Thanh tra và vấn đề phòng, chống tham nhũng

Đặc biệt quá trình nghiên cứu về tham nhũng và phòng chống tham nhũng gắn bó chặt chẽ với quá trình xây dựng những đạo luật liên quan đến lĩnh vực này như: Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo, P

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 9

KHÁI LUẬN VỀ THAM NHŨNG VÀ VAI TRÕ CỦA CÔNG TÁC THANH TRA ĐỐI VỚI VIỆC PHÕNG, CHỐNG THAM NHŨNG 9

1.1 Khái niệm, nguồn gốc và nguyên nhân của tham nhũng 9

1.1.1 Khái niệm tham nhũng 9

1.1.2 Nguồn gốc và nguyên nhân của tham nhũng 13

1.1.3 Tác hại của tham nhũng 19

1.1.4 Những đặc điểm của tệ tham nhũng trong giai đoạn hiện nay ở Việt nam 23

1.1.5 Tham nhũng và chống tham nhũng ở một số nước trên thế giới 27

1.2 Vai trò của công tác thanh tra trong phòng, chống tham nhũng 32

1 2.1 Vị trí, vai trò, mục đích của công tác Thanh tra đối với quản lý nhà nước 32

1.2.3 Vai trò của công tác thanh tra đối với cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng 41

Chương 2 44

CÔNG TÁC THANH TRA ĐỐI VỚI CUỘC ĐẤU TRANH PHÕNG, CHỐNG THAM NHŨNG QUA CÁC GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ 44

2.1 Kết quả công tác thanh tra phòng, chống tham nhũng qua các giai đoạn lịch sử 44

2.1.1 Giai đoạn kháng chiến, kiến quốc (1945 -1954) 44

2.1.2 Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975) 50

2.1.3 Giai đoạn từ khi thống nhất đất nước đến trước khi có Pháp lệnh Thanh tra (1975-1990) 57

2.1.4 Giai đoạn đổi mới đất nước (từ khi có Pháp lệnh thanh tra 1990 đến nay) 62

2.3 Những khó khăn, vướng mắc, cản trở làm giảm hiệu quả hoạt động thanh tra chống tham nhũng 76

2.3.1 Nhận thức về hoạt động thanh tra còn hạn chế, chưa phù hợp, với chức năng, nhiệm vụ của công tác này 76

2.3.2 Hạn chế về mặt thể chế 78

2.3.3 Quan hệ phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng còn hạn chế 79

Chương 3 84

ĐỔI MỚI CÔNG TÁC THANH TRA NHẰM GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ CUỘC ĐẤU TRANH PHÕNG, CHỐNG THAM NHŨNG 84

3.1 Quan điểm phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn hiện nay 84

3.1.1 Phòng, chống tham nhũng, lãng phí phải phục vụ nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, củng cố hệ thống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng Ðảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh 84

3.1.2 Trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng vừa tích cực, chủ động phòng ngừa vừa kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, trong đó phòng ngừa là chính 85

3.1.3 Phòng, chống tham nhũng, lãng phí là nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâu dài; phải tiến hành kiên quyết, kiên trì, liên tục với những bước đi vững chắc, tích cực và có trọng tâm, trọng điểm 86

3.1.4 Chống tham nhũng phải gắn với việc đổi mới công tác tổ chức cán bộ, xây dựng rõ chế độ trách nhiệm của cán bộ, công chức, thủ trưởng các cơ quan, tổ chức 87

3.1.5 Chống tham nhũng phải gắn liền với mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát

huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân trong xây dựng và quản lý nhà nước, kế

thừa truyền thống tốt đẹp của dân dộc, chú trọng tổng kết thực tiễn và tiếp thu có

chọn lọc kinh nghiệm của nước ngoài 90

3.2 Giải pháp và kiến nghị đổi mới công tác thanh tra nhằm góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng 92

3.2.1 Đổi mới nhận thức và quan điểm đối với hoạt động thanh tra 92

3.2.2 Hoàn thiện thể chế thanh tra 94

3.2.3 Kiện toàn tổ chức, hoạt động của các cơ quan Thanh tra 98

3.2.4 Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ nhằm nâng cao năng lực cho cán bộ, thanh tra viên nhằm đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng 101

3.2.5 Xây dựng cơ chế phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan kiểm toán, điều tra, viện kiểm sát trong phòng, chống tham nhũng 104

KẾT LUẬN 109

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những năm qua, tham nhũng đã trở thành một vấn đề nhức nhối trong

xã hội Việt nam Tham nhũng trong bộ máy nhà nước ngày càng có chiều hướng gia tăng và nghiêm trọng tới mức trở thành yếu tố kìm hãm lớn nhất đối với hiệu quả quản lý nhà nước Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VII, VIII

và IX đều khẳng định: tham nhũng cùng với buôn lậu là một trong 4 nguy cơ cản trở công cuộc đổi mới; tham nhũng là “giặc nội xâm”, là quốc nạn Đánh giá về tình hình tham nhũng thời gian gần đây, Nghị quyết Đại hội Đảng IX

đã nhận định: “tình trạng tham nhũng, suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống

ở một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên là rất nghiêm trọng Nạn tham nhũng kéo dài trong bộ máy của hệ thống chính trị và trong nhiều tổ chức kinh tế là một nguy cơ lớn đe doạ sự sống còn của chế độ ta” Nghị quyết Đại hội Đảng X tiếp tục khẳng định: “Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, bệnh cơ hội, chủ nghĩa cá nhân và tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí trong một bộ phận cán bộ, công chức diễn ra nghiêm trọng”

1.1 Đấu tranh phòng, chống tham nhũng trở thành mối quan tâm đặc biệt đối với bất kỳ một quốc gia nào muốn phát triển và ổn định Ở Việt

nam, cuộc chiến chống tham nhũng đã đạt được những kết quả nhất định kể từ khi Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 240/QĐ-HĐBT ngày 26/06/1990 về đấu tranh chống tham nhũng Nhưng theo nhận định của các cơ quan chuyên môn và các chuyên gia thì cuộc đấu tranh này chưa thật sự có chuyển biến tích cực, vì vậy tham nhũng chưa được ngăn chặn có hiệu quả và vẫn là một nhức nhối của xã hội Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như hiện nay, tham nhũng đã phổ biến ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực, với thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo

quyệt và đặc biệt là quy mô các vụ tham nhũng ngày càng lớn, tính chất ngày càng nghiêm trọng Thực tế đó đòi hỏi chúng ta phải đẩy mạnh hơn nữa cuộc chiến chống tham nhũng cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, phải phát huy sức mạnh tổng hợp của nhân dân, của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng bằng nhiều giải pháp tích cực, kiên quyết và triệt để, các giải pháp phải mang tính đồng bộ và theo lộ trình nhất định

Trong bối cảnh đó, với việc Việt nam ký kết Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng; tham gia Chương trình hành động chống tham nhũng khu vực châu Á – Thái Bình Dương và Chương trình hành động chống tham nhũng trong khuôn khổ APEC; ban hành Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 càng khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước ta trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng

1.2 Trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng ở nước ta hiện nay, những biện pháp mang tính phòng ngừa là chủ yếu và có ý nghĩa quan trọng Bởi lẽ, những biện pháp này nhằm mục đích thủ tiêu những

nguyên nhân và điều kiện sản sinh ra tham nhũng Do vậy, các biện pháp phòng ngừa rất được chú trọng áp dụng trong cuộc đấu tranh này như: Các biện pháp quản lý; pháp luật; biện pháp tổ chức…trong đó có hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát Hoạt động thanh tra của hệ thống thanh tra hành chính, thanh tra chuyên ngành sẽ phát hiện kịp thời những thiếu sót, sơ hở trong cơ chế quản lý nhà nước, từ đó đề xuất, kiến nghị sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện

là biện pháp phòng ngừa nạn tham nhũng hữu hiệu nhất ở nước ta hiện nay

Chính vì vai trò quan trọng của công tác thanh tra trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng nên trong Luật phòng, chống tham nhũng đã quy định việc thành lập đơn vị chuyên trách chống tham nhũng trong Thanh tra Chính phủ và xác định Thanh tra Chính phủ có trách nhiệm “Tổ chức, chỉ

đạo, hướng dẫn công tác thanh tra việc thực hiện các quy định của pháp luật

về phòng, chống tham nhũng …” và “xây dựng hệ thống dữ liệu chung về phòng, chống tham nhũng” (Điều 76 Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005) Luật Thanh tra năm 2004 xác định: phòng, chống tham nhũng là một trong những nhiệm vụ, chức năng quan trọng của các tổ chức thanh tra

Trong bối cảnh đó việc nghiên cứu để tài: “Thanh tra và vấn đề phòng, chống tham nhũng” là cần thiết cả về lý luận và thực tiễn, góp phần

tăng cường công tác thanh tra nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Trong những năm vừa qua, ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng đặc biệt từ khi Đảng và Nhà nước ta xác định tham nhũng là nguy cơ đối với sự tồn vong của chế độ và đấu tranh chống tham nhũng, ngăn chặn và xoá bỏ tệ tham nhũng là một trong những vấn đề nóng hổi hiện nay

Đặc biệt quá trình nghiên cứu về tham nhũng và phòng chống tham nhũng gắn bó chặt chẽ với quá trình xây dựng những đạo luật liên quan đến lĩnh vực này như: Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo, Pháp lệnh Phòng, chống tham nhũng; Pháp lệnh Cán bộ, công chức, Luật Thanh tra; Luật Khiếu nại, tố cáo, Luật Phòng, chống tham nhũng trong đó có quy định giao nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tham nhũng là một trong những chức năng, nhiệm vụ chủ yếu của ngành thanh tra

Quá trình nghiên cứu cũng như qui định của các văn bản pháp luật nói trên mặc dù đã thể hiện một sự tiến bộ nhất định nhưng vẫn còn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

đã được công bố như: Luận án “Tham nhũng ở nước ta hiện nay và biện pháp khắc phục” của Phó tiến sĩ triết học Lê Văn Cương, năm 1993; Đề tài nghiên cứu khoa học “Thanh tra với cuộc đấu tranh chống tham nhũng hiện nay” do Thanh tra nhà nước (nay là Thanh tra chính phủ) tiến hành năm 1995; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ về tham nhũng do Ban Nội chính trung ương Đảng chủ trì, năm 1997; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Tham nhũng và phòng chống tham nhũng trong xây dựng cơ bản” do Bộ Công an chủ trì năm 2000; Luận văn tiến sĩ luật “Tình hình, nguyên nhân và các biện pháp đấu tranh chống tội phạm tham nhũng” của Trần Công Phàn, năm 2002; Dự án

“Nghiên cứu đấu tranh chống tham nhũng” của Ban Nội chính trung ương do SIDA tài trợ kết thúc năm 2005; Hiện nay Thanh tra Chính phủ đang chủ trì nghiên cứu đề tài độc lập cấp Nhà nước về “Luận cứ khoa học cho việc xây dựng chiến lược phòng ngừa và nâng cao hiệu quả đấu tranh chống tham nhũng ở Việt Nam đến năm 2020”; các bài nghiên cứu, bài viết của các nhà báo, chuyên gia về lĩnh vực này như: “Tham nhũng và chống tham nhũng ở nước ta”, Vũ Xuân Kiều, Tạp chí Cộng sản số 12-1996; “Tham nhũng: nhận diện từ các khía cạnh pháp lý và cơ sở pháp lý mới” của GS,TS Đào Trí Úc, Viện trưởng Viện NN&PL đăng trên Tạp chí Cộng sản số 2-1997; Phòng, chống tham nhũng trong tình hình hiện nay”, Vũ Quốc Hùng, Tạp chí Xây dựng Đảng số 9-2004;…

Các công trình, bài cáo nêu trên đã nghiên cứu những khía cạnh khác nhau về cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về tham nhũng tại Việt nam trong giai đoạn hiên nay Nhưng có thể nói, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách tổng quát vai trò của công tác thanh tra đối với cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong bối cảnh xã hội hiện nay

xây dựng những văn bản hướng dẫn thi hành Luật phòng, chống tham nhũng

và Luật Thanh tra nhằm tạo ra một cơ chế phòng ngừa tham nhũng có hiệu quả trong bối cảnh Việt nam đang chuẩn bị gia nhập Công ước Chống tham nhũng của Liên hợp quốc Trên cơ sở kế thừa những kết quản nghiên cứu và tổng kết vai trò của công tác thanh tra với đấu tranh phòng, chống tham nhũng trên thế giới và trong lịch sử Việt nam, luận văn đã tiếp cận và tập trung vào một số vấn đề thực tiễn để khái quát làm sáng tỏ về mặt lý luận cũng như thực tiễn, từ đó kiến nghị những giải pháp tăng cường công tác thanh tra nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn hiện nay ở Việt nam

3 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Trên cơ sở hệ thống hoá những vấn đề lý luận và phân tích thực tiễn, luận văn nêu bật vai trò của công tác thanh tra trong phòng ngừa, phát hiện và bước đầu xử lý tệ nạn tham nhũng Từ đó đề xuất các kiến nghị nhằm tăng cường công tác thanh tra góp phần hữu hiệu nâng cao hiệu quả trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là sự hình thành và phát triển của tham nhũng để tìm ra nguyên nhân, bản chất của tham nhũng; các quan niệm khác nhau về tham nhũng; tác hại mà tham nhũng gây ra đối với sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội; những đặc trưng của tham nhũng trong nền kinh tế thị trường ở Việt nam hiện nay

- Luận văn nghiên cứu những vẫn đề lý luận và thực tiễn về vai trò của công tác thanh tra trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng bao gồm: những vẫn đề lý luận về vai trò của thanh tra đối với quản lý nhà nước; quan điểm của Đảng, Nhà nước và của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của công tác

thanh tra trong quản lý nhà nước nói chung và trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng nói riêng Những vấn đề thực tiễn đặt ra qua hoạt động thanh tra đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong lịch sử phát triển của ngành từ khi thành lập đến nay

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài giới hạn trong việc nghiên cứu hoạt động thanh tra kinh tế - xã hội; chống tham nhũng; giải quyết khiếu nại, tố cáo trong các giai đoạn lịch sử đặc biệt là trong khoảng thời gian từ khi Pháp lệnh Thanh tra ra đời đến khi có Luật thanh tra Từ đó khẳng định vai trò của công tác thanh tra là công cụ phòng, chống tham nhũng hữu hiệu

5 Phương pháp nghiên cứu

- Việc nghiên cứu luận văn này được dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh về tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng; Tư tưởng Hồ Chí Minh về vài trò của công tác thanh tra trong quản lý Nhà nước nói chung và phòng, chống tham nhũng nói riêng; xem xét công tác thanh tra chống phòng, tham nhũng trên quan điểm lịch sử cụ thể, qua từng thời kỳ của cách mạng Việt nam

-Việc nghiên cứu đề tài của luận văn dựa trên phương pháp duy vật lịch

sử của chủ nghĩa Mác - Lê Nin về nhà nước và pháp luật, đồng thời đứng trên quan điểm của Đảng, Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

- Bên cạnh đó, tác giả đã vận dụng các phương pháp, so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê, tổng kết thực tiễn để xem xét, giải quyết các vấn đề

cụ tể về lý luận và thực tiễn

6 Ý nghĩa của luận văn

Trong điều kiện tham nhũng đang phát triển tràn lan với mức độ ngày càng nghiêm trọng như hiện nay, việc tìm ra nguyên nhân và đưa ra những đề xuất kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng thông qua thanh tra (một lĩnh vực hoạt động có vai trò đặc biệt quan trọng trong phòng ngừa và chống tham nhũng) là vấn đề có ý nghĩa hết sức lớn Mặt khác việc nghiên cứu đề tài còn góp phần làm rõ những vẫn đề lý luận để xem xét, đánh giá những những mặt tích cực cũng như những hạn chế của công tác thanh tra trong phòng, chống tham nhũng hiện nay, trên cơ sở đó xác định phương hướng đổi mới nâng cao vai trò của hoạt động này trong thời gian tới

7 Kết quả nghiên cứu

Mặc dù đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về tham nhũng và thanh tra nhưng thông qua việc tiếp cận, nghiên cứu cụ thể, trực tiếp và toàn diện của luận văn này, tác giả mong muốn đưa ra những kết luận khoa học để khẳng định rõ hơn những vấn đề lý luận, thực tiễn về vai trò của công tác thanh tra với đấu tranh phòng, chống tham nhũng; đánh giá một cách khách quan, toàn diện những quy định pháp luật và đóng góp thực tế của thanh tra trong thời gian qua để đề xuất những kiến nghị nhằm sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật nhằm phát huy hơn nữa vai trò của hoạt động thanh tra trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng đầy cam go hiện nay

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và mục lục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 3 chương thể hiện các nội dung chính sau:

Chương I Khái luận về tham nhũng và vai trò của công tác thanh tra trong phòng, chống tham nhũng

Chương II Công tác thanh tra đấu tranh phòng, chống tham nhũng qua các giai đoạn lịch sử

Chương III Đổi mới nhằm tăng cường công tác thanh tra góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng

Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ THAM NHŨNG VÀ VAI TRÕ CỦA CÔNG TÁC THANH TRA ĐỐI VỚI VIỆC PHÕNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1.1 Khái niệm, nguồn gốc và nguyên nhân của tham nhũng

1.1.1 Khái niệm tham nhũng

Tham nhũng là một phạm trù lịch sử, xuất hiện cùng với sự ra đời của

Nhà nước và tồn tại song song cùng với sự phát triển của Nhà nước Lịch sử nhà nước từ khi xuất hiện đến nay cho thấy, tham nhũng như một khuyết tật bẩm sinh của “quyền lực”, là loại tội phạm cực kỳ nguy hiểm bởi tính chất và hậu quả mà nó gây ra Có thể nói, tham nhũng có từ rất lâu và cũng có rất nhiều cách hiểu về khái niệm này xuất phát từ điều kiện, đặc thù riêng của mỗi quốc gia và phương pháp tiếp cận khác nhau của các nhà nghiên cứu

Từ điển Bách khoa của Brue Khaus Cộng hoà Liên Bang Đức nêu khái niệm: “Tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, đút lót, thường xảy

ra đối với công chức có quyền hành”[21,10]

Người Áo cho rằng: “Tham nhũng

là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóc lột”[21,10]

Các chuyên gia của Ngân Hàng thế giới và Tổ chức minh bạch quốc tế lại cho rằng: “Tham nhũng có thể được định nghĩa như là sự làm dụng quyền lực công để mưu cầu lợi ích cá nhân hay một lợi ích của một nhóm người mà ta phải trung thành với nó”[45,28]

Theo tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) thì tham nhũng được định nghĩa đơn giản,

trong một phạm vi hẹp, đó là "sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi

riêng” Còn theo định nghĩa của Ban nghiên cứu của Hội đồng châu Âu thì

khái niệm tham nhũng đã có sự phát triển rộng hơn, bao gồm hành vi hối lộ

và bất kỳ một hành vi nào khác của những người được giao thực hiện một trách nhiệm nào đó trong khu vực nhà nước hoặc tư nhân nhưng đã vi phạm

trách nhiệm được giao để thu bất kỳ một thứ lợi bất hợp pháp nào cho cá nhân

hoặc cho người khác [21,108].

Đại từ điển tiếng Việt định nghĩa: “Tham nhũng là hành vi lợi dụng

xuất phát từ chính bản thân cụm từ “tham nhũng” gồm hai yếu tố: Tham và

nhũng Tham là hám lợi, tư lợi, vụ lợi Nhũng là lợi dụng quyền hành, chức

trách được giao để sách nhiễu, nhũng nhiễu nhằm làm thoả mãn lòng tham

Pháp lệnh chống Tham nhũng năm 1998 (được sửa đổi, bổ sung năm

2000) quy định “tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã

lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để tham ô, hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật

vì động cơ vụ lợi, gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước, tập thể và cá nhân,

xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức”[15,1] Cũng theo quy

định của Pháp lệnh này, tham nhũng là hành vi xảy ra trong khu vực công,

khu vực nhà nước, đồng thời Pháp lệnh cũng liệt kê rõ các hành vi tham

nhũng, bao gồm: tham ô, nhận hối lộ, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm

đoạt tài sản; lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ vì vụ lợi;

lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi;

giả mạo trong công tác vì vụ lợi Những hành vi này cũng chính là các loại tội

về tham nhũng đã được Bộ luật hình sự quy định Luật Phòng, chống tham

nhũng của Việt nam được Quốc hội Khoá 11 thông qua tại kỳ họp thứ 8,

(tháng 11/2005) quy định: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ,

định phạm vi điều chỉnh là hành vi tham nhũng của những người có chức vụ,

quyền hạn trong các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, đơn vị thuộc khu vực

nhà nước (tương tự như Pháp lệnh chống tham nhũng năm 1998)

Có thể nhận thấy, quan niệm về tham nhũng ở các nước trên thế giới không giống nhau tuỳ thuộc vào truyền thống lịch sử, yếu tố văn hoá, điều kiện kinh tế - xã hội, tình hình tham nhũng và phương pháp tiếp cận Nhìn chung, tồn tại hai loại khái niệm phổ biến nhất về tham nhũng:

- Khái niệm tham nhũng được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm hành vi của mọi chủ thể có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn

và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi Chủ thể của hành vi tham nhũng có thể là cán bộ, công chức, viên chức hoặc người khác thuộc khu vực nhà nước hoặc khu vực tư nhân

- Theo nghĩa hẹp thì tham nhũng được hiểu là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn trong khu vực nhà nước đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn

đó vì vụ lợi, tức là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nước

Quan niệm thứ hai được thừa nhận rộng rãi hơn cả và là khái niệm chính thống được pháp luật Việt Nam quy định (trong Luật phòng, chống tham nhũng) Trong luận văn này, tác giả cũng tiếp cận và phân tích tham nhũng dưới góc độ này nhằm nêu bật được vai trò của thanh tra với tư cách là một thiết chế quyền lực công đối với cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn hiện nay

Ngoài ra, việc pháp luật của Việt nam quy định giới hạn phạm vi hẹp như vậy là để nhằm bảo đảm cho cuộc đấu tranh chống tham nhũng tập trung vào những hành vi tham nhũng xảy ra phổ biến nhất, bảo đảm tính trọng tâm, trọng điểm nhằm nâng cao hiệu quả trong đấu tranh chống tham nhũng Đồng thời bảo đảm cho khu vực tư phát triển, khuyến khích đầu tư nước ngoài với việc bảo đảm các quyền tài sản của công dân, quyền bí mật trong kinh doanh, quyền cạnh tranh lành mạnh của doanh nghiệp

Với quan niệm này, tham nhũng được coi là hành vi của người có

chức vụ, quyền hạn, đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để tham ô, nhận hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì động cơ vụ lợi Theo đó, tham nhũng

bao gồm ba yếu tố chính:

- Chủ thể tham nhũng là người có chức vụ quyền hạn;

- Hành vi tham nhũng là lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện hoặc không thực hiện việc gì đó thuộc phạm vi trách nhiệm của mình;

- Mục đích là thu lợi cho bản thân hoặc cho người có liên quan đến bản thân mình

Hành vi tham nhũng thường được biểu hiện bằng việc các công chức nhà nước cố ý làm trái hoặc không thực hiện các quy định pháp luật trong chấp hành chức trách, công vụ được giao Pháp luật các nước đều quy định tham nhũng là loại tội phạm hình sự với nhiều tội danh khác nhau, biểu hiện tập trung và điển hình nhất là ở loại tội phạm tham ô và nhận hối lộ

Có nhiều cách phân chia tham nhũng thành các loại dựa theo các tiêu chí khác nhau: dựa trên tiêu chí mức độ, có thể phân chia tham nhũng thành:

tham nhũng lớn và tham nhũng nhỏ Tham nhũng lớn thường xuất phát từ

những quyết định quan trọng của cơ quan nhà nước và nó liên quan đến việc

sử dụng những khoản công quỹ lớn của Nhà nước Số lượng những vụ tham nhũng lớn không nhiều nhưng nó gây thiệt hại lớn về tài sản và những ảnh hưởng không tốt về mặt chính trị Tham nhũng nhỏ là những hành vi của công chức có chức vụ không cao trong bộ máy chính quyền với những lợi ích thu được không lớn, tuy không gây thiệt hại nhiều về tài sản nhưng nó lại diễn ra thường xuyên, phổ biến và ảnh hưởng đến phần lớn cư dân, những người có thu nhập khá thấp vì thế nó cũng làm xấu đi đáng kể tính phục vụ nhân dân của cơ quan công quyền, mặt khác nó còn làm méo mó hoạt động của cơ quan

nhà nước Theo mức độ hậu quả mà nó gây ra, tham nhũng được phân loại

thành tham nhũng nghiêm trọng và tham nhũng ít nghiêm trọng, dựa theo đối tượng tham nhũng được phân loại thành tham nhũng cấp cao và tham nhũng

cấp thấp…

1.1.2 Nguồn gốc và nguyên nhân của tham nhũng

Có nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc và nguyên nhân của tham nhũng, và thực tế cũng có nhiều nguyên nhân dẫn đến tệ nạn tham nhũng, có nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan, nguyên nhân trực tiếp và nguyên nhân gián tiếp, nguyên nhân phổ biến và nguyên nhân đặc thù Trên cơ sở nghiên cứu hành vi tham nhũng gắn liền với sự ra đời và phát triển của Nhà nước, trong luận văn này, tác giả tiếp cận nguồn gốc và nguyên nhân của tham nhũng ở hai mặt chủ quan và khách quan như sau:

1.1.2.1 Nguyên nhân khách quan

a) Tham nhũng là căn bệnh của xã hội, xuất hiện từ khi có giai cấp

Tham nhũng là một phạm trù lịch sử, xuất hiện cùng với sự ra đời của Nhà nước và tồn tại song song cũng với sự phát triển của Nhà nước Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ chưa có giai cấp, chưa có nhà nước và pháp luật, quyền lực tồn tại trong xã hội để quản lý các công việc của xã hội là quyền lực xã hội, nó chưa tách khỏi xã hội mà gắn liền với xã hội, hoà nhập với xã hội Vì cơ sở kinh tế của xã hội là chế độ công hữu, không ai có tài sản riêng, mọi người bình đẳng về địa vị và quyền lợi kinh tế, họ cùng nhau quản lý tài sản công, do đó trong xã hội không có tình trạng tham nhũng Khi trong xã hội bắt đầu có sự phân chia thành các giai cấp có lợi ích đối lập nhau, luôn đấu tranh để bảo vệ lợi ích của mình Từ đó, đã xuất hiện nhà nước, với tư cách là cơ quan quyền lực nhằm điều hoà những lợi ích khách quan, thậm chí đối lập nhau giữa cá nhân với cá nhân, giữa tập đoàn người này với tập đoàn

người khác, giữa cá nhân hoặc tập đoàn người và xã hội Quyền lực bao giờ cũng được thực thi thông qua con người cụ thể và một khi những con người

cụ thể đó sử dụng quyền lực được nhà nước trao cho mình để vụ lợi thì hành

vi đó là hành vi tham nhũng Như vậy, trong xã hội có giai cấp, có Nhà nước

là có sự xuất hiện của tham nhũng

Tuy nhiên, không phải mọi loại “quyền lực” ở mọi hình thái kinh tế –

xã hội đều là nguồn gốc làm phát sinh tham nhũng mà chỉ có quyền lực ở xã hội có giai cấp, có nhà nước mới là nguồn gốc làm phát sinh tham nhũng Nhưng không phải chỉ có quyền lực nhà nước mới làm phát sinh tham nhũng,

mà cả các loại quyền lực công khác như quyền lực của tổ chức chính trị – xã hội, của một tập thể hay cộng đồng nào đó cũng có thể làm phát sinh tham nhũng (trong đó, chủ yếu, thường xuyên và phổ biến nhất vẫn là quyền lực nhà nước) Nói một cách khác, ở đâu tồn tại quyền lực công cộng (trừ quyền lực công cộng dưới chế độ cộng sản nguyên thủy), có những người giữ những chức vụ, quyền hạn nhất định, nhân danh quyền lực ấy thì ở đó có nguy cơ

xuất hiện tham nhũng Như vậy, tham nhũng là hiện tượng xã hội gắn liền

với sự hình thành giai cấp và sự ra đời, phát triển của bộ máy nhà nước, quyền lực nhà nước và các quyền lực công cộng khác

b) Với Việt nam, tham nhũng nảy sinh do Việt nam là nước đang phát triển, đang trong quá trình chuyển đổi, trình độ quản lý xã hội còn yếu kém, quản lý kinh tế - xã hội lỏng lẻo đã tạo điều kiện sơ hở cho các hành vi, hiện tượng tham nhũng, tiêu cực và các tội phạm khác có điều kiện phát triển

Hệ thống pháp luật của nhà nước ta còn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ, chưa hoàn thiện, chậm được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với tình hình thực tiễn của đất nước Mặc dù trong thời gian qua Nhà nước ta đã có nhiều cố gắng, tiến hành đổi mới toàn diện đất nước trên tất cả các lĩnh vực lập pháp,

hành pháp, tư pháp và đã thu được những kết quả nhất định Nhưng cũng phải nhận thấy rằng, chúng ta vẫn còn nhiều bất cập trên các lĩnh vực này: về cơ bản chúng ta vẫn chưa hoàn toàn thoát ra khỏi cơ chế quản lý hành chính tập trung quan liêu, trình độ quản lý vẫn còn ở mức thấp Những tồn tại này là điều kiện thuận lợi để nạn tham nhũng trở nên phổ biến trong mọi lĩnh vực, ở mọi ngành, mọi cấp

Công tác quản lý điều hành của Nhà nước về kinh tế - xã hội chưa chặt chẽ còn nhiều hạn chế, sơ hở, dễ bị lợi dụng để thực hiện hành vi tư lợi cá nhân Bộ máy nhà nước cồng kềnh, nhiều tầng nấc, hoạt động kém hiệu quả, năng lực quản lý điều hành đất nước còn nhiều hạn chế Trong quản lý hành chính, vẫn còn nhiều những quy định thiếu thực tế và không cần thiết; định nghĩa và tiêu chuẩn áp dụng không rõ ràng trong nội dung các quy định, thể chế pháp luật; thủ tục hành chính phức tạp, rườm rà là môi trường để nạn nhũng nhiễu, hạch sách dân chúng nảy sinh trong cán bộ công chức, tâm lý thích ăn đút lót nhằm bù đắp thu nhập vốn rất thấp của cán bộ, công chức vẫn thịnh hành

c) Do tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường

Nền kinh tế thị trường bên cạnh tính tích cực cũng là một nguyên nhân làm xuất hiện tham nhũng và có thể làm cho tình trạng tham nhũng đã có trở nên trầm trọng hơn Qua gần hai mươi năm phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh những thành tích đã đạt được, chúng

ta cũng phải đối mặt mới những tiêu cực, hạn chế là mặt trái của cơ chế thị trường Đó là sự cạnh tranh khốc liệt, những khoản lợi nhuận khổng lồ mà sự thông thoáng của cơ chế thị trường có thể mang lại đã hình thành tâm lý làm giầu tối đa của các nhà kinh doanh Sức hấp dẫn của đồng tiền làm cho người sản xuất, kinh doanh có xu hướng tối đa hóa lợi nhuận bằng mọi giá, và họ

luôn tìm cách hối lộ, đút lót, móc ngoặc với công chức nhà nước để tạo lợi thế trong kinh doanh Cơ chế kiểm soát tài chính lại chưa đủ mạnh để có thể hạn chế những mối liên kết này, do vậy, những lỗ hổng trong cơ chế, chính sách

đã bị lợi dụng tối đa để thu lợi bất chính

Trong bối cảnh đó, cơ chế quản lý kinh tế trong nền kinh tế thị trường vẫn còn mang nặng dấu ấn sự can thiệp của nhà nước Những Tổng công ty, doanh nghiệp nhà nước với những ưu đãi về thuế và nhiều ưu đãi khác vẫn chi phối thu nhập quốc dân Những yếu tố này đã tạo ra sự bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế Mặt khác, thủ tục cấp giấy phép đăng ký kinh doanh, vay vốn, v.v., rườm rà, nhiều thủ tục; cơ chế quản lý tài chính công, cấp phát ngân sách, quy tắc đấu thầu không minh bạch đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho tham nhũng phát triển Rất nhiều cơ hội mờ ám và cơ hội gia tăng các khoản lợi bất chính, nhưng khi hành vi tham nhũng bị phát hiện thì cơ chế áp dụng các chế tài lại chưa đủ mạnh để trừng trị, răn đe Xu thế toàn cầu hoá về kinh

tế đang diễn ra sôi động với việc trao đổi thương mại và sự luân chuyển các nguồn tài chính và “rửa tiền” cũng là yếu tố làm nghiêm trọng thêm tình trạng tham nhũng

Từ những phân tích trên có thể thấy, cùng với sự phát triển của các

hình thái nhà nước thì kinh tế thị trường và sự can thiệp quá mức của nhà nước là những tiền đề khách quan làm cho nạn tham nhũng phát triển

1.1.2.2 Nguyên nhân chủ quan

Tham nhũng là hành vi chiếm đoạt tài sản của công làm của riêng mình, động cơ, mục đích của tham nhũng là vụ lợi Con người sống và hành

động theo những nhu cầu và mục đích của mình, sống và hành động theo lợi

ích Lợi ích kinh tế là động lực cơ bản, là mục tiêu hoạt động của con người

và là nguồn gốc sự phát triển của xã hội

Việc thực hiện các lợi ích kinh tế được biểu hiện tập trung ở thu nhập Thu nhập là thước đo, là hình thức biểu hiện mức độ thực hiện các lợi ích kinh tế Nhìn từ góc độ kinh tế chúng ta có thể nói rằng, tham nhũng là phần thu nhập không hợp pháp của các nhân viên trong bộ máy nhà nước dưới các hình thức biển thủ công quỹ, nhận hối lộ, quà tặng do lạm dụng chức vụ, quyền hạn, vị trí trong bộ máy nhà nước Tuy nhiên, không phải bất cứ ai, bất

cứ công chức nào cũng có thể tham nhũng được Thực tế cho thấy, những người có chức vụ, quyền hạn trong bộ máy công quyền, nhất là những người giữ vị trí quan trọng liên quan đến tài chính, tổ chức là những người có nhiều

cơ hội nhất để tham nhũng Họ có thể bị người khác lợi dụng để câu kết hoặc

tự bản thân họ do không thắng được thói ích kỷ, cá nhân đã lợi dụng, lạm dụng quyền lực, địa vị và chức vụ đó để chiếm đoạt dưới mọi hình thức giá trị tiền bạc, của cải của Nhà nước, xã hội và người khác nhằm thoả mãn nhu cầu lợi ích của bản thân Nói cách khác, nguy cơ xảy ra tham nhũng luôn tiềm tàng trong những người có chức vụ, quyền hạn nếu như họ không thắng được cái “tôi” trong người họ, nếu không đủ bản lĩnh, phẩm chất, thì khi có điều kiện họ sẽ dễ lợi dụng ưu thế để giành lấy lợi ích cho riêng mình Như vậy,

vấn đề lợi ích là yếu tố chủ quan dẫn đến tham nhũng Khi yếu tố lợi ích kết

hợp với sự tham lam, tha hoá, biến chất, xuống cấp về đạo đức của những người có chức vụ, quyền hạn thì khả năng xảy ra tham nhũng là rất cao

Trong thời kỳ đổi mới ở nước ta, trước tác động của mặt trái nền kinh

tế thị trường, một bộ phận cán bộ, đảng viên đã bị thói tham lam, tính ích kỷ,

cá nhân chi phối, họ không cưỡng lại được sức hút to lớn của những lợi ích

mờ ám dẫn đến vi phạm pháp luật, tham nhũng Đạo đức “cần, kiệm, liêm,

chính” nhiều khi bị chủ nghĩa thực dụng, cá nhân lấn át

Chế độ tiền lương tuy đã có bước cải cách nhưng vẫn chưa bảo đảm

kiếm thêm để bù đắp thu nhập thấp, do vậy dễ phát sinh tiêu cực, tham nhũng khi có điều kiện, cơ hội Tiền lương thấp cộng với áp lực của các nhu cầu sinh hoạt của bản thân, của con cái, gia đình trong nền kinh tế thị trường đã khiến cho một số cán bộ, công chức không giữ được mình nên đã tham nhũng

Trong khi cơ chế chính sách không được quy định cụ thể, rõ ràng, minh bạch, chế độ tiền lương chưa thoả đáng thì vẫn còn tồn tại những suy nghĩ

“phải tin tưởng vào cán bộ” của mình chứ, họ không xấu xa, không lợi dụng những sơ hở của chính sách, pháp luật để tham nhũng đâu Đây chính là sai lầm làm cho tham nhũng phát triển

Nghị quyết Đại hội Đảng Toàn quốc lần X chỉ rõ: “Tình trạng suy thoái

về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, bệnh cơ hội, chủ nghĩa cá nhân và tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí trong một bộ phận cán bộ, công chức diễn ra nghiêm trọng Nhiều tổ chức cơ sở đảng thiếu sức chiến đấu và không đủ năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp nảy sinh Công tác tư tưởng còn thiếu tính thuyết phục Công tác lý luận chưa làm sáng tỏ được một số vấn đề quan trọng trong công cuộc đổi mới Công tác tổ chức và cán bộ còn nhiều mặt yếu kém Chất lượng và hiệu quả kiểm tra, giám sát chưa cao.” Tháng

8/2006, Hội nghị lần thứ 3 Ban chấp hành Trung ương khóa X tiếp tục khẳng

định: “Một bộ phận không nhỏ đảng viên, cán bộ, công chức suy thoái về tư

tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống Không ít cán bộ lãnh đạo chủ chốt các cấp, các ngành, kể cả cán bộ lãnh đạo cao cấp, còn thiếu gương mẫu trong việc giữ gìn phẩm chất đạo đức; chưa đi đầu trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí và thực hành tiết kiệm”

Tóm lại, tham nhũng tồn tại ở mọi chế độ với những mức độ khác nhau Chừng nào còn Nhà nước và các hình thức quyền lực chính trị bị tha hoá bởi thói tham lam, ích kỷ thì còn có thể xảy ra tham nhũng

1.1.3 Tác hại của tham nhũng

Tham nhũng là căn bệnh đồng hành trong hoạt động của mọi nhà nước,

đó là biểu hiện của sự “tha hoá quyền lực nhà nước”, “ là một loại vi – rút có khả năng làm què quặt các chính phủ”[38,15] Tham nhũng xảy ra ở tất cả các nước trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị, có mặt trong mọi lĩnh vực liên quan đến hoạt động quản lý xã hội Tuỳ từng nơi, từng thời kỳ cụ thể, nạn tham nhũng hoành hành ở các mức độ khác nhau, nhưng luôn mang lại những hậu quả tiêu cực về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội Trên cơ sở những kiến thức thu lượm được từ quá trình nghiên cứu về tình hình tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng ở một số nước trên thế giới cũng như ở Việt nam trong thời gian qua, chúng tôi khái quát một số hậu quả chủ yếu mà tham nhũng gây ra như sau:

Thứ nhất, Tham nhũng gây thiệt hại rất lớn về tài sản của nhà nước, của

tập thể và của nhân dân

Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn, đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để thực hiện các hành vi trái pháp luật nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc các lợi ích bất hợp pháp khác Với động cơ vụ lợi, một số người đã lợi dụng vị trí của mình trong bộ máy nhà nước hoặc lợi dụng những quyền hạn nhất định được pháp luật hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao cho để thực hiện các hành vi chiếm đoạt tài sản hoặc các lợi ích khác của nhà nước, của tập thể hoặc cá nhân Hậu quả của hành vi tham nhũng không chỉ là việc tài sản, lợi ích của nhà nước, của tập thể hoặc của cá nhân bị xâm phạm, biến thành tài sản riêng của người thực hiện hành vi tham nhũng mà nó còn làm xói mòn lòng tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và chế độ ta Thậm chí nó còn làm đất nước tụt hậu xa hơn về kinh tế, khoa học, công nghệ, làm thất thoát nguồn lực đầu tư dẫn đến là giảm hiệu quả sử dụng

nguồn vốn từ ngân sách nhà nước hoặc vốn vay nước ngoài, tiếp nhận những công nghệ lạc hậu, v.v

Thứ hai, tham nhũng làm chậm quá trình phát triển kinh tế - xã hội của

các quốc gia

Kết qủa nghiên cứu trên thế giới cho thấy, tham nhũng thường xảy ra ở mức độ nghiêm trọng ở các nước đang phát triển và chậm phát triển Tệ tham nhũng là nguy cơ làm cho các quốc gia này bị tụt hậu xa hơn về kinh tế so với các nước phát triển Bởi tham nhũng là nguyên nhân khiến các nước nghèo sử dụng không có hiệu qủa các nguồn đầu tư trong nước và nước ngoài cho phát triển kinh tế - xã hội Ở Việt nam, tham nhũng là trở lực lớn đối với quá trình đổi mới Ngoài sự yếu kém về thể chế, trình độ quản lý, thì ngay cả những quan điểm, chủ trương và tư duy đổi mới cùng cơ chế, chính sách, pháp luật đúng đắn phù hợp đã bị những kẻ tham nhũng bóp méo làm công cụ để thực hiện những lợi ích cá nhân Tham nhũng đã biến sự thông thoáng của cơ chế, chính sách thành sự ban ơn, vụ lợi của một số người Mặt khác, tham nhũng khiến cơ chế kiểm tra, giám sát và các biện pháp giám sát khác của nhà nước

bị lợi dụng và trở thành công vụ hù doạ đòi của hối lộ của những kẻ tham nhũng Đồng thời tham nhũng cũng gây ra những rào cản đối với quá trình thu hút đầu tư nước ngoài của Việt nam trong thời gian qua

Thứ ba, tham nhũng là xói mòn và băng hoại những chuẩn mực đạo

đức xã hội, làm vẩn đục mối quan hệ xã hội và những giá trị đạo đức tốt đẹp

có tính truyền thống của dân tộc, làm mất đi bản sắc văn hoá của các dân tộc

Trong những năm qua ở Việt nam, tham nhũng không chỉ phát sinh ở trong các lĩnh vực kinh tế, tài chính, ngân hàng, xây dựng cơ bản, quản lý đất đai,v.v mà còn có xu hướng lan sang các lĩnh vực phi kinh tế như văn hoá, y

tế, giáo dục, thể dục thể thao, thậm chí ngay cả trong cơ quan bảo vệ pháp

luật Tham nhũng len lỏi vào các mối quan hệ thường nhật ở mọi nơi, mọi lúc Tham nhũng xuất hiện ngay cả lĩnh vực văn hoá, những công trình văn hoá dở dang hay xuống cấp, những tác phẩm nghệ thuật bị méo mó bởi có sự hiện diện của nạn tham nhũng Hành vi tham nhũng xảy ra không ít trong các chương trình trợ cấp cho thương binh, liệt sĩ, các gia đình chính sách, tham nhũng cả tiền, hàng hoá cứu trợ cho đồng bào gặp thiên tai Nghiêm trọng hơn nữa, tình trạng tham nhũng đã diễn ra ở ngay trong những cơ quan bảo vệ pháp luật Không ít vụ việc vi phạm pháp luật không được đưa ra xét xử đúng người, đúng tội mặc dù chứng cứ đã rõ ràng chỉ vì tình trạng ăn hối lộ của chính những người được giao trọng trách bảo vệ trật tự kỷ cương luật pháp

Đó là những sự thật đau lòng, nhức nhối mà hầu như mỗi con người trong xã hội chúng ta đều không khó khăn gì để nhận thấy Trầm trọng hơn, tham nhũng - bằng cách len lỏi vào các mối quan hệ thường nhật ở mọi nơi, mọi lúc – đã làm tha hoá độ ngũ cán bộ, công chức Hiện nay, một bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức đã bị những lợi ích và đòi hỏi vật chất tầm thường cám dỗ,

họ đã không còn giữ được đạo đức, lý tưởng cách mạng, nghiêm trọng hơn đã

có sự cấu kết, móc ngoặc, thông đồng giữa các công chức để cùng đục khoét tài sản của nhà nước Điều đáng báo động là việc tham nhũng, ăn hối lộ dường như đã trở thành thói quen của một số cán bộ, công chức Bộ máy nhà nước ta đang yếu đi đáng kể, hiệu quả, hiệu lực của công tác quản lý bị giảm sút nghiêm trọng bởi chính sự tha hoá biến chất của một bộ phận những người đang có trách nhiệm trong bộ máy đó Nghị quyết Đại hội Đảng X đã khẳng

định: “Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, bệnh cơ

hội, chủ nghĩa cá nhân và tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí trong một bộ phận cán bộ, công chức diễn ra nghiêm trọng” Đây là một thực trạng đáng

báo động không những cho tình hình kinh tế – xã hội mà cho cả thể chế của

chúng ta trong quá trình tiến hành sự nghiệp đổi mới đất nước, tiến hành sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Thứ tư, Tham nhũng tạo ra sự mất lòng tin của nhân dân đối với Đảng,

Nhà nước, đối với sự nghiệp xây dựng đất nước và đến một chừng mực nào

đó gây mất ổn định chính trị, kinh tế - xã hội

Theo Robert Klitgaard, một chuyên gia chống tham nhũng của Hoa kỳ thì: “Tham nhũng là một vấn đề nhạy cảm, nhiều công dân các nước đang phát triển đã ngần ngại đề cập chủ đề này, đơn giản là vì nó đã làm cho họ quá mệt mỏi Họ đã từng thấy các nhà lãnh đạo lên gân, lên cốt lý thuyết về đạo đức nhưng lại đấu tranh chống tham nhũng một cách nửa vời và chẳng đem lại hiệu quả gì…”[21,23] Ở nhiều nước đang phát triển, quan điểm thất bại

và sự tuyệt vọng là hai cách phản ứng duy nhất của nhân dân đối với nạn tham nhũng ngày một thêm trầm trọng

Trong những năm qua tại Việt nam, tệ tham nhũng đã diễn ra ở mức độ nghiêm trọng Tham nhũng không chỉ xảy ra ở cấp trung ương, tại những chương trình, dự án lớn, nó còn tràn làn trong các cấp chính quyền cơ sở là cơ quan tiếp xúc với nhân dân hàng ngày, hàng giờ, liên quan và ảnh hưởng trực

tiếp đến lợi ích của nhân dân như Đảng ta đã nhận định: "Cơ chế thị trường

và sự hội nhập quốc tế, bên cạnh những tác động tích cực to lớn, cũng đã bộc

lộ mặt trái của nó, ảnh hưởng đến ý thức, tư tưởng, đạo đức, lối sống của nhân dân ta"[3, 11]

Người dân ngày càng lo ngại, băn khoăn mỗi khi có việc phải đến cơ quan chính quyền, họ thường không trực tiếp đến các cơ quan chức năng để đề nghị giải quyết mà thường tìm cách “đi cửa sau”, nhờ cậy người thân quen “bắt mối” với cán bộ, công chức trong các cơ quan đó để giải quyết công việc Đây cũng là con đường mà người dân thường lựa chọn không chỉ khi có việc với chính quyền mà ngay cả khi ốm đau, phải đến bệnh

viện, họ cũng nhờ cậy bác sĩ theo kiểu này Hiện nay, đây là đường đi mang lại hiệu quả công việc cao nhất dù rằng không người dân nào muốn nhưng họ vẫn phải lựa chọn Mức độ phổ biến của hiện tượng này phần nào phản ảnh sự sụt giảm lòng tin của nhân dân vào các cơ quan nhà nước và đến một chừng mực nào đó nó làm đảo lộn các chuẩn mực pháp lý và đạo đức xã hội gây mất

ổn định chính trị, kinh tế - xã hội

“Tham nhũng lớn” ngày càng tăng về số lượng, kéo theo đó là mức độ thiệt hại, thất thoát ngày càng lớn “Tham nhũng nhỏ” diễn ra thường xuyên, trắng trợn hơn Hiện tượng nhũng nhiễu, hạch sách, ăn hối lộ ngày càng phổ biến Những điều này đã và đang làm giảm lòng tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, gây ra sự bất bình của nhân dân Trong những năm gần đây, tình trạng đơn thư khiếu nại, tố cáo kéo dài, gửi vượt cấp, tình trạng khiếu kiện đông người tại các cơ quan trung ương của Đảng và Nhà nước thậm chí trở thành các điểm nóng ở một góc độ nào đó đã thể hiện rõ nét sự bất bình, sự suy giảm lòng tin của nhân dân đối với các cấp chính quyền, đối với một bộ phận cán bộ, công chức nhà nước

1.1.4 Những đặc điểm của tệ tham nhũng trong giai đoạn hiện nay

ở Việt nam

Bên cạnh những mặt tích cực thì nền kinh tế thị trường luôn có những tác động tiêu cực phát sinh từ những khuyết tật của cơ chế kinh tế này, ở Việt nam những năm qua những tác động tiêu cực này đã bộc lộ rõ ràng và sâu sắc Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của quyền lực công cộng và sự ra đời của các

tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế… Các hành vi tham nhũng đã diễn ra trên diện rộng, ngày càng đa dạng, phức tạp và tinh vi Mục tiêu lợi nhuận tác động đến mọi quan hệ trong xã hội đã làm nảy sinh các tệ nạn lừa đảo, trốn thuế, tham nhũng… đó là những tệ nạn

của kinh tế thị trường Có thể khái quát tệ tham nhũng trong giai đoạn hiện

nay qua những đặc điểm sau:

Một là, mức độ tham nhũng ngày càng nghiêm trọng, số lượng ngày càng nhiều Kết quả thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra, xét xử, cho thấy

các vụ tham nhũng được phát hiện hoặc đưa ra xét xử có chiều hướng tăng về quy mô: số lượng tài sản của Nhà nước bị chiếm đoạt, lãng phí, thất thoát ngày càng lớn như: Vụ tham nhũng ở Chi cục hải quan Cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn), Vụ Lã Thị Kim Oanh, Giám đốc Công ty tiếp thị đầu tư nông nghiệp và phát triển nông thôn, số tiền thất thoát hoặc bị tham ô lên đến hơn

70 tỷ đồng; vụ mua bán hạn ngạch xuất khẩu hàng dệt may ở Bộ thương mại

và mới đây nhất là vụ điện kế điện tử giả ở Công ty điện lực Tp Hồ Chí Minh với thiệt hại bước đầu xác định khoảng 170 tỷ đồng[39,17]

v.v Số vụ tham nhũng bị phát hiện ngày càng nhiều, trong các lĩnh vực khác nhau với tính chất và mức độ khác nhau

Hai là, phạm vi tham nhũng ngày càng lan rộng, phổ biến Ngoài các

lĩnh vực kinh tế nhạy cảm, hay xảy ra tham nhũng như đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, quản lý tài chính công, thuế, hải quan,… tham nhũng đã lan sang các lĩnh vực từ trước tới nay rất được coi trọng về đạo lý như giáo dục, y tế, chính sách thương binh, liệt sỹ, các chính sách nhân đạo, phúc lợi

xã hội… Thậm chí, tham nhũng xảy ra ở ngay các cơ quan bảo vệ pháp luật - những cơ quan cầm cân nảy mực, đại diện cho công lý và công bằng xã hội như kiểm sát, xét xử Hiện tượng “chạy án”, “chạy tội” xâm phạm hoạt động

tư pháp, nhiều vụ án lớn số cán bộ, chiến sĩ ngành công an phạm tội lên đến hàng chục người… Tham nhũng không chỉ trong bộ máy công quyền mà đã lan tràn ra cả ngoài các lĩnh vực được xã hội hoá cao Vụ việc đưa nhận hối lộ của các trọng tài và đội bóng Việt Nam đang được các cơ quan điều tra truy

Tham nhũng xảy ra ở nhiều cấp trong bộ máy nhà nước, không chỉ ở cấp trung ương, mà ở địa phương, cấp cơ sở, tệ tham ô, hối lộ, vòi vĩnh, sách nhiễu, tiêu cực cũng ngày một phổ biến Nghiêm trọng hơn, tham nhũng hiện diễn ra ngày một trắng trợn, ngang nhiên Thậm chí, trong tất cả các lĩnh vực,

ở một số cơ quan và một bộ phận cán bộ, công chức, việc tham ô, hối lộ được coi là chuyện đương nhiên, là “luật bất thành văn” Tham nhũng, tiêu cực ở cơ

sở nhìn chung số lượng tài sản chiếm đoạt không lớn nhưng lại có tính phổ biến, diễn ra công khai trắng trợn và đụng chạm đến lợi ích của những người dân thuộc bộ phận có thu nhập thấp nên là một trong những nguyên nhân gây nên những “điểm nóng” trong thời gian qua

Ba là, tính chất tham nhũng ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, thủ đoạn tham nhũng ngày càng tinh vi Tham nhũng ngày càng có tổ chức, liên

quan tới nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều địa phương, thậm chí đã mang đặc tính tội phạm xuyên quốc gia thông qua ký kết hợp đồng thương mại, phê duyệt các dự án đầu tư nước ngoài để nhận tiền, gửi giá, chuyển tiền vào tài khoản mở ở nước ngoài hoặc mua tài sản, bất động sản ở nước ngoài, như vụ buôn lậu xăng dầu dưới hình thức tạm nhập, tái xuất hình thành đường dây khép kín từ Singapo vào Việt Nam sang Campuchia của Công ty TNHH Thành Phát (Tiền Giang), trong đó đối tượng nhận hối lộ cả toà biệt thự, tàu chở dầu trị giá hàng tỷ đồng; vụ 04 sỹ quan quân đội tại thành phố Hồ Chí Minh đã móc nối với người nước ngoài để lắp đặt trái phép 03 trạm thông tin

vệ tinh mặt đất cỡ nhỏ để chuyển lưu lượng điện thoại quốc tế trái phép từ nước ngoài vào Việt Nam, thu lợi bất chính và gây thiệt hại trên 9 triệu USD[39,18]

Tham nhũng hiện nay thường có nhiều đối tượng tham gia, với rất nhiều thủ đoạn tinh vi Đối tượng thực hiện hành vi tham nhũng có cả những

và quản lý, hiểu biết về pháp luật Vì vậy, việc phát hiện, điều tra, xử lý gặp rất nhiều khó khăn

Trong các hành vi tham nhũng, có hành vi khá phổ biến, gọi là "hành vi

gọi điện thoại, viết thư tay can thiệp nhằm mưu lợi cho người thân quen",

trong nhiều trường hợp là lợi dụng chức vụ, quyền hạn tạo điều kiện cho kẻ khác làm ăn để từ đó nhận "lại quả" dưới hình thức quà cáp, hối lộ, nhiều vụ việc tham nhũng gần đây chứng minh hiện tượng phổ biến này Ngoài ra, còn nhiều hành vi tham nhũng khác được che đậy bằng các hình thức tinh vi như: đưa ra các quyết định có tính chất tập thể nhưng chỉ vì lợi ích của một số người liên quan (chẳng hạn quyết định chia đất của Thị uỷ Đồ Sơn, của UBND quận Gò Vấp)

Ngay từ đầu những năm 90, trong Quyết định số 114/TTg của Thủ tướng Chính phủ (ngày 21/11/1992) về những biện pháp cấp bách nhằm ngăn

chặn và bài trừ tệ tham nhũng và buôn lậu, đã nhận định: "Tệ tham nhũng tiếp

tục xảy ra phổ biến, nghiêm trọng và có nhiều dạng tinh vi trong cơ quan, doanh nghiệp nhà nước ở các ngành, các cấp " Hiện nay, tính chất tinh vi

của tham nhũng ngày càng thể hiện rõ qua các vụ án tham nhũng lớn được phát hiện và xử lý trong thời gian gần đây

Bốn là, sự móc nối giữa các phần tử thoái hóa, biến chất trong đội ngũ cán bộ, công chức của Nhà nước với những phần tử tội phạm bên ngoài, giữa khu vực công và khu vực tư đang là vấn đề nhức nhối, có xu hướng phát triển nhanh hết sức nguy hiểm Tình trạng này diễn ra dưới nhiều hình thức khác

nhau Trong lĩnh vực trật tự xã hội, đó là việc bảo kê che chắn cho các hành vi phạm pháp có tổ chức của bọn "xã hội đen", vụ án Khánh trắng, Phúc bồ (Hà Nội), vụ án Năm Cam, rất nhiều cán bộ trong cơ quan bảo vệ pháp luật đã trở thành tay sai đắc lực tiếp tay cho bọn tội phạm ngang nhiên hoành hành

Trong lĩnh vực quản lý doanh nghiệp nhà nước, sự móc nối giữa doanh nhiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân với mục đích chuyển lợi nhuận vào túi tư nhân để dễ dàng cho việc ăn chia và đối phó với cơ quan điều tra Kết quả nghiên cứu các vụ án tham nhũng gần đây cho thấy, nổi lên hiện tượng đằng sau doanh nghiệp nhà nước, thường có các doanh nghiệp tư nhân có

cùng ngành nghề, lĩnh vực hoạt động Đây chính là "sân sau" của cán bộ có chức quyền trong doanh nghiệp nhà nước, các doanh nghiệp "sân sau" này

luôn luôn trúng thầu trong các dự án, hợp đồng thương mại béo bở Những doanh nghiệp này tham dự vào các giao dịch kinh tế giữa hai doanh nghiệp với vai trò xử lý lợi nhuận khi có lãi và "đùn đẩy" thua lỗ khi rủi ro Kết quả

là cán bộ lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước thì giàu lên nhanh chóng còn doanh nghiệp thì thua lỗ triền miên, thậm chí phá sản và tài sản, vốn của Nhà nước bị thiệt hại vô cùng lớn Trong lĩnh vực ngân hàng là việc cho vay sai nguyên tắc, mất khả năng thu hồi Trong lĩnh vực kinh tế là sự móc nối giữa

kẻ buôn lậu và cán bộ thuế, hải quan

Sự tham gia móc nối chặt chẽ giữa khu vực trong và ngoài nhà nước tạo thành chu trình tội phạm khép kín và được hợp pháp hoá rất khó phát hiện

và ngăn chặn Có thể thấy tham nhũng, buôn lậu, lừa đảo và các hành vi vi phạm khác ngoài xã hội có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau là một đặc điểm quan trọng và hết sức đáng lo ngại của tệ tham nhũng trong thời gian gần đây

1.1.5 Tham nhũng và chống tham nhũng ở một số nước trên thế giới

Tham nhũng là căn bệnh đồng hành của giới cầm quyền và luôn xảy ra

ở mọi cơ quan, tổ chức trong lĩnh vực hoạt động kinh tế và quản lý xã hội Tệ tham nhũng xảy ra nhiều ở các cơ quan hành chính và bảo vệ pháp luật, nó diễn ra rộng khắp toàn thế giới, tham nhũng được dự báo là căn bệnh trầm

trọng của thế kỷ XXI mà nhân loại phải đương đầu Những năm gần đây, tình hình tham nhũng diễn ra hết sức phức tạp về quy mô, tính chất, phạm vi rộng, thậm chí còn có sự cấu kết chặt chẽ giữa những kẻ tham nhũng và các băng nhóm tội phạm maphia, hoạt động có tổ chức gắn liền với các vấn đề chính trị, vượt ra khỏi phạm vi một quốc gia Tham nhũng đã ảnh hưởng rất lớn đến tiến trình hoạt động bình thường của hệ thống chính trị và việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Nhà nước, làm xói mòn đạo đức và tinh thần xã hội, đồng thời ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển bình thường của nền kinh tế, gây ra những thất thoát vô cũng to lớn Theo khẳng định của của các

chuyên gia nghiên cứu thì: tham nhũng xảy ra nghiêm trọng nhất ở các nước

đang phát triển và kém phát triển[21, 22]

, nơi mà hệ thống pháp luật còn lỏng

lẻo, các quy trình ra quyết định và hoạch định chính sách còn thiếu dân chủ, thiếu minh bạch, thủ tục hành chính rườm rà, lương công chức thấp Tại các nước này, tham nhũng xảy ra ở nhiều nơi, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực… Đáng lưu ý là, tình trạng tham nhũng tại các nước này đang có xu hướng gia tăng cả

về tính chất và mức độ Ở Trung Quốc, trong năm 2002, cán bộ, công chức tham nhũng khoảng 850 tỷ nhân dân tệ, chiếm 10% GDP và gấp hai lần GDP của nước này trong những năm 1960[21,23] Tài liệu Hội nghị quốc tế chống tham nhũng họp ở Bắc kinh, Trung Quốc năm 1995 đưa ra một thống kê chưa đầy đủ: nạn tham nhũng đã tạo điều kiện cho việc lưu hành hàng giả từ 5% đến 10% tổng giá trị hàng hoá trên thế giới Trong những năm gần đây, số tiền giành để hối lộ đã tăng từ 5% đến 20% giá trị danh nghĩa mỗi dự án đầu

tư Mặc dù nhiều quốc gia vẫn giữ bí mật hoặc không tính được số tiền thiệt hại, nhưng người ta ước tính chung số tiền đó lên tới khoảng 50 tỷ USD Theo báo cáo của Liên hợp quốc, những kẻ buôn vũ khí có thể làm cho một nước

có liên quan thiệt hại đến 4,5 tỷ USD

Tham nhũng xảy ra nhiều ở các cơ quan nhà nước, ngay cả ở các cơ quan bảo vệ pháp luật Theo thống kê của Thư viện Quốc hội Mỹ, tham nhũng ở Hy Lạp tập trung chủ yếu ở cơ quan công tố và cảnh sát chống tội phạm và chống buôn lậu ma tuý Ở Hồng Kông, sự lộng hành của các lực lượng cảnh sát trước đây là căn nguyên dẫn đến tệ tham nhũng phát triển Ở

Ai Cập, tình trạng nghèo nàn, lạc hậu của một đất nước đông dân số, bộ máy nhà nước quan liêu, trong khi đó lại duy trì một lực lượng quân đội quá lớn đã tạo cơ hội cho tham nhũng phát sinh và gắn chặt với hoạt động của các nhân viên nhà nước Ở các nước phát triển, có những vụ tham nhũng lớn xảy ra gây ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế - xã hội, nhất là trong những năm gần đây Các vụ bê bối liên quan đến những công trình xây dựng quốc gia ở Hessen, Bayer Beclin, Cộng Hoà liên bang Đức trong những năm 1994 – 1995, vụ tham nhũng ở Hãng Hàng không Nhật Bản năm 1976, và gần đây là vụ Hãng HuynĐai Hàn Quốc hối lộ quan chức chính phủ để giành được những hợp đồng làm ăn béo bở bị phanh phui Tổng thống Máccốt của Philippin bị lật đổ, tài sản bị sung công vì tội tham nhũng Các Chính phủ ở Italia liên tiếp bị lật

đổ vì những người cầm quyền dính líu đến tham nhũng và maphia[45,24]

Trước thực trạng đó, đấu tranh phòng, chống tham nhũng đã trở thành vấn đề mang tính toàn cầu Mặc dù có những cách tiếp cận khác nhau về tham nhũng nhưng tất cả các nước trên thế giới đều lên án mạnh mẽ tệ tham nhũng, coi tham nhũng là kẻ thù của quá trình phát triển và đều khẳng định quyết tâm chống tham nhũng Nhưng các nước đều hiểu rằng, tham nhũng gắn liền với quyền lực nhà nước, còn nhà nước thì còn tham nhũng, nên các nước đã xác định đây là cuộc đấu tranh lâu dài, có ý nghĩa chiến lược và cần phải giành thắng lợi từng bước Các nước cũng nhận thức rằng, quyết tâm chính trị và đường lối chính trị đúng đắn, phù hợp là nhân tố quyết định đến hiệu quả đấu

tranh chống tham nhũng, mặt khác, đấu tranh chống tham nhũng phải kết hợp với giữ vững ổn định chính trị - xã hội, đảm bảo tính bền vững cho phát triển

Từ thực tế nghiên cứu kinh nghiệm phòng chống tham nhũng của các quốc gia trên thế giới, có thể nhận thấy nổi lên ba vấn đề sau đây:

Một là, muốn đấu tranh chống tham nhũng hiệu quả thì các chính phủ

phải đề ra chủ trương, quan điểm đúng đắn và xây dựng chiến lược chống tham nhũng mạnh mẽ và có hiệu quả Quan trọng nhất là vai trò lãnh đạo, chỉ đạo kiên quyết về đấu tranh chống lại tệ tham nhũng của người đứng đầu Nhà nước hoặc Chính phủ Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hoá hiện nay, Chính phủ Việt nam đã thể hiện quyết tâm đấu tranh chống tham nhũng Quyết tâm này được thể hiện đó là việc gia nhập Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng, tham gia Sáng kiến và kế hoạch hành động chống tham nhũng của Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) và Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), cũng như việc Việt nam đã ban hành các đạo luật cần thiết

để nâng cao hiệu quả cuộc đấu tranh này như: Luật phòng, chống tham nhũng… Tuy nhiên, để cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng tại Việt nam đạt hiệu quả thực sự thì quyết tâm trên là chưa đủ, theo chúng tôi, Chính phủ cần thể hiện quyết tâm thông qua việc đẩy mạnh hoạt động chống tham nhũng trên thực tế Bên cạnh việc ban hành pháp luật nhằm thiết lập một cơ chế phòng ngừa hiệu quả, Chính phủ cần phải đẩy mạnh hoạt động thanh tra, điều tra để truy tố, đưa ra ánh sáng những vụ án tham nhũng lớn, những vụ án liên quan đến các quan chức cao cấp trong chính quyền Chỉ có như vậy, Việt nam mới thay đổi được đánh giá của các chuyên gia quốc tế và cả các chuyên gia trong nước về thực trạng chống tham nhũng ở Việt nam hiện nay là “hô khẩu hiệu”, và đó cũng là cách tốt nhất để thể hiện quyết tâm phòng, chống tham nhũng của Chính phủ Việt nam

Hai là, xây dựng các quy định pháp luật trong đó quy định cụ thể về tội

tham nhũng và khung hình phạt trong Bộ luật hình sự; xây dựng và hoàn thiện

hệ thống pháp luật về phòng, chống tham nhũng của nước mình nhằm đề ra các biện pháp phòng ngừa tham nhũng có hiệu quả và trừng trị nghiêm khắc người có hành vi tham nhũng Ở Việt nam những năm qua, Quốc hội đã ban hành nhiều đạo luật và Chính phủ cũng có những văn bản cần thiết phục vụ cuộc đấu tranh này như: Các quy định điều chỉnh trong khu vực công bao gồm: Luật Ngân sách nhà nước năm 2002; Luật kế toán năm 2003; Luật Hoạt động và giám sát của Quốc hội năm 2003; các Luật bầu cử; Tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Pháp lệnh cán bộ, Công chức; Luật khiếu nại, tố cáo năm 1998 (sửa đổi, bổ sung năm 2004, 2005) Luật đấu thầu năm 2005; Luật Kiểm toán Nhà nước năm 2005; Bộ luật Hình sự năm 1999… Theo đánh giá của các chuyên gia quốc tế Việt nam có hệ thống pháp luật tương đối đồng bộ và điều chỉnh được hầu hết các lĩnh vực liên quan Theo quan điểm của chúng tôi, để những đạo luật này phát huy hiệu quả trên thực tế, chúng ta cần đổi mới cách thức xây dựng luật để các đạo luật sau khi được ban hành cần đi vào thực tiễn ngay lập tức thay vì như hiện nay, mỗi đạo luật được ban hành và thậm chí là có hiệu lực nhưng vẫn không thể thi hành vì chưa có văn bản hướng dẫn của Chính phủ, điều này đã làm giảm hiệu quả thi hành luật Ví dụ như Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005

có hiệu lực kể từ ngày 01/6/2006, thế nhưng cho đến thời điểm hiện nay (tháng 9 năm 2006) các Nghị định hướng dẫn thi hành vẫn đang được xây dựng và chưa hoàn thành để trình chính phủ, vì vậy việc áp dụng những quy định trong Luật phòng, chống tham nhũng sớm nhất cũng phải đến năm 2007 (6 tháng sau khi đạo Luật này có hiệu lực)

Ba là, xây dựng cơ quan chuyên trách về chống tham nhũng và đề cao

vai trò của thanh tra, kiểm tra của các cơ quan chức năng, trao cho các cơ

quan này nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể Các cơ quan này phải lựa chọn những cán bộ, công chức có phẩm chất, bản lĩnh, tính chiến đầu và tính liêm khiết cao, cũng như có năng lực để thực thi nhiệm vụ chống tham nhũng; trao cho

họ những quyền hạn đi đôi với trách nhiệm lớn để đủ sức phát hiện, xử lý các hành vi tham nhũng và tội phạm tham nhũng

Thứ tư, Ở các nước phát triển, tham nhũng chủ yếu xảy ra trong lĩnh

vực kinh tế với các vụ án hối lộ của các công ty, những tập đoàn kinh tế lớn với các công chức chính phủ, tham nhũng trong các cơ quan dịch vụ công hạn chế hơn do pháp luật các nước này khá phát triển và họ xây dựng được một cơ chế phòng ngừa hiệu quả bởi các hình phạt nghiêm khắc với công chức tham nhũng Đây là điểm khá khác biệt giữa tham nhũng tại Việt nam với các nước phát triển Ở Việt nam trong những năm qua, tham nhũng xảy ra ở tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là trong bộ máy hành chính và nó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người dân Do vậy, cuộc chiến chống tham nhũng ở Việt nam

sẽ khó khăn hơn rất nhiều và đòi hỏi phải đẩy mạnh các biện pháp đồng bộ, quyết liệt nhằm loại bỏ tham nhũng ra khỏi bộ máy công quyền, đặc biệt là các cơ quan thực thi chức năng cung cấp dịch vụ công

1.2 Vai trò của công tác thanh tra trong phòng, chống tham nhũng

1 2.1 Vị trí, vai trò, mục đích của công tác Thanh tra đối với quản lý nhà nước

1.2.1.1 Khái niệm thanh tra

Khái niệm “Thanh tra” (tiếng Anh là Inspect) xuất phát từ gốc La tinh (Inspectare) có nghĩa là “nhìn vào bên trong”, chỉ một sự kiểm tra, xem xét từ bên ngoài đối với hoạt động của một đối tượng nhất định Theo Từ điển pháp luật Anh - Việt, thanh tra “là sự kiểm soát, kiểm kê đối với đối tượng bị thanh

làm của địa phương, cơ quan, xí nghiệp” Với nghĩa này, Thanh tra bao hàm nghĩa kiểm soát nhằm: “xem xét và phát hiện ngăn chặn những gì trái với quy định” Trên cơ sở cách tiếp cận như vậy công tác thanh tra có những đặc điểm sau đây:

a) Thanh tra gắn liền với quản lý nhà nước:

Thanh tra là một chức năng, là một giai đoạn của chu trình quản lý nhà nước, thanh tra gắn liền với quản lý nhà nước, “quản lý đồng thời phải có thanh tra, quản lý và thanh tra là một chứ không phải là hai”[49,10]

Trong mối quan hệ giữa quản lý và thanh tra thì quản lý nhà nước giữ vai trò chủ đạo, chi phối hoạt động của thanh tra (đề ra đường lối, chủ trương, quy định thẩm quyền của các cơ quan Thanh tra, sử dụng các kết quả, các thông tin từ phía các cơ quan Thanh tra) Mặt khác, hoạt động chấp hành của quản lý nhà nước thường bao hàm cả sự điều hành, cho nên trong quá trình thực hiện các văn bản pháp luật đòi hỏi phải có sự kiểm tra nghiêm ngặt của các cơ quan có thẩm quyền

b) Thanh tra luôn mang tính quyền lực nhà nước:

Tính quyền lực nhà nước của hoạt động thanh tra có mối liên hệ chặt chẽ với tính quyền uy - phục tùng của quản lý nhà nước Là một chức năng của quản lý nhà nước, thanh tra phải thể hiện như một tác động tích cực nhằm thực hiện quyền lực của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý Khi nhấn mạnh tính quyền lực của các tổ chức Thanh tra, Lênin nói: “Thanh tra thiếu quyền lực là thanh tra suông”

Có thể nói, thanh tra là một hoạt động luôn luôn mang tính quyền lực nhà nước Chủ thể tiến hành thanh tra luôn luôn là cơ quan nhà nước Thanh tra (với tư cách là một danh từ chỉ cơ quan có chức năng này) luôn luôn áp

và nó nhân danh Nhà nước khi áp dụng quyền năng đó Nói cách khác, thanh tra là sản phẩm của Nhà nước Thanh tra chỉ xuất hiện từ khi Nhà nước ra đời trong lịch sử và nó cũng sẽ tiêu vong cùng với sự tiêu vong của Nhà nước

Tính quyền lực nhà nước của hoạt động thanh tra thể hiện ở chỗ các cơ quan Thanh tra nhà nước đều có quyền hạn được xác định và khả năng thực hiện những quyền hạn đó:

- Kiến nghị với người ra quyết định thanh tra áp dụng các biện pháp theo thẩm quyền để bảo đảm thực hiện nhiệm vụ của Đoàn thanh tra;

- Yêu cầu đối tượng thanh tra cung cấp thông tin, tài liệu, báo cáo bằng văn bản, giải trình về những vấn đề liên quan đến nội dung thanh tra; khi cần thiết có thể tiến hành kiểm kê tài sản của đối tượng thanh tra liên quan đến nội dung thanh tra;

- Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thông tin, tài liệu liên quan đến nội dung thanh tra cung cấp thông tin, tài liệu đó;

- Yêu cầu người có thẩm quyền tạm giữ tiền, đồ vật, giấy phép được cấp hoặc sử dụng trái pháp luật khi xét thấy cần ngăn chặn ngay việc vi phạm pháp luật hoặc để xác minh tình tiết làm chứng cứ cho việc kết luận, xử lý;

- Quyết định niêm phong tài liệu của đối tượng thanh tra khi có căn cứ cho rằng có vi phạm pháp luật;

- Tạm đình chỉ hoặc kiến nghị người có thẩm quyền đình chỉ việc làm khi xét thấy việc làm đó gây thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân;

- Kiến nghị người có thẩm quyền tạm đình chỉ việc thi hành quyết định

kỷ luật, thuyên chuyển công tác, cho nghỉ hưu đối với người đang công tác

với cơ quan thanh tra hoặc đang là đối tượng thanh tra nếu xét thấy việc thi hành quyết định đó gây trở ngại cho việc thanh tra (Điều 39 Luật Thanh tra)

Từ những phân tích nêu trên có thể khái quát khái niệm thanh tra như sau:

“Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, là hoạt

động kiểm tra, xem xét việc làm của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân; thường được thực hiện bởi một cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, nhằm kết luận đúng, sai, đánh giá ưu, khuyết điểm, phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa, xử lý các vi phạm, góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, các quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân”[49,32]

tổ chức, hoạt động của các cơ quan thanh tra nói riêng

Vị trí, vai trò quan trọng của công tác thanh tra được thể hiện trong

nhiều bài viết, bài nói, chỉ thị của Hồ Chủ tịch Tại Hội nghị tổng kết thanh tra toàn miền Bắc tháng 4 năm 1957, Hồ Chủ tịch căn dặn “cán bộ thanh tra giúp trên hiểu biết tình hình địa phương và cấp dưới, đồng thời cũng giúp cho các cấp địa phương kịp thời sửa chữa, uốn nắn nếu làm sai, hoặc làm chậm Cho nên trách nhiệm của công tác thanh tra là quan trọng”[30,36]

Công tác thanh tra là một biện pháp quan trọng trong việc ngăn ngừa, phát hiện và xử lý những hành vi vi phạm pháp luật Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, quản lý mà thiếu sự kiểm tra, thanh tra thì sẽ dẫn đến bệnh quan liêu, tham ô, lãng phí và chỉ có tăng cường kiểm tra, kiểm soát thì mới chống được các tệ nạn này Người nói “muốn chống bệnh quan liêu, bệnh bàn giấy; muốn biết các nghị quyết có được thi hành không, thi hành có đúng không; muốn biết ai ra sức làm, ai làm cho qua chuyện, chỉ có một cách là khéo kiểm soát”[25, 287]

Thông qua công tác thanh tra, kiểm tra mới biết chủ trương, nghị quyết của Đảng, cơ chế, chính sách của Nhà nước đi vào cuộc sống ra sao? Có được thực hiện đầy đủ hay không? Cũng qua việc thường xuyên thanh tra, kiểm tra mà các nhà lãnh đạo, quản lý

có được những thông tin phản hồi từ thực tế cuộc sống, đó là những dữ liệu quan trọng để đề ra những chủ trương, chính sách sát hợp với đòi hỏi của thực tiễn

“Thanh tra là tai mắt của trên, là người bạn của dưới” đây là quan

điểm có ý nghĩa chỉ đạo thực tiễn rất sâu sắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ

vị trí và vai trò đặc biệt của thanh tra trong hoạt động của nhà nước và đời

sống xã hội “Thanh tra là tai mắt của trên” nghĩa là một bộ phận cấu thành

hữu cơ của quản lý nhà nước, là phương tiện nhận thức của quá trình quản lý nhà nước, giữa chúng không có khoảng cách Thông qua kiểm tra, thanh tra giúp cho người lãnh đạo, quản lý cấp trên thấy được những yếu kém, thiếu sót, những điểm chưa phù hợp, thiếu đồng bộ của đường lối chính sách, của

hệ thống pháp luật, đánh giá được năng lực, trách nhiệm điều hành và quản lý của người lãnh đạo, quản lý cấp dưới, đánh giá một cách đầy đủ, đúng đắn nơi nào, cá nhân nào làm tốt hoặc làm chưa tốt để biểu dương, uốn nắm kịp thời Bên cạnh đó, thanh tra chính là người bạn giúp người lãnh đạo quản lý cấp dưới nhìn thấy, biết được, phát hiện và chỉ cho họ thấy được những việc họ

làm đúng, làm tốt để tiếp tục phát huy, những việc làm sai, làm không đầy đủ, làm thiếu trách nhiệm để họ khắc phục sửa chữa nâng cao năng lực và trách nhiệm Như vậy, thanh tra chính là người bạn, người giúp đỡ nhà lãnh đạo quản lý cấp dưới trong quá trình thực thi nhiệm vụ quản lý nhà nước, là

“người bạn của dưới”

1.2.1.3 Vị trí, vai trò và mục đích thanh tra trong giai đoạn hiện nay ở Việt nam

Trong giai đoạn đổi mới xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay, để nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức thanh tra nói chung và thanh tra chống tham nhũng nói riêng, đòi hỏi phải xác định đúng vai trò, vị trí của công tác thanh tra

a) Vị trí, vai trò của công tác thanh tra

Từ khi thành lập đến nay, các tổ chức Thanh tra nhà nước luôn luôn được xác định là cơ quan, là bộ phận của bộ máy hành chính nhà nước, của Chính phủ, có chức năng kiểm soát các cơ quan hành chính nhà nước và cán

bộ, công chức nhà nước Toàn bộ các văn bản pháp luật từ trước đến nay có

đề cập đến vị trí của tổ chức Thanh tra đều xác định các tổ chức Thanh tra nhà nước là cơ quan nằm trong các cơ quan hành chính nhà nước, thuộc hệ thống

hành pháp Khoản 2 Điều 10 Luật Thanh tra tiếp tục khẳng định: “Cơ quan

thanh tra nhà nước chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước cùng cấp”

- Thanh tra là nội dung không thể thiếu của quản lý nhà nước, là một giai đoạn trong chu trình quản lý, có vai trò kiểm định, đánh giá hiệu quả của quản lý nhà nước Thanh tra có sứ mạng đề xuất các kiến nghị nhằm khắc phục kịp thời những sơ hở yếu kém, những biện pháp đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý, sửa đổi cơ chế, chính sách nhằm quản lý tốt hơn, hiệu quả