Vẻ đẹp người hà nội qua văn xuôi viết về hà nội

Hình ảnh người Hà Nội luôn gắn với vẻ đẹpvăn hóa truyền thống của mảnh đất Thủ đô nghìn năm văn hiến với những đặc thù riêng.Sống trên mảnh đất là nơi hội tụ, tích họp các luồng văn hóa,

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ DUYÊN

VẺ ĐẸP NGƯỜI HÀ NỘI QUA VĂN XUÔI

VIẾT VỀ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC sĩ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2015

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

LUẬN VĂN THẠC sĩ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Nam

HÀ NỘI, 2015

MỤC LỤC

CHƯƠNG III: MỘT SỐ ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT TRONG VĂN

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Luận vãn được hoàn thành nhờ sự chỉ bảo giúp đỡ tận tình của thầy giáo TS' Nguyễn Văn Nam, em xin

gửi tới thầy lời cảm ơn chân thành, sâu sắc

Xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình làm

luận văn này

Hà Nội, Ngày 10 thảng 11 năm 2015 Học Viên

Nguyễn Thị DuyênLỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chua từng đuợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, Ngày 10 thảng 11 năm 2015 Học Viên

ta lại khám phá được nhiều vẻ đẹp của con người nơi đây Vẻ đẹp của người Hà Nội được các nhà vănthể hiện rõ nét qua các tác phẩm như: “Sống mãi với Thủ đô ” của Nguyễn Huy Tưởng; Tùy bút “HàNội ta đánh Mỹ giỏi” của Nguyễn Tuân; “ Miếng ngon Hà Nội” và “ Thương nhớ mười hai” của VũBằng; “ Hà Nội 36 phố phường ” của Thạch Lam

Lâu nay, nói về người Hà Nội, người ta thường nhớ đến hai câu thơ : “Chẳng thơm cũng thể

hoa nhài/ Dầu không thanh lịch cũng người Tràng An” Hình ảnh người Hà Nội luôn gắn với vẻ đẹpvăn hóa truyền thống của mảnh đất Thủ đô nghìn năm văn hiến với những đặc thù riêng.

Sống trên mảnh đất là nơi hội tụ, tích họp các luồng văn hóa, người Hà Nội có điều kiện thẩmthấu, chắt lọc và tỏa sáng vẻ đẹp phẩm cách, tâm hồn Cái thanh, cái đẹp của người Hà Nội thể hiện ởgiọng nói phát âm chuẩn mực, nhẹ nhàng; cách phục sức giản dị nho nhã; lối giao tiếp khiêm nhường,mến khách; cách ăn uống thanh cảnh, điềm đảm “Ngọn giá cắn đôi” nhưng không kém phần tinh tủy,sành điệu làm ra bao món ăn nổi tiếng, trở thành đặc sản chốn kinh kỳ như phở, bún thang, chả cá, cốmvòng Hà Nội còn mang vẻ đẹp truyền thống của vãn hóa, văn học đậm nét Thăng Long nơi hội tụ mặckhách bốn phương, với những địa danh nổi tiếng đã đi vào thơ vãn nhiều thế hệ

“Ản Bắc, mặc kinh” - câu ngạn ngữ chỉ nét đẹp trong trang phục của người kinh đô ThăngLong với dấu ấn Hà thành cổ kính và thanh lịch Và người Hà Nội rất tự hào với sự vinh danh ấy, đặcbiệt là những cô gái ở 36 phố phường thuở xưa

Trải qua tiến trình lịch sử, cách ăn mặc của người Hà Nội cũng có sự thay đổi theo mỗi thờiđại, nhưng vẫn giữ được nét văn hóa của vùng Thăng Long- Hà Nội nghìn năm văn hiến

Người Hà Nội có vãn hóa mặc rất đặc trưng Họ mặc đẹp, cái đẹp của sự nền nã, kín đáo chứkhông phô trương, lòe loẹt Nét văn hóa đặc trưng này luôn được họ gìn giữ ngay cả trong thời chiếntranh thiếu thốn, những năm bao cấp khó khăn hay trước cơn lốc của thòi kỳ mở cửa Mỗi thời kỳ lại cónhững trang phục riêng nhưng tất cả đều tuân theo “mẫu số chung”: đó là sự thanh lịch

Trải qua quá trình lịch sử dựng nước, giữ nước với bao thăng trầm và biến động nhưng nhữngphẩm chất tốt đẹp và giá trị tinh thần bền vững vẫn in đậm trong lối sống của người Thăng Long- HàNội đó là:

Người Hà Nội giàu lòng tự trọng bắt nguồn từ ý thức dân tộc, trân trọng và tự hào về truyềnthống vẻ vang của tổ tiên, ông cha trong lịch sử dựng nước và giữ nước, cũng như trong quá trình cáchmạng và kháng chiến Người Hà Nội luôn luôn trân trọng và tự hào về những chiến thắng lẫy lừngchống ngoại xâm trên đất “rồng bay”

Người Hà Nội giàu lòng nhân ái, khoan dung, yêu chuộng hòa bình Lòng nhân ái của người

Hà Nội vốn đã có nguồn gốc sâu xa từ chính cuộc sống, sinh hoạt và đấu tranh lâu dài của dân tộc Đây

là bản chất, đồng thời là hệ quả tất yếu của một đất nước đã buộc phải dành đến hơn một nửa thời gianlịch sử của mình để đối phó với chiến tranh

Người Hà Nội giàu nghị lực, trung thực, thắng thắn và giàu lòng nghĩa khí Người dân ở cácvùng của đất nước đưa nghề thủ công về Hà Nội, tạo thành 36 phố phường sầm uất Nghị lực của người

Hà Nội còn được thể hiện ở con đê ngăn lũ sông Hồng đắp suốt chiều dài lịch sử ngàn năm xây dựng

đô thành

Người Hà Nội giàu óc thực tế, sáng tạo và nhạy cảm với cái mới Do hoàn cảnh đô thị hội tụngười bốn phương nên khách quan đòi hỏi người Hà Nội có đầu óc thực tế, thể hiện ở các mặt: xem xéttính toán trong làm ăn để có cái lợi nhiều “Khéo tay hay làm, đất lề kẻ chợ” là câu ngạn ngữ quenthuộc ca ngợi tài hoa, sáng tạo của những người thợ thủ công kinh thành, Người Hà Nội xưa và nay cókhả năng thích nghi rất nhanh, rất nhạy cảm, khá năng động và không ngại tiếp nhận những cái mới vàtìm tòi, cải tiến, sáng tạo thành cái của mình Điều này thể hiện trong các công trình kiến trúc, văn hóa,trong việc du nhập các luồng tư tưởng tôn giáo, không chỉ tiếp xúc giao lưu với các nền văn hóaphương Bắc mà cả với nền văn hóa phương Tây

Người Hà Nội trọng học thức, chuộng cái đẹp Chính vì Hà Nội là nơi hội tụ và đỉnh cao củanền văn hóa dân tộc, nên vùng đất và con người Thăng Long cũng là nơi có tinh thần ham học và quýtrọng tri thức Do sống trong môi trường của đô thành, lại có học vấn khá nên nên người Hà Nội cảmnhận được vẻ đẹp từ thiên nhiên, cảnh quan môi trường, kiến trúc nghệ thuật, thích thưởng ngoạnnhững nơi thiên nhiên đẹp, những bức tranh đẹp

Nói đến vẻ đẹp của người Hà Nội là nói đến nếp sống thanh lịch hay: Lịch sử, tinh tế trongcách ứng xử, giao tiếp, xử lý các mối quan hệ một cách mềm mại, uyển chuyển mà hiệu quả cao Sựthanh lịch của người Hà Nội được thể hiện qua từng lời nói Cái thanh, cái đẹp của tiếng nói Hà Nội ởchỗ chuẩn xác, mẫu mực cho cả nước Họ biết nếu mình tôn trọng người khác mềm mỏng mà khôngthớ lớ, tài hoa mà không khoe khoang, biết rộng mà không làm cao, biết “ Lựa lời mà nói cho vừa lòngnhau” Con gái Hà Nội giữ “Công, dung, ngôn, hạnh” giữ đủ nét e lệ, dịu dàng, ý tứ, từ dáng đứng,

buớc đi, nụ cuòi, ánh mắt, thân mật nhung không sàm sỡ, tế nhị mà không gò bó Phụ nữ phải biết khâu

vá, thêu thùa, nấu ăn Trong ăn uống của nguời Hà Nội thể hiện nét thanh lịch ở trình độ thẩm mỹ cao,

sự tinh tế trong công việc chế biến thức ăn Chính chất sành điệu trong ăn uống ấy mà nguời Hà Nội đãsáng tạo nhiều món ăn nổi tiếng trở thành đặc sản Hà thành nhu: Phở, bún thang, bún ốc, chả cá, bánhcuốn Thanh trì, chè kho, cốm vòng, bánh tôm Hồ Tây Nguời Hà Nội đã nâng ăn uống thành một nghệthuật ẩm thực Món ăn mặn, ngọt, chua, cay đều vừa độ, gia vị đầy đủ, nuớc chấm, nuớc canh khéo chế.Bữa ăn ngon từ cách xếp mâm, bày đĩa, lên cỗ Nguôi Hà Nội ăn lấy ngon để nhớ mãi chứ không ăn lấy

no căng bụng Vào mâm họ biết trọng già, quý trẻ, nhuờng món ngon tiếp cho khác, cách ăn cũng từtốn, thong thả, ruợu uống từng ngụm, không dốc cả cốc to, không làm ầm ĩ

Trong làm lụng, nguời Hà Nội cần cù, chịu khó, làm nghề gì thì học đến nơi, đến chốn, có ýthức chịu trách nhiệm về sản phẩm làm ra “Khéo tay, hay nghề” là câu ca tụng đất trăm nghề chốnkinh kỳ Ở đây không có chỗ cho thợ kém mà phải là thợ cả, thợ đầu đàn mới đủ sức cạnh tranh vàphục vụ lóp nguời sành tiêu dung, biết của tốt, lại giàu có

Nguời Hà Nội coi trọng gia đình, gia phong bởi đó là một cái nôi tạo dựng các thế hệ tuơng laicho đất nuớc Cha mẹ, ông bà luôn là tấm guơng mẫu mực cho con cái noi theo Các cụ già có thủ chơitao nhã nhu: uống trà, chơi cờ, nuôi cá, duỡng tâm, nuôi chim duỡng tính, nuôi lan cân bằng sinh thái,tạo môi truờng xanh, sạch, đẹp cho nhà, cho phố, cho thủ đô

Hà Nội cũng là nơi sinh ra rất nhiều nhà văn, nhà thơ tài năng Nhu trong lời bài viết cho cuốn:

“Sống mãi với Thủ đô” (tiểu thuyết của Nguyễn Huy Tuởng) in ra 1961, nhà văn Nguyễn Tuân từngđua ra một nhận xét chung: “Hình như hầu hết danh nhân, anh hùng cổ kim nước ta đều là những conngười Hà Nội” Cũng là một điều đúng khi mọi người bảo rằng thủ đô là nơi kết tinh mọi phong vị nhântài của một dân tộc đời này qua đời khác

Hà Nội là nơi người ta có thể học hỏi dễ dàng; những người ở Huế, Sài Gòn ra chơi đều khâmphục Hà Nội về những cửa hàng sách Người ta khen Hà Nội là nơi mà nhiều thiếu niên ham muốnQuốc Văn, dễ học, dễ khảo cứu, dễ tìm tòi

Vì vậy, người Hà Nội chúng ta không phải người đô thị lạnh lùng, cô độc, “Đèn nhà ai nhà ấy

rạng” mà ngược lại, luôn quan tâm, chu đáo với nhau cả khi “Tối lửa tắt đèn” lẫn trong cuộc sốngthường ngày Trọng tình là giá trị truyền thống trong nền văn hóa mang đậm tính cộng đồng của người

Hà Nội Và thái độ ân cần, niềm nở trong giao tiếp chính là một nét đẹp của vãn hóa người Hà Nội

Điểm lại một cách có hệ thống các công trình bài viết nghiên cứu về Hà Nội nói chung, về vẻđẹp người Hà Nội trong các tác phẩm văn xuôi nói riêng, chúng tôi thấy hầu như các tác giả mới dừnglại ở việc khẳng định những giá trị vãn hóa truyền thống, tình yêu với thủ đô Hà Nội chứ chưa ai đi sâuvào nghiên cứu một vấn đề rất độc đáo trong các tác phẩm vãn xuôi viết về người Hà Nội, đó là: vẻ đẹpcủa người Hà Nội trong các áng vãn

Chính vì “Khoảng uống” đó chưa được chú ý lấp đầy là lí do, điều kiện để chúng tôi thực hiện

đề tài: vẻ đẹp của người Hà Nội qua văn xuôi viết về Hà Nội Hy vọng đề tài này sẽ góp một tiếng nóikhẳng định những giá trị truyền thống lịch sử của đất nghìn năm văn hiến, bên cạnh đó là những conngười tài hoa đã góp phần làm cho đất nước ngày một phồn vinh, thịnh vượng, đưa đất nước đi lên sánhvai với các cường quốc năm châu Và trong giới hạn bài viết này chủng tôi xin đi vào phân tích một sốtác phẩm tiêu biểu như:“ Hà Nội 36 phố phường ” của Thạch Lam; “Thủ ăn chơi người Hà Nội” củaBăng

Sơn; “ Miếng ngon Hà Nội” và “ Thương nhớ mười hai” của Vũ Bằng;, “Sống mãi với Thủ đô ” củaNguyễn Huy Tưởng; Tùy bút “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi” của Nguyễn Tuân

III Mục đích, ý nghĩa của đề tài

Mục đích của đề tài là tìm hiểu vẻ đẹp của người Hà Nội trong các tác phẩm văn xuôi viết về

Hà Nội Từ đó có thể đánh giá một cách chân thực hơn về con người Hà Nội qua các thời đại Dù sống

ở thòi nào, hoàn cảnh nào người Hà Nội vẫn toát lên nét thanh lịch và khí phách kiên cường, sự anhdũng vốn có của mình Qua đó ta thấy được tình yêu thủ đô cũng như con người nơi đây của các nhàvãn

IV.Đổi tượng và phạm vi nghiên cứu

1 Đổi tượng nghiên cứu

Vẻ đẹp người Hà Nội của các tác phẩm văn xuôi viết về Hà Nội

V Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này chủng tôi đề ra một số nhiệm vụ sau:

Tìm hiểu những nét đẹp của người Hà Nội trong thời chiến và thời bình Trong quá trình tìm hiểu vẻ đẹp của người Hà Nội ta thấy được tình yêu, sự gắn bó với thủ đô cũng như con người nơi đây của các văn nghệ sĩ

VI.Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn chủng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu văn học chính như:

Phương pháp lịch sử - xã hội

Phương pháp tiếp cận hệ thống Phương pháp so sánh văn học

Phương pháp tiếp cận văn hóa học Phương pháp tiếp cận thi

pháp học

Ngoài ra người viết cũng thường xuyên sử dụng các thao tác khoa học như thống kê, phân loại, so sánh, đối chiếu

VII Ỷ nghĩa việc nghiên cứu

Thấy được vẻ đẹp của người dân Hà Nội có gì đó rất chung với vẻ đẹp của người dân Việt Nam,nhưng có gì đó cũng rất riêng nên mới tạo nên sự độc đáo

NỘI DUNG

CHƯƠNG I: VỊ TRÍ CỦA HÀ NỘI TRONG LÒNG ĐẤT NƯỚCVÀ VỊ TRÍ CỦA BẢN SẮC NGƯỜI HÀ NỘI TRONG TỔNG THẺ VẺ ĐẸP CỦA

THỦ ĐÔ

1.1: Hà Nôi - nơi kế thừa và tu hôi văn hóa các thòi đai ■ * ■ •

Thăng Long - Hà Nội - thủ đô hon 1000 năm tuổi từ lâu đã trở thànhbiểu tuợng cho các giá trị văn hóa của dân tộc, là niềm tự hào của mỗi nguôidân Việt Nam Nằm trong vùng tam giác châu thổ sông Hồng có đất đai màu

mỡ, trù phú, nơi đây sớm trở thành trung tâm chính trị và tôn giáo ngay từnhững buổi đầu của lịch sử Việt Nam Khi quyết định chọn vùng đất này làmkinh đô, Lý Thái Tổ đã khẳng định nơi đây “thật là chốn hội tụ trọng yếu củabốn phuơng đất nuớc, cũng là nơi kinh đô bậc nhất của đế vuơng muôn đời”

Marcel Proust cho rằng: “Khi đến một thành phố nào đó ta thuờng tìmkiếm một tâm hồn” Quả đúng nhu thế, khi đến với Thăng Long - Hà Nội,chúng ta sẽ cảm nhận đuợc tâm hồn của thành phố, không phải qua sự lộnglẫy, giàu sang mà qua vẻ đẹp rất riêng và bản sắc văn hóa đặc trung của nó,nhu lời ca đầy hùng tráng của cố nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi: “Đây là hồn núisông ngàn năm” Với phong cách thiên nhiên uu đãi, có sông, có núi, có hồ, cócây cối phong phủ đa dạng, khí hậu bốn mùa thay đổi, Hà Nôi luôn khiến chobất cứ ai cũng phải xao lòng bởi cảnh sắc nơi đây Mùa xuân đầy sức sống vớinhững sắc hoa tuơi thắm của Nhật Tân, Quảng Bá Mùa hạ sôi động với tiếng

ve râm ran trên những cây phuợng rực trời hoa đỏ Mùa đông ngập ngừng vớinhững cơn gió lạnh lẫn với những cơn mua lá bay đầy trời Và không đâu cómùa thu trên mặt hồ Guơm hay mặt hồ Tây kèm theo cái lạnh se lòng của gióthu mơn trớn, với huơng hoa sữa nồng nàn và những “cây cơm nguội vàng,cây bàng lá đổ” làm nôn nao cả lòng nguời

Bên cạnh vẻ đẹp của thiên nhiên, phố cổ cũng làm nên tâm hồn của HàNội Đây là một trong những kiến trúc độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộcViệt, có sắc thái đặc trưng của một khu dân cư sản xuất chủ yếu là nghề thủcông truyền thống Nơi đây diễn ra đồng thời nhiều hoạt động trong đời sốnghằng ngày của cư dân đô thị như: sinh sống, bán hàng, sản xuất, lễ hội, nghỉngơi Tất cả nhũng điều đó tạo nên nét riêng của thủ đô hoa lệ Cùng với khuphố cổ, những ngõ nhỏ, phố nhỏ chính là niềm yêu của người ở lại và là nỗinhớ của những người phải xa mảnh đất này.

Tròn 1000 năm trước, Đức Lý Thái Tổ đã đưa ra một quyết định lịchsử: dời đế đô từ Hoa Lư về Đại La, lập nên “thượng đô kinh sư mãi mãi muôn

đời” - Thăng Long - Hà Nội Trong Chiếu dời đô, đức vua khai sáng triều Lý

đã cho thấy rõ một tầm nhìn vượt thời đại khi Người nói rõ việc thiên đô là

“cơi để mưu nghiệp lớn, chọn chỗ ở giữa, làm kế cho con cháu muôn đời".

Người đã “xem khắp nước Việt” để chọn ra “nơi thắng địa”, “chỗ tụ hội quanyếu của bốn phương”, “được thế rồng cuộn hổ ngồi, chính giữa nam bắc đôngtây, tiện nghi núi sông sau trước” làm kinh đô mới của nước Đại Việt Kể từ

đó, Thăng Long - Hà Nội đã trở thành trung tâm đầu não chính trị, hành chính,kinh tế, văn hóa của cả nước, nơi lắng hồn núi sông, nơi kết tinh, tỏa sáng vàlan rộng những giá trị tốt đẹp nhất của nền văn minh - văn hiến Đại Việt - ViệtNam

Với ý nghĩa là thủ đô của nước Việt Nam, trong lịch sử cũng như hiệntại, Thăng Long - Hà Nội là nơi tiêu biểu cho cả nước, là nơi hội tụ, kết tinhnhững giá trị và truyền thống tốt đẹp nhất của dân tộc Vì vậy nói đến nhữnggiá trị cốt lõi trong nền tảng văn minh, văn hiến của Thăng Long - Hà Nội thìtrên một mức độ nào đó cũng có nghĩa là nói đến những giá trị cốt lõi của toàndân tộc Việt Nam Mặt khác, với tính cách là một không gian văn hóa - lịch sử

cụ thể, Thăng Long - Hà Nội cũng có những giá trị, những sắc thái và truyềnthống vãn hóa riêng.

Hệ giá trị và các truyền thống văn hóa của Thăng Long - Hà Nội đãđược đề cập đến trong khá nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa họcViệt Nam và nước ngoài Có thể nhấn mạnh một số giá trị cốt lõi nhất, tiêubiểu cho truyền thống vãn minh - văn hiến của Thủ đô và của toàn dân tộcViệt Nam

Thứ nhất, “yêu nước” chính là giá trị cốt lõi, là yếu tố nền tảng của nềnvăn minh - văn hiến Việt Nam nói chung và của Thăng Long - Hà Nội nóiriêng

Với tính cách là đế đô - thủ đô, Thăng Long - Hà Nội từ 1000 năm nayluôn luôn là biểu tượng ngời sáng của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, của tinhthần đấu tranh anh dũng chống giặc ngoại xâm và cũng là biểu trưng cho tínhthống nhất và khối đại đoàn kết dân tộc Đây là nơi đã ghi dấu những chiếncông oai hùng, hiển hách nhất trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc vàchống giặc ngoại xâm Những chiến công lẫy lừng gắn với các địa danh lịch sửnhư Chương Dương, Hàm Tử, Tây Kết, Đông Bộ đầu, Đông Quan, Đống Đa

và gần đây nhất là trận “Điện Biên Phủ trên không” là những mốc son chói lọitrong lịch sử oai hùng của dân tộc

Tinh thần yêu nước và tính chất biểu trưng cho đại nghĩa dân tộc trongtảng nền văn hiến - văn minh của Thăng Long - Hà Nội không chỉ ngời sánglên trong những trang sử vàng đấu tranh chống ngoại xâm, loại trừ nội phản

mà còn chủ yếu được thể hiện trong vai trò của chốn đế đô - nơi hội tụ ý chí,tình cảm và niềm tin của toàn cộng đồng dân tộc Với tính cách là trung tâmđầu não chính trị - hành chính, kinh tế - vãn hóa, sự tồn tại, thịnh suy, hưngvong của Thăng Long - Hà Nội tượng trưng cho sự phồn thịnh, hưng vong của