bồi già lang thang, đi đi về về

trên những đoạn phố cũ Nơi ấy thấp thoáng bóng dáng dăm ba tay công chức, những biệt thự dở dang bảng lảng trong chiều muộn - một không gian đậm chất Hà thành”.

Nhà phê bình Nguyễn Hoài Nam lại có những đánh giá khá thú vị về văn

chương Đỗ Phấn: “Khi người Hà Nội viết về Hà Nội, trong đó có ký ức và chính ký

ức mới ăn tiền” [55] Và cho rằng không phải các tập văn xuôi mà chính con người

như Đỗ Phấn mới đáng ghi nhận: “Sau này, nếu lịch sử văn học Việt Nam ghi nhận

Đỗ Phấn thì tôi không nghĩ là ở giá trị văn xuôi, mà là ghi nhận một con người kể

chuyện về Hà Nội khi sống và chứng kiến thành phố qua rất nhiều thay đổi” [55]

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên - Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội nhìn nhậnnhững trang viết của Đỗ Phấn ăm ắp chi tiết và phảng phất một nỗi buồn Chúng vẽnên một Hà Nội chênh vênh, “ẩm ương” giữa những nét thanh lịch của quá khứ và

vẻ xù xì, gồ ghề của một đô thị đang chuyển mình liên tục hiện nay Ở đó, Đỗ Phấntrằn trọc, day dứt với ước vọng gợi lên, làm sống dậy những giá trị truyền thống

Nói về Nhà văn Đỗ Phấn, Nhà phê bình Nguyễn Hoài Nam chia sẻ thêm: “Ít

có tác giả nào khi sáng tác chất tự truyện lại thấm đẫm trong văn chương, trong cả

sự nghiệp sáng tác như Đỗ Phấn Đọc văn của ông không chỉ đơn thuần là đọc một

cuốn sách, một cuốn tiểu thuyết mà đang đọc chính con người ông” [55].

Như vậy có thể thấy, hầu hết các ý kiến đều thừa nhận tài năng cũng nhưnhững trang văn độc đáo của nhà văn Đỗ Phấn Tìm hiểu các sáng tác của ông, độcgiả sẽ có những trải nghiệm thú vị cùng nhịp sống của mảnh đất Hà Thành xưa cũngnhư nay

2.1.2 Ý kiến của chính Đỗ Phấn về sáng tác

Bên cạnh nhận xét của các nhà nghiên cứu, phê bình, Đỗ Phấn cũng có nhiềubài phát biểu thể hiện cách nhìn nhận về văn chương cũng như về cuộc sống mà ôngđang từng ngày trải qua

Chúng ta biết đến tên tuổi của Đỗ Phấn trước hết là với tư cách họa sĩ Nhữngtưởng hội họa và văn chương đều có những yêu cầu riêng của từng ngành và ít có liênquan tới nhau nhưng sự thật thì không như vậy Đỗ Phấn tâm sự, ông cầm bút vẽ đãhơn 40 năm, trong lĩnh vực mĩ thuật cũng có một vài thành công nhỏ nhỏ, được khán

giả xem tranh biết đến và khi thử nghiệm với văn chương ông thấy: “Vẽ tưởng không

liên quan đến văn chương, nhưng thực ra liên quan rất nhiều”,“Tôi viết dựa trên nền tảng ký ức về hình ảnh Tôi viết bắt đầu bằng hình ảnh, kết thúc cũng bằng hình ảnh.

Hình ảnh làm nên cách viết của tôi” [47] Điều này được thể hiện rõ trong các sáng tác

của Đỗ Phấn, nhất là các tập tản văn về Hà Nội Hầu như tác phẩm nào cũng hiện hữumột loạt các hình ảnh, màu sắc Khi là hình ảnh trong kí ức hiện về, khi là hình ảnh củachính cuộc sống thường nhật đang diễn ra Mỗi sáng tác là một bức tranh về cuộc sống

mà ở đó ngập tràn hình ảnh, âm thanh và sắc màu

Ở những bài phát biểu khác, ông cũng có cách nói tương tự về hình ảnh trong

sáng tác của mình: “Đúng là tôi chưa bao giờ có nhật ký hay bất kỳ ghi chép nào

bằng chữ nghĩa Trước hết, tôi là người cầm bút vẽ 40 năm rồi Do đặc thù nghề nghiệp, tôi có cách ghi tài liệu bằng hình ảnh: ký họa hoặc chụp ảnh Với tôi, hình

ảnh gợi nhớ hơn chữ nghĩa rất nhiều” [46].

Trong tâm thức của Đỗ Phấn, Hà Nội trong kí ức có phần êm đềm, thơ mộng

hơn một Hà Nội trẻ Ký ức sâu đậm nhất với ông về thời niên thiếu chính là hình

ảnh của chiếc tàu điện Chiếc tàu điện năm xưa và tiếng kêu leng keng của nó làm

ông xao xuyến, tiếc nuối khôn nguôi: Hà Nội mất đi những toa tàu điện với tôi là

mất đi một vùng ký ức sâu đậm nhất thời niên thiếu Tàu điện Hà Nội không đơn thuần chỉ là phương tiện giao thông mà là nét văn hóa rất đặc sắc Ở đấy diễn ra

khá nhiều sinh hoạt, mất tàu điện là mất đi tất cả nét sinh hoạt ấy [46] Tác phẩm

Leng keng tàu điện được ra đời như một sự gợi nhớ, làm sống dậy những kí ức đó.

Hà Nội trong hồi ức của ông êm đềm và trong trẻo bao nhiêu thì Hà Nội hiệntại lại hỗn độn, xô bồ bấy nhiêu Ngay như hình ảnh chùa chiền những nơi tưởng

như ngàn năm vẫn thế thì ngày nay cũng đổi thay đến chua chát Đỗ Phấn nói Ngày

xưa chùa ở Hà Nội cổng tam quan rất bé, êm đềm, đúng vị trí, đúng quy tắc Bây giờ, có những chùa như chùa Vân Hồ chẳng hạn, cổng tam quan rộng như một đơn

vị cỡ cấp sư đoàn, trong khi ở trong sư sãi chỉ chưa đến nửa tiểu đội” [46].

Hà Nội phát triển, những ngói nâu tường cũ mất đi cũng là điều tất yếu ĐỗPhấn chỉ luyến tiếc nếp sống bình dị êm ả, tao nhã lịch thiệp của Hà Nội xưa đangdần bị mai một Nhìn bên ngoài có vẻ như người Hà Nội bây giờ không còn mấy aibận tâm đến giá trị xưa cũ Tuy nhiên, vẫn còn những thị dân cũ Hà Nội là hạt nhânđang cố sức giữ gìn nếp sống ấy, nhiều người đã nhận ra cần phải giữ gìn nét đẹp

xưa đó Đỗ Phấn tin “một ngày không xa lắm, Hà Nội sẽ quay lại mạnh mẽ hơn với

nếp sống thanh lịch, trật tự, tao nhã như ngày nào”[46].

Đặt niềm tin vào Hà Nội của ngày mai, Đỗ Phấn cho rằng: “Chúng ta có

nhiều cách để níu kéo, lưu giữ lại những hình ảnh ngói nâu, tường cũ ấy Đó là hội họa với tranh vẽ của Bùi Xuân Phái hay với văn chương, những vẻ đẹp xưa cũ của

Hà thành hiện lên qua những con chữ” [31] Đỗ Phấn chuyển sang nghề cầm bút

cũng vì những ước mong này Dù Đỗ Phấn có xuất bản đến bao nhiêu đầu sách đichăng nữa thì người đọc vẫn có thể hình dung rằng, cả đời, Đỗ Phấn chỉ viết một

cuốn sách duy nhất - cuốn sách về Hà Nội Ông tự bạch: “Với tôi, Hà Nội còn quá

nhiều thứ cần phải viết như một lời tri ân” [46] Mỗi tác phẩm của Đỗ Phấn là một

món quà nhỏ mà ông muốn tri ân tới mảnh đất thân yêu Hà Thành

2.1.3 Những ý kiến đánh giá tản văn về Hà Nội của Đỗ Phấn

Đỗ Phấn bước vào nghề văn với một thể loại tưởng dễ nhưng lại rất khó: tảnvăn Và đến giờ Đỗ Phấn vẫn cho rằng, tản văn là thứ khó nhất, đòi hỏi nhiều chữnghĩa nhất Nói như vậy, nhưng Đỗ Phấn vẫn thích thể hiện cảm xúc của mình vớithể loại nhập môn này Thể nghiệm năng lực bằng một thể loại tương đối khó,nhưng Đỗ Phấn đã thu được nhiều thành công đáng kể Với sức viết đều đặn đáng

nể, Đỗ Phấn đã cho ra đời nhiều tập tản văn được độc giả yêu thích và đón nhận

như: Phượng ơi, Ông ngoại hay cười, Chuyện vãn trước gương…và đặc biệt là tập

Hà Nội thì không có tuyết Riêng tập tản văn Hà Nội thì không có tuyết đã hấp dẫn

độc giả ngay từ nhan đề tác phẩm Hà Nội thì không có tuyết, chắc chắn là như vậy.Điều này ai cũng rõ, nhưng liệu chúng ta có thể hiểu hết về mảnh đất rồng thiêngngàn năm văn vật này? Có nhiều điều trong cuộc sống cứ ngỡ rằng ta đã hiểu hếtnhưng thực chất thứ ta biết chỉ như một giọt nước dưới đại dương mênh mông Đọctản văn của Đỗ Phấn, ta sẽ nhận ra vẻ đẹp của Hà Nội vẫn là những điều bí ẩn, thấyđược bao nhiêu tùy thuộc vào năng lực quan sát và tình yêu của mỗi người ĐỗPhấn yêu Hà Nội, có lẽ vì thế mà Hà Nội trong từng trang văn của ông lại đẹp vàthơ mộng đến vậy

Nhận xét tản văn về Hà Nội của Đỗ Phấn, Nguyễn Thiện cho rằng: “Viết

muôn mặt của Hà Nội, nhưng trong tản văn của Đỗ Phấn có nhiều nét riêng, giàu hình ảnh Ở đó, cốt cách con người Hà Nội chính là đề tài xuyên suốt trong những

sáng tác của ông” [54] Nhà phê bình Hoài Nam cũng có ý tương tự khi nói về cách

hành văn của Đỗ Phấn trong các tập tản văn: “Không nên tìm Đỗ Phấn ở việc làm

mới một cái gì cả, anh chỉ là người kể chuyện, kể lại những gì đã chứng kiến” [47].

Đỗ Phấn từng nói, ông sinh ra và lớn lên trên đất Thăng Long, chứng kiến nhữngbiến đổi “thần tốc” của thủ đô, trải nghiệm và thấm thía sự đổi thay của Hà Nội từhình hài, nếp sống cho đến cách yêu thương Cũng bởi thế, ông viết về Hà Nội bằngnhững hồi ức, chiêm nghiệm của chính mình Và như nhiều người vẫn nhận xét, dù

nghiệp văn của Đỗ Phấn chỉ trung thành với một đề tài Hà Nội thì theo Hoài Nam :

“mỗi cuốn sách của anh vẫn là một thế giới khác” Mỗi tác phẩm của ông thực sự là

một góc nhỏ về Hà Nội, là một sự khám phá mới chứ không phải là một Hà Nội lặplại đơn điệu, tẻ nhạt

Nói về tản văn của Đỗ Phấn, Mộc Miên cũng đánh giá Đỗ Phấn đã chọn điều

khó nhằn nhất cho mình: “Sau gần chục năm “tay ngang” sang văn chương, Đỗ

Phấn đã thử qua truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn Thế nhưng, điều khó nhằn nhất với ông chính là: Tản văn Ông bắt đầu viết tản văn, cũng là bắt đầu bằng thứ vừa

khó nhất, vừa dễ nhất.” [54] Vậy mà cứ hàng tuần đều đặn, Đỗ Phấn lại có những

tác phẩm mới ra đời và được đăng trên các tờ báo, tạp chí Không phải là cách viếtcho có bài để đăng mà đó thực sự là những đứa con tinh thần của nhà văn Đọcnhững tập tản văn ấy ta thấy sự trau chuốt, tỉ mỉ của người nghệ sĩ trong việc lựachọn ngôn từ, hình ảnh Mỗi câu, mỗi chữ là sự khổ công chắt lọc để làm sống lạicảnh sắc và con người của mảnh đất thủ đô Bởi thế, tản văn của Đỗ Phấn khiếnngười đọc thích thú vì được ngụp lặn trong một thế giới đầy gió, hương hoa, sắcmàu, âm thanh chứ không phải căng mình trong những con chữ lô xô.

Đánh giá tản văn về Hà Nội của Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà đã có những quan

sát khá tinh tế: “Đỗ Phấn khi viết văn vẫn có cái nhìn của một họa sĩ, tinh tế và kỹ

lưỡng trong quan sát Anh đặc biệt mạnh về chi tiết, những nhấm nhót đời thường, tất cả được vẽ bằng chữ nghĩa giàu màu sắc và đường nét, về một Hà Nội gồ ghề,

xù xì, đắm đuối, trằn trọc… đủ mọi cung bậc cảm xúc Anh day dứt về một Hà Nội xưa đã phôi pha những vẻ đẹp uyên áo, và cũng chấp nhận cái bộn bề của Hà Nội

thời ẩm ương đầu thế kỷ này…” [55].

Người đưa ra nhận xét thấu đáo, cặn kẽ và công tâm nhất về văn và người Đỗ

Phấn phải kể tới nhà nghiên cứu Đỗ Ngọc Thống Trong bài viết “Nghĩ về tản văn

của Đỗ Phấn”, ông nói: “Nếu trưng bày tất cả các tác phẩm văn chương của Đỗ

Phấn thì sẽ thấy một bức tranh thật phong phú và chân thực về Hà Nội Hà Nội xưa

và nay Tôi chưa tìm hiểu được nhiều về tranh, xem Đỗ Phấn vẽ Hà Nội thế nào Nhưng chỉ riêng qua những trang văn, anh đã rất thành công trong việc khắc họa một Hà Nội vừa quen thuộc, gần gũi, vừa có gì đó rất riêng trong cách nhìn của Đỗ Phấn” Ông chỉ ra những nét đặc sắc cụ thể trong tản văn của nhà văn họ Đỗ: “Với tôi, những bài tản văn-phiếm đàm của Đỗ Phấn thật đặc sắc Hàng trăm bài rất ngắn gọn, hầu hết là viết về Hà Nội; lướt qua tưởng vụn vặt, nhỏ nhoi nhưng đó chính là những phác họa nhanh về đời sống - một đời sống thực, hết sức chi tiết, gần gũi, không tô vẽ, không hư cấu tưởng tượng; thêm vào đó là những nhận xét, những lời bàn khi thông minh, hóm hỉnh; lúc chua chát, xót xa của chính người viết; buộc người đọc cũng phải bâng khuâng, day dứt; phải bận tâm và nhìn lại chính mình”.

Hơn nữa, Đỗ Ngọc Thống còn cho độc giả thấy được mối liên hệ giữa văn

chương và con người qua tản văn của Đỗ Phấn: “Đọc tản văn của Đỗ Phấn, tôi hình

dung rất rõ hai con người trong anh Một nghệ sĩ Đỗ Phấn yêu Hà Nội da diết, đắm say và một công dân thủ đô Đỗ Phấn luôn cau mày, buồn bã, lắc đầu, bực dọc với những đổi thay ngang ngược đang làm cho vẻ đẹp Hà Nội héo úa, tàn phai” Khi

tiếp cận tản văn của Đỗ Phấn, chúng ta còn có thể chiêm nghiệm nhiều điều về cuộc

sống như: “Tản văn của Đỗ Phấn thể hiện rất rõ tư tưởng: văn minh không phải

bao giờ cũng đồng hành với văn hóa Nhiều thứ văn minh đang giết chết văn hóa”.

Qua bài viết của mình, Đỗ Ngọc Thống hầu hết ngợi khen lối viết độc đáocủa nhà văn Đỗ Phấn, nhưng không phải vì vậy mà ông không chỉ ra những điểmcòn hạn chế Thiết nghĩ, đó mới là những đánh giá hữu ích để một cây bút trưởng

thành hơn Đỗ Ngọc Thống nói: “Đỗ Phấn viết nhanh, viết khỏe, viết rất nhẹ

nhàng; những tưởng nhìn cái gì anh cũng cảm thấy và phát hiện ra được nghĩa lý của chúng Đấy là ưu điểm nhưng cũng chính là nhược điểm ở một số bài tản văn của Đỗ Phấn” Hạt ngọc nhiều khi còn vướng bụi Một nhà văn dù có tài năng, điêu

luyện đến đâu cũng không tránh khỏi những lúc sơ sót Vì vậy, nếu các bài tản văn

của Đỗ Phấn có những chỗ đơn thuần chỉ là kể lại, tả lại, tái hiện lại y nguyên sự

vật hiện tượng mà không nhìn ra được nghĩa lý của sự sống được gửi gắm trong đó

thì chúng ta cũng hãy hiểu đơn giản vì cuộc sống vốn dĩ rất phức tạp không phải lúcnào cũng cắt nghĩa, lí giải được

2.2 Nhận xét chung về các ý kiến

Với nhận xét sắc sảo, nhà nghiên cứu văn học Đoàn Ánh Dương đã khái quát

được những nét đặc trưng làm nên tên tuổi văn nhân Đỗ Phấn: “Đỗ Phấn giàu có hơn

các nhà văn khác ở mẫn cảm nghệ thuật mà hội họa đã trao tặng Có mẫn cảm ấy, văn

Đỗ Phấn như cánh diều gặp được gió lớn để thăng hoa các xúc cảm nghệ thuật…” [8].

Đây là ý kiến tiêu biểu nhất giúp độc giả có cái nhìn tổng quan về con người và sựnghiệp văn chương Đỗ Phấn Đoàn Ánh Dương đã trực tiếp thừa nhận năng lực riêngbiệt cũng như đóng góp của nhà văn Đỗ Phấn với văn học nước nhà Các ý kiến khácnhìn chung cũng đã chỉ ra được đặc trưng lối viết và cảm hứng chính trong sáng tác của

Đỗ Phấn Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu Tản văn về

Hà Nội của Đỗ Phấn một cách độc lập và trọn vẹn Nghiên cứu văn chương Đỗ Phấn

mà không nghiên cứu, khảo sát những bài tản văn về Hà Nội của ông sẽ là một điềuthiếu sót để có thể hình dung toàn bộ bức tranh phố phường Hà Nội cũng như bứctranh chân dung về người nghệ sĩ “cao bồi già” Chính vì vậy, luận văn của chúng tôi

hướng tới nghiên cứu đề tài Tản văn viết về Hà Nội của Đỗ Phấn nhằm hoàn thiện bức

tranh đó và chỉ ra những nét đặc sắc làm nên sức hấp dẫn của tản văn Đỗ Phấn Những

ý kiến, đánh giá của các nhà nghiên cứu là gợi ý hữu ích để chúng tôi triển khai đề tàimột cách toàn diện và hệ thống hơn

3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài Tản văn viết về Hà Nội của Đỗ Phấn, chúng tôi hy vọng

sẽ chỉ ra được những tìm tòi, khám phá mới mẻ của Đỗ Phấn khi viết về đề tài HàNội – một đề tài tưởng chừng đã quá quen thuộc Ngoài ra, chúng tôi muốn cùngbạn đọc phần nào đó thấy được sự hòa điệu của hai con người nghệ sĩ trong nhà văn

Đỗ Phấn Đây cũng là nét làm nên sự khác biệt của ông so với các nhà văn khác Sựkết hợp đặc biệt này đã giúp Đỗ Phấn “thăng hoa” trong nghệ thuật văn chương

3.2. Đối tượng nghiên cứu

Ngay như tên đề tài đã nói, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là Tản văn

viết về Hà Nội của Đỗ Phấn Cụ thể, chúng tôi sẽ khảo sát các bài tản văn của Đỗ

Phấn để nghiên cứu về: cơ sở hình thành đề tài, vị trí các tập tản văn của Đỗ Phấntrong mảng tản văn về Hà Nội, bức tranh Hà Nội và các nét đặc sắc về nghệ thuậtthể hiện

3.3. Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi luận văn, chúng tôi chủ yếu khảo sát đề tài Tản văn viết về

Hà Nội của Đỗ Phấn qua các tập tản văn: Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi,

Ông ngoại hay cười và có liên hệ với một số bài tản văn khác của Đỗ Phấn trên

trang nico.paris.com

4. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi két hợp sử dụng các phương pháp sau:

4.1. Phương pháp nghiên cứu tác phẩm theo đặc trưng thể loại

4.2. Phương pháp nghiên cứu so sánh, đối chiếu

4.3. Phương pháp lịch sử - hệ thống

5. Đóng góp của luận văn

Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi mong muốn góp một phần nhỏ công sứcvào việc giới thiệu tới độc giả về Đỗ Phấn với tư cách là một nhà văn Hà Nội đã cónhiều đóng góp đáng kể, và có một vị trí nhất định bên cạnh những thành côngtrong nghệ thuật hội họa Đặc biệt, luận văn sẽ giúp người đọc thấy được nhữngđóng góp mới mẻ của Đỗ Phấn trong việc tạo dựng lại bức tranh muôn mặt của phốphường Hà Nội Qua đó cũng thấy được sự tiếp nối của các thế hệ nhà văn trongviệc gìn giữ, bảo tồn những nét đẹp của thủ đô Hà Nội nói riêng và các giá trịtruyền thống của dân tộc nói chung

Ngoài ra, luận văn còn góp phần khẳng định lại tầm quan trọng và vị trí của tảnvăn trong bối cảnh hiện đại, giúp độc giả hiểu hơn về dòng chảy của tản văn viết về HàNội cũng như vị trí các tập tản văn của Đỗ Phấn trong dòng cảm hứng chung đó

6. Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở hình thành đề tài Hà Nội và vị trí của Hà Nội thì không có

tuyết, Phượng ơi, Ông ngoại hay cười trong mảng tản văn về Hà Nội sáng tác của

Đỗ Phấn

Chương 2: Bức tranh Hà Nội qua những nét vẽ ngôn từ của họa sĩ – nhà văn

Đỗ Phấn

Chương 3: Đặc sắc nghệ thuật trong Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi

và Ông ngoại hay cười

PHẦN NỘI DUNG

1.1.1 Hà Nội – tình yêu trọn đời của nhà văn Đỗ Phấn

Thăng Long – Hà Nội, trái tim yêu thương, niềm tự hào của người dân ViệtNam Và trong lòng mỗi chúng ta, ai cũng đều có Hà Nội của riêng mình Ngườiyêu Hà Nội vì nét đẹp rêu phong, cổ kính; người lại thích vẻ đẹp thanh lịch, nhãnhặn của những con người nơi đây; cũng có người say mảnh đất này vì sức sốngcăng tràn của một thành phố trẻ… Mỗi người một cách yêu, nhưng tất cả đều nồngnàn, say đắm Chính vì thế mà đã có không ít những lời ca, vần thơ hay ca ngợi vềmảnh đất kinh kì ngàn năm văn hiến Nhạc sĩ Phú Quang đã cảm nhận về một Hà

Nội mơ mộng, lãng đãng, đầy thi vị: “Em ơi, Hà Nội phố/ Ta còn em mùi hoàng lan/ Ta còn em mùi hoa sữa/ Con đường vắng rì rào cơn mưa nhỏ/ Ai đó chờ ai tóc

xõa vai mềm” (Em ơi Hà Nội phố) Còn nhà thơ Tô Như Châu và nhạc sĩ Trần

Quang Lộc lại khắc khoải chờ đợi, kiếm tìm vẻ đẹp mong manh của mùa thu Hà

Nội: “Tháng Tám mùa thu lá khởi vàng chưa nhỉ/ Từ độ nguời đi thương nhớ âm

thầm/ Có phải em là mùa thu Hà Nội/ Tuổi phong sương ta cũng gắng đi tìm…”

(Có phải em, mùa thu Hà Nội).

Không phải ngẫu nhiên mà Hà Nội lại có một vị trí đặc biệt trong lòng mỗingười Thật tự hào cho Việt Nam khi Hà Nội được bình chọn là một trong nhữngđiểm đến thu hút nhất năm 2015 Có lẽ chiều sâu văn hóa và lòng hiếu khách củangười Hà Nội đã tạo nên sức hút lớn như vậy Phải chăng Hà Nội giống như mộtbức tranh đẹp nhưng không dễ hiểu, nên ai cũng muốn một lần được khám phá vàchinh phục? Khi đã được trải nghiệm và khám phá, họ phải thừa nhận “Hà Nội đẹpthật!” Hà Nội không chỉ đẹp về chiều sâu văn hóa, mà còn đẹp vì là nơi cất giữ

những “kí ức ăn tiền” với những ai may mắn được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất

êm đềm, nền nã một thuở

Thăng Long – Hà Nội – thủ đô có nhiều trầm tích văn hóa Với bề dày lịch

sử trên nghìn năm tuổi, Hà Nội từ lâu trở thành biểu tượng cho các giá trị văn hóacủa dân tộc Nhắc tới Hà Nội chúng ta nghĩ tới một thành phố thanh lịch, trangtrọng, nhã nhặn Nếp sống, nếp sinh hoạt của những con người nơi đây đều toát lên

vẻ lịch thiệp, nền nã cao quý Vẻ đẹp thanh tao ấy đã đi vào câu ca dân gian nhưmột giá trị vĩnh hằng: “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũngngười Tràng An” Cốt cách của người Hà Nội dường như “hữu xạ tự nhiên hương”.Không cần ồn ào khoe mẽ, không cần hô hoán thành lời mà chỉ cần nhìn cách người

Hà Nội sống và sinh hoạt cũng đủ cho ta hiểu Có không ít nhà văn, nhà thơ đãmượn sức sống của những con chữ để lưu giữ lại những nét đẹp đó Chỉ là một côhàng nước, nhưng từ cách ăn mặc cho đến cử chỉ điệu bộ của cô Dần trong tác

phẩm Hàng nước cô Dần của Thạch Lam đã làm toát lên sự mộc mạc chân phương

nhưng cũng rất đỗi thanh nhã, lịch sự của người Hà Nội: “Cô nhũn nhặn lắm: cômặc một cái áo tứ thân nâu cũ, giản dị và đảm đang như các cô gái Việt Nam Trongmấy ngày tết người ta mới thấy cô khoác cái áo mới hơn một chút, vấn vành khăn

tròn trặn và chặt chẽ hơn” hay hình ảnh “ngon mắt” của cô hàng bán cơm nắm: “tự

quà cho đến cả quang thúng, cả cô hàng, tóc vấn gọn, áo nâu mới, quần sồi thâm, côhàng trông cũng ngon mắt như quà của cô vậy” Không phải cứ khoác trên ngườinhững bộ trang phục lụa là, gấm vóc mới là cao sang, thanh lịch Sự lịch thiệp, dịudàng của một con người phải do khí chất của người ấy toát lên hay nhiều khi đơngiản chỉ là ánh mắt, nụ cười có duyên, cách ăn mặc gọn gàng, cách cư xử nhũn nhặnnhư những cô hàng nước nói trên cũng đủ làm ta cảm mến Nói đến Hà Nội, chúng

ta không thể quên những người Hà Nội gốc xưa thanh lịch, dịu dàng mà đằm thắm,

nặng một tình yêu quê hương như hình ảnh bà Hiền trong tác phẩm Một người Hà

Nội của nhà văn Nguyễn Khải Trải qua bao biến động, thăng trầm của đất nước,

những người như bà Hiền vẫn giữ được nét đẹp văn hóa của người Hà Nội: lịchlãm, thông minh, tài hoa, thẳng thắn và giàu lòng tự trọng, song cũng rất khiêm tốn

và rộng lượng Sự nền nã, thanh lịch là những tính cách được chung đúc từ ngàn đời

và trở thành nét đẹp tiêu biểu cho người dân thủ đô

Nói về bản sắc văn hóa của Thăng Long - Hà Nội không chỉ đơn giản có thế.Người Hà Nội thanh lịch, đáng yêu, ai cũng ngưỡng mộ nhưng Hà Nội có sức hútlớn còn bởi vì nền văn hóa đa dạng và phong phú ở nơi đây Hà Nội có vị trí địa líđặc biệt, nằm trong vùng tam giác châu thổ sông Hồng, được phù sa màu mỡ bồiđắp, đất đai tươi tốt nên nơi đây cũng sớm trở thành trung tâm kinh tế, chính trị của

cả nước Không Phải ngẫu nhiên mà đức vua Lí Công Uẩn rời đô từ Hoa Lư rathành Thăng Long – Hà Nội Chính cái thế “ở vào nơi trung tâm của trời đất; đượccái thế rồng cuộn hổ ngồi Đã đúng ngôi nam bắc đông tây; lại tiện hướng nhìn sôngdựa núi Địa thế rộng mà bằng; đất đai cao mà thoáng Dân cư khỏi chịu cảnh khốn

khổ ngập lụt, muôn vật cũng rất mực phong phú tốt tươi…” (Chiếu dời đô) đã

khiến nhà vua có quyết định quan trọng và có ý nghĩa đó Và mảnh đất Thăng Long

- Hà Nội khi ấy đã được xác định “là chốn hội tụ trọng yếu của bốn phương đấtnước; cũng là nơi kinh đô bậc nhất của đế vương muôn đời” Được sự ưu ái của tạohóa và lòng người, Hà Nội sớm trở thành vùng đất phát triển hơn những tỉnh lâncận Kinh tế văn hóa cũng từ đó mà phát triển, thay đổi, cái tên Kẻ Chợ cũng từ đó

mà được hình thành Đất Kẻ Chợ nằm ở lưu vực các con sông: sông Nhị, sông Tô,sông Kim Ngưu, nên có nhiều thuyền bến Hoạt động mua bán trên bến dưới thuyềnkhá sầm uất, đặc sản của các vùng miền cũng được hội tụ về đây Đó cũng là lí do

vì sao Hà Nội có nhiều món ngon, vật lạ đến vậy Biết bao tinh hoa, sản vật của cácvùng miền đã được Hà Nội “nhập cư” và thổi hồn người Hà Nội vào đó để làm nênsản vật đặc trưng của mình Là trung tâm văn hóa của cả miền Bắc từ nhiều thế kỷ,đến với Hà Nội ta có thể tìm thấy và thưởng thức những món ăn của nhiều vùng đấtkhác nhau, nhưng ẩm thực Hà Nội cũng có những nét riêng biệt: Cốm làng Vòngđược những người dân của ngôi làng cùng tên thuộc quận Cầu Giấy làm đặc trưngbởi mùi thơm và màu sắc, bánh cuốn Thanh Trì được làm từ gạo gié cánh, támthơm, tráng mỏng như tờ giấy… Đặc biệt là món phở Đây là món ăn rất phổ biến ởViệt Nam, nhưng phở Hà Nội có những cách chế biến đặc trưng riêng Ẩm thực HàNội nức danh khắp chốn, thậm chí còn đi cả vào ca dao, tục ngữ lưu truyền khắpdân gian: “Cốm Vòng, gạo tám Mễ Trì Tương bần, húng Láng còn gì ngon hơn”,

“Dưa La, húng Láng, nem Bảng, tương Bần/ Nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét”,

“Bánh cuốn Thanh Trì, bánh dì (dày) Quán Gánh” Nét đặc trưng của văn hóa ẩm

thực Hà Nội là món ăn không chỉ ngon, đậm đà dư vị mà cách thưởng thức các món

ăn ấy cũng phải có “nghệ thuật” thì mới cảm nhận hết thảy tinh hoa của trời đấtcũng như tâm hồn của người Hà Nội được gửi gắm trong từng món ăn

Một nhà văn đã từng viết “mỗi thành phố đều có gương mặt và cuộc đời

riêng” Để có thể hiểu và yêu mảnh đất ấy có lẽ ta phải chú ý đến “gương mặt” và

“cuộc đời” của nó Đi giữa lòng Hà Nội, ta thấy thủ đô ngàn năm tuổi mà vẫn hiện lênvới những nét tươi tắn, mộng mơ bởi những hàng cây xanh trên từng con phố, nhữngquán nhỏ liêu xiêu vẫn còn, sương chiều Hồ Tây vẫn bảng lảng như thực như hư…

Nếu cho rằng “Khi đến với một thành phố ta thường tìm kiếm tâm hồn” như Macel

Proust đã từng nói, thì khi trải nghiệm với Hà Nội, ta thấy Hà Nội như một cô gái đẹpvới tâm hồn phong phú Tâm hồn ấy mong manh như những cánh đào Nhật Tân,Quảng Bá nhưng lại rực rỡ sắc hồng, tràn trề sức sống Cũng có khi là những bản nhạcvang rộn của những chú ve cất lên những trưa hè trong vòm cây xanh lá Lắm lúc lại lànhững sợi gió thu khẽ luồn lách kéo theo cả những cơn mưa lá trút xuống đường đi.Đôi khi còn là hương hoa sữa nồng nàn dâng tràn khắp con phố…

Đóng vai trò là trung tâm kinh tế, chính trị văn hóa, Hà Nội như trái tim của

cả nước tiếp nhận những mạch huyết quản văn hóa từ mọi nơi rồi lại lan tỏa ngượclại ra các nơi khác Vì thế văn hóa Hà Nội là tổng hòa các yếu tố giao lưu, hội nhập,dung hòa, tiếp biến một cách cởi mở, linh hoạt để tạo nên bản sắc Thăng Long – HàNội, một vùng đất hội thủy, hội nhân và hội tụ văn hóa vô cùng phong phú và đa

dạng Tất cả những điều trên “đã làm ra chất lịch lãm Tràng An, sang và tinh tế, mà

ý nghĩa của nó là tôn trọng các giá trị tinh thần, đạo lí văn hóa tronng làm ăn, ứng

xử, sinh hoạt lành mạnh…” [35].

May mắn sinh ra và lớn lên trên mảnh đất thủ đô Hà Nội, Đỗ Phấn cũng nhưbiết bao người con khác dành cho quê hương mình tình yêu cháy bỏng lẫn cả thành

kính, thiêng liêng Sống hơn nửa đời người ở thành phố, Đỗ Phấn đã trở thành lão

cao bồi già tưởng chừng như thấu hiểu Hà Nội đến từng chân tơ, kẽ tóc Tuổi thơ

của ông có rất nhiều kỉ niệm đẹp gắn với một thời bình dị, êm đêm của Hà Nội xưakia Ngày ấy ông từng ra Hồ Gươm tắm, nhặt trứng rùa về chơi: “Ngày nhỏ, tôi theo

lũ bạn bơi từ phía đường Lê Thái Tổ ra chân tháp nhặt được rất nhiều trứng rùa ởđấy Mang về nhà cho vào ấm tích đổ cát ẩm lên để ấp Nở ra những con vật bụnghoa đỏ nhí nhoáy bò” Còn ngày nghỉ thì lũ trẻ thành phố lại rủ nhau ra triền đêsông Hồng: “Lũ trẻ trong phố ngày nghỉ tìm ra bờ đê đổ dế, bắt cào cào Tìm cỏ gàchơi chọi Xuống chân đê đào lên những cục đất sét mịn màng mang về phố chơi

pháo tập tang…” [35, 231], hay chơi trò gắn với những con dốc thân thương như:

“Dùng ngón tay cái miết ngược tóc mai nhau Đau chảy nước mắt Rần rần tháidương đúng như cảm giác ngồi trên xe điện ngược dốc… Đám trẻ choai choai ngàyấy tối thứ Bảy mượn được xe đạp người lớn hay rủ nhau đạp thi ngược dốc Hàng

Đậu lên cầu Duật…” [35, 217] Còn mỗi khi tết đến, xuân về, Đỗ Phấn cũng rất

háo hức vì: “…mình ngày bé cũng rất mong đợi Tết Trước hết là được nghỉ học đichơi Được ăn uống tùy ý quá với khẩu phần hàng ngày Có thể còn được mặc quần

áo mới Và dĩ nhiên trong túi quần lúc nào cũng hãnh diện có hơn thằng bạn mươi

quả pháo tép nhàu nát tháo ra từ bánh pháo tiêu chuẩn Tết của gia đình” [35, 27].

Mặc dù sống trong thời kì “cái thời cả xóm chỉ có một chiếc TV, bóng đã quốc tế

được xem bởi đầy đủ thành phần trong con ngõ nhỏ ấy” [35, 111], nhưng tuổi thơ

của Đỗ Phấn chưa bao giờ thiếu niềm vui Có những lúc trẻ con ngày ấy được làm

“những chiếc đèn dầu chụp ống bơ tối tối đi soi ve Nhặt que kem trên Bờ Hồ buộc

lại thành những chiếc lồng ve xinh xắn…” [35, 127] Và không thể không kể tới

những thức quà dân giã nhưng chất lừ với lũ trẻ khi đó: “Với lũ trẻ thành phố thìquen thuộc nhất với chúng là hàng kẹo kéo, kẹo bông, bánh chín tầng mây, lạc rang,

ngô rang, bánh gối và táo dầm…nhiều không kể hết…” [35, 191] Trong năm tháng

chiến tranh phá hoại, cả nước sống với thời kì tem phiếu, xếp hàng mua bán, cậu bé

Đỗ Phấn ngày ấy chẳng mấy thích thú khi phải xếp hàng chờ đợi: “Tôi từ bé rấtghét xếp hàng Mẹ sai đi mua đậu phụ cũng ra cửa hàng đứng độ vài phút rồi gửichỗ người đứng sau Mải chơi nên nhiều thứ mang về chỉ là mấy ô phiếu đậu nhàu

nát trong túi quần” [35, 197] Quay ngược thời gian khoảng bốn mươi năm trước,

báu vật của trẻ con Hà Nội cũng thật giản dị, chân phương: “Đối với lũ trẻ Hà Nộihơn bốn chục năm về trước, Hồ Tây như một báu vật để dành Không phải lúc nàocũng chơi bời thăm thú Hồ Tây cho dù chẳng ai cấm đoán… Báu vật Hồ Tây

thường chỉ được dè sẻn thăm thú mỗi năm vài lần…” [35, 225] Còn biết bao những

kí ức đẹp đẽ khác của tuổi thần tiên gắn với từng hàng cây góc phố Hà Nội, và hầunhư đều được Đỗ Phấn làm sống dậy trong các bài tản văn của mình

Sinh ra và lớn lên có ai lại không yêu thương, thành kính với quê hương củamình: “Quê hương là chùm khế ngọt/ Cho con trèo hái mỗi ngày/ Quê hương là

đường đi học/ Con về rợp bướm vàng bay”…Tuổi thơ của Đỗ Phấn cũng từng ngọt

ngào như vậy Thơm thảo với những thức quà giản dị của quê hương, hạnh phúc vớinhững trò con trẻ… Bấy nhiêu yêu thương, bấy nhiêu kỉ niệm đều gắn với mảnh đấtthần tiên Hà Nội Nếu nhìn lại cuộc sống của mỗi người thì đó là cả miền kí ức Có

kí ức ngọt ngào, hạnh phúc nhưng cũng có cả kí ức cay đắng, chát chua Với ĐỗPhấn, Hà Nội trong ông không hẳn là viên ngọc bích lung linh sắc màu nhưng cũng

là những “báu vật” mà ông muốn nâng niu, trân trọng, giữ gìn Và có cách nào lưugiữ kỉ niệm tốt hơn cách ghim chúng bằng những con chữ

Đỗ Phấn yêu quê hương mình đến da diết, cháy bỏng Những kỉ niệm xưa cũluôn hiện hữu trong trái tim, khối óc của người nghệ sĩ đa tài này Giải thích cho

tình yêu với mảnh đất thủ đô, Đỗ Phấn nói: “Chẳng biết may hay rủi, gia đình tôi

được sống ở mảnh đất này cũng đã nhiều đời Thực ra tôi không có một quê hương thứ hai nào khác để yêu dấu Ngoại trừ mấy năm ở lính phải sống xa Hà Nội còn

lại suốt 60 năm tôi chỉ quanh quẩn ở nơi này” [22] Yêu quê hương bao nhiêu, trân

trọng kí ức bao nhiêu, Đỗ Phấn càng muốn tìm lại, muốn được quay về những ngàyxưa cũ Nhưng chiếc đồng hồ có bao giờ đếm ngược Theo thời gian mọi thứ đềuthay đổi, có những thứ phát triển hơn và cũng có những thứ tiêu biến mất Tuynhiên, có một điều chắc chắn rằng kí ức về Hà Nội, về quê hương thân yêu sẽ cònmãi trong trái tim của một lão cao bồi già như Đỗ Phấn Chính vì muốn tìm lạinhững kí ức đẹp đẽ, muốn góp nhặt chút gì đó để lưu giữ lại hồn cốt của dân tộc vàcũng muốn phác họa chân dung mới mẻ của một Hà Nội trẻ mà ông đã tìm đến với

văn chương Tình yêu quê hương cùng sự trăn trở về Hà Nội trong thời đại mới tất

cả đều được kí thác vào trong những tập tản văn của Đỗ Phấn Điều đó cũng dễ hiểu

bởi nửa đời người Đỗ Phấn đã gắn bó với quê hương duy nhất của mình, ông “buồn

ở đây và vui cũng ở đây Buồn nhiều hơn vui Hà Nội tôi ví như mặt nước Hồ Tây

và con người sống ở đây như những giọt mực Không có cách nào khác người ta phải hòa nhập vào nhau Loãng ra Nhạt Tôi hình như thích viết về sự nhạt nhẽo của đời sống thị dân Có thể cái viết của tôi làm cho Hà Nội bớt nhạt nhẽo đi

chăng?” [22] Có lẽ với mong muốn làm cho Hà Nội bớt nhạt nhẽo, đơn điệu mà

ông đã chuyển từ nghệ cầm cọ sang nghề cầm bút, và cũng có thể vì “ông tìm đến

với văn chương không phải với mục đích làm một điều gì to tát, điều gì đó mới mẻ cho văn chương mà chỉ đơn giản để kể lại cộc đời mình gắn với mảnh đất Hà Nội

mà ông luôn yêu thương, trăn trở” [22]

Hà Nội – quê hương dấu yêu của Đỗ Phấn sẽ mãi là nguồn cảm hứng bất tậncho mạch nguồn sáng tác trong ông Và theo như ông nói, có thể xem tất cả cáccuốn sách của ông chỉ như là một tác phẩm, bởi nó cùng một đề tài, một không gian

là Hà Nội Và ông cũng không có ý định làm mới mình ít nhất là trong việc chuyển

đề tài Vì những thứ mà Đỗ Phấn sắp viết ra thì nó cũng sắp xuất hiện trong cuộcsống Không gian và con người Hà Nội còn quá nhiều thứ để ông phải viết như mộtniềm tri ân tới mảnh đất thân yêu của mình

1.1.2 Hà Nội – ẩn ức của một tâm hồn khi ngoái nhìn quá khứ và so sánh với hiện tại

Mặc dù cuộc sống của Đỗ Phấn gắn với Hà Nội “buồn nhiều hơn vui”,

nhưng có thể thấy đó là những nỗi buồn đáng nhớ, những kỉ niệm đáng sống, nhất

là quãng thời gian khi Hà Nội vẫn giữ được những nét êm đềm, bình dị Tuy nhiên,với tốc độ đô thị hóa không ngừng như hiện nay, Hà Nội ngày càng trở nên lạ lẫm.Ngay cả với những người đã từng sống lâu năm ở đây như Đỗ Phấn cũng cảm thấy

“lạ phố” trên quê hương của mình

Là người cầm bút vẽ hơn bốn mươi năm, Đỗ Phấn được chứng kiến những thayđổi thần tốc của Hà Nội không chỉ riêng về mặt kiến trúc mà còn cả về cách ứng xử của

con người Điều này khiến cho một người Hà Nội cũ như Đỗ Phấn cảm thấy nôn naobuồn và có chút xót xa nuối tiếc Tại sao khi thưởng lãm tranh của họa sĩ Bùi XuânPhái về Hà Nội cũ, nhiều người xem dễ bồi hồi, rung động? Phải chăng Hà Nội ngóinâu tường cũ trong một tổng thể cây cối êm đềm, nề nếp sinh hoạt chậm rãi để lại sựvấn vương trong lòng người hơn so với vun vút người đi và thô lỗ sắc màu như bâygiờ? Mặc dù vậy, với Đỗ Phấn, nỗi tiếc nuối về một hình ảnh Hà Nội, đẹp đẽ, êm đềmsang trọng chưa bao giờ lớn hơn niềm nuối tiếc về một văn hóa ứng xử của người HàNội Đó là một đứt gãy vĩnh viễn không thể hàn gắn lại được nữa khi dân số tăng vọtvới cuộc nhập cư ào ạt như bây giờ Người Hà Nội xưa nhẹ nhàng thanh lịch baonhiêu, thì nhìn vào cách hành xử của người dân thủ đô hiện nay, người ta không khỏi engại: “Tuy là thủ đô, trung tâm văn hóa của Việt Nam, nhưng một số sự kiện văn hóa

tổ chức ở Hà Nội gần đây đã xảy ra nhiều sự việc đáng chú ý, điển hình là vụ tàn pháhoa của người Hà Nội tại Lễ hội hoa anh đào diễn ra giữa thủ đô năm 2008… Nhà vănBăng Sơn phát biểu: "Tôi cảm thấy buồn và xấu hổ Người Hà Nội làm xấu Hà Nội đi.Bao nhiêu năm hội hoa ở Đà Lạt, ở TP HCM mà không phải làm hàng rào vẫn giữ

được cho đến ngày cuối cùng" [53] Những vụ việc trên đã dấy lên làn sóng phản đối

mạnh mẽ từ dư luận cả nước trên các phương tiện thông tin đại chúng, đặt câu hỏi lớn

về "văn hóa người Tràng An" trong thời đại ngày nay Có một thực tế chúng ta không

thể phủ nhận, dường như văn hóa ứng xử của người dân Hà Nội hiện nay đang đingược chiều với sự phát triển của nền kinh tế Văn minh nhưng không phải lúc nàocũng đi kèm văn hóa

Nếp sống bình dị, êm đềm xưa kia cũng bị xới tung lên và sắp đặt lại nhưngkhông theo trật tự, lề lối nào mà xô bồ, hỗn tạp Có khá nhiều thứ ngộ nghĩnh ra đờitrên phố vài năm nay khiến cho những thị dân xế chiều như Đỗ Phấn phải bật cườichua chát Cười vì thành phố đang từng ngày thay da đổi thịt, có vẻ văn minh đấynhưng sự thật thì sao? Vài tấm bảng tròn to như cái nong treo trên cột đèn dọcđường Lê Hồng Phong, bể nuôi rùa xanh lét thả trên hồ Hoàn Kiếm vài năm nay.Rồi rừng người không biết từ đâu mà cứ ùn ùn đổ ra chặn đứng các đường phố vàogiờ cao điểm: “Rừng cây, rừng người Chặt cây phá lối đi qua một rừng cây Phía

bên kia lại bắt gặp rừng người Chen chúc mà đi Vòng quanh… vòng quanh Rừng

người bất tận…” (Rừng người) Con người sống trong đô thị ấy như những cái cây

- người bị lọt thỏm, che lấp, bị chia cắt, bơ vơ, bị cuốn đi một cách không tự chủ vàcàng ngày họ càng trở nên xa lạ với chính mình Hà Nội còn bị nuốt chửng khôngthương tiếc bởi những khối bê tông sắt thép đối với những bãi bồi, những dòngsông, những triền đê mượt cỏ… Đọc tản văn của Đỗ Phấn, người ta thấy rõ hơn một

đô thị đang thay hình đổi dạng, các giá trị văn hóa đang nằm trong cuộc chiến đểđịnh hình Ở đó cái bản thể dường như sắp bị lấn át bởi những cái lai căng, pha tạp.Đọc Đỗ Phấn ta bắt gặp hình ảnh những người Hà Nộ xưa cũ với nếp sống lịch lãm,phép tắc giờ đây trở nên khô cứng, xa lạ, không còn hợp thời Trang văn của ôngcũng dễ khiến người đọc nghĩ đến những kẻ luôn tin tưởng tuyệt đối và thành kínhvào các giá trị đã được định hình, được vun đắp hàng trăm năm nhưng giờ đây bỗngtrở thành những thứ giáo điều cho tầng lớp thị dân mới Vẫn là Hà Nội, vẫn là mảnhđất quê hương thân yêu của Đỗ Phẫn mà sao khác lạ? Nuối tiếc cho một Hà Nộikhông xa, ông ngồi nhặt nhạnh lại kí ức và ngẫm nghĩ trước những lỗ hổng của vănminh đô thị

Rất ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị, nhìn nhận các vấn đề của đô thị mộtcách cặn kẽ và phân tích nó một cách tỉ mỉ như Đỗ Phấn Tất cả cũng đều xuất phát từmột tình yêu chân thành với quê hương và một trái tim, khối óc luôn ráo riết, trăn trởtrước thực tại Nghĩ về quá khứ Đỗ Phấn rất bất ngờ khi nhận thấy tuổi thơ của mình ở

Hà Nội nay đã trở thành quá khứ Ông thấy có rất nhiều điều cần phải viết về một quákhứ chưa xa ấy khi tốc độ thay đổi vài chục năm vừa rồi còn lớn hơn vài trăm nămtrước đó Và dù Đỗ Phấn có viết về cái bát nháo của văn hóa thị dân, nhưng đọc tảnvăn của ông ta thấy ông dành nhiều tâm huyết và bút lực hơn để viết về cái đối trọngvới sự bát nháo ấy Đó là hình ảnh những con người sống ở đô thị này mà giống nhưnhững con người của đô thị trước kia gửi đến Họ nhớ tiếc cái đã qua, họ nâng niunhững mảnh vỡ còn sót lại của quá khứ Họ giữ lại và tự thực hành một lối sống, mộtlối ứng xử có phần lạc lõng giữa ngày hôm nay xô bồ, tất bật Nếu những thị dân mới

ồn ào, hối hả với cuộc sống, thì họ lại chậm rãi cảm nhận

Như vậy, có thể khẳng định lí do cơ bản để nhà văn Đỗ Phấn chọn Hà Nộilàm đề tài xuyên suốt các sáng tác của mình là do tình yêu thiết tha với mảnh đấtkinh kì ngàn năm, cùng nỗi niềm trăn trở trước sự đổi thay của một Hà Nội trẻ Mỗitrang văn là một mảnh kí ức, một nỗi niềm khắc và tất cả đều để lại thật nhiều dư

âm trong lòng độc giả

1.2 Vị trí của Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười trong mảng tản văn viết về Hà Nội

1.2.1 Khái lược về tản văn

Đã từng có thời tản văn bị lãng quên, thậm chí tản văn không hề được cácnhà văn nổi tiếng nhắc đến Đó là thể loại chỉ dành cho những nhà văn khôngchuyên, những cây bút nghiệp dư, kể lể vài ba câu chuyện nhỏ kết nối với nhau và

bị gắn mác khi nào man mác buồn khi ấy người ta dễ viết tản văn Nhưng trong đờisống nhộn nhịp hôm nay, lúc con người ta đang hối hả chuyện miếng cơm manh áothì những trang tản văn lại có ý nghĩa như những bản hòa âm nhẹ nhàng, từng bảnnhạc luyến láy giúp lòng người lắng lại, cùng suy nghĩ chiêm nghiệm về những phútgiây con người bỏ quên hạnh phúc của mình, bỏ quên nhau, hay ít nhất nghĩ về cuộcđời ở một tâm trạng thoải mái nhất… Lẽ tất nhiên, lúc này tản văn đã có một vị trínhất định

1.2.1.1 Về tên gọi

Có khá nhiều quan niệm khác nhau về thể loại tản văn Và cho đến nay cáchgọi tản văn vẫn chưa được thống nhất về nội hàm ý nghĩa Trong lý luận văn họcTrung Quốc cổ, tản văn vốn được dùng để chỉ một thể văn xuôi tương đối tự do,phân biệt với vận văn (văn vần) và biền văn (câu văn sóng đôi, đăng đối) Xét theotiêu chí hình thức ấy, tản văn có thể xuất hiện ngay từ thời Tiên Tần, với những tác

phẩm danh tiếng như Tả truyện, Chiến quốc sách, Luận ngữ, Mạnh Tử, Nam Hoa

kinh… Tuy nhiên, người Trung Quốc ít dùng khái niệm “tản văn” mà thường dùng

khái niệm “tạp văn” Ở giai đoạn ấy của văn học sử Trung Quốc, một loạt tác giảtạp văn đã xuất hiện: Trần Độc Tú, Quách Mạt Nhược, Mao Thuẫn, Úc Đạt Phu,Đường Thao, Từ Mậu Dung… Tất nhiên, tạp văn gia đáng gọi là “siêu quần bạt

tụy” trong số đó, không ai khác chính là văn hào Lỗ Tấn (1881 – 1936) Cùngkhoảng thời gian đó, trên văn đàn Việt Nam xuất hiện một số tác giả như: Tản Đà,Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Phan Khôi…

Đầu thế kỷ XX, tản văn vẫn được hiểu theo nghĩa là văn xuôi, “là lối văn

không đối nhau và không có vần” Ở một số từ điển khác ngoài nghĩa “văn xuôi”,

tản văn còn được hiểu là các loại văn gồm các thể kí và các thể văn khác ngoàitruyện, thơ và kịch Họ xác định nghĩa của tản văn như một loại hình thể loại gồmnhiều thể loại văn học khác ngoài những thể loại chính là truyện, thơ, và kịch

Theo nghiên cứu của Phạm Văn Ánh: “Tạp văn với tư cách một thể văn chỉ

chính thức ra đời vào khoảng thời cách mạng Ngũ Tứ (1917 – 1924) là những bài luận văn ngắn, giàu tính luận chiến, thường xoay quanh một số vấn đề về xã hội, lịch sử, văn hóa, chính trị… Đặc điểm chung của tạp văn là ngắn gọn, linh hoạt đa dạng, phản ứng một cách kịp thời trước những vấn đề bức xúc của xã hội với những ý kiến đánh giá rõ ràng, sắc sảo (Từ điển văn học, bộ mới , NXB Thế Giới, 2004, tr 1061).

Còn trong Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Tản văn là loại văn xuôi

ngắn gọn, hàm súc, có thể trữ tình, tự sự, nghị luận, miêu tả phong cảnh, khắc hoạ nhân vật Lối thể hiện đời sống của tản văn mang tính chất chấm phá không nhất thiết đòi hỏi có cốt truyện phức tạp, nhân vật hoàn chỉnh nhưng có cấu tứ độc đáo,

có giọng điệu, cốt cách cá nhân…" [14, 293].

Nếu như so với chiết tự từ Trung Quốc thì định nghĩa về thể loại này đã khácrất nhiều, hiểu một cách đơn giản đó là một loại mỹ văn, hay loại văn thủ thỉ tâmtình, những chuyện kể tai nghe mắt thấy Ngay cả ranh giới của các thể loại như tảnvăn, tạp văn, tạp bút, tản mạn cũng đã nhoà dần, ngược lại cũng chính vì điều đó màtản văn đã không bị gò bó, thậm chí đã nới rộng ranh giới thể loại, và làm phongphú đề tài chủ đề

Qua đây có thể thấy, từ tên gọi cho đến việc xác định nội hàm ý nghĩa củathể loại tản văn còn khá nhiều ý kiến khác nhau Mỗi thời kì, giai đoạn lại có nhữngcách gọi, cách hiểu riêng nhưng nhìn chung giữa các ý kiến vẫn có điểm giao thoanhất là về đặc trưng thẩm mĩ của thể loại tản văn

1.2.1.2 Đặc trưng của thể loại tản văn

Trong tản văn có nhiều yếu tố tương đồng với những thể loại như tạp văn,tạp bút…nhưng về cơ bản, tản văn vẫn có những đặc trưng riêng để phân biệt vớicác thể loại khác của văn học

Trước hết, tản văn là những tác phẩm văn xuôi ngắn gọn, hàm súc không có cốt truyện Tản văn là những tác phẩm văn xuôi thường có dung lượng không lớn,

phổ biến là những bài văn ngắn gọn, hàm súc Tính chất ngắn gọn của tản văn cóđược trước hết là do tản văn thường có cấu tứ dựa trên một tín hiệu trung tâm (mộthình ảnh, một chi tiết, mộ tình huống, một nhân vật…) và xoay quanh ý tưởng trọngtâm Toàn bộ tổ chức tác phẩm hướng tới việc làm nổi bật một chủ âm cơ bản,xuyên suốt có vai trò như một thứ trụ cột làm nên thần thái của tác phẩm, giúp cho

tác phẩm có một vẻ đẹp riêng, độc đáo Hình ảnh, chi tiết trong tản văn có một tầm

quan trọng đặc biệt Các thao tác tạo lập tác phẩm ở tản văn chủ yếu dựa trên sựtương quan của các hình ảnh, sự sắp đặt của các chi tiết theo một logic nhất địnhnhằm biểu lộ một khuynh hướng tư tưởng của chủ thể

Thứ hai, tản văn biểu hiện rõ nét cái tôi tác giả Đặc điểm nổi bật nhất của

tản văn so với các thể loại khác là nó bộc lộ rất rõ cái tôi tác giả Ở tản văn, có cảmgiác nhà văn là nhân vật duy nhất cất lên tiếng nói trực tiếp của chính mình vềnhững điều mình quan tâm bởi chủ giữa chủ thể lời nói trong tác phẩm và bản thân

tác giả có một sự thân cận đặc biệt Nguyễn Bùi Khiêm cho rằng “Cầm bút viết tản

văn có nghĩa là người viết có ý thức về sự suy nghĩ độc lập và mạnh dạn trình bày

những suy nghĩ và cảm xúc thật sự riêng của mình [19] Nhà văn thường mang lại

một cái gì đó mới mẻ, bất ngờ cho người đọc trong cách phát hiện, đề cập, lý giảivấn đề, sự lý giải của nhà văn thường vượt khỏi những lý lẽ thông thường để nhìncuộc sống ở những chiều kích khác thường với những ý tưởng sâu sắc ít ai ngờ tới

Thứ ba, cấu trúc của tản văn chủ yếu dựa trên mối tương liên giữa hình ảnh, chi tiết và sự luận giải của cá nhân người cầm bút Tản văn về cơ bản là loại tác

phẩm biểu lộ thế giới tinh thần của chủ thể Nó không coi trọng thông tin, sự kiện

mà cốt là ở cách nhìn, cách lý giải sự kiện, ở sự thể nghiệm những phản ứng tinh

thần trước sự kiện Sáng tác tản văn đồng nhất với việc người viết tự biểu lộ sựchiêm nghiệm, những suy nghĩ, luận giải của bản thân trước các vấn đề của đờisống Người viết có thể tái hiện và mô tả, có thể hư cấu các nhân vật, các chi tiết,hình ảnh… Song, nổi lên như một hiện tượng chính vẫn là tất cả con người suy cảmcủa nhà văn.

Thứ tư, tản văn có cách thức biểu hiện tự do Tản văn là thể loại tương đối tự

do Từ điển thuật ngữ văn học cũng xác định tản văn có “cách thể hiện đa dạng”

[14, 294] Tản văn cho phép người viết có thể giải phóng tư tưởng một cách tận độ

bằng nhiều con đường, không bị hạn định trong một cái khung chật hẹp nào Tínhchất tự do khiến cho tản văn có thể kết hợp nhiều kiểu loại chi tiết trong chỉnh thểcủa nó Có thể là những thông tin có thực, nhưng cũng có thể là những yếu tố kì ảo,hoang đường… Người viết tản văn cũng có thể vận dụng thoải mái các thủ pháp củacác thể loại, loại hình nghệ thuật khác như đối thoại trong kịch, ám dụ trong ngụngôn, lập thể trong hội họa… Đặc biệt, tản văn có thể sử dụng kết hợp các thao tác

tự sự, trữ tình, nghị luận

Trên đây là những đặc trưng cơ bản của tản văn Không thể nói về tản vănnhư một thể loại thuần khiết, trong nó là sự pha trộn, sự giao thoa của nhiều thể loạikhác Cho nên bản chất của nó là rất tự do, đường biên của nó có thể giãn nở tùytheo nhu cầu thể hiện của nghệ sỹ

1.2.1.3 Phân loại tản văn

Tiến hành phân loại tản văn, thực tế cho thấy khó có thể tìm được một sựnhất quán tuyệt đối trong việc định ra tiêu chí phân loại, cũng không có cách phânloại nào có thể bao quát được hết các hiện tượng cụ thể Tuy vậy, dựa trên một sốđặc điểm chung của từng khu vực tác phẩm, có thể phân định các loại hình tản vănmột cách tương đối Dựa trên đối tượng và cách thức biểu hiện có thể phân chia tản

văn thành ba loại: tản văn tự sự, tản văn trữ tình, tản văn nghị luận.

Phân loại theo đề tài, tản văn có thể chia thành nhiều nhánh: tản văn phong

tục tập quán; tản văn sản vật, địa danh; tản văn sinh hoạt, thế sự; tản văn chân dung; tản văn triết học; tản văn về các vấn đề văn học nghệ thuật…

Trên phương diện nội dung, ở khía cạnh chủ đề có thể khái quát thành một số loạihình tản văn hiện đại tiêu biểu Chính nội dung tư duy thẩm mĩ đã quy định cách thức tổchức tác phẩm, tạo thành những điểm tương đồng trong cấu trúc của nhiều tác phẩmcùng dạng Đây vừa là những căn cứ nội dung vừa là cơ sở hình thức để tiến hành phânloại loại hình tản văn Dựa trên những đặc điểm cơ bản để định danh, có các loại hình

sau: tản văn triết luận, tản văn hồi tưởng, tản văn cảm thời.

1.2.1.4 Tản văn ở Việt Nam

Đặt tản văn trong diễn tiến môi trường sinh thái văn hóa thế kỉ XX sẽ thấyđời sống thực sự của thể loại với những bước đi, sự vận động, những đặc điểm,những thời điểm cường thịnh hay thoái trào của nó

Tản văn trong môi trường sinh thái văn hóa thời đại tiếp xúc với văn hóaphương Tây đã làm phong phú thêm bức tranh toàn cảnh về các thể loại văn xuôitiếng Việt còn rất non nớt trong buổi đầu văn học Việt Nam sử dụng Quốc ngữ nhưmột văn tự chủ yếu

Tản văn từ đầu thế kỉ XX đến 1945 đã trở thành mạch nguồn khơi mở chonhững đường hướng chính của tản văn những giai đoạn sau Hai xu hướng tản vănthời kì này là xu hướng sử thi hóa và xu hướng phi sử thi đã phản ánh sự tác độngcủa thời đại lên đời sống của tản văn những năm này Bên cạnh đó cũng có một xuhướng tản văn phản ánh những tâm tư tình cả mang tính chất cá thể, ít hòa nhập vớidàn đồng ca chung được gọi là xu hướng phi sử thi

Tản văn thời đại đa chiều, rộng mở về văn hóa đã có những bước đi mới với

sự vượt trội của số lượng sáng tác, sự mở rộng về đề tài, chủ đề cách thức biểuhiện… Tản văn của thời đại này cũng đã mở rộng những thủ pháp biểu hiện, tự dotrong sáng tạo hình thức, vươn tới sự đa dạng, phong phú trong đời sống thể loại

Hiện nay, tản văn đang có những bước đi tương đối khả quan, hứa hẹn một

sự định vị ngày càng vững chắc của thể loại trong đời sống văn học đương đại Môitrường sinh thái văn hóa thế kỉ XXI có nhiều điều kiện khuyến khích những thể loạingắn gọn, hàm súc, biểu hiện những ý tưởng mới lạ, độc đáo, tiềm tàng khả năng

dung hợp và có độ co giãn lớn như tản văn phát triển [27]

1.2.2 Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười trong mảng tản văn viết về Thăng Long – Hà Nội

Tản văn viết về Hà Nội đã xuất hiện từ lâu trong nền văn học nước nhà.Cùng với những cơn biến thiên của lịch sử, mảng văn học này đã trải qua không ítnhững thăng trầm, có lúc đạt thành tựu rực rỡ, có khi chỉ là những sáng tác nhỏ lẻnhưng cũng đã đặt tiền đề cho các giai đoạn sau Dù là thịnh hay suy, thăng haytrầm có thể nhận thấy tản văn về Hà Nội chưa bao giờ thiếu vắng trên văn đàn

Công trình nghiên cứu “Nghìn năm ký, tản văn về Thăng Long – Hà Nội” của

Nguyễn Đăng Điệp sẽ cung cấp cho chúng ta cái nhìn toàn diện về ký – tản văn HàNội qua các thời kỳ Công trình này cũng cho thấy văn học Thăng Long - Hà Nội,trong đó có tản văn đã phát triển liên tục, góp phần khẳng định vị trí trung tâm vănhóa, văn học của nước Việt ngàn năm văn hiến

Từ thế kỷ X - XV: Thành tựu và vẻ đẹp riêng, độc đáo

Suốt thời Lý - Trần, tản văn Thăng Long xuất hiện dưới dạng các tác phẩmmang chức năng hành chính và nghi lễ tôn giáo, trong đó chủ yếu là các tác phẩmthuộc loại văn khắc và một số tác phẩm có tính chất truyện ký, tiểu truyện Tuythiên về văn học chức năng, nhưng tản văn giai đoạn này cũng có những thành tựu

và vẻ đẹp riêng, độc đáo Có thể nói, tản văn Thăng Long trong năm thế kỷ đầudựng đô không chỉ thể hiện vẻ độc đáo của văn hóa - lịch sử đương thời mà còn đặtnền móng cho sự phát triển vượt bậc của thể loại trong các giai đoạn tiếp theo

Thế kỷ XVI - cuối thế kỷ XIX: lặng lẽ tạo nền móng cho sự phát triển của tản văn nghệ thuật ở giai đoạn sau.

Thời Lê - Mạc, tản văn Thăng Long - Hà Nội tuy không có nhiều thành tựunổi bật nhưng lại lặng lẽ tạo nền móng cho sự phát triển của tản văn nghệ thuật ởgiai đoạn sau Đời sống có quá nhiều xáo động của kinh đô từ thời Trịnh - Nguyễnphân tranh trở đi đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho sự phát triển và nở rộ của thểtản văn Những nhà văn bắt đầu mang trong mình ý thức cá nhân không thể khôngphản ánh thế cuộc bể dâu bằng cái nhìn thế sự Tuy chưa chú ý nhiều đến con người

cá nhân như truyện ngắn, cũng ít khi tái hiện cuộc sống ở góc nhìn đại quan như

tiểu thuyết chương hồi, tản văn Thăng Long giai đoạn này chủ yếu quan tâm đếnnhững vấn đề thế sự Qua các bài tạp thuật những điều tai nghe mắt thấy của xã hộiViệt Nam xưa hiện lên hết sức phong phú và sống động Tuy nhiên, phía sau nhữngđoạn trường, những biến đổi sâu sắc về giá trị, trong các trang văn, ta vẫn nhận thấyhình ảnh một đế đô Thăng Long hào hoa, thanh lịch.

Từ đầu thế kỷ XX đến 1945: đậm nét trữ tình và đầy chất hiện thực

Hội nhập với văn hóa Pháp và văn minh Âu Tây, văn hóa Việt Nam từngbước hòa nhập vào quỹ đạo văn hóa thế giới Hà Nội được trả lại vị trí xứng đáng làtrung tâm văn hóa chính trị của cả nước Tản văn với đặc tính năng động và khảnăng bám sát đời sống, trong một môi trường văn hóa rộng mở, đã nhanh chóng tìmđược chỗ đứng và trở thành thể loại tiên phong của nền văn học mới

Tản văn Thăng Long - Hà Nội giai đoạn này có hai nguồn cảm hứng: mộtbên đậm chất trữ tình và bên kia, đầy chất hiện thực

Giai đoạn 1945 - 1975: hào hùng, phơi phới niềm tin Cách mạng Tháng Tám thành công, Hà Nội trở thành thủ đô của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Văn học Hà Nội trở thành tiếng nói tiêu biểu của người dân tự do, của dântộc độc lập Nhiều nhà văn, nhà báo trong và ngoài nước hồ hởi ghi hình, chép tin,bày tỏ cảm tưởng của mình về Hà Nội Song ngay sau niềm vui mừng thủ đô đượcgiải phóng, tản văn Hà Nội đã dồn sức miêu tả vẻ đẹp của cuộc sống mới, conngười mới Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Nguyễn Tuân,… đều có những tác phẩmghi lại được không khí dựng xây chế độ mới ở Hà Nội lúc bấy giờ Tản văn Hà Nộigiai đoạn này, bên cạnh âm hưởng hào hùng, phơi phới niềm tin, thi thoảng đây đó,vẫn vương nét u buồn

Ký, tản văn Thăng Long - Hà Nội từ 1975 đến nay: cảm hứng sử thi đã dần nhường chỗ cho cái nhìn thế sự - đời tư.

Sau 1975, tương ứng với sự thay đổi của lịch sử và đời sống xã hội, văn họccó những thay đổi hết sức căn bản Cảm hứng sử thi đã dần nhường chỗ cho cáinhìn thế sự - đời tư Đây là giai đoạn tản văn, tạp văn xuất hiện nhiều và đều đặntrên báo chí Với dung lượng ngắn gọn, loại văn này phù hợp với đời sống hiện đại,

nó như một phút suy cảm đầy ưu thời mẫn thế về cuộc sống của nhà văn Nhìn mộtcách tổng thể, mặc dù số lượng tản về Hà Nội sau 1975 khá phong phú nhưng dấuấn cá nhân của nhà văn trong đời sống văn học chưa thật sắc nét Trong số đó, đángchú ý hơn cả là Đỗ Chu, Lê Minh Khuê, Nguyễn Bắc Sơn, Chu Lai, Hồ Anh Thái,Mai Ngữ, Mai Thục, Băng Sơn, Đỗ Phấn… Có thể nói, trong suốt chiều dài lịch sử,rất nhiều thế hệ nhà văn đã gửi tình yêu và niềm tự hào về Thăng Long - Hà Nộiqua những trang ký, tản văn tài hoa và tinh tế của họ.

Tiếp nối mạch cảm hứng viết về Thăng Long – Hà Nội ngìn năm văn hiến,

Đỗ Phấn đã trải lòng mình về Hà Nội với nhiều trăn trở, suy tư trong các tập tản văn

như Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi, Ông ngoại hay cười… Các sáng tác của

ông không đơn thuần là ngợi ca thủ đô ngàn năm văn hiến với những nét trang nhã,thanh lịch mà còn có cả nỗi niềm băn khoăn trước sự còn mất của các giá trị vănhóa, về đời sống nhân tình thế thái giữa lòng thủ đô, về muôn mặt của đời sốngđang diễn ra trên mảnh đất thân yêu này Đọc tản văn của Đỗ Phấn ta vẫn nhận ramột Hà Nội với vẻ đẹp thâm trầm, sâu lắng của ngói nâu tường cũ, sự duyên dángmộng mơ của những những hàng cây, của tiếng ve xáo động những trưa hè…và hơn

cả là một tình yêu chân thành tha thiết của người con với quê hương thủ đô Nét đặctrưng làm nên phong cách riêng của tản văn Đỗ Phấn chính là sự pha trộn hai mảngmàu sáng – tối, một Hà Nội xưa và nay Khi viết về những kí ức của hà Nội cáchđây vài chục năm với tất cả sự bình yên, êm đềm, thơ mộng…đó là những mảngmàu tươi sáng, đẹp đẽ nhất Còn đối lập với nó là những sắc màu u xám đến tái têkhi ông vẽ lại tất cả sự nhôm nhoam, bừa bãi, thô kệch của Hà Nội hôm nay…Thành phố êm đềm khi xưa dường như đã bị cơn lốc đô thị hóa nuốt chửng khôngthương tiếc Bức tranh Hà Nội đôi lúc được vẽ bằng những con chữ óng chuốt nhất,có khi lại thủ thỉ tâm tình như tiếng nói của trái tim, nhưng cũng có khi ông mặccho sự bực tức, gằn gọng của mình phô phang trên trang giấy… Một bức tranh nhưvậy khó có thể đưa ra lời nhận xét chỉ biết rằng từng câu, tững chữ đều chất chứanhững suy tư về sự đổi thay dâu bể cuộc đời Các trang tản văn của Đỗ Phấn manmác một nỗi buồn Dường như ông đang muốn níu giữ thời gian ở lại để những kỉ

niệm đẹp đẽ khi xưa không còn tan biến Nhưng có ai ngăn được bước đi của thờigian, có ai giữ mãi một chân dung diện mạo? Hà Nội của ông đang và sẽ thay đổi

hơn nữa Đó là một quy luật tất yếu Lão cao bồi già như Đỗ Phẫn khi tự mình nhận

thấy không thể hòa tan vào biển người của thời đại mới thì chỉ còn biết lắc đầu ngánngẩm, thu mình lại cho khỏi lạc lõng Ông cũng muốn hòa tan vào dòng người đôngđúc ấy mà không thể?

1.3 Vị trí của Hà Nội thì không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười trong sáng tác của Đỗ Phấn

Đỗ Phấn là một họa sĩ nhưng có gia tài văn học đáng nể dù mới chính thứcviết được khoảng 10 năm Vài năm trở lại đay ông liên tiếp cho ra đời nhiều tácphẩm văn học, cuốn nào ít nhiều cũng để lại dư âm trong lòng độc giả Nhìn nhữngđứa con tinh thần của nhà văn lần lượt ra đời mới thấy được sức sáng tạo dồi dàocủa ông Và như ông nói, ông không viết gì khác ngoài Hà Nội Dẫu có viết về mộtvùng quê nào đó, một xứ sở xa xôi nào đó, thì Đỗ Phấn vẫn nhìn, nhận xét và cảmnhận hiện thực ấy bằng con mắt và tâm thế của một người Hà Nội Hà Nội trong kí

ức, tâm tưởng, trong con mắt hiện thực tỉnh táo và hoài niệm, mong nhớ, xót xa củariêng ông Một Đỗ Phấn viết về Hà Nội với tất cả tình yêu và những phiền muộn,buồn bã u hoài Nếu đem trưng bày tất cả các tác phẩm văn chương của Đỗ Phấn thì

sẽ thấy một bức tranh thật phong phú và chân thực về Hà Nội: Hà Nội xưa và nay

Hà Nội trong các sáng tác của ông vừa có nét quen thuộc, gần gũi lại vừa có nhữngnét riêng trong cách nhìn, cách cảm của một văn sĩ, họa sĩ Nếu tiểu thuyết vàtruyện ngắn là các mảng màu, những hình khối lớn lao tạo nên diện mạo Hà Nội, thìcái làm nên sự tinh tế, sống động, chân thực về đất và người Hà Nội lại là những bàitản văn

1.3.1 Vị trí của Hà Nội thì không có tuyết

Khi chuyển từ nghề cầm cọ sang nghề cầm bút, cái nhìn tinh tế, quan sát kĩlưỡng của một họa sĩ vẫn ảnh hưởng mạnh mẽ trong cách viết tản văn của Đỗ Phấn.Đây là một thế mạnh và cũng là “vốn liếng” khi ông gắn đời mình với nghiệp vănchương khó nhằn Con mắt của một họa sĩ giúp ông phát hiện và cảm nhận sự vật,

sự việc một cách nhanh nhạy, thấu triệt hơn Những chi tiết, hình ảnh và các sắcmàu…tất cả được vẽ bằng chữ nghĩa giàu màu sắc như một bức tranh hội họa Ôngthường day dứt về một Hà Nội xưa đã phôi pha những vẻ đẹp êm đềm, bình dị, và

trăn trở về một Hà Nội ngổn ngang trăm bề như hiện tại Tản văn Hà Nội thì không

có tuyết vì thế thường đan xen những xúc cảm xáo trộn, có lúc cồn cào nỗi nhớ

nhưng cũng lắm khi bực dọc, khó chịu Số lượng hơn chín mươi bài tản văn của ôngtrải theo chủ đề bốn mùa Xuân – Hạ - Thu – Đông Mỗi mùa một nỗi nhớ, một kỉniệm riêng gắn với từng con đường, góc phố Hà Nội Bốn mùa thương nhớ, trọnnăm nặng lòng với mảnh đất thân yêu Một tập tản văn hơn ba trăm trang cho thấysức viết đáng kinh ngạc của một họa sĩ, người đã chọn nghiệp viết như một côngviệc chuyên môn, góp vào bên cạnh những cuốn tiểu thuyết hay truyện ngắn mộtgiọng điệu nhất quán, chừng mực mà chứa đầy triết lí nhân sinh

Nói về mùa xuân là ta nghĩ ngay đến Tết cổ truyền của dân tộc Trong tâmthức của người Việt Nam, tết đến xuân về là thời khắc thiêng liêng chuyển giaosang năm mới hòa với không khí ấm áp đại đoàn viên của gia đình Nhưng để có thểtái hiện lại được không khí ấm cúng, hạnh phúc ấy bằng những tác phẩm nghệ thuậtkhông phải là điều mà ai cũng làm được Đỗ Phấn chẳng ngại ngùng, e dè mà chia

sẻ một cách thành thực với cái nhìn của một chuyên gia trong ngành: “họa sĩ đươngđại rất ít người vẽ về không khí tết cổ truyền ở thành phố, hoặc có thì cũng hồi cố;

vẽ lại những cảnh hội hè tết nhất nông thôn với hình ảnh cây nêu, cờ, phướn, đánh

đu, chọi gà Giả và gượng gạo” [35, 53] Mùa Hạ là mùa của những cơn mưa bất

chợt, sầm sập kéo đến rồi lại tan biến nhanh chóng Nhưng mỗi lúc như vậy, đượcđầm mình dưới cơn mưa mát lạnh thì con người ta mới quên đi những bức bối tích

tụ bấy lâu; mưa còn đem lại cơ hội buôn bán nho nhỏ cho một số người: “Rất vôtình, bạn cũng như tôi là người rất thích mưa Hai đứa cứ như thế đội mưa phóngthẳng mặc cho những nhà mặt phố ven đường chèo kéo bán áo mưa gọi đến lạc cảgiọng… Không chỉ chúng tôi và những người bán áo, càng ngày càng có nhiều

người thích mưa Mỗi người một lí do cứ mưa là biết” [35, 170].

Viết về Hà Nội một thuở, ông nhớ lại những tháng ngày thơ ấu tươi đẹpđược chơi đùa trên triền đê rộng dài xanh mượt cây cỏ: “Con đê Nam Hồng, đoạn điqua thành phố những năm 60 thế kỉ trước là một dải đất cao xanh rì cỏ Nó như mộtsợi chỉ mềm mại làm ranh giới giữa thành phố và ngoại thành… Lũ trẻ trong phốngày nghỉ tìm ra bờ đê đổ dế, bắt cào cào Tìm cỏ gà chơi chọi Xuống chân đê đào

lên những cục đất sét mịn màng về chơi pháo tập tang…” [35, 231] Có lúc ông còn

được thả mình trên những con dốc thân thương, được cùng bạn bè truy tìm nhữngchú ve mỗi buổi trưa hè Những câu văn lướt êm như một làn gió thu nhưng để lạibao nhung nhớ trong lòng Ngôn ngữ giản dị, trong sáng, hồn hậu làm sống dậy cả

một vùng kí ức tươi đẹp năm xưa Hà Nội thì không có tuyết nhưng lại có những hạt

băng của nỗi nhớ, của kỉ niệm, của nỗi niềm thầm kín sẽ đọng lại mãi trong tâmkhảm của người nghệ sĩ Đỗ Phấn

1.3.2 Vị trí của Phượng ơi và Ông ngoại hay cười

Trong bức tranh Hà Nội, có thể coi tập tản văn Hà Nội thì không có tuyết của

Đỗ Phấn là gam màu chủ đạo, là hình ảnh trung tâm của bức tranh Hà Thành ngổnngang nỗi nhớ và ngổn ngang nỗi niềm trăn trở… Và bức tranh ấy sẽ toàn diện, đủđầy hơn, chân thực hơn về cảnh và người trên mảnh đất thủ đô nhờ những gam màu

khác trong hai tập Phượng ơi và Ông ngoại hay cười.

Hai tập tản văn Phượng ơi và Ông ngoại hay cười vẫn cách viết chậm rãi,

trầm tư, sâu lắng về cảnh, người, về thế sự đời tư về nhân tình thế thái của đất vàngười Hà Nội Trong hai tập họa bằng chữ này, đôi lúc ta sẽ bắt gặp những nụ cườihóm hỉnh, hài hước nhưng đằng sau cách viết có vẻ trào lộng, dỉ dỏm đó là nỗi buồnsâu thẳm của nhà văn khi phải chứng kiến những giá trị tốt đẹp xưa kia dần phai lạt.Câu chuyện của ông tưởng rằng vụn vặt, nhỏ nhoi tầm phào nhưng lại là hiện thựccuộc sống Cuộc sống ấy được khắc họa chân thực đến từng chi tiết Mỗi câuchuyện là một mảng của cuộc sống thị thành và cũng là nỗi niềm, tâm trạng của nhàvăn Hai tập sách như bổ sung vào những mảng màu còn khuyết thiếu trong bứctranh toàn cảnh về Hà Nội Không chỉ có cảnh vật đổi thay mà cuộc sống của người

Hà Nội cũng đang dần thay đổi Con người luôn phải sống trong bon chen, vội vàng

và bị cuốn vào cơn lốc xoáy mà không thể nào thoát khỏi Rồi cả những kiếp ngườitha phương cầu thực trên mảnh đất thủ đô Đời sống của họ bấp bênh, vật lộn trêntừng con phố, ngả đường chứ không hề đơn giản, dễ dàng như nhiều người vẫn lầmtưởng… Người sang, kẻ hèn chen chúc nhau, giành nhau từng khoảng trống để màmưu sinh Hiện thực cuộc sống không phải lúc nào cũng thơ mộng, lãng mạn nhưnhững bản tình ca về Hà Nội Mỗi người một cuộc sống riêng nhưng dường như họchung nhau một nỗi buồn cô quạnh mà không còn thời gian để nhận ra Thành phốtưởng chừng là nơi văn minh nhất lại là nơi có nhiều vấn nạn nhất: tắc nghẽn giaothông, chạy chức, chạy quyền, bệnh dịch vụ…Viết về thành phố của mình khôngphải vì thế mà Đỗ Phấn bao dung, che đậy cho những khuyết điểm, vấn nạn còn tồntại Ngược lại, ông viết tất cả những gì Hà Nội đã, đang và sẽ có Dù là đẹp hay xấuông cũng không ngần ngại mà né tránh Thật lầm lẫn nếu cho rằng Hà Nội có mộtcái vỏ bọc hào nhoáng sang trọng thì đang phát triển, văn minh, có mấy ai biết rằngđằng sau vỏ bọc ấy, Hà Nội cũng gồ ghề nhôm nhoam, bộn bề trăm ngả Qua cáctrang văn của mình, Đỗ Phấn muốn mọi người thấy và hiểu về Hà Nội một cáchtường tận, chân thực hơn để có thể yêu Hà Nội với tất cả lòng thành kính và cả sự

bao dung, độ lượng Riêng tập Ông ngoại hay cười, Đỗ Phấn dành nhiều trang để

viết về tình cảm gia đình đặc biệt là những câu chuyện đáng yêu giữa ông và đứacháu ngoại của mình… Tập tản văn thiên về tính chất tự truyện nhưng qua đó ngườiđọc sẽ hiểu hơn về lối sống sinh hoạt, về tình cảm gia đình của một người Hà Nội

cũ Câu chuyện của một người, một gia đình nhưng cũng là của nhiều người, nhiềugia đình khác khi có những công chức về hưu Lúc tuổi xế chiều còn niềm vui nàohơn là được chơi đùa cùng cháu nhỏ Mỗi lúc được vui đùa cùng cháu, được trôngcháu là những lúc ông lại có dịp ôn lại tuổi thơ của mình Một khoảng trời kí ức vềnhững cậu bé, cô bé thủ đô ngày xưa đã chơi gì, làm gì và so với lũ trẻ ngày naykhác nhau đến nhường nào đều lần lượt hiện ra Kí ức xa xôi nhưng hiện về thật gầngũi, thân thương và luôn vấn vương trong tâm trí của nhà văn

Đọc hai tập tản văn của Đỗ Phấn, người đọc sẽ thấy niềm vui chẳng tàygang, cảm xúc chủ đạo vẫn là một nỗi buồn hoang hoải Như ông nói cuộc sống của

ông buồn nhiều hơn vui, phải chăng điều đó khiến cho những trang văn của tác giảcũng man mác buồn như vậy? Hay chính sự đổi thay dâu bể của xã hội, của thànhphố và khi ông không còn khả năng tự pha loãng mình trong xã hội ồn ào, bon chenấy mới là nguyên nhân chính khiến ông không thể vui? Câu trả lời dành cho độcgiả Đọc tản văn của Đỗ Phấn, ta sẽ hiểu ông yêu mảnh đất thủ đô đến nhường nàonhưng giờ đây nó quá xa lạ với ông Thành phố của ông đó mà cứ như bước chântới một vùng đất lạ Hỏi sao không buồn cho được khi sống trong lòng quê hươnglại có cảm giác mất quê, cảm giác như người lạ?

Chính các tập tản văn trên đã góp phần tạo nên diện mạo Hà Nội hoàn chỉnhtrong sáng tác của Đỗ Phấn Dù là viết về người hay cảnh thì tất cả đều mang linhhồn của mảnh đất kinh kì Vẫn còn những dấu vết xưa nhưng phần nhiều đã thayhình đổi dạng, mang hơi thở, sức sống của thời đại văn minh và cả những bộn bềngổn ngang không muốn nói của một thành phố trẻ Cuộc sống luôn là như vậy.Giống như một bức tranh sẽ có những gam màu khác nhau, có gam màu tươi sáng

và đôi lúc cũng cần xuất hiện những màu xám tối để tôn nền bức tranh Dẫu cóbuồn cho những nhôm nhoam của một thành phố trẻ thì cũng qua đó mà ta biết trântrọng và gìn giữ những nét đẹp truyền thống của dân tộc, nâng niu trân quý như ĐỗPhấn và nhiều người khác đang làm

Sự nghiệp sáng tác văn chương của Đỗ Phấn chưa đủ lâu dài bằng nhữngnăm tháng ông làm trong lĩnh vực hội họa Song, không vì thế mà sự nghiệp cầmbút lại tỏ ra kém thế hơn so với nghề cầm cọ Trong khoảng thời gian ngắn mà ôngcó thể viết liên tục và cho ra đời hàng loạt các tác phẩm có giá trị không phải là điều

mà nghệ sĩ nào cũng làm được Và trong số những tác phẩm của Đỗ Phấn, tản văn

là những viên gạch đầu tiên giúp người nghệ sĩ bén duyên với văn chương, chữnghĩa Cũng từ những viên gạch ấy, ông thể nghiệm bút lực của mình với nhiều thểloại khác như tiểu thuyết, truyện ngắn…và thể loại nào cũng đạt được thành côngnhất định Dù vậy, tiêu biểu hơn cả vẫn là những tập tản văn về Hà Nội với lẽ buồnthương, vương vấn, suy tư để lại trong tâm trí người đọc hình ảnh một bức tranh HàNội thật ấn tượng với đầy đủ sắc màu và cung bậc cảm xúc…

Khi tình yêu trong ta đủ lớn, đủ mãnh liệt, nhu cầu được bộc lộ và thể hiệnnó là là điều tự nhiên, tất yếu Xuất phát từ một tình yêu thành kính, trân trọng vớiquê hương Hà Nội thân yêu, và với tấm lòng ưu hoài, trăn trở trước những đổi thaythần tốc của Hà Nội, Đỗ Phấn đã kí thác tình yêu, tâm sự của mình vào những tập

tản văn chứa chan xúc cảm, giàu màu sắc, hình ảnh Các tập tản văn Hà Nội thì

không có tuyết, Phượng ơi và Ông ngoại hay cười là những tập tranh màu thú vị về

Hà Nội, giúp người đọc có cái nhìn toàn cảnh hơn về một Hà Nội xưa và cả Hà Nộicủa những phút giây hiện tại Đây đều là những tập tản văn đặc sắc, tiêu biểu chomột tâm hồn sâu sắc, một trái tim mẫn cảm với đời và một lối viết thú vị, cuốn hút.Mỗi sáng tác của nhà văn Đỗ Phấn là một mảng cuộc sống với đầy đủ sắc thái, cungbậc cảm xúc Chiêm ngưỡng, thưởng thức những tác phẩm ấy, độc giả không chỉ cóthêm tri thức về Hà Nội mà còn hiểu hơn về tài năng, tấm lòng trắc ẩn của một nhàvăn nặng lòng với quê hương

CHƯƠNG 2 BỨC TRANH HÀ NỘI QUA NHỮNG NÉT VẼ NGÔN TỪ

CỦA HỌA SĨ – NHÀ VĂN ĐỖ PHẤN2.1 Cảnh sắc Hà Nội qua những nét phác họa của người nghệ sĩ đa tài

Đỗ Phấn sinh năm 1956, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1980.Ông tham gia giảng dạy mỹ thuật tại Khoa Kiến trúc, Trường Đại học Xây dựng HàNội từ năm 1980 đến năm 1989 Sau thời điểm đó, ông sống và sáng tác như mộthọa sỹ và người viết văn tự do Trong giới hội họa, ông đã có vị trí vững chắc vàđược nhiều người biết tới Xuất hiện trên diễn đàn văn học, ông cũng được đánh giá

là một “ca đặc biệt”, có sức viết đáng ngưỡng mộ và có nhiều đóng góp nổi bật Vìmột tình yêu lớn với Hà Nội, Đỗ Phấn đã dành phần nhiều thời gian của mình đểphác họa lại chân dung, diện mạo thủ đô những năm tháng trước đây và cả nhữngphút giây hiện tại Những gì mà ông chưa làm được trong hội họa giờ đây ông sẽgửi gắm qua những con chữ Có thể ví các tác phẩm của Đỗ Phấn là những tập tranhmàu về Hà Nội: một Hà Nội đầy ắp những xúc cảm trong veo và một Hà Nội bộn bềtrăm thứ ngổn ngang

2.1.1 Bức tranh phong cảnh Hà Nội đậm chất trữ tình, thơ mộng

Hà Nội thủ đô mến yêu, có biết bao điều muốn nói khi nhắc tới một Hà Nộithơ mộng, bảng lảng trong sương khói Hồ Tây Đỗ Phấn yêu Hà Nội với tất cả vẻđẹp nguyên sơ của nó Khi được thưởng lãm cảnh sắc thiên nhiên trong lòng thànhphố là những lúc tâm hồn ông được thư thái nhất Giọng văn, ngôn ngữ cũng mượt

mà bay bổng hơn Con mắt của một họa sĩ giúp ông nhìn và quan sát cảnh vật cũngtinh tế và nhanh nhạy hơn người khác một bậc Từng động thái nhỏ, diến biến tinh

vi của vạn vật đều lọt vào tầm nhìn của nhà văn và bị phát giác

Trong mưa xuân, tiết trời ẩm thấp nồm nàm khó chịu, mấy ai còn thời gian

để ý tới mặt người, mặt phố Và cũng chẳng mấy ai quan tâm xuân đến tự bao giờ.Nhưng với một người nghệ sĩ thì khác Họ nhạy cảm và tinh tế khi phát hiện ra:

“Những con phố trầm mình dưới mưa bụi Cây trứng cá ngấm lạnh từ trước Tết

cháy đen những tán lá xanh cuối cùng…” [35, 14] Xuân về, vạn vật sinh sôi nảy

nở Dù vậy có mấy ai biết trước khi lột xác để hình thành những chồi non lộc biếcthì cây cối cũng phải chịu biết bao đày ải Cái se sắt của mùa đông làm thân cây tái

tê ngấm lạnh, chiếc lá cũng nhạt bớt màu xanh và khi cơn mưa bụi phủ xuống mặtđường, những tán lá kia như bị tạt a xít cháy đen xám xịt Cây cựa mình muốn rũ bỏvài chiếc lá đỏ cuối cùng nhưng lá còn vương vấn chưa muốn buông rơi Khoảnhkhắc vi diệu ấy không mấy ai để ý Cây âm thầm chịu đựng sự khắc nghiệt của thờitiết để khi xuân về có thể nhú màu xanh tươi mát cho phố phường Còn chúng ta thì

vô tình lướt trên những con phố ấy nhưng lại thản nhiên áo tối, thản nhiên mắt

người, chỉ biết thưởng thức màu xanh mà không mấy khi để ý những gì cây đã trải

qua Với cái nhìn khi đứng ở xa khi nhìn cận cảnh, nhà văn Đỗ Phấn đã giúp ngườiđọc nhận ra sự chảy trôi của thời gian, của cuộc sống con người

Hà Nội nổi tiếng với những khu công viên mát rượi màu xanh cây lá, líu lochim ca Đỗ Phấn cảm thấy nhớ thương tiếng chim vườn Bách Thảo năm nào: “Conchim rẻ quạt chiều nào cũng về Luồn lách trong đám lá chò tối sẫm Cất tiếng rít khan

bảng lảng mê hoặc Tiếng hót mảnh như sợi tơ căng ra tít tắp…” [35, 62] Có thể ví

vườn Bách Thảo khi ấy giống như một khu vườn cổ tích Chim chóc, muông thú có thể

tự do bay nhảy, rộn ràng tiếng ca Nghe thấy tiếng hót của con chim rẻ quạt mà có thểhình dung ra độ mỏng mảnh như sợi tơ của nó thì chỉ có ở đôi tai người nghệ sĩ Ngườinghệ sĩ ấy đã lặng mình lắng nghe mà hình dung, tưởng tượng, và nghiêng mìnhthưởng thức vẻ đẹp bình yên chốn trần gian Không gian mở rộng khoáng đạt, lòngngười cũng được thư thả, thảnh thơi Những câu văn lướt êm, mượt mà như nhung lụagóp phần tạo dựng bức tranh sinh động như chốn thần tiên

Cũng có khi xuân đỏng đảnh, thời tiết sắp sang hè mới chịu tràn về mọi nẻo.Mùa xuân khi ấy như mang tâm lí của một con người cũng biết bẽ bàng xấu hổ khitới trễ: “Khi cái nắng đã chao chát trên những lộc non báo hiệu mùa hè Chẳng hiểu

vì sao lòng người bỗng rộn ràng đến thế Òa thức cùng với xôn xao lá cành Chíncây bồ đề trên đường Trần Nhân Tông làm thành một khoảng trời trong veo màuthạch lựu Những chiếc lá non đu dưa trong gió tưởng như có tiếng chuông chùa

huyền hoặc vọng về từ cõi thanh cao u tịch ” [35, 65] Ngòi bút của nhà văn thật