Luận văn: Hành vi gây hấn của học sinh Trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội

MỞ ĐẦU1 1.Tính cấp thiết của đề tài1 2.Mục đích nghiên cứu3 3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu3 4.Giả thuyết khoa học3 5. Nhiệm vụ nghiên cứu3 6.Giới hạn phạm vi nghiên cứu4 7.Phương pháp nghiên cứu4 8.Dự kiến cấu trúc của luận văn4 CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ HÀNH VI GÂY HẤN CỦA HỌC SINH THCS5 1.1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề5 1.1.1 Nghiên cứu trên thế giới5 1.1.2 Nghiên cứu ở trong nước8 1.2. Hành vi gây hấn của học sinh THCS10 1.2.1. Hành vi gây hấn10 1.2.2 Hành vi gây hấn của học sinh THCS24 TIỂU KẾT CHƯƠNG 135 CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU36 2.1. Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu36 2.1.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu36 2.1.2 Vài nét về khách thể nghiên cứu37 2.2. Tổ chức nghiên cứu38 2.2.1 Nghiên cứu lí luận38 2.2.2 Nghiên cứu thực tiễn39 2.3 Phương pháp nghiên cứu42 2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận42 2.3.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi43 2.3.3 Phương pháp sử dụng trắc nghiệm - thang đo45 2.3.4 Phương pháp phỏng vấn sâu47 2.3.5 Phương pháp chuyên gia48 2.3.6 Phương pháp xử lí số liệu48 TIỂU KẾT CHƯƠNG 249 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HÀNH VI GÂY HẤN CỦA HỌC SINH THCS TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI50 3.1. Thực trạng hành vi gây hấn của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm dựa trên kết quả thang đo Conners CBRS-SR50 3.2. Thực trạng hành vi gây hấn của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm53 3.2.1. Nhận thức của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm về biểu hiện HVGH trong trường học53 3.2.2. Đánh giá của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm về tần suất xuất hiện HVGH trong trường học59 3.2.3. Đánh giá của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm về địa điểm và hình thức diễn ra hành vi gây hấn67 3.2.4. Nhận thức của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm về mức độ nghiêm trọng của HVGH trong trường học72 3.2.5. Nhận thức của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm về hậu quả HVGH trong trường học79 3.2.6. Cách xử lý tình huống có hành vi gây hấn của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm81 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi gây hấn của học sinh trường THCS Tân Hội và trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm87 3.3.1 Ảnh hưởng của yếu tố gia đình đến HVGH của học sinh trường Tân Hội và trường Nguyễn Bỉnh Khiêm88

Luận văn: Hành vi gây hấn của học sinh Trung học cơ sở

trên địa bàn thành phố Hà Nội

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Gây hấn là một hiện tượng xã hội diễn ra khắp mọi nơi, mọi nền văn hóa, và được các nhà tâm lý học xã hội đặc biệt quan tâm Gây hấn là hành vi

cố tình làm tổn hại về thể chất hay tinh thần người khác hoặc bản thân Kết quả nghiên cứu khẳng định, hiện tượng tâm lí này xuất hiện thường xuyên trong các tương tác xã hội và sự ảnh hưởng tiêu cực của hành vi này là khó lường trước được Gây hấn không chỉ thể hiện đơn giản ở việc khích bác, cố tình thêu dệt câu chuyện làm tổn thương người khác hay giải quyết tình huống bằng cách đấm đá nhau giữa các cá nhân và các nhóm Những chuyện thanh toán lẫn nhau, thuê mướn giết người, hay khủng bố, chiến tranh đều là biểu hiện của gây hấn ở cấp cá nhân, nhóm, quốc gia hay quốc tế Gây hấn có mặt

ở khắp nơi, từ các chuyện xích mích nho nhỏ giữa những đứa trẻ trong gia đình, chuyện bố mẹ đánh mắng con hay bạo lực vợ - chồng, đến chuyện bắt nạt học đường, nơi công sở hay công cộng; từ việc công kích lẫn nhau giữa các quốc gia đến những cuộc ném bom xâm lược , tất cả đều nhằm mục đích làm tổn thương nhau về mặt tâm lí, thể chất hay huỷ hoại tài sản

Học sinh THCS là giai đoạn phát triển không cân đối cả thể chất và tâm

lý Đặc điểm nổi bật của độ tuổi này là sự phát triển mạnh mẽ của tự ý thức thể hiện ở xu hướng khẳng định “tính người lớn” của bản thân Tuy nhiên lứa tuổi học sinh THCS còn hạn chế về nhiều mặt: 1) Nhận thức: Đây là lứa tuổi ham hiểu biết, dễ tò mò và thích khám phá, tiếp thu rất nhanh cả cái tốt lẫn cái xấu, tuy nhiên các em lại chưa nhận thức được cái gì nên làm, cái gì không nên làm, vì vậy rất dễ tập nhiễm những hành vi xấu 2) Khả năng kiểm soát cảm xúc: Các em rất nhạy cảm, dễ xúc động nhưng lại không chế ngự được stress, không có kỹ năng làm chủ cảm xúc, tình cảm của mình, vì vậy hành

động còn nông nổi, thiếu suy nghĩ 3) Khả năng đối mặt và giải quyết các tình huống chứa đựng những mâu thuẫn xung đột: Lứa tuổi này các em luôn muốn thể hiện mình là người lớn, luôn muốn khẳng định bản thân, tuy nhiên các em lại thiếu những kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng xử không biết cách từ chối, thỏa hiệp các mâu thuẫn trong cuộc sống Những điều trên làm nảy sinh hành

vi gây hấn Chính vì vậy, các em rất cần nhận được sự quan tâm, giáo dục từ gia đình, thầy cô và các tổ chức xã hội Nếu như thiếu sự định hướng, giáo dục của người lớn các em rất dễ tập nhiễm những thói hư, hành vi xấu dẫn đến việc hình thành nhân cách thiếu toàn diện

Thời gian gần đây, trong nhà trường, hành vi gây hấn đang gia tăng một cách nhanh chóng, đáng báo động (theo thống kê năm 2010 của Trần Thị Minh Đức trong đề tài nghiên cứu “gây hấn học đường của học sinh THPT” nghiên cứu trên 771 học sinh THPT ở 3 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Bắc Ninh, và Thái Bình số liệu cho thấy có 95,3% học sinh thỉnh thoảng gây hấn và 4,5 % học sinh gây hấn thường xuyên Đối với những học sinh thường bị gây hấn thì 2,6% em thường xuyên là đối tượng của sự bắt nạt, là đối tượng để người khác đem ra làm trò cười, xả trừ sự giận dữ hoặc vì mục đích kiếm lời và 97,4% học sinh thỉnh thoảng mới bị gây hấn) Biểu hiện hành vi gây hấn của học sinh không chỉ dừng lại ở việc khích bác, chế diễu, cãi cọ nhau mà còn

có sự gia tăng về mức độ nguy hiểm, tính hình sự Đặc biệt đáng chú ý và báo động đó là hành vi bạo lực học đường Việc tồn tại những hành vi gây hấn ở học sinh trung học cơ sở đã tạo sự “bất ổn” trong môi trường học đường, ảnh hưởng đến hoạt động giảng dạy - học tập và quá trình hình thành và phát triển nhân cách của học sinh, gây ra tâm trạng lo lắng hoang mang cho gia đình và toàn xã hội

Vấn đề hành vi gây hấn đã được các nhà tâm lý học quan tâm nghiên cứu, tuy nhiên vấn đề này ít được nghiên cứu trên những khách thể là học sinh

THCS Việc nghiên cứu hành vi gây hấn của học sinh THCS sẽ giúp các nhà giáo dục, các bậc phụ huynh nhận diện hành vi gây hấn và các yếu tố ảnh hưởng tới hành vi gây hấn của học sinh THCS, để từ đó có những biện pháp tác động phù hợp và kịp thời nhằm giảm thiểu những hành vi gây hấn của các em.

Xuất phát từ những lý do trên, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Hành vi gây hấn của học sinh Trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội ”

2. Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu thực trạng hành vi gây hấn của học sinh THCS, các yếu tố ảnh hưởng tới thực trạng Từ đó, đề xuất một số biện pháp nhằm giảm thiểu hành vi gây hấn của học sinh THCS

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biểu hiện hành vi gây hấn của học sinh THCS

3.2 Khách thế nghiên cứu

202 HS thuộc 3 khối 6,7,8 của trường THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm

4. Giả thuyết khoa học

Hành vi gây hấn của học sinh THCS có biểu hiện ở 4 nhóm: gây hấn tinh thần, gây hấn thể chất, gây hấn kinh tế và gây hấn tình dục Trong đó gây hấn tinh thần có biểu hiện nhiều nhất

Có sự khác nhau về mức độ hành vi gây hấn giữa học sinh nam và nữ, giữa học sinh các khối lớp và các trường với nhau

Hành vi gây hấn của học sinh THCS chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố trong đó bản thân học sinh là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa một số lý luận về hành vi gây hấn, hành vi gây hấn của học sinh THCS, các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng hành vi gây hấn của học sinh

- Khảo sát thực trạng hành vi gây hấn và các yếu tố ảnh hưởng tới hành vi gây hấn của học sinh THCS Tân Hội và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm.

- Đề xuất một số biện pháp nhằm giảm thiểu hành vi gây hấn của học sinh THCS

6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn về đối tượng nghiên cứu

Trong đề tài này chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu biểu hiện hành vi gây hấn của học sinh THCS

6.2Giới hạn về địa bàn nghiên cứu

Nghiên cứu trên 202 học sinh trường THCS Tân Hội ( đại diện cho HS nông thôn) và THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm (đại diện cho HS thành phố)

7. Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

7.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

7.3 Phương pháp sử dụng trắc nghiệm - thang đo

7.4 Phương pháp phỏng vấn

7.5 Phương pháp chuyên gia

7.6 Phương pháp thống kê toán học

8. Dự kiến cấu trúc của luận văn

Phần mở đầu

Chương 1: Một số vấn đề lí luận về hành vi gây hấn của học sinh THCS

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng hành vi gây hấn của học sinh THCS

Kết luận và kiến nghị

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ HÀNH VI

GÂY HẤN CỦA HỌC SINH THCS

1.1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu trên thế giới

Trong những năm gần đây, hành vi gây hấn đang tăng nhanh ở mức báo động và là chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học và các tổ chức nghiên cứu trên thế giới Những công trình nghiên cứu hiện có tập chung chủ yếu theo 2 hướng cơ bản sau:

Một là: Nghiên cứu thực trạng hành vi gây hấn

Mặc dù hầu hết các trường học trên thế giới bằng cách này hay cách khác đều có những quy định cấm trừng phạt học sinh, tuy nhiên, tình trạng gây hấn học đường vẫn không ngừng gia tăng và đạt đến mức báo động cấp quốc gia

Ở Nhật Bản, báo cáo của chính phủ cho thấy tình hình bắt nạt hiện rất phổ biến trong trường học mà hầu hết học sinh từng trải qua - hoặc là nạn nhân hoặc là thủ phạm Báo cáo cho biết tình trạng bắt nạt xảy ra hầu hết ở mọi học sinh bất kể thành phần gia đình xuất thân và đặc trưng cá nhân [8] Theo Bộ GD Nhật Bản, trong năm 2007 con số những vụ bắt nạt trong học đường ở nước này là 124.898 vụ Trong cùng năm, con số HS tự tử ở Nhật Bản là 171 vụ, trong số này có 6 HS do bị bắt nạt mà tự tử [9]

Ở Hàn Quốc, theo thống kê cho thấy gần 13,2% HS nam và 5,8% HS

nữ từ lớp 4 tới lớp 12 bị các bạn cùng lớp đánh hoặc làm tổn thương Theo kết quả khảo sát của Quỹ phòng chống bạo lực thanh niên Hàn Quốc tháng 11 và

12 năm 2009, trong số 4.073 HS tại 64 trường Tiểu học và Trung học, 20% thừa nhận từng bị bắt nạt ở trường, 63% nạn nhân phải chịu đòn bạo lực ngay khi mới học Tiểu học Con số này cao hơn 6 - 7% so với số liệu thống kê năm

2007 (56,1%) và năm 2008 (56,8%), tệ nạn này xảy ra nghiêm trọng đối với

HS nữ hơn HS nam Khoảng 36% HS Hàn Quốc coi việt bắt nạt như một trò đùa, 20% thừa nhận hành vi bắt nạt bạn là không có lý do đặc biệt [13]

Ở Úc, tháng 7/2009 người đứng đầu cơ quan GD Bang Queensland cho biết tình trạng gây hấn học đường ở nước này đang gia tăng một cách đáng

sợ Riêng trong năm 2008 có 55.000 HS trong đó gần một nửa là nữ bị đình chỉ học tập vì vấn đề gây hấn Còn ở miền nam nước Úc, trong năm 2008 có

175 vụ gây hấn nghiêm trọng đã xảy ra liên quan tới HS Cụ thể là năm 2008, những xung đột do các nam sinh gây ra chiếm 76% [28]

Những nghiên cứu gần đây ở Mỹ cho thấy cứ 7 phút lại có một trẻ em

bị bắt nạt Cứ 4 trẻ lại có một trẻ thừa nhận đã bị bắt nạt Và cứ 5 trẻ, có một trẻ thừa nhận đã từng bắt nạt những trẻ khác Năm 2001, nghiên cứu được thực hiện bởi Tonja Nansel và đồng nghiệp chỉ ra trong số hơn 15.000 HS Mỹ

từ lớp 6 tới lớp 10 có khoảng 17% HS cho biết họ thỉnh thoảng hoặc thường xuyên bắt nạt các bạn khác và có 6% cho biết họ vừa đi bắt nạt người khác và cũng vừa là nạn nhân của những vụ bắt nạt Nghiên cứu của tạp chí Journal of Developmental and Behavioural Pediatricts, có gần 90% HS lớp 3 đến lớp 6 ít nhất một lần bị bạn học bắt nạt, ức hiếp; Ngoài ra 59% thừa nhận đã từng có hành động bắt nạt các bạn học khác Bộ GD Mỹ cho biết, cứ 3 HS từ lớp 6 tới lớp 12 tại nước này thì có 1 em báo cáo bị bắt nạt tại trường Còn trung tâm kiểm soát và phòng chống dịch bệnh Mỹ (CDC) công bố dữ liệu cho thấy, 1/5

HS phổ thông ở Mỹ đã từng bị bắt nạt thường xuyên, có chủ định, mỗi ngày tại nước này có khoảng 160.000 HS không dám đi học vì các em sợ bị bắt nạt

ở trường [1]

Ở Châu Âu, Vấn đề ngăn chặn bạo lực học đường được quan tâm từ rất

sớm Hiện tượng bắt nạt học đường xảy ra thường xuyên ở trường tiểu học.Theo các nghiên cứu thực hiện ở Châu Âu Ở trường Tiểu học có khoảng

15% HS liên quan tới Ở THCS tỷ lệ HS bị bắt nạt là từ 3% - 10%, với mức

độ đột biến ở tuổi 13 – 14, khi các em bắt đầu tuổi dạy thì Đến THPT, nạn nhân gây hấn học đường có xu hướng giảm Cũng ở Châu Âu, một thống kê cho thấy có khoảng 20% HS trong suốt quá trình học ít nhất có 1 lần là nạn nhân của hành vi gân hấn như bị trêu ghẹo, bêu xấu, chửi mắng, bị cô lập, thậm chí bị cướp đoạt tiền, bị đánh đập gây thương tích…[8]

Ở Vương quốc Anh: Một cuộc điều tra Chính phủ trong năm 1989 thấy

rằng cứ 2/100 giáo viên đã có báo cáo về việc phải đối mặt với gây hấn thể chất…Trung bình một ngày các trường học ở Anh xảy ra khoảng 40 vụ gây gổ buộc cảnh sát phải can thiệp [5]

Năm 2011, theo nghiên cứu thông kế của tổ chức Plan – tổ chức nhân đạo quốc tế thì có 20% - 65% trẻ em trên thế giới liên quan tới bạo lực [9]

Hai là: Các yếu tố ảnh hưởng tới hành vi gây hấn của học sinh

Những tranh cãi xung quanh chủ đề trừng phạt trẻ em ở trường học luôn mang tính quốc tế Ở Thụy Điển, người ta đã tranh luận một cách rộng rãi và sôi nổi về dự thảo luật cấm đánh đập trẻ em và nghiêm cấm cha mẹ lăng mạ hoặc ngược đãi dẫn đến mức trẻ rối loạn tinh thần Trong khi đó, ở Hoa Kỳ, hiện nay mới chỉ có 8 bang ban hành luật tuyệt đối cấm trừng phạt thân thể trong trường học [8]

Ở Hàn Quốc,theo điều tra, số HS thường xuyên bắt nạt các bạn HS

khác thường hay xem phim bạo lực, hoặc do hoàn cảnh gia đình, 51,5% người được hỏi thừa nhận, thường xuyên chơi, xem phim và game bạo lực [9]

Ở Đức: Từ sau vụ tấn công ở thành phố Erfurt năm 2002, độ tuổi được phép sử dụng súng cho các mục đích giải trí, thể thao…tăng thêm 3 năm nữa, lên mức 21 tuổi Các nhà sản xuất trò chơi máy tính cũng được yêu cầu giới hạn các nhóm tuổi cho mỗi trò chơi Các chuyên gia tâm lý của Đức cho rằng, nguyên nhân là các em bị ức chế tâm lý do sức ép phải đạt kết quả cao trong học tập và phải tham gia một khối lượng lớn các hoạt động ngoại khóa [8]

Ở Pháp: Nghiên cứu của tiến sĩ Catherine Blaya thuộc đại học

Bordeaux 2 khoảng 20% - 40% nạn nhân của những vụ bạo lực tái diễn chính những hành động bạo lực mà các em đã từng phải chịu đựng nhằm vào các nạn nhân khác [28]

Như vậy, trên thế giới hành vi gây hấn của học sinh đã và đang diễn ra với mức báo động ở hầu hết các quốc gia Những nghiên cứu trên đây cho thấy vấn

đề HVGH được bàn đến thường lồng ghép trong chủ đề bạo lực học đường Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến HVGH của trẻ em: giáo dục gia đình, truyền thông (phim ảnh/trò chơi/game…), kiểm soát của

xã hội đối với các HVGH… Đây chính là tiền đề cho những nghiên cứu tiếp theo đi sâu vào các khía cạnh của HVGH nhằm giảm thiểu hành vi gây hấn tạo nên một môi trường an toàn, thân thiện cho con người

1.1.2 Nghiên cứu ở trong nước

Ở trong nước vấn đề hành vi gây hấn được nghiên cứu tập trung ở 3 hướng cơ bản sau:

Một là: Nhận thức của học sinh về Hành vi gây hấn

Gây hấn học đường ở học sinh trung học phổ thông - Trần Thị Minh

Đức (2010) đã cho thấy, gây hấn trong nhà trường là hiện tượng phổ biến và ngày càng trở lên nguy hiểm Do các bậc phụ huynh và trường học không dạy một cách hệ thống cho trẻ em và vị thành niên những khía cạnh khác nhau về vấn đề kỷ luật học đường nên trước những tình huống cụ thể học sinh không nhận biết được giới hạn hành vi gây hấn, bạo lực Vì vậy, hiện tượng đánh nhau, dạo dẫm, tung tin nhảm cứ hiển nhiên tồn tại trong nhà trường Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, nhìn chung nhận biết về gây hấn ở những học sinh được nghiên cứu chỉ đạt mức trung bình kém và hầu như không có học sinh nào có hiểu biết chính xác, đầy đủ về tất cả các tình huống trong bản trắc nghiệm đưa ra Nhiều em chỉ nhận thức đúng về một vài hành vi gây hấn cụ thể nào đó khi hành vi này được thể hiện một dạng bạo lực có thể thấy được

và để lại hậu quả thể chất trên người bị bạo lực [7]

Hai là, thực trạng hành vi gây hấn trong trường học

Trong bài viết " Khác biệt giới trong hành vi gây hấn của học sinh THPT" - Hoàng Xuân Dung trên tạp chí gia đình và Giới số 3 /2010 đã đi sâu trình bày cơ sở khoa học của những khác biệt giới trong HVGH Tác giả cho thấy, HVGH, bạo lực học đường có cả ở học sinh nam, học sinh nữ Trong hoàn cảnh bình thường, ít có sự khiêu khích, học sinh nam có xu hướng thực hiện các HVGH nhiều hơn học sinh nữ Nhưng trong hoàn cảnh bị xúc phạm, học sinh nữ cũng thực hiện các hành HVGH có tính chất bạo lực để “trả đũa” đối phương Điểm khác biệt trong HVGH của học sinh nữ và học sinh nam là các em nữ thường tham gia vào cách dạng gây hấn gián tiếp làm nạn nhân tổn thương về mặt tinh thần nhiều hơn là tham gia vào các dạy gây hấn trực tiếp, khiến nạn nhân đau đớn về mặt thể xác Tác giả cho rằng, cần có những hành động thiết thực và tích cực để ngăn chặn các hình thức bạo lực ở học sinh, trong đó chú ý đến những khác biệt về giới trong HVGH [7]

Khảo sát về thực trạng HVGH của học sinh THCS của Th.S phạm Văn

Tư, Khoa Công tác xã hội, trường ĐH Sư phạm Hà Nội, đối với 200 học sinh của trường THCS Trung Chính (huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh) (năm 2010) cho thấy: Các em tụ tập gây gổ có thể do bản thân làm “đầu tàu” của vụ việc hay là những người có liên quan trong sự việc gây mâu thuẫn, xích mích Cũng có thể do bị lôi kéo, hùa theo số đông, hoặc bị ép buộc tham gia tụ tập nếu không cũng sẽ bị liên lụy Để tránh nguy cơ trở thành nạn nhân thì những người chỉ ở góc độ chứng kiến cũng rất có thể trở thành kẻ đi gây hấn [5]

Ba là, Các biện pháp ngăn ngừa, giảm thiểu hành vi gây hấn

PGS.TS Lê Văn Anh trong bài viết “Nguyên nhân và giải pháp ngăn

ngừa hành vi đánh nhau ở học sinh trong nhà trường phổ thông” trong Tạp

chí Giáo dục số 307, tr 25 – 27/2013 Tác giả đã nêu ra 5 dấu hiệu nguy cơ gây ra hành vi đánh nhau: cách cư sử “nội tâm” hay “biểu lộ”, một số yếu tố tâm lý cá nhân, yếu tố môi trường gia đình, yếu tố môi trường xung quanh

hay cộng đồng Ông cũng đưa ra 4 hình thức hành vi đánh nhau: Bạo lực thân thể, bạo lực tình dục, bạo lực xã hội và bạo lực tình cảm, lời nói Từ đó tác giả đưa ra các nguyên nhân và giải pháp [9]

Tác giả Nguyễn Hữu Hợp, “Một số vấn đề về xây dựng và sử dụng bài

tập nhận xét hành vi trong dạy học môn đạo đức theo chương trình mới”, tạp

chí Giáo dục, (2006) Với công trình này, tác giả đã đưa ra một cách khám phá mới đối với hành vi của trẻ Từ đó, để chúng ta nhìn nhận xem hành vi ấy của trẻ có phù hợp với chuẩn mực đạo đức hay không và có biện pháp tác động kịp thời [1]

Tác giả Trần Quốc Thành, “ Các biểu hiện của văn hóa học đường ở trường

phổ thông”, Hội thảo toàn quốc, Hội khoa học Tâm lí - Giáo dục Việt Nam, Tiền

Giang, 39 – 43/ 2009 Công trình này góp phần nhận biết, đánh giá được hành vi của trẻ đồng thời để chúng ta đối chiếu hành vi của trẻ xem nó có phù hợp với văn hóa học đường hay chưa, từ đó có biện pháp tác động phù hợp [5]

Vấn đề hành vi gây hấn đã được các nhà tâm lý học quan tâm nghiên cứu, tuy nhiên vấn đề này chưa được bàn đến nhiều trên những khách thể là học sinh THCS Việc nghiên cứu biểu hiện hành vi gây hấn của học sinh THCS sẽ giúp các nhà giáo dục, các bậc phụ huynh nhận diện hành vi gây hấn

và các yếu tố ảnh hưởng tới hành vi gây hấn của học sinh THCS để từ đó có những biện pháp tác động phù hợp và kịp thời nhằm giảm thiểu những hành

vi gây hấn của các em Vì thế, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Hành vi

gây hấn của học sinh Trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội”

1.2 Hành vi gây hấn của học sinh THCS

1.2.1 Hành vi gây hấn

1.2.1.1 Hành vi

Thuật ngữ hành vi xuất hiện từ Thời trung cổ khi con người dùng để miêu tả tính cách Năm 1843, khi đưa ra khái niệm “tập tính học” John Stuart Mill đã nói tới hành vi Khái niệm hành vi được bàn tới rất nhiều trong Tâm lí

học kể từ khi thuyết hành vi trở thành một trường phái Tâm lí học, lấy hành vi người làm đối tượng nghiên cứu

Trong thuyết hành vi cổ điển do J Watson sáng lập, khái niệm hành vi được xây dựng trên nền tảng thực chứng luận và dựa trên những hiện tượng

có thể quan sát được từ bên ngoài và đo được Đó đơn giản là tổ hợp các phản ứng của cơ thể khi bị các kích thích tác động lên cơ thể theo công thức S →

R Hành vi con người là những gì làm và nói, con người được hiểu chỉ như một cơ thể, một cái máy hữu cơ muốn tồn tại phải thích nghi với môi trường sống [10]

Sau này, nhờ những thành tựu nghiên cứu về hành vi của con người, khái niệm hành vi trong tâm lí học không còn được hiểu một cách máy móc

và cứng nhắc như trong lí thuyết hành vi cổ điển nữa

Theo quan điểm của một số nhà tâm lí học, hành vi bao gồm ứng xử và hành vi Ứng xử là chỉ mọi phản ứng của một đơn vị khi bị một yếu tố nào đó trong môi trường kích thích, các yếu tố bên ngoài và tình trạng bên trong gộp thành một tình huống và tiến trình của ứng xử là để thích ứng có định hướng nhằm giúp chủ thể thích nghi với hoàn cảnh Khi nhấn mạnh về tính khách quan, tức là các yếu tố bên ngoài kích thích cũng như phản ứng đều là những hiện tượng có thể quan sát được chứ không như các hiện tượng bên trong thì nói là ứng xử Khi nhấn mạnh mặt định hướng mục tiêu thì gọi đó là hành vi [11]

Quan điểm của trường phái phân tâm cho rằng: hành vi là sự thỏa hiệp bắt nguồn từ sự xung đột trong nguyên tắc khoái cảm, nguyên tắc thực tế và nguyên tắc lý tưởng là những xung lực của “cái ấy” và những cấm kị của “cái siêu tôi” được thống nhất trong bản thân “cái tôi” [10]

L.X.Vưgôtxki khẳng định, hành vi người và hành vi động vật có cấu trúc hoàn toàn khác nhau Theo ông cấu trúc hành vi của con người bao gồm kinh nghiệm lịch sử, kinh nghiệm xã hội và kinh nghiệm kép Các kinh nghiệm này

có điểm chung là nội dung của chúng đều xuất phát từ lao động, từ quá trình truyền đạt kinh nghiệm từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ người này tới người khác và từ việc lĩnh hội kinh nghiệm của cá nhân mỗi người [10]

Theo X.L.Rubinstein tập hợp các hành vi ứng xử hay các thao tác ít nhiều có ý thức tạo thành hoạt động của con người Trong đó điểm đặc trưng của thao tác là có sự tham gia của ý thức vào điều chỉnh hành động Đối với hành vi ứng xử thì cần có sự tham gia của tự ý thức vào điều chỉnh cách hành động Như vậy, trong cấu trúc của hoạt động, ngoài các phản ứng sinh lý hay vận động được xem như là những trả lời máy móc đối với các kích thích bên ngoài, còn có các thao tác có ý thức và hành vi ứng xử có ý thức [28]

Theo A.N.Lêônchev “hành vi không phải những phản ứng máy móc của một cơ thể sinh vật, mà hành vi phải được hiểu là hoạt động” [9]

Theo GS.VS Phạm Minh Hạc: “Hành vi là những biểu hiện bên ngoài của hoạt động và bao giờ cũng gắn liền với động cơ, mục đích, phương tiện” [10]

Theo từ điển tiếng việt: “Hành vi là toàn bộ nói chung những phản ứng, cách cư sử biểu hiện ra bên ngoài của một người trong một hoàn cảnh

cụ thể” [21]

Như vậy, “ Hành vi là cách xử sự có ý thức của con người trong một

hoàn cảnh cụ thể được biểu hiện ra ngoài bằng lời nói, cử chỉ nhất định”.

Hành vi không phải là những biểu hiện bên ngoài mà cơ thể đáp lại những kích thích từ môi trường một cách cứng nhắc theo chủ nghĩa hành vi

cổ điển quan niệm, mà hành vi là cách xử sự có ý thức của con người trước hoàn cảnh cụ thể Tuy con người chịu sự tách động của hoàn cảnh khách quan nhưng không phụ thuộc một cách thụ động hoàn toàn vào nó Hành vi là kết quả của sự phối hợp tác động qua lại giữa các yếu tố con người và yếu tố hoàn cảnh Như vậy, con người không chỉ thích nghi một cách thụ động với hoàn cảnh mà luôn là chủ thể tích cực của hoạt động, tác động một cách có ý

thức nhằm cải tạo hoàn cảnh và điều chỉnh bản thân mình trong hoạt động sống Có cùng hoàn cảnh giống nhau nhưng mỗi người có thể chọn cho mình cách xử sự khác nhau.

Vì vậy, khi nghiên cứu hành vi gây hấn của học sinh THCS, chúng tôi

đi nghiên cứu biểu hiện hành vi gây hấn của các em Trên cơ sở đó đề xuất

các biện pháp nhằm giảm thiểu hành vi gây hấn của học sinh THCS

1.2.1.2 Gây hấn

a Các quan điểm tiếp cận về gây hấn:

Nhân tính con người là một chủ đề được bàn luận từ xưa tới nay, từ phương Đông cho tới phương Tây, trong nhiều ngành học khác nhau: triết học, tâm lý học, xã hội học…

Ở phương Đông thì có quan niệm về “nhân chi sơ tính bản thiện”: tức bản tính nguyên sơ của con người vốn thiện lương, sự tập nhiễm xã hội dần mang lại những dữ dằn, hung bạo…Ngược lại, Tuân Tử lại cho rằng “nhân tính bản ác”, rằng con nguời vốn có bản tính ác từ khi mới sinh nên cần phải dùng Pháp trị để giáo hóa [24]

Phương Tây cũng đề cập tới chủ đề này, qua các tác phẩm hoặc quan điểm của các nhà triết học như Thomas Hobbes; Jean Jacques Rousseau…của nhà tâm lý học Sigmund Freud; của Konrad Lorenz…

Bàn về chủ đề hành vi gây hấn, các nhà tâm lý học xã hội đặt ra các câu hỏi xung quanh nguồn gốc của nó: Liệu hành vi gây hấn là do bẩm sinh hay do học hỏi từ xã hội mà có? Hành vi gây hấn có nguồn gốc từ những căng thẳng tâm lý nội tại hay do bên ngoài? Khuynh hướng chung khi đi phân tích vấn đề này hiện nay tập trung vào các quan điểm: Nguồn gốc sinh học của hành vi gây hấn; nguồn gốc tâm lý và sự tập nhiễm xã hội của hành vi gây hấn

- Thuyết bản năng về gây hấn:

Gây hấn có nguồn gốc là bẩm sinh? Quan điểm tự nhiên về hành vi gây hấn được Darwin đưa ra trong thuyết tiến hóa của loài người, căn cứ trên

nguyên lý chọn lọc tự nhiên Đấu tranh sinh tồn theo sự chọn lọc tự nhiên sẽ theo xu hướng kẻ mạnh lấn át kẻ yếu, khi xảy ra các tình trạng đói khát, khan hiếm thức ăn [7]

Thuyết bản năng của Sigmund Freud (1920) và Konrad Lorenz đã xem gây hấn như là một bản năng bẩm sinh của con người S Freud cho rằng con người bị thúc đẩy bởi hai bản năng chính yếu nhất: bản năng chết (Thanatos) và bản năng sống (Eros) Với bản năng sống, cá nhân có những nhu cầu cần thiết cho hoạt động sống của mình như ăn uống, tình dục, được bảo vệ, được yêu thương…con người sẽ tìm các cách thức khác nhau nhằm thỏa mãn những ham muốn này, sẽ có xu hướng gây hấn một khi những nhu cầu này bị cản trở thỏa mãn, bị đe dọa…; ngược lại, với bản năng chết được xem như khát vọng vô thức mong muốn thoát ra khỏi những lo lắng, thất vọng, căng thẳng của cuộc sống đem lại, của nội giới phát ra…để đi tới sự chấm dứt cuộc sống, khi đó cá nhân sẽ được giải thoát, bản năng này trước hết hướng vào sự tự hủy hoại bản thân, sau

đó là hướng tới, phóng chiếu ra những đối tượng khác [7]

- Thuyết động lực về gây hấn:

Các thuyết động lực (drive theories) quan tâm đến động cơ gây tổn hại cho người khác nhấn mạnh rằng nguồn gốc của gây hấn không phải do bản năng sống, do gen hay do đặc điểm giải phẫu cơ thể quy định Thuyết này loại

bỏ cái nhìn thuần túy về bản năng gây hấn mà Freud và Lorenz đưa ra Theo

họ, gây hấn bắt nguồn từ sự đáp ứng lại với hẫng hụt và đau đớn, bắt nguồn từ động cơ chống đối Tiếp cận gây hấn từ thất vọng được nghiên cứu khá nhiều trong tâm lý học lâm sàng Thất vọng được định nghĩa như là sự cản trở hay ngăn chặn một số hành vi định hướng đến mục tiêu Khi điều ta mong muốn sắp trở thành hiện thực mà bị ngăn trở thì sẽ dẫn tới động cơ gây hấn do thất vọng gây ra [7]

Các lý thuyết về động lực quan niệm nguồn gốc gây ra gây hấn là từ bên ngoài vào, tạo nên những thất vọng hoặc sự chống đối lại ngoại lực đó

- Thuyết hành vi về gây hấn:

Đại diện cho trường phái tâm lý học hành vi cổ điển là J B Watson, Thorndike và Skinner Thuyết này nghiên cứu hành vi bên ngoài mà bỏ qua việc khám phá những hiện tượng tâm lý bên trong như cảm xúc, ý thức Công thức nổi tiếng của thuyết hành vi là khi có kích thích từ môi trường bên ngoài

sẽ có phản ứng của cơ thể: S → R [10]

- Thuyết học tập xã hội về gây hấn:

Các lý thuyết hiện đại theo quan điểm của tâm lý học xã hội về gây hấn được Anderson & Bushman (2002); Berkowitz (1993)…chỉ ra mô hình gây hấn chung và muộn hơn là thuyết học tập xã hội của Bandura (1997) Các thuyết này không tập trung vào một nhân tố riêng lẻ (bản năng, động lực, sự chống đối) như là nguyên nhân của gây hấn [10]

b Xung quanh khái niệm gây hấn

Từ những thập niên 60 của thế kỷ XX, các nhà Tâm lý học xã hội đã tranh cãi gay gắt về bản chất của gây hấn, nhưng cùng đồng thuận rằng gây hấn là một khái niệm khó nắm bắt một cách chính xác nhất Về mặt thuật ngữ, danh từ tiếng Anh “Aggression” có thể được dịch sang nhiều từ tiếng Việt tương đương, linh hoạt tùy theo tình cảnh cụ thể nhằm chuyển tải sát nghĩa nhất Aggression có thể hiểu là: xâm kích; gây hấn; hung tính; gây sự; hành vi lấn át…hoặc có thể hiểu theo cách là những người có chung kiểu khí chất mạnh mẽ, sôi nổi, quyết đoán, còn việc có thuộc gây hấn hay không lại phụ thuộc vào cách thức và đối tượng mà chủ thể xuất tâm những năng lực hay phẩm chất của mình vào Những người có xu hướng gây hấn thường do trạng thái tâm lý gây ra dễ có vẻ “bốc đồng” Trong giai đoạn trước các nhà tâm lý học sử dụng khái niệm xâm kích là chủ yếu [7]

Theo nhà tâm lý học S Freud, xâm kích là sự phóng chiếu một cách có ý thức của bản năng về cái chết Điều đó có nghĩa là tính xâm kích bị chi phối hoàn toàn bởi ý thức của con người Hành vi đó làm tổn hại đến người khác [28]

Theo J.P.Chaplin, xâm kích là sự tấn công, là hành động không thân thiện chống lại một cách trực tiếp hoặc gián tiếp lên một đồ vật hay một con người nào đó [28]

Theo nhà tâm lí học Mỹ A.H Muray, xâm kích là một nhu cầu của con người Bản chất của nó là nhằm tấn công hoặc xúc phạm, nhằm hạ thấp, làm tổn thương, nhạo báng hay buộc tội của người khác một cách có chủ ý [7]

Theo A.Adler Bandura, những hành vi đem lại hậu quả tiêu cực được gọi là sự xâm kích Theo ông xâm kích phụ thuộc một số yếu tố như: Giới, tuổi, địa vị xã hội của người thực hiện hành vi xâm kích Với cách hiểu như vậy, ông đã mở rộng khái niệm xâm kích Ông coi bất kể hành vi tiêu cực nào cũng được gọi là xâm kích[7]

Theo Từ điển Tâm lí học, xâm kích là những hành vi của cá nhân hay

tập thể gây thiệt hại về tâm lí hoặc thể chất, thậm chí trừ diệt người khác hay nhóm khác [30]

Trong cuốn Tâm lí học xã hội của tác giả K.nud Larsen & Lê Văn Hảo

“xâm kích được định nghĩa là hành vi cố ý gây hại về mặt thể chất hoặc cảm xúc Hay nói cách khác, đó là hành vi mang tính tàn phá hoặc trừng phạt hướng tới người hoặc vật” [28]

Trong đề tài nghiên cứu “ Hành vi gây hấn của học sinh trong trường trung học phổ thông”, PGS.TS Trần Thị Minh Đức (năm 2010) cho rằng “Gây hấn/xâm kích là hành vi làm tổn thương đến người khác, làm tổn thương chính mình về tâm lí, thực thể hoặc làm tổn hại đến vật thể xung quanh một cách cố ý cho dù có đạt mục đích hay không” [8]

Dù có nhiều quan điểm, nhưng các nhà tâm lý học xã hội đều thống

nhất một cách hiểu về khái niệm hành vi gây hấn như sau: Gây hấn được hiểu là hành vi có chủ ý, có ý thức nhằm gây tổn hại hoặc gây thương tích cho người hoặc vật, cho dù mục đích có đạt được hay không [8]

Để tránh sa vào từ ngữ rắc rối khi xác định khái niệm, chúng tôi cho rằng phạm trù “đạo đức” cần đặt ra ngoài khi phân tích theo góc nhìn khoa học về khái niệm gây hấn Định nghĩa về gây hấn cần được làm sáng tỏ qua hai tiêu chí

cơ bản sau: (1) Hành vi có chủ ý, chủ thể có ý thức không?; (2) Mục đích nhắm tới của hành vi có gây hại, hay gây thù hận cho người khác không?

1.2.1.3 Hành vi gây hấn

- Khái niệm hành vi gây hấn

Hiện nay việc đưa ra định nghĩa về gây hấn và việc phân biệt nó với thuật ngữ bạo lực đang là vấn đề gây nhiều sự chú ý và còn chưa rõ ràng Về mặt thuật ngữ, rất nhiều người nhầm lẫn khi đồng nhất khái niệm bạo lực và khái niệm gây hấn Theo chúng tôi hai khái niệm này có sự khác nhau

“Gây hấn”: Là hành vi được thực hiện có Ý ĐỊNH làm hại người khác Bản thân của từ gây hấn trong tiếng anh cũng có nghĩa là xâm lược, gây sự, gây chiến…Có thể có gây hấn/ xâm kích về thể chất, tâm lí, tình cảm, xã hội, tình dục và lời nói [30]

Ví dụ: N là học sinh lớp 7 trường THCS B đã dùng những lời lẽ xúc phạm H ( Bạn cùng lớp với mình), thường xuyên nói với H rằng H thật ngu ngốc, xúc phạm và hạ thấp H trước mặt mọi người, nhận xét về trí tuệ, khả năng, hình thức của H bằng những lời lẽ gây tổn thương, làm cho H luôn cảm thấy không an toàn

“Bạo lực”: như chính tên gọi đã hàm ý đó là sự sử dụng sức mạnh vũ lực để làm tổn thương hoặc làm chết người khác hoặc phá hoại tải sản [1]

Trong trường hợp trên nếu N dừng lại ở mức độ hạ thấp đối với H mà chưa có một sự cưỡng bức nào thì đó là biểu hiện của hành vi gây hấn, nhưng nếu N sử dụng sức mạnh vũ lực; Ví dụ dùng nắm đấm, gậy gộc đánh H, gây tổn thương về cơ thể cho H thì đó lại là biểu hiện của hành vi bạo lực

Trong gây hấn có thể có hành vi bạo lực, trong bạo lực cũng có thể biểu hiện rõ thái độ gây hấn Tuy nhiên chúng không phải là một Bạo lực chủ yếu

mổ xẻ hành vi ở góc độ đối tượng bị hại, kết quả của hành động, cụ thể là số thương vong, số thiệt hại về của cải và vật chất… nếu chưa gây hậu quả

“đáng tiếc” thì chưa gọi là hành vi bạo lực Còn hành vi gây hấn xem xét ở bản chất hành động, tức là hành động đó có phải là sự cố ý của cá nhân không

và cố ý đó bao gồm cử chỉ, hành động, lời nói có thể chỉ có nguy cơ đe dọa sự

an toàn của một cá nhân hoặc đã làm tổn thương cá nhân khác Với ý nghĩa này thì hành vi gây hấn có ý nghĩa rộng hơn hành vi bạo lực [7]

Như vậy theo nghĩa hẹp, bạo lực là gây hấn theo hình thức cực đoan nhất và khó chấp nhận nhất Xét ở một khía cạnh nào đó gây hấn chính là động lực, là nguyên nhân chính dẫn đến bạo lực

Từ sự phân tích trên chúng tôi cho rằng: “Hành vi gây hấn là hành vi

có chủ đích gây nên những tổn thương về thể chất và tâm lý cho người khác, dù mục đích có đạt được hay không”

Gâyhấn thể hiện như một xu hướng tính cách của con người Ở những người có biểu hiện gây hấn thì lời nói và hành động của họ luôn luôn có xu hướng tấn công ngưới khác Khi gây hấn trở thành một xu hướng của nhân cách thì người đó luôn không đủ kiên trì để lắng nghe, không đủ kiên trì để thảo luận và thượng lượng và cũng không có kỹ năng điều chỉnh cơn tức giận của mình

Hành vi gây hấn thể hiện rõ nhất khi làm tổn hại bản thân hoặc người khác về mặt thể chất Người thường xuyên có hành vi gây hấn luôn có tâm thế

giải quyết mâu thuẫn của mình bằng bạo lực một cách dữ dội, còn gọi là hiếu chiến Chủ thể có trạng thái gây hấn thường có xu hướng dùng sức mạnh cơ học (nắm đấm, đá, đạp, xô, đẩy…) hoặc sử dụng những vũ khí có xung quanh (gậy gộc, dao, súng…) làm công cụ để đàn áp người khác.

- Bản chất của hành vi gây hấn

+ Hành vi gây hấn là hành vi có chủ ý, có ý thức

Khi nghiên cứu hành vi gây hấn ở con người, người ta không xem xét hành vi đó mang ý nghĩa xã hội tích cực hay tiêu cực, là hành vi chính nghĩa hay phi nghĩa mà đơn giản chỉ xem xét hành vi như thế nào thì gọi là hành vi

có biểu hiện gây hấn Với ý nghĩa này thì mọi hành vi gây hấn có tính toán cố tình làm tổn thương tới người khác về thể chất hay tinh thần hoặc làm tổn hại vật xung quanh đều là hành vi gây hấn

Vô tình làm tổn thương ai đó không phải là hành vi gây hấn vì ở đây không có ý định làm hại Tương tự như vậy những hành động gây hại mà không có chủ ý thì không gây thù hận, vì vậy không phải là hành vi gây hấn Bác sĩ mà chữa trị không tốt thì không phải là hành vi gây hấn Ở đây, mục đích chữa trị là làm cho sức khỏe của người bệnh tốt lên, sự cố xảy ra là do cách chữa trị có thể tạo ra những hậu quả không mong muốn Trái lại, những hành động cố ý gây tổn thương cho người khác như khích bác, lăng mạ, nói xấu…mà không thành công thì vẫn sẽ gây ra thù hận Vì vậy, việc đấm người

là một hành vi gây hấn, kể cả khi cú đấm bị trượt, không gây thương tích cho người khác

Như vậy, hành vi gây hấn là hành vi có chủ đích gây nên những tổn thương về thể chất và tâm lý cho người khác, dù mục đích có đạt được hay không Đó là hành vi gây tổn hại thương tích cho người khác một cách cố ý, những hành vi vô tình làm ai đó bị thương thì không phải là hành vi gây hấn

vì ở đây không có hành động chủ ý làm tổn thương người khác

+ Hành vi gây hấn làm tổn hại cả về mặt tinh thần và thể chất

Tổn thương về thể chất: Là hành động mà người có hành vi gây hấn sử

dụng sức mạnh cơ bắp hoặc công cụ, thậm chí là vũ khí nhằm gây đau đớn về thể xác, thân thể đối với nạn nhân Nạn nhân có thể gặp những chấn thương trên cơ thể, nhiều hành vi bạo lực đã gây ra án mạng, làm mất đi vĩnh viễn cơ hội được sống, được học tập, được lao động của chính mình và người khác Những hành vi phổ biến là đánh đập, tát, đấm, đá, cấu, véo Những hành vi này thường để lại hậu quả là những dấu vết trên cơ thể nạn nhân

Tổn thương về mặt tinh thần: Con người luôn tồn tại với hai mặt rõ

ràng là thể chất và tinh thần Người ta có thể đo đếm được những tổn thương

về mặt thể chất, còn tổn thương về mặt tinh thần thì không ai có thể thống kê được Người có hành vi gây hấn luôn đe dọa đến sự bình yên của người khác Đối tượng tham gia vào các hành vi gây hấn, đặc biệt là người bị hại thường

có những biểu hiện rối nhiễu hành vi, ảnh hưởng đến cuộc sống, học tập, lao động, năng khiếu, ước mơ, sở thích của bản thân Họ rất tự ti khi ra ngoài xã hội, trở thành lầm lì, ít nói, luôn ở trong trạng thái lo lắng, việc ăn ngủ cũng gặp khó khăn, có thể suy nhược Thậm chí có thể trở nên trầm cảm, tự ti, lo sợ

và có những trường hợp đã tìm tới cái chết để giải thoát cho mình Những người có hành vi gây hấn nếu lặp lại hành vi đó một cách thường xuyên sẽ bị người khác xa lánh, mất sự cân bằng, hòa nhập trong đời sống cộng đồng, có thể sẽ tạo ra những hành vi sai lệch nhiều hơn trong tương lai Còn đối với người người chứng kiến hành vi gây hấn của người khác sẽ gây hoang mang

về mặt tâm lí, lo lắng, ảnh hưởng đến cuộc sống, có cách nhìn không tin cậy trong mối quan hệ xã hội, lâu dần sẽ mất niềm tin tạo nên sự không ổn định của niềm tin về cuộc sống này

Sự phân loại về hành vi gây hấn làm tổn thương về mặt tinh thần và thể chất như trên chỉ mang tính tương đối vì thực chất chúng có liên quan chặt

chẽ với nhau Gây hấn về thể xác luôn kèm theo sự đau đớn về mặt tinh thần cho đối tượng là nạn nhân của hành vi đó, làm tổn hại về mặt tinh thần lâu dần có thể sẽ dẫn đến gây hấn về thể chất của người đó với chủ thể khác hoặc người đó tự bạo hành với chính bản thân mình Tiêu biểu cho hành vi gây hấn

cả thể xác lẫn tinh thần là bạo lực tình dục (cưỡng dâm, bạo dâm) nó làm cho đối tượng tổn thương tinh thần khủng hoảng tâm lí và đau đớn về mặt thể xác

+ Hành vi gây hấn có thể ảnh hưởng tới một cá nhân hoặc một nhóm

cá nhân trong thời gian dài

Trong xã hội, nạn nhân của gây hấn thường bị bạn bè xa lánh, cô lập vì không muốn “cùng nhóm với kẻ yếu thế” Tình trạng gây hấn kéo dài, đặc biệt là tình trạng bạo lực, ngoài ảnh hưởng xấu tới lao động, cuộc sống còn gây tác hại lớn đến sự phát triển của cá nhân, cả về mặt xã hội lẫn cảm xúc Nạn nhân của hành vi gây hấn rất dễ bị rối loạn cảm xúc, luôn có cảm giác thấp kém, thiếu tự trọng Nếu bị bắt nạt thường xuyên, nạn nhân có thể có khuynh hướng tự tử hoặc hành vi nổi loạn để trả thù

Với những cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi gây hấn, tương lai của

họ không tốt đẹp hơn Một số nghiên cứu ở Mỹ và Châu Âu đã chỉ ra mỗi liên

hệ chăt chẽ giữa hành vi thường xuyên gây hấn với người khác ở thời thiếu niên của một cá nhân với những hành vi phạm pháp, thất nghiệp hoặc thiếu khả năng duy tì những mối quan hệ tốt đẹp khi cá nhân đó ở tuổi trưởng thành (Bullach, Fulbight and Williams Instructional Psychology, 2003) [28]

Với những cá nhân chỉ chứng kiến chứ không tham gia hành vi gây hấn cũng bị ảnh hưởng Chứng kiến những hành vi gây hấn của người khác, họ sẽ cảm thấy lo lắng và sợ hãi và nếu thấy những kẻ gây hấn không bị trừng trị thì những người chứng kiến cũng có thể hùa theo số đông, ủng hộ hành vi này và

có nhiều khả năng trở thành kẻ đi gây hấn với người khác trong tương lai Những người chứng kiến hành vi gây hấn nhưng không thể ngăn chặn được

thường giận dữ bản thân, một số khác cho rằng việc đó chẳng liên quan gì tới mình Điều này kéo dài và lặp đi lặp lại sẽ tạo nên một nhóm người vô cảm trước những bất công hay nỗi đau khổ của người khác.

+ Hành vi gây hấn mang tính phổ biến, không phụ thuộc và đặc điểm

văn hóa, chính trị và xã hội.

Trong thực tế cuộc sống gây hấn là một dạng hành vi không thể tránh khỏi Tiêu chí để xác định một hành vi là hành vi gây hấn đúng ở mọi nền văn hóa, mọi nền văn minh, không kể hành vi đó ở thể chế chính trị này hay thể chế chính trị khác Bất kể hành vi nào nếu có tính cố ý tham gia của chủ thể vào nhằm mục đích làm tổn thương người khác hay tổn thương vật chất xung quanh đều bị coi là hành vi gây hấn

- Phân loại hành vi gây hấn:

+ Phân loại dựa vào tính chất gây hấn

Các nhà tâm lý học chia tính chất gây hấn ở con người thành hai kiểu: gây hấn thù địch (hostile aggression) và gây hấn phương tiện (Instrunmental aggression)

Ở con người, gây hấn thù địch xuất phát từ sự giận dữ hay căng thẳng nội tại, hành vi gây hấn được thực hiện nhằm thỏa mãn hay giải tỏa cơn giận,

sự căng thẳng, mục đích có thể nhắm vào ai đó, vật nào đó hay đôi khi chuyển ngược vào chính bản thân mình

Còn đối với gây hấn phương tiện, hành vi gây hấn chỉ mang ý nghĩa như một phương tiện, một công cụ nhằm đạt được những mục đích khác mà không phải là sự giải tỏa trực tiếp những giận dữ hay căng thẳng nội tại như trên [7]

+ Phân loại dựa vào hình thức gây hấn

Dựa vào hình thức gây hấn chúng ta cũng có thể phân chia hành vi gây hấn thành gây hấn trực tiếp và gây hấn gián tiếp

Gây hấn trực tiếp: là người gây hấn chủ động sử dụng những lời nói, cú đấm, đá, hay vũ khí gây tổn thương trực tiếpcho người bị gây hấn Trong gây hấn trực tiếp chúng ta xác định rõ chủ thể, đối tượng và phương thức của hành

vi gây hấn

Gây hấn gián tiếp: chủ thể gây hấn, gián tiếp gây tổn thương cho người

bị gây hấn bằng cách như: bắn tin, tung tin đồn, nói xấu sau lưng…trong gây hấn gián tiếp đối tượng bị gây hấn chịu tổn thương về mặt tinh thần nhiều hơn

là thể chất

Trong nhiều nền văn hóa, nam giới có nhiều khả năng thể hiện sự gây hấn trực tiếp, đặc biệt là bạo lực thể chất Trong khi đó phụ nữ có nhiều khả năng thể hiện sự gây hấn gián tiếp, hoặc gây hấn phi bạo lực [7]

+ Phân loại dựa vào hệ quả của hành vi gây hấn tạo ra đối với người bị gây hấn

Dựa vào hệ quả của HVGH tạo ra đối với người bị gây hấn chúng tôi chia HVGH thành gây hấn tinh thần, gây hấn thể chất, gây hấn tình dục và gây hấn kinh tế

Gây hấn tinh thần: là những hành động mà người gây hấn cố ý hạ thấp hay không coi trọng giá trị của người khác, xúc phạm và hạ thấp người khác trước mặt mọi người, nhận xét về hình thức, trí tuệ, khả năng của người đó bằng những lời lẽ gây tổn thương hay lời lẽ mang tính chất khủng bố, đe dọa tạo ra không khí căng thẳng sợ hãi, lo lắng làm cho người khác luôn cảm thấy không an toàn Người gây hấn cũng có thể biểu hiện bằng sự phớt lờ, từ chối cũng như không thể hiện tình yêu thương, giấu diếm lời chỉ dẫn khiến người khác gặp nguy hiểm

Gây hấn thể chất: Là những hành động mà người gây hấn sử dụng sức mạnh cơ bắp (tay, chân) hoặc công cụ thậm chí là cả vũ khí để gây đau đớn về thể xác thân thể đối với nạn nhân hoặc tự làm đau mình Những hành vi phổ

biến như đánh, đập, tát, đấm, đá; dùng vật nhọn, sắc cứa vào người gây thương tích…

Gây hấn tình dục: Là hành vi sử dụng vũ lực để ép buộc người kia có quan hệ tình dục (dù là hành vi đó có thực hiện được hay không) Cố ý cho người khác xem những tranh ảnh, video liên quan tới tình dục hoặc cố tình động chạm tới cơ thể của người khác khi chưa được họ cho phép

Gây hấn kinh tế: Là hành vi kiểm soát tài chính, bắt người khác phải nộp tiền hoặc trấn cướp, phá hủy tài sản của người khác

Trong đề tài này chúng tôi sử dụng cách phân loại dựa vào hệ quả của HVGH tạo ra đối với người bị gây hấn để xác định cụ thể các biểu hiện HVGH của học sinh THCS

1.2.2 Hành vi gây hấn của học sinh THCS

1.2.2.1 Một vài nét đặc trưng trong sự phát triển tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS

Trong đề tài này chúng tôi lựa chọn khách thể nghiên cứu của mình là

HS THCS Lứa tuổi này có một vài đặc điểm tâm lí sau:

- Tuổi thiếu niên là giai đoạn đầy mâu thuẫn trong quá trình phát triển

+ Mâu thuẫn trong nhận thức và nhu cầu nội tại của trẻ: thiếu niên luôn muốn khẳng định tính người lớn, luôn muốn chứng tỏ khả năng của bản thân Tuy nhiên nhận thức của các em còn hạn chế, các em chưa phân biệt được đâu

là tốt, đâu là xấu, điều gì nên làm, điều gì không nên làm vì vậy đôi khi các

em coi càn quấy, phá phách, hung hăng là cách chứng tỏ bản thân mình với người khác

+ Mâu thuẫn giữa trẻ với người lớn trong quan niệm và cách hành xử của người lớn đối với trẻ: Các em luôn muốn khẳng định mình là người lớn, tuy nhiên cha mẹ lại quan niệm và hành xử như đối với trẻ em, điều này làm

các em luôn muốn chống đối với cha mẹ, tìm tới sự hung hăng, phá phách, các nhóm bạn tự phát trong xã hội để khẳng định cái tôi của bản thân.

- Tình cảm của thiếu niên đã sâu sắc và phức tạp hơn lứa tuổi nhi đồng

Tính dễ kích động đôi khi dẫn đến những xúc động rất mạnh mẽ như vui quá trớn, buồn ủ rũ, lúc thì quá hăng say, lúc thì quá chán nản Nhiều em tâm trạng thay đổi rất nhanh chóng và dễ dàng Do sự thay đổi dễ dàng này nên trong tình cảm của các em đôi lúc mâu thuẫn Chẳng hạn, đối với em nhỏ này rất yêu thương quý mến, nhưng ngay lúc đó đối với em nhỏ khác thì dọa nạt và trêu trọc Hay đối với bạn bè nhiều khi các em quan tâm, tận tình giúp

đỡ, nhưng có lúc lại trêu trọc, chế diễu lấy đó làm trò vui

- Dạy thì khiến các em quan tâm và muốn khám phá người khác giới

Dậy thì khiến các em quan tâm đến người khác giới Hành vi thể hiện

sự quan tâm tới người khác giới giữa nam và nữ là khác nhau Đối với nữ, các

em thường e dè, ngại ngùng, luôn muốn thật đẹp trước mặt người khác giới Còn đối với nam hành vi thể hiện với người khác giới đôi khi mạnh mẽ Khi thích một ai đó các em thường có những hành động như trêu trọc, giật tóc hay lấy đồ dùng của bạn… Lứa tuổi này các em bắt đầu quan tâm tới vẻ đẹp thân thể của bản thân cũng như của người khác Các em mong muốn có một thân hình thật đẹp, cân đối, mặt không có mụn chứng cá…nếu không đạt được những điều đó, các em sẽ cảm thấy mặc cảm, tự ti Mặt khác các em bắt đầu

ưa thích khám phá người khác giới, các em tự tìm tòi học hỏi thông tin về giới

tính thông qua bạn bè và internet, do nhận thức chưa tốt nên các em chưa có khả năng đánh giá, chọn lọc thông tin vì thế nhiều khi các em đã tiếp cận những thông tin sai lệch và tập nhiễm chúng

- Nhận thức thức các vấn đề trong xã hội còn hạn chế

Đối với nhiều thiếu niên tri thức sách vở làm cho các em hiểu biết nhiều, nhưng còn nhiều mặt khác trong đời sống thì như trẻ con, các em hiểu biết rất ít Nhiều sự việc, hành vi trong đời sống các em không đánh giá được bản chất, nguyên nhân, hậu quả hay giá trị của nó, không phân biệt được đâu

là đúng, đâu là sai Các em không nhận thức được đâu là chuẩn mực, đâu là giá trị tốt đẹp để hưởng tới vì vậy nhiều em hướng tới và học tập những hành

vi không phù hợp với chuẩn mực đạo đức của xã hội

Do nhận thức còn hạn chế, nên nhiều khi gặp phải những tình huống mâu thuẫn trong xã hội các em không biết các từ chối, thỏa hiệp hay giải quyết cho hợp lí Vì vậy, đôi khi các em phải chịu thiệt thòi

Các đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi của cá nhân ảnh hưởng rất lớn đến nguy cơ xuất hiện hành vi gây hấn ở lứa tuổi học sinh THCS Do đây là lứa tuổi dễ bốc đồng, nông nổi, không kiềm chế được các hành vi, hành động của

cá nhân, muốn được thể hiện, khẳng định bản thân mình Nên nhiều khi các

em thực hiện hành vi gây hấn chỉ vì muốn nhận được sự ca tụng của bạn bè, gây được sự chú ý của mọi người đến mình

1.2.2.2 Hành vi gây hấn của học sinh THCS

1.2.2.2.1 Khái niệm hành vi gây hấn của học sinh THCS

Trên cơ sở khái niệm “hành vi gây hấn” và việc phân tích đặc điểm tâm

lí lứa tuổi học sinh THCS chúng tôi cho rằng:

Hành vi gây hấn của học sinh THCS là những hành vi có chủ đích gây nên những tổn thương về thể chất và tâm lý cho học sinh khác, dù mục đích có đạt được hay không”

Khái niệm trên chúng ta nhấn mạnh tới những điểm sau:

Thứ nhất: Hành vi gây hấn của học sinh THCS là hành vi gây hấn diễn

ra trong môi trường nhà trường Tức là chủ thể của hành vi gây hấn hoặc là đối tượng bị gây hấn đều là học sinh THCS

Thứ hai: Khái niệm trên cho chúng ta thấy gây hấn học đường luôn bao

gồm tối thiểu hai đối tượng cơ bản, đó là: người gây hấn (thủ phạm) và nạn nhân (người bị gây hấn, người bị bắt nạt) Nạn nhân của bắt nạt học đường thường là một học sinh có xu hướng sống khép mình Các em có ít bạn bè nên

dễ trở thành nạn nhân của nạn hành vi gây hấn…Tuy mô hình các thành phần tham gia khá phức tạp, nhưng chủ yếu có hai nhóm đối tượng chính tham gia vào hành vi gây hấn là thủ phạm – người đi gây hấn, và nạn nhân – người bị gây hấn Cả hai nhóm đối tượng này đều có những khó khăn tâm lý cần được giúp đỡ nhiều nhất

Thứ ba: Hành vi gây hấn của học sinh THCS là hành vi có chủ ý, có ý thức

Thủ phạm của gây hấn học đường luôn có ý thức về hành vi của bản thân,

có mục đích, chủ ý gây tổn thương tới học sinh khác về thể chất hay tinh thần hoặc làm tổn hại vật xung quanh Tuy có chủ ý và ý thức về hành vi của mình, nhưng nhiều học sinh THCS không nhận thức đúng bản chất của hành vi gây hấn cũng như không đánh giá được hậu quả, tác hại vô cùng to lớn của hành vi này nên đã tôn sùng nó, coi là là phương tiện để khẳng định cái tôi của bản thân Hành vi gây hấn gây nên những tổn thương về tinh thần và thể chất

Tổn thương về mặt tinh thần: Những học sinh có hành vi gây hấn luôn

đe dọa đến sự bình yên, gây ra tâm lí lo lắng, sợ hãi đối với những học sinh là nạn nhân của hành vi gây hấn Các em tham gia vào các hành vi gây hấn học đường, đặc biệt là các em bị hại thường có những biểu hiện rối nhiễu hành vi, ảnh hưởng đến học tập, lao động, năng khiếu, ước mơ, sở thích của bản thân Các em rất tự ti khi tới trường, trở thành lầm lì, ít nói, luôn ở trong trạng thái

lo lắng, việc ăn ngủ cũng gặp khó khăn, có thể suy nhược Có em trở nên trầm cảm, tự ti, lo sợ và có những trường hợp đã tìm tới các chết để giải thoát cho mình Các em có hành vi gây hấn nếu lặp lại hành vi đó một cách thường xuyên sẽ bị bạn bè xa lánh, mất sự cân bằng, hòa nhập trong đời sống bạn bè,

có thể sẽ tạo ra những hành vi sai lệch nhiều hơn trong tương lai Những em khác khi chứng kiến hành vi gây hấn của bạn mình sẽ gây hoang mang về mặt tâm lí, lo lắng, ảnh hưởng đến kết quả học tập, có cách nhìn không tin cậy trong mối quan hệ trong sáng giữa tình bạn ở lứa tuổi học trò, lâu dần sẽ mất niềm tin tạo nên sự không ổn định của niềm tin về cuộc sống này

Tổn thương về thể chất: Là hành động mà người có hành vi gây hấn sử

dụng sức mạnh cơ bắp hoặc công cụ, thậm chí là vũ khí nhằm gây đau đớn về thể xác, thân thể đối với nạn nhân Các em có thể gặp những chấn thương trên

cơ thể, nhiều hành vi bạo lực đã gây ra án mạng, làm mất đi vĩnh viên cơ hội được sống, được học tập của chính mình và bạn bè Những hành vi phổ biến

là đánh đập, tát, đấm, đá, cấu, véo Những hành vi này thường để lại hậu quả

là những dấu vết trên cơ thể nạn nhân

1.2.2.2.2 Biểu hiển hành vi gây hấn của học sinh THCS

Từ khái niệm hành vi gây hấn chúng tôi đã xác định rõ hậu quả của hành vi này là gây tổn hại về mặt thể chất hoặc tinh thần cho nạn nhân bằng việc sử dụng những “vũ khí” cụ thể theo nghĩa đen hoặc nghĩa bóng là những thái độ, ngôn từ…gây tổn thương tới người khác

Biểu hiện hành vi gây hấn của học sinh THCS rất đa dạng Chính vì vậy, để nghiên cứu biểu hiện HVGH của học sinh THCS một các cụ thể, sâu sắc, chúng tôi đã phân chia biểu hiện hành vi gây hấn của học sinh THCS theo 4 hình thức gây hấn sau:

- Gây hấn tinh thần: Các biểu hiện gây hấn tinh thần thường xuất hiện rất nhiều ở lứa tuổi học sinh THCS Những biểu hiện này được chỉ ra cụ thể ở

những hành động như: Chửi mắng, nói xấu, lăng mạ, la hét dọa nạt, tạo áp lực, xúc phạm hay hạ thấp bạn trước mặt mọi người, khủng bố hay tạo không khí căng thẳng, gây lo sợ cho đối tượng, gọi tên bạn bằng những biệt hiệu xấu, gán ghép bạn với người khác giới đến mức làm cho bạn cảm thấy khó chịu và tức giận, xa lánh, cô lập, tẩy chay, chụp lén, chế ảnh của người khác

và phát tán trên mạng xã hội (facebook, zalo, intargam….), cố tình gây gổ, khiêu khích (bằng lời nói và hành hành động) khiến người khác phải tức giận hoặc sử dụng ngôn từ khiếm nhã đề cập đến những khiếm khuyết trên cơ thể người khác (dáng hình, mùi cơ thể….)

- Gây hấn thể chất: Gây hấn thể chất thể hiện ở những hành vi sử dụng sức mạnh cơ bắp hoặc công cụ gây tổn hại thể chất cho nạn nhân Những biểu hiện cụ thể của hành vi gây hấn thể chất ở học sinh THCS là: Tát, đấm, đá người khác; ném vật gì đó (thước, bút, sách, gạch, đá….) vào người khác; Đẩy hoặc xô thứ gì đó (bàn, ghế, cánh cửa….) vào người khác; Dẫm, đạp, kéo

lê người khác; Giật tóc bạn; Cào cấu, cắn bạn; Tấn công người khác bằng roi, gậy, ống nước, vật nhọn, gươm,dao, … Trói tay cột chân bạn; Gài bấy khiến bạn bị ngã lộn (khều chân, chăng giây,…) Trên thực tế nhiều học sinh vẫn cho rằng đây là những trò đùa nghịch mà không ý thức về những tổn thương gây đau đớn về thể xác cho người khác

- Gây hấn kinh tế: Gây hấn kinh tế là hành vi trộm cắp, phá hoại tài sản của người khác hoặc kiểm soát kinh tế của họ Đối với học sinh THCS gây hấn kinh tế được biểu hiện ở những hành vi cụ thể như: Bôi bẩn lên quần áo, sách vở; Cất giấu đồ dùng học tập hoặc những đồ vật có giá trị của người khác; Xé sách, vứt bỏ đồ dùng học tập của bạn; Đập, ném những đồ vật có giá trị của người khác (điện thoại, đồng hồ, dây chuyền….); Trấn tiền, cướp giật những đồ vật có giá trị (điện thoại, đồng hồ, dây chuyền….); Cướp giật

đồ dùng học tập (sách, vở, bút mực); Bỏ những vật bẩn hoặc con vật chết

trong hộc bàn hoặc cặp sách của bạn; Làm hư hỏng phương tiện đi lại (tháo van xe, chọc thủng xăm…); Làm bẩn, làm hỏng những kết quả làm việc của người khác (bài tập, bài kiểm tra, giấy khen…)

- Gây hấn tình dục: Gây hấn tình dục ở học sinh THCS thường được biểu hiện cụ thể ở những hành vi sau: Nói về những vùng nhạy cảm trên cơ thể bạn; Cố tình động chạm đến những vùng nhạy cảm trên cơ thể của bạn; Bàn tán về vấn đề sinh lý (hiện tượng kinh nguyệt, xuất tinh …) trước mặt nhiều người; Gửi cho bạn ảnh, đường link và phim ảnh không lành mạnh (hình ảnh/ film sex…); Khi trò chuyện “cố tình” sử dụng các từ “lóng” (từ chỉ

bộ phận sinh dục/quan hệ tình dục…; Cố tình cho người khác xem ảnh và phim ảnh không lành mạnh (hình ảnh/ film sex…); Giật giây áo, tốc váy, kéo quần… của bạn; Nhìn “chằm chằm” vào những nơi nhạy cảm trên cơ thể bạn;

Ép quan hệ tình dục Dạy thì ở lứa tuổi THCS làm các em quan tâm tới người khác giới Các em bắt đầu ưa thích khám phá người khác giới, tự tìm tòi học hỏi thông tin về giới tính thông qua bạn bè và internet, do nhận thức còn hạn chế, các em chưa biết đánh giá và chọn lọc thông tin nên nhiều khi đã bị tập nhiễm những hành vi xấu Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân hình thành nên những biểu hiện của hành vi gây hấn tình dục ở lứa tuổi học sinh THCS

1.2.2.2.3 Các yếu tố ảnh hưởng tới hành vi gây hấn của học sinh THCS

a Yếu tố từ bản thân học sinh

Nhận thức là yếu tố quan trọng Nó thể hiện khả năng đánh giá của cá

nhân đối với các tình huống xảy ra trong cuộc sống của họ để xem xét cách giải quyết nào cho phù hợp Trình độ nhận thức còn thể hiện ở khả năng dự báo và suy xét những mặt tích cực cũng như tiêu cực của cách ứng xử có thể

có của cá nhân trước những tình huống chứa đựng những mâu thuẫn xung đột,

để từ đó lựa chọn cách giải quyết phù hợp Nếu có nhận thức tốt, HS sẽ có nhận thức đầy đủ về nguyên nhân và hậu quả của hành vi gây hấn, từ đó biết lựa chọn cách ứng xử thích hợp, hiệu quả Nếu như nhận thức kém, HS thường có xu hướng lựa chọn những cách giải quyết theo bản năng gây hậu quả to lớn cho bản thân và người khác

Khí chất là yếu tố ảnh hưởng rất lớn tới HVGH của học sinh Khí chất mỗi người được hình thành từ tuổi ấu thơ và tồn tại tương đối vững chắc Những HS có hệ thần kinh không cân bằng, trong đó hưng phấn mạnh hơn ức chế - kiểu khí chất hướng ngoại, sẽ dễ phát triển các hành vi mạnh mẽ, khó kiềm chế cảm xúc bản thân, hay nổi cáu, tức giận hơn những HS có kiểu khí chất hướng nội

Trách nhiệm đối nhà trường và xã hội: Ở tuổi này, bắt đầu phát triển

tính tích cực xã hội Do muốn khẳng định tính người lớn, các em bắt đầu quan tâm tới những vấn đề xã hội, muốn góp sức mình trong công cuộc xây dựng

xã hội các em nhận thấy trách nhiệm của mình trong trường lớp Trách nhiệm

đó được biểu hiện bằng các tích cực tham gia những buổi tuyên truyền của nhà trường, vận động bạn bè cùng tham gia và thực hiện loại bỏ những HVGH trong nhà trường Từ đó sẽ thôi thúc các em mong muốn loại bỏ những HVGH trong cuộc sống

b Yếu tố gia đình

Những yếu tố về phía gia đình có ảnh hưởng lớn đến HVGH của học sinh là: Nhận thức của bố mẹ; bầu không khí tâm lý trong gia đình và phương pháp giáo dục con cái

- Nhận thức của bố mẹ: Khi bố mẹ có nhận thức đúng về hậu quả của

hành vi gây hấn thì sẽ hình thành được cho con cái những suy nghĩ, nhận thức đúng đắn về vấn đề này Những nội dung mà cha mẹ cần cung cấp cho con cái

là những biểu hiện của hành vi gây hấn; mức độ nghiêm trọng của nó; các kỹ

năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết các mâu thuẫn xung đột trong cuộc sống Từ đó mỗi học sinh sẽ tự biết cách bảo vệ bản thân và luôn hòa đồng với mọi người xung quanh mình Nhận thức sâu rộng và hành động tích cực của cha mẹ chính là tấm gương giáo dục học sinh một cách hiệu quả nhất.

- Bầu không khí tâm lý trong gia đình: Những trẻ sống trong một gia đình

hòa thuận, hạnh phúc, được cha mẹ quan tâm, chăm sóc thường là những trẻ vui

vẻ, hòa đồng và ngoan ngoãn Trẻ luôn có xu hướng sống tích cực, yêu thương, quan tâm, giúp đỡ bạn bè Còn những trẻ phải sống trong bầu không khí gia đình u uất, phải đối mặt trong thời gian dài với những hành vi gây hấn của cha

mẹ như: cãi cọ nhau suốt ngày, hành hạ nhau về mặt thể chất, thậm chí có trẻ còn

là nạn nhân của bạo lực gia đình…điều này đã tác động tới quá trình nhận thức

và thái độ của trẻ, làm trẻ thấy rằng hành vi gây hấn có thể chấp nhận được, từ

đó học theo Vì vậy để tạo môi trường giáo dục tốt cho nhận thức, thái độ và hành vi của trẻ cũng như phát triển toàn diện nhân cách trẻ cha mẹ cần tạo một bầu không khí yêu thương, đoàn kết, gắn kết trong gia đình

- Phương pháp giáo dục: Phương pháp giáo dục nhận thức tốt nhất

trong gia đình là phương pháp nêu gương bởi các bậc cha mẹ chính là tấm gương gần gũi và có sức ảnh hưởng lớn đối với mỗi học sinh Kết hợp với nêu gương, phong cách giáo dục dân chủ trong mỗi gia đình có ý nghĩa vô cùng quan trọng Trước những mâu thuẫn trong cuộc sống, cha mẹ luôn phải lắng nghe ý kiến của con để hướng con tới những cách giải quyết tốt đẹp nhất Từ đó mỗi học sinh sẽ học được cách giải quyết những mâu thuẫn xung đột trong cuộc sống

Vì vậy, sự giáo dục của gia đình sẽ ảnh hưởng rất lớn tới nhận thức, thái độ và hành vi của mỗi người Nó có thể là những hành vi mang tính tích cực và ngược lại có thể mang tính tiêu cực

c Yếu tố nhà trường

Trong thời kỳ hiện nay, ngoài sự giáo dục của gia đình phần thời gian còn lại các em được nhà trường giáo dục và quản lí Do đó các em chịu nhiều ảnh hưởng từ việc giáo dục trong nhà trường

Tại nhà trường các em thực hiện các giao tiếp và dần hình thành các mối quan hệ xã hội Các thầy cô giáo sẽ đóng vai trò hướng dẫn những hành

vi đúng đắn và điều chỉnh những hành vi không phù hợp với khuôn mẫu để dần hình thành nhân cách cho các em theo chuẩn mực của xã hội

Ở trường học hoạt động chủ đạo của học sinh là học tập Những kiến thức về tự nhiên, xã hội sẽ được học sinh tiếp nhận thông qua một hệ thống giáo dục được chuẩn hóa và mang tính sư phạm Học sinh sẽ được lĩnh hội kiến thức phù hợp với độ tuổi và cấp học Những kiến thức này sẽ phục vụ đắc lực cho việc thực hiện những vai trò mà học sinh phải đóng vai trong tương lai

Ngoài những ảnh hưởng tích cực tới hành vi của học sinh, trong nhà trường vẫn tồn tại những yếu tố tiêu cực làm nảy sinh và phát triển HVGH

Sự thiên vị đối với học sinh cùng với áp lực trong học tập và thi cử luôn làm cho học sinh cảm thấy chán nản, bực bội, khó chịu Việc nảy sinh những cảm xúc tiêu cực là một trong những nguyên nhân gây ra HVGH

Chính vì vậy ngoài việc giáo dục cho học sinh nhận thức đúng đắn về HVGH thì giáo viên cần hiểu đặc điểm tâm lí lứa tuổi để có những cách ứng

xử sư phạm hợp lí

d Yếu tố xã hội, truyền thông

Trong xã hội hiện đại, các phương tiện thông tin như: Báo, đài, vô tuyến truyền hình, internet…có ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển nhân cách của mỗi cá nhân Bởi các phương tiện thông tin đại chúng cung cấp các thông tin giáo dục, kinh tế, chính trị, xã hội cho cá nhân cũng vừa là những công cụ giúp cá nhân giải trí

Hiện nay tivi là một loại hình giải trí phổ biến, rộng rãi nhất toàn cầu Xem tivi đã trở thành một nếp sống, một thói quen không thể thiếu được của con người Ngoài những tác động tích cực mà tivi mang lại cho con người như: Nâng cao nhận thức, đời sống phong phú, giảm trừ stress…Thì nó còn có những tác động vô cùng tiêu cực Các nhà Tâm lí học xã hội không những chỉ ra việc xem

ti vi có cảnh gây hấn làm gia tăng hành vi gây hấn mà còn chỉ ra việc xem gây hấn kéo dài còn làm con người trơ lì với những hành vi gây hấn

Ngày nay với sự bùng nổ của công nghệ thông tin, internet là phương tiện truyền thông có sức kết nối mạnh mẽ Bên cạnh những trang wed lành mạnh cũng có không ít những trang wed có nội dung bạo lực, gây chiến, những trang wed sex và game bạo lực…ảnh hưởng rất lớn tới HVGH của HS THCS

Những hình ảnh nhạy cảm, những ngôn từ khiếm nhã, những thông tin

và trang wed sex đang tràn lan trên internet Học sinh lứa tuổi THCS đang tuổi dạy thì, các em ưa thích khám phá người khác giới, nên rất muốn tìm hiểu thông tin này Nhưng do nhận thức còn hạn chế nên nhiều khi các em đã ham mê những wed sex trên mạng và tập nhiễm chúng

Một yếu tố ảnh hưởng rất lớn tới HVGH của học sinh THCS chính là game bạo lưc Khi chơi game bạo lực người chơi sẽ phải hóa thân vào một nhân vật sau đó phải trực tiếp đi gây hấn với nhân vật khác Người chơi sẽ phải thực hiện toàn bộ những cách thức để tổ chức hành vi gây hấn, đặc biệt còn được khen thưởng cho việc xâm lược hiệu quả Chính vì trực tiếp và liên tục tham gia những trò chơi này, người chơi dễ bị ám ảnh bởi những hành vi gây gấn và có xu hướng lặp lại trong đời sống thực tế

Nói tóm lại các phương tiện thông tin đại chúng có thể dẫn đến hành vi gây hấn của con người Chính vì vậy việc lựa chọn những chương trình hữu ích giúp cho việc định hướng phát triển nhân cách toàn diện phù hợp với yêu cầu xã hội hiện nay là một phần làm cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục

ở nhà trường Việt Nam

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Qua việc phân tích nội dung chương 1, chúng tôi nhận thấy:

Vấn đề hành vi gây hấn đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài

nước quan tâm Tuy nhiên “Hành vi gây hấn của học sinh THCS trên địa bàn

thành phố Hà Nội” là đề tài mới, chưa có một công trình nào nghiên cứu một

cách chuyên sâu Vì vậy, việc triển khai nghiên cứu hướng đề tài này là vấn

đề mang tính cấp thiết và có giá trị thực tiễn

Đề tài xác định một số vấn đề lý luận cơ bản làm cơ sở cho quá trình nghiên cứu Các khái niệm công cụ được sử dụng trong đề tài bao gồm: Hành vi; gây hấn; Hành vi gây hấn; Hành vi gây hấn của học sinh THCS; Các yếu

tố ảnh hưởng đến hành vi gây hấn của học sinh THCS Kết quả nghiên cứu cơ

sở lý luận giúp chúng tôi xác định phương pháp và nội dung nghiên cứu thực tiễn của đề tài

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu

2.1.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu

* Vài nét về trường THCS Tân Hội

Trường THCS Tân Hội được thành lập từ năm 1975, thuộc xã Tân Hội – Huyện Đan Phượng - Thành phố Hà Nội Tổng số cán bộ, giáo viên, nhân viên của trường tính đến thời điểm tháng 12 năm 2014 là: 53 đồng chí Đội ngũ giáo viên của trường 100% tốt nghiệp từ bậc Cao đẳng trở lên, trình độ chuyên môn vững vàng, giàu kinh nghiệm giảng dạy

Nhà trường có 23 phòng học kiên cố, 5 phòng học bộ môn, 1 phòng thư viện,1 phòng đồ dùng dạy học, 1 phòng Tin học đáp ứng cho việc dạy và học

Ngoài việc chú trọng công tác giáo dục, nhà trường còn tích cực xây dựng nếp sống văn minh trong trường học Tạo điều kiện cho học sinh tham gia những hoạt động tình thương như chăm sóc bà mẹ Việt Nam anh hùng, ủng hộ đồng bào bị thiên tai…Hơn nữa nhà trường cũng rất chú trọng tới việc xây dựng tình đoàn kết, yêu thương giữa học sinh thông qua những hoạt động ngoại khóa, những trò chơi những cuộc thi mang tính đồng đội

Trường THCS Tân Hội là một ngôi trường có bề dày truyền thống dạy tốt, học tốt Trải qua 40 năm xây dựng và phát triển,trường THCS Tân Hội đã từng bước trưởng thành và khẳng định vị thế của mình trong ngành giáo dục

và đào tạo Hà Nội

* Vài nét về trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm

Trường Trung học phổ thông dân lập Nguyễn Bỉnh Khiêm được thành lập ngày 19 tháng 8 năm 1993 Khi thành lập, trường có tên là : “ Trường phổ thông dân lập cấp 2-3 Nguyễn Bỉnh Khiêm”