Tham nhũng và vấn đề phòng, chống tham nhũng trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay

“ Nhận rõ sự tác hại nguy hiểm của tệ tham nhũng, Đại hội đại biểu lần thứ VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận định: “nạn tham nhũng đang là một nguy cơ trực tiếp quan hệ đến sự sống

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ

HÀ NỘI – NĂM 2008

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU……… 1

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THAM NHŨNG 1.1 Khái niệm ………5

1.1.1 Khái nhiệm về tham nhũng ……… 5

1.1.2 Tham nhũng nhìn từ góc độ văn hóa ……… 8

1.1.2.1.Văn hóa và sự cần thiết phải tiếp cận vấn đề tham nhũng từ góc độ văn hóa……….……… ……8

1.1.2.2 Đặc trưng, nguồn gốc và hậu quả của tham nhũng – nhìn từ góc độ văn hóa………9

1.1.2.3 Vấn đề phòng, chống tham nhũng – nhìn từ góc độ văn hóa ……… 12

1.1.3 Pháp luật chống tham nhũng thời kỳ phong kiến……… ….12

1.1.3.1 Thời kỳ nhà Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần………… ………… …12

1.1.3.2 Thời kỳ Hậu Lê……… 13

1.1.3.3 Thời kỳ nhà Nguyễn………13

1.1.4 Các dấu hiệu đặc trưng, nguồn gốc và hậu quả của hành vi tham nhũng-Nhìn từ góc độ pháp luật……….… 14

1.1.4.1 Các dấu hiệu đặc trưng của tham nhũng……… 14

1.1.4.2 Nguồn gốc của tham nhũng……….16

1.1.4.3 Nguyên nhân của tham nhũng……….….17

1.2 Thực trạng, nguyên nhân và tác hại của tệ tham nhũng tại Việt Nam… 17

1.2.1 Thực trạng tham nhũng ở nước ta hiện nay………17

1.2.1.1 Thực trạng tham nhũng và những khó khăn trong việc đánh giá thực trạng tham nhũng hiện nay……… ….17

1.2.1.2 Đánh giá chung tình hình tham nhũng từ góc độ kinh tế - xã hội và

pháp luật………18

1.2.1.3 Tình hình tham nhũng ở một số lĩnh vực cụ thể ……….……27

1.2.1.4 Đối tượng tham nhũng……… …… 32

1.2.2 Nguyên nhân của tình trạng tham nhũng………33

1.2.2.1 Nguyên nhân khách quan……….…33

1.2.2.2 Nguyên nhân chủ quan……… … 35

1.2.3 Tác hại của nạn tham nhũng đối với công cuộc phát triển KT-XH … 42

1.2.3.1 Tham nhũng gây thiệt hại lớn về tài sản của Nhà nước, của tập thể và của nhân dân……….42

1.2.3.2 Tham nhũng cản trở sự nghiệp đổi mới đất nước…… ………43

1.2.3.3 Tham nhũng làm thay đổi, đảo lộn những giá trị đạo đức xã hội, làm vẩn đục những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc……… …44

1.2.3.4 Tham nhũng làm tha hóa đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước ……45

1.2.3.5 Tham nhũng xói mòn lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, đối với sự nghiệp xây dựng đất nước, tiến lên CNXH……….…45

1.3 Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về phòng, chống tham nhũng … 46

1.3.1 Tư tưởng của Hồ Chí Minh về phòng, chống tham nhũng…… …… 46

1.3.1.1 Quan điểm, tư tưởng của Hồ Chủ Tịch về tham nhũng……… ……46

1.3.1.2 Quan điểm, tư tưởng của Hồ Chủ Tịch về chống tham nhũng… 50

1.3.2 Chủ trương của Đảng và Nhà nước về chống tham nhũng…….………54

1.3.3 Quan điểm của Đảng trong chỉ đạo chống tham nhũng………… ……55

1.3.3.1 Đấu tranh chống tham nhũng phải gắn chặt với đổi mới kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống của nhân dân, giữ vững ổn định chính trị, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân………55

1.3.3.2 Đấu tranh chống tham nhũng phải gắn liền và phục vụ cho đổi mới hệ thống chính trị, xây dựng Đảng và kiện toàn, tăng cường đoàn kết nội bộ….56

1.3.3.3 Chống tham nhũng phải gắn liền với chống quan liêu, lãng phí …57

1.3.3.4 Đấu tranh chống tham nhũng phải kết hợp giữa xây, phòng và chống Vừa tích cực phòng ngừa, vừa xử lý nghiêm mọi hành vi tham nhũng………58

1.3.3.5 Đấu tranh chống tham nhũng một cách chủ động, phối hợp chặt chẽ mọi lực lượng đấu tranh chống tham nhũng, thực hiện đấu tranh chống tham nhũng ở mọi cấp, mọi ngành……….…59

1.4 Kinh nghiệm quốc tế về phòng, chống tham nhũng ……… ….….59

1.4.1 Các biện pháp phòng, chống tham nhũng của các nước trên thế giới…59 1.4.1.1 Công tác giáo dục con người……… …59

1.4.1.2 Thực hiện nguyên tắc công khai, minh bạch……… ……60

1.4.1.3 Phòng ngừa xung đột lợi ích……… ……….60

1.4.1.4 Quy định về việc kê khai tài sản của công chức…… ……… 61

1.4.1.5 Trả lương cao cho công chức……… ………61

1.4.2 Pháp luật về phòng chống tham nhũng của các nước trên thế giới….…61 1.4.2.1 Quy định rõ tội danh và khung hình phạt đối với các tội danh về tham nhũng……….…61

1.4.2.2 Ban hành Luật Chống tham nhũng và các văn bản pháp luật phục vụ cho việc phòng, ngừa phát hiện và xử lý tham nhũng……… …62

1.4.3 Mô hình tổ chức cơ quan chống tham nhũng các nước… ……… …64

Chương 2.THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT PHÒNG CHỐNG THAM NHŨNG Ở NƯỚC TA VÀ NHỮNG YÊU CẦU ĐẶT RA TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NNPQ 2.1 Sơ lược lịch sử pháp luật phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam qua các thời kỳ……….… …65

2.1.1 Pháp luật chống tham nhũng từ sau cách mạng tháng 8-1945đến nay 65 2.1.1.1 Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp…… ……… …65 2.1.1.2 Thời kỳ kháng chiến chiến chống Mỹ cho đến trước khi có Pháp lệnh chống tham nhũng năm 1998……….……….……… 65 2.1.1.3 Thời kỳ từ khi có Pháp lệnh chống tham nhũng 1998 đến nay …66 2.2 Hệ thống hóa văn bản pháp luật phòng, chống tham nhũng ……… ….67 2.2.1 Pháp luật phòng, chống tham nhũng trước khi có Luật phòng, chống tham nhũng…… ………67 2.2.2.Hệ thống pháp luật hiện hành về phòng chống tham nhũng………68 2.2.3 Các hành vi và tội tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện hành.69 2.2.4 Các biện pháp phòng ngừa và phát hiện tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện hành……… ……71 2.2.4.1 Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng theo quy định của pháp luật.71 2.2.4.2 Các biện pháp phát hiện tham nhũng theo quy định của pháp luật….73 2.2.5 Các quy định của pháp luật liên quan đến xử lý tham nhũng……….…76 2.2.5.1 Xử lý người có hành vi tham nhũng và các hành vi vi phạm pháp luật khác……… 77 2.2.5.2 Xử lý tài sản tham nhũng ………78 2.3 Xây dựng hệ thống pháp luật phòng, chống tham nhũng với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền……….78 2.3.1 Những tiêu chuẩn cơ bản của một nhà nước pháp quyền……… 79 2.3.1.1 Nhà nước pháp quyền dựa trên nền tảng của chủ nghĩa lập hiến… 79 2.3.1.2 Pháp luật giữ vị trí chi phối và có hiệu lực pháp lý tối thượng trong xã hội, Nhà nước cũng phải chịu sự ràng buộc của pháp luật……… …….……80 2.3.1.3 Bảo đảm nguyên tắc phân quyền và yêu cầu về sự độc lập của tư

pháp……….……… 82 2.3.1.4 Pháp luật phải được áp dụng công bằng, nhất quán, phải đảm bảo tính công khai, sự minh bạch, dễ tiếp cận, áp dụng kịp thời………83 2.3.1.5 Tôn trọng và bảo vệ quyền công dân và quyền con người… … …84 2.3.2 Những yêu cầu đặt ra đối với quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

XHCN Việt Nam và vấn đề đấu tranh chống tham nhũng……… 87

2.3.2.1 Những yêu cầu chung……… …… ……….87 2.3.2.2 Các yêu cầu về nguyên tắc của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta - cơ sở của việc xác định giải pháp phòng, chống tham nhũng… …89 2.3.2.3 Giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước là điều kiện cần thiết để phòng, chống tham nhũng trong một nhà nước pháp quyền……… ……….102 2.3.2.4 Giám sát của xã hội dân sự đối với các hoạt động của bộ máy nhà nước và cán bộ, công chức là một yếu tố quan trọng góp phần đấu tranh chống tham nhũng……….…….108

Chương 3 CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT PHÒNG CHỐNG

THAM NHŨNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

3.1 Mục tiêu, quan điểm phòng, chống tham nhũng…… … ……….112 3.1.1 Mục tiêu……… …….…112 3.1.2 Quan điểm và những định hướng lớn trong phòng chống tham nhũng113 3.2 Các giải pháp nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng……….… 113 3.2.1 Những giải pháp quản lý kinh tế xã hội……… ……….………115 3.2.2.1 Thực hiện nghiêm các quy định về quản lý và sử dụng đất đai… 116 3.2.1.2 Chấn chỉnh công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bản và hoạt động mua sắm công……….…117 3.2.1.3 Đẩy mạnh cải cách nền tài chính công, kiểm soát tốt hơn nữa công tác thu, chi ngân sách………119

3.2.1.4 Đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước; tăng cường quản lý vốn và tài sản Nhà nước tại doanh nghiệp……… …… 122 3.2.2 Những giải pháp về chính trị tư tưởng……… ……123 3.2.3 Những giải pháp về tổ chức, cán bộ và quản lý………….……… …125 3.2.3.1 Sửa đổi bổ sung các quy định về công tác cán bộ, đảm bảo công khai dân chủ………125 3.2.3.2 Tăng cường minh bạch tài sản thu thập của cán bộ, công chức, đề cao tính tự giác và trách nhiệm của cán bộ đảng viên nhất là những người có chức danh lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan đảng, nhà nước, tổ chức chính trị xã hội……… ……….127 3.2.3.3 Xử lý trách nhiệm của người đứng đầu khi để xảy ra tham nhũng trong

cơ quan, tổ chức hoặc ngành lĩnh vực, địa phương mà mình phụ trách…….129 3.2.3.4 Cải cách chế độ tiền lương nhằm phòng ngừa tham nhũng… ……130 3.2.4 Những giải pháp về kiểm tra, giám sát hoạt động công quyền… … 132 3.2.4.1 Các giải pháp nhằm tăng cường kiểm soát hoạt động công vụ của cơ quan, tổ chức và kiểm soát cán bộ công chức……….……133 3.2.4.2 Xây dựng và bảo đảm thực hiện qui tắc ứng xử của cán bộ công chức……….136 3.2.5 Những giải pháp về nâng cao nhận thức và phát huy vai trò của xã hội dân sự……… ………139 3.2.5.1 Các giải pháp tăng cường giáo dục đạo đức, nâng cao nhận thức của xã hội đối với tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng……… ….….140 3.2.5.2 Phát huy vai trò của xã hội công dân trong đấu tranh chống tham nhũng….……… ………142 KẾT LUẬN ………146 TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… … 148

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tham nhũng là căn bệnh nguy hiểm của Nhà nước, của xã hội nó hiện diện ở mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội nó tồn tại và phát triển không ngừng, hàng ngày hàng giờ len lỏi vào mọi mặt của đời sống, nó làm phương hại đến lợi ích của hầu hết công dân, cản trở sự phát triển bền vững của Nhà nước, nguy hiểm hơn nó có thể làm sụp đổ cả một chế độ Không chỉ đối với Việt Nam mà đối với các nước trên thế giới, tham nhũng luôn là mối đe dọa đối với sự phát triển của kinh tế - xã hội làm suy giảm lòng tin của nhân dân vào chính quyền vào pháp luật “

Nhận rõ sự tác hại nguy hiểm của tệ tham nhũng, Đại hội đại biểu lần thứ VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận định: “nạn tham nhũng đang

là một nguy cơ trực tiếp quan hệ đến sự sống còn của hệ thống chính trị” bên cạnh đó cũng xác định rõ nhiệm vụ “phải tiến hành đấu tranh kiên quyết, thường xuyên và có hiệu quả chống nạn tham nhũng trong bộ máy nhà nước, trong các ngành, các cấp từ trung ương đến cơ sở” Trong nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng tiếp tục khẳng định: “Nạn tham nhũng diễn ra nghiêm trọng, kéo dài, gây bất bình trong nhân dân và là một nguy cơ lớn đe dọa sự sống còn của chế độ ta” Qua thực tiễn đấu tranh chống tệ tham nhũng tại nghị quyết của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã chỉ rõ:

“Tích cực phòng ngừa và kiên quyết chống tham nhũng lãng phí là đòi hỏi bức xúc của xã hội, là quyết tâm chính trị của Đảng ta, nhằm xây dựng một

bộ máy lãnh đạo và quản lý trong sạch, vững mạnh, khắc phục một trong những nguy cơ lớn đe dọa sự sống còn của chế độ ta”

Khi nghiên cứu vấn đề tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng một vấn đề dễ nhận thấy đó là liên quan đến quá trình vận hành của bộ máy nhà nước Một bộ máy nhà nước vững mạnh, được tổ chức chặt chẽ, hợp lý sẽ ít

cơ hội để tham nhũng phát triển Một nhà nước mạnh khi nó được tổ chức một cách hợp lý dựa trên nguyên tắc phân công quyền lực rõ ràng, hợp lý

giữa quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp Đó cũng chính là một đặc điểm, yêu cầu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền

Như vậy, vấn đề phòng chống tham nhũng có mối liên hệ chặt chẽ với vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay Đây là hai vấn đề lớn, nhiệm vụ trọng tâm, cấp thiết trong công cuộc xây dựng nhà nước trong sạch, vững mạnh một nhà nước của dân, do dân, vì dân

Chính vì vậy tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Tham nhũng và vấn đề phòng,

chống tham nhũng trong điều kiện kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay” nhằm góp phần nghiên cứu về vấn đề nêu trên ở nước ta

hiện nay

2 Mục đích của đề tài

Nêu ra vấn đề mối quan hệ giữa pháp luật phòng chống tham nhũng trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền tìm ra những phương hướng hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa tạo ra bộ máy nhà nước vững mạnh để loại trừ tận gốc nạn tham nhũng

Với mục đích đó, nhiệm vụ chính của luận văn là:

Khái niệm, nhận diện hành vi tham nhũng từ góc độ văn hóa và góc độ pháp luật Pháp luật về phòng chống tham nhũng qua các thời kỳ

Phân tích những quan tư tưởng, điểm của chủ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và của Nhà nước về phòng, chống tham nhũng Đặt cuộc chiến chống tham nhũng trong mối quan hệ với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền từ đó rút ra mối quan hệ biện chứng giữa hai vấn đề mà Đảng và Nhà nước ta đang nỗ lực xây dựng và hoàn thiện

Đưa ra một số kiến nghị về các giải pháp phòng, chống tham nhũng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay phù hợp với tình hình chính trị, kinh tế và xã hội ta trong giai đoạn phát triển hiện nay

3 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, phương pháp nghiên cứu cơ bản mà luận văn sử dụng là phương pháp tổng hợp, thống kê, nghiên cứu và phân tích các văn

kiện của Đảng, pháp luật của Nhà nước ta để làm rõ những quan điểm điểm của Đảng trong việc phòng, chống tham nhũng đặt nó trong mối quan hệ với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền

Luận văn cũng sử dụng các tác phẩm, bài viết, nói chuyện của Chủ Tịch

Hồ Chí Minh các công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả trong và ngoài nước về phòng, chống tham nhũng

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp logic và phương pháp so sánh để làm sáng tỏ một số vấn

đề, nội dung của Luận văn

4 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong những năm gần đây, nhiều văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước, nhiều bài viết, phát biểu của đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước tại các diễn đàn, hội nghị đã thể hiện quan điểm về nạn tham nhũng và vấn đề phòng chống tham nhũng cũng như vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền Đây là định hướng cơ bản và quan trọng để xây dựng một bộ máy nhà nước khoa học, hợp lý để đẩy lùi, tiến tới loại trừ nạn tham nhũng ra khỏi đời sống

xã hội

Trên thực tế hiện nay cũng đã có không ít những công trình khoa học, bài viết liên quan đến vấn đề này song mỗi công trình, mỗi bài viết đề cập ở những khía cạnh khác nhau Bên cạnh đó cũng có thể thấy mỗi một giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội khác nhau thì mục tiêu, biện pháp … để phòng, chống tham nhũng cũng có những điểm khác biệt nhất định Một số công trình nghiên cứu đề cập vấn đề tham nhũng và các biện pháp phòng, chống tham nhũng như: Một số vấn đề cơ bản về phòng ngừa và chống tham nhũng, NXB Tư pháp năm 2004; Một số vấn đề về tệ nạn tham nhũng và những nội dung cơ bản của Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 NXB Chính trị Quốc gia nam 2006; Tệ quan liêu, lãng phí và một số giải pháp phòng, chống NXB Chính trị Quốc gia nam 2006; Tham nhũng nhận diện từ các khía cạnh pháp lý và cơ sở pháp lý mới GS,TS Đào Trí Úc Viện trưởng Viện Nhà nước

và pháp luật Tạp chí Cộng sản số 2 -1997; Tăng cường công tác kiểm tra của Đảng góp phần ngăn chặn và đẩy lùi tham nhũng GS.TS.Nguyễn Thị Doan

Ủy viên Trung ương Đảng, Phó chủ nhiệm Ủy ban kiểm tra Trung ương Đảng Tạp chí Cộng sản số 12 - 2002.; Kiên quyết đấu tranh chống bệnh quan liêu và đẩy lùi nạn tham nhũng trong Bộ máy Đảng, Nhà nước ta Võ Chí Công nguyên ủy viên Bộ Chính trị Tạp chí Cộng sản số 16- 2002; Tiếp tục thực hiện có hiệu quả cuộc vận động xây dựng, chỉnh đốn Đảng gắn liền với cải cách hành chính nhà nước, đẩy lùi một bước tình trạng tham nhũng, lãng phí, tệ nạn xã hội Bài phát biểu của Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh bế mạc Hội nghị lần thứ 4 BCH Trưng ương Đảng khóa IX.Tạp chí Cộng sản số

23 – 2001; Một số nguyên nhân trực tiếp của tệ tham nhũng Tạ Xuân Đại Phó trưởng Ban tổ chức Trung ương Đảng Tạp chí Xây dựng Đảng số 9 – 2003; Chống tham nhũng – thước đo phẩm chất người cán bộ, đảng viên; Quách Lê Thanh ủy viên trưng ương Đảng – Tổng thanh tra Nhà nước; Phòng, chống tham nhũng trong tình hình hiện nay, Tiến sỹ Nguyễn Minh Đoan Đại học Luật Hà Nội Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 2 – 2004…

5 Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung của Luận văn gồm có 3 chương được bố cục như sau:

Chương 1 Một số vấn đề về tham nhũng

Chương 2 Pháp luật về phòng chống tham nhũng trong điều kiện xây

dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Chương 3 Các giải pháp hoàn thiện pháp luật phòng, chống tham nhũng

ở nước ta hiện nay

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THAM NHŨNG

1.1 Khái niệm

1.1.1 Khái nhiệm về tham nhũng

Tham nhũng là một khái niệm không mới, nó gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước Xét về mặt lý luận thì không thể có nạn tham nhũng tách dời khỏi bộ máy nhà nước, khỏi bộ máy cai trị, quản lý Tham nhũng được xem như là căn bệnh đồng hành đặc trưng của mọi nhà nước, nó được xem như khuyết tật bẩm sinh của quyền lực, là căn bệnh khó thể tránh khỏi của các chế độ Hình thức, tính chất, mức độ và phương thức tham nhũng khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội

Tham nhũng là hiện tượng mà không ai có thể phủ nhận về sự tồn tại cũng như tác hại của nó đối với nhà nước, đối với xã hội Tuy nhiên khi nghiên cứu về vấn đề tham nhũng vẫn chưa có một định nghĩa chung nhất và

cụ thể về tham nhũng Những hình thức, hành vi tham nhũng phụ thuộc vào tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi quốc gia cũng như sự phát triển của

nó ở từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử khác nhau Sau đây xin nêu ra một số khái niệm về tham nhũng ở một số nước trên thế giới

Tại Đức, theo từ điển bách khoa của Đức thì “tham nhũng là hiện tượng

mất phẩm chất, hối lộ, đút lót, thường xảy ra đối với công chức có quyền hành”

Tại Áo: tham nhũng là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóc lột

Tại Thụy sỹ, theo từ điển bách khoa của Thụy sỹ thì “tham nhũng là hậu

quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp có trách nhiệm trong bộ máy nhà nước Đó là hành vi vi phạm để phục vụ lợi ích cá nhân” Cũng tại Thụy sỹ, người ta chia tham nhũng thành tham nhũng lớn và tham nhũng nhỏ.Tham nhũng lớn thường xuất phát từ các chính sách, quyết định quan

trọng của cơ quan nhà nước trong việc sử dụng công quỹ nhà nước, những loại tham nhũng này về số lượng không nhiều nhưng thường gây thiệt hại lớn

về kinh tế Tham nhũng nhỏ là những hành vi của công chức có chức vụ không cao trong bộ máy chính quyền với lợi ích thu được không lớn Tuy tác hại của nó không lớn về mặt kinh tế nhưng xét về số lượng thì nó xảy ra khá phổ biến, thường xuyên ảnh hưởng trực tiếp đến mọi tầng lớp dân cư từ đó làm méo mó, mất lòng tin của nhân dân vào cơ quan nhà nước, vào chế độ

Tổ chức Minh bạch quốc tế (IE) một tổ chức phi chính phủ đi tiên phong trong công cuộc phòng chống tham nhũng trên toàn cầu định nghĩa “tham nhũng là bao gồm hành vi vi phạm của công chức trong khu vực công, dù là chính trị gia hay công chức dân sự, trong đó họ làm giàu một cách không đúng đắn hoặc bất hợp pháp cho bản thân hay cho người thân của mình bằng cách lạm dụng quyền lực công đã giao cho họ” Theo Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) “tham nhũng là sự lạm dụng chức vụ công hoặc tư để tư lợi”

Tham nhũng là một thuật ngữ rất quen thuộc thường được đề cập đến trên các phương tiện thông tin đại chúng và được sử dụng rộng rãi trong nhân dân nhưng vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau về tham nhũng Theo từ điển tiếng việt, “tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân để lấy của” hoặc theo tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) thì tham nhũng được định nghĩa đơn giản, theo một phạm vi hẹp, đó là “sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng”v.v Tuy có nhiều khái niệm khác nhau, tuy nhiên nhìn chung có hai loại khái niệm phổ biến nhất về tham nhũng như sau:

Theo nghĩa rộng: bao gồm mọi hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ,

quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi Chủ thể của hành vi tham nhũng có thể là cán bộ, công chức, viên chức hoặc người khác thuộc khu vực nhà nước (cơ quan nhà nước, công ty nhà nước, tổ chức

chính trị…) nhưng không phải là cán bộ, công chức, viên chức; chủ thể của hành vi tham nhũng có thể là người thuộc khu vực tư nhân

Theo nghĩa hẹp: và cũng là theo khái niệm của pháp luật Việt Nam được

quy định (Luật phòng, chống tham nhũng), thì tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi; người có chức vụ, quyền hạn ở những người trong khu vực nhà nước, tức là

ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị trong hệ thống chính trị hay nói cách khác là cơ quan, tổ chức đơn vị, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, tài sản của Nhà nước

Việc phân loại như vậy là nhằm đảm bảo cho cuộc đấu tranh chống tham nhũng trong một giai đoạn nhất định tập trung vào nhứng hành vi tham nhũng xảy ra phổ biến nhất, bảo đảm tính trọng tâm, trọng điểm, góp phần nâng cao hiệu quả trong đấu tranh chống tham nhũng Đồng thời, việc giới hạn như vậy cũng nhằm đảm bảo để các biện pháp phòng, chống tham nhũng như kê khai tài sản, công khai, minh bạch… chỉ áp dụng đối với các đối tượng công chức khu vực nhà nước, chứ không áp dụng đối với các đối tượng khác thuộc khu vực ngoài nhà nước Nhất là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài vì việc áp dụng các biện pháp trên có thể xâm phạm tới quyền tài sản của công dân, quyền bí mật trong kinh doanh, quyền cạnh tranh…dẫn đến hạn chế các nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Đối với khu vực kinh tế ngoài nhà nước, khi có vụ việc xảy ra thì đã có đủ pháp luật để điều chỉnh như Bộ luật hình sự về một số tội xâm phạm về sở hữu Bên cạnh đó, cũng có trường hợp người có chức vụ, quyền hạn trong các tổ chức, doanh nghiệp thuộc khu vực ngoài nhà nước câu kết, móc nối với những người thoái hóa, biến chất trong khu vực nhà nước hoặc lợi dụng ảnh hưởng của những người này để trục lợi; nhưng trong những trường hợp đó,

họ đã trở thành đồng phạm khi những người có hành vi tham nhũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự Do vậy, Luật phòng, chống tham nhũng đã không mở rộng khái niệm này

Tuy nhiên cũng phải thấy rằng, cùng với việc nước ta trở thành thành viên chính thức của WTO từ tháng 11 năm 2006 và cùng với sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu, nhất là trong quá trình sản xuất kinh doanh, các quan niệm về “khu vực công” và “khu vực tư” ngày càng trở nên khó phân biệt Thêm vào đó việc xã hội hóa một số ngành, việc chuyển giao một số công việc trước kia thuộc về nhà nước cho các khu vực không phải của nhà nước, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước… đã khiến cho quan niệm về

“công” và “tư” lại càng trở nên khó xác định Xét cho cùng thì tham nhũng là

sử dụng quyền lực “công” để phục vụ cho lợi ích “tư” nhưng khái niệm

“công” cần phải được mở rộng hơn trước Nếu như trước đây khái niệm “của công” đồng nghĩa với “của nhà nước” thì nay khái niệm này phải được hiểu

là “của chung” Chính vì vậy mà chúng ta cần nghiên cứu và đưa ra một cơ chế phù hợp với yêu cầu mới của cuộc đấu tranh chống tham nhũng Có thể hiện nay vấn đề này còn chưa gay gắt nhưng chắc chắn trong thời gian tới với sự phát triển của nền kinh tế thị trường thì vấn đề chống tham nhũng trong các khu vực ngoài nhà nước sẽ là tất yếu

1.1.2 Tham nhũng nhìn từ góc độ văn hóa

Tham nhũng từ trước đến nay phần nhiều được nghiên cứu với tính cách

là một hiện tượng pháp lý Tuy nhiên trong những năm gần đây, tham nhũng ngày càng có tính chất phổ biến và tràn lan, không chỉ còn là một căn bệnh của bộ máy nhà nước mà đã lây sang cả quan niệm và cung cách ứng xử của của xã hội Chính vì vậy nó cần được nghiên cứu dưới khía cạnh văn hóa để tìm thấy sự tác động cần thiết, nhất là để đưa ra các giải pháp phòng ngừa tham nhũng có hiệu quả

1.1.2.1 Văn hóa và sự cần thiết phải tiếp cận vấn đề tham nhũng từ góc

độ văn hóa

Văn hóa là một khái niệm có nội hàm rộng và được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, dù tiếp cận dưới góc độ nào thì văn hóa vẫn được nhìn nhận với ý nghĩa cơ bản của nó, đó là “sự giáo hóa qua vẻ đẹp của

những giá trị, sự vun trồng tinh thần theo chuẩn mực thẩm mỹ chân – thiện – mỹ” Văn hóa chứa đựng tính nhân văn sâu sắc, trở thành chuẩn mực cái đẹp

và là nguồn nuôi dưỡng, phát triển, hoàn thiện con người, nâng cao chất lượng cuộc sống của con người

Văn hóa (dưới tư cách văn hóa của mỗi cá nhân hay văn hóa của một cộng động, dân tộc – môi trường văn hóa) có tác động mạnh mẽ đến sự hình thành nhân cách, tâm hồn, phẩm chất của mỗi con người và nâng cao hiệu quả hoạt động của họ, cả trong lĩnh vực sản xuất vật chất và lĩnh vực tinh thần Sự tác động đó không mang tính trực tiếp, tức thời mà là một quá trình lâu dài nhưng bền vững Sự hấp thụ những giá trị đẹp đẽ của văn hóa có thể ví như mảnh đất tốt để nuôi dưỡng tình thương , tinh thần trách nhiệm, ý thức vì cộng đồng, là cơ sở vững chắc để con người có hành vi xử sự đúng đắn, tránh

xa mọi biểu hiện tiêu cực, trong đó có tham nhũng Ngược lại, sự nhận thức lệch lạc về các giá trị chuẩn mực, sự tha hóa trong lối sống…sẽ là những nguyên nhân mang tính tất yếu của tham nhũng, hối lộ và nhiều hiện tượng tiêu cực khác Vì vậy, việc nghiên cứu về tệ nạn tham nhũng rất cần phải được nhìn nhận dưới góc độ văn hóa, để có thể tìm hiểu một cách sâu sắc những nguyên nhân của nó, lý giải sự tác động của yếu tố con người và những vấn đề về môi trường, đạo đức, lối sống…với tư cách là những yếu tố giữ vai trò quyết định trong việc hình thành và phát triển của các hành vi tham nhũng, tìm ra những cơ chế hiệu quả và lâu dài hơn nhằm phòng, chống sự phát triển của nó trong thực tế đời sống

1.1.2.2 Đặc trưng, nguồn gốc và hậu quả của tham nhũng – nhìn từ góc

độ văn hóa

Đặc trưng của tham nhũng nhìn từ góc độ văn hóa

Nghiên cứu tham nhũng từ góc độ kinh tế, nhiều tác giả đã đề cập đến các đặc trưng của nó như: tinh vi, kín đáo, khó phát hiện, phạm vi hoạt động

đa ngành, đa lĩnh vực, tính chất quốc tế hóa … Dưới góc độ văn hóa, tham nhũng được nhận biết với một số đặc trưng quan trọng đó là tính lịch sử, tính

hệ thống và tính phi văn hóa

– Thứ nhất, về tính lịch sử, tham nhũng là hiện tượng xã hội thuộc

phạm trù lịch sử, gắn liền với sự ra đời, phát triển của nhà nước và quyền lực nhà nước, tồn tại ở mọi chế độ với những mức độ khác nhau

– Thứ hai, về tính lịch sử, tham nhũng thường không bao giờ là một

hành vi mang tính nhất thời mà thường được thực hiện nhiều lần, trong nhiều thời điểm với nhiều hình thức khác nhau

– Thứ ba, về tính phi văn hóa, tham nhũng là hành vi vụ lợi cá nhân,

hậu quả trực tiếp mà tham nhũng gây nên là hậu quả về mặt kinh tế Tuy nhiên, xét dưới góc độ văn hóa, có thể coi đây là một hành vi phi văn hóa, bởi lẽ nó đi ngược lại với những quy tắc, chuẩn mực về đạo đức, trách nhiệm công vụ, những giá trị văn hóa đã được mọi người thừa nhận

Nguồn gốc của tham nhũng

Từ góc độ văn hóa, có thể nhận thấy một số vấn đề sau đây thuộc về nguồn gốc của tham nhũng:

– Chủ nghĩa cá nhân, lối sống coi trọng vật chất và tệ nạn tham nhũng Quá trình mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, đẩy mạnh giao lưu văn hóa với các quốc gia trên thế giới đã làm cho tư tưởng, văn hóa và lối sống phương tây xâm nhập vào Việt Nam Bên cạnh những mặt tích cực thì kèm theo đó là những tác động tiêu cực của chủ nghĩa cá nhân, lối sống ích kỷ, thực dụng Tâm lý hưởng thụ vật chất chế ngự ý thức quan tâm đến các giá trị tinh thần như lương tâm, tinh thần trách nhiệm, ý thức tự trọng…, do đó, đã chi phối hành vi của con người, trở thành căn nguyên làm nảy sinh những hành vi nhũng nhiễu để thỏa mãn lợi ích cho cá nhân, biến tài sản công thành tài sản cá nhân mà không quan tâm đến những tác hại do hành vi của mình gây ra đối với lợi ích chung

– Sự tha hóa, biến chất và tham nhũng

Cùng với những ảnh hưởng của chủ nghĩa cá nhân, tham nhũng còn bắt nguồn từ chính sự tha hóa, biến chất của một bộ phận không nhỏ cán bộ,

– Vấn đề nhận thức và tệ nạn tham nhũng

Một trong những nguyên nhân gián tiếp dẫn tới việc phát sinh tham nhũng đó là sự nhận thức phiến diện, không đầy đủ về tham nhũng cũng như tác hại của nó Nguyên nhân này làm cho tham nhũng ngày càng bám sâu vào các thiết chế quyền lực và càng khó khắc phục hơn

– Một số vấn đề văn hóa hiện nay và tệ nạn tham nhũng

Khi nghiên cứu về văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, đặc biệt

là văn hóa trong quản lý, điều hành, các nhà nghiên cứu đã phát hiện và nêu lên một số vấn đề có liên quan đến việc hình thành và phát triển của tệ nạn tham nhũng Các vấn đề này được khái quát trong một số “thuật ngữ” như: chủ nghĩa “thân quen”, tâm lý “ngại đấu tranh”, “dĩ hòa vi quý”, văn hóa “quà biếu”…Chính những vấn đề này đã làm cho mọi mối quan hệ liên quan đến lợi ích chung, khi tiến hành những công việc thuộc nhiệm vụ, công vụ không được giải quyết dựa trên cơ sở pháp luật, theo đúng quy định của pháp luật; những hành vi sai trái không bị trừng trị nghiêm khắc Pháp luật dường như bị

vô hiệu hóa và người ta không có thói quen dung pháp luật để bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, không đấu tranh đến cùng chống lại những biểu hiện tiêu cực Những yếu tố đó tạo nên một môi trường nuôi dưỡng cho các hành tham nhũng, làm nhụt ý chí đấu tranh chống tham nhũng, khiến cho tham nhũng càng có cơ hội hoành hành

Hậu quả của tham nhũng đối với văn hóa

Nhìn từ góc độ văn hóa, chúng ta có thể thấy rằng, bên cạnh việc gây ra những thiệt hại to lớn và ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích kinh tế của quốc gia,

tệ nạn tham nhũng còn để lại những hậu quả lâu dài về mặt xã hội Tham nhũng đang được coi là một trong những nguy cơ cản trở tăng trưởng kinh tế, tăng khoảng cách giàu nghèo và bất công xã hội, suy giảm lòng tin của nhân dân…Tham nhũng làm thay đổi, thậm chí còn làm đảo lộn những giá trị chuẩn mực đạo đức xã hội, làm vẩn đục các quan hệ xã hội Tham nhũng là nguyên nhân gây nên những biểu hiện lệch lạc trong nhận thức và sự dao

động trong tư tưởng của không ít cán bộ và nhân dân, làm biến đổi những chân giá trị đã được thừa nhận trong đời sống xã hội, tác động tiêu cực đối với việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

1.1.2.3 Vấn đề phòng, chống tham nhũng – nhìn từ góc độ văn hóa

Dưới góc độ văn hóa việc phòng, chống tham nhũng bằng những giải pháp về văn hóa, từ góc độ văn hóa chính là sự phòng, chống tham nhũng “từ xa”, tuy không trực tiếp và tức thời nhưng cũng không kém phần hiệu quả, do

đó, cần được quan tâm vận dụng nhiều hơn nữa trong thực tiễn Chính vì vậy, khi tiến hành cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng cần lưu ý một số vấn

đề mang tính quan điểm sau đây:

– Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh để tăng cường sức đề kháng của cá nhân và xã hội đối với tham nhũng, tạo dư luận lên án hành vi tham nhũng, phát huy sức mạnh tổng hợp của mọi lực lượng xã hội trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng

– Quan tâm xây dựng văn hóa trong đội ngũ cán bộ, lãnh đạo Nhà nước

và doanh nghiệp; đặc biệt là quan tâm xây dựng văn hóa Đảng

– Tiến hành cuộc điều tra về lối sống của đội ngũ lãnh đạo, trên cơ sở

đó, xây dựng bộ quy tắc đạo đức đối với người có chức vụ, quyền hạn trong

bộ máy nhà nước và doanh nghiệp

1.1.3 Pháp luật chống tham nhũng thời kỳ phong kiến

1.1.3.1 Thời kỳ nhà Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần

Thông qua những tài liệu ít ỏi về lịch sử thời kỳ này có thể nhận thấy, quan niệm về tham nhũng thời kỳ này tuy mới sơ khai nhưng đã liệt kê ra được một số hành vi cụ thể, bao gồm cả hành vi lấy tài sản công, lợi dụng chức vụ để lấy tài sản của nhân dân, lợi dụng việc công, lợi dụng quyền thế

để mưu lợi riêng Về việc xử lý đối với các hành vi tham nhũng cũng cho thấy rất nghiêm khắc ai vi phạm đều bị liệt vào tội hình Một kinh nghiệm rất hay là quy định về định về định kỳ kiểm tra lại việc thực hiện chức trách của

quan lại, nếu ai không có lỗi thì sẽ được thăng tiến và quy định thưởng cho người tố cáo hành vi làm quyền của quan lại trong việc thu thuế quá quy định

1.1.3.2 Thời kỳ Hậu Lê

Tiếp nối các quan niệm và kinh nghiệm chống tham nhũng của thời kỳ trước, quan niệm về tham nhũng đã có những bước phát triển Tuy nhiên có thể nhận thấy rằng ở thời kỳ này quan niệm về tham nhũng vẫn chưa có sự khái quát vẫn chỉ quy định mang tính mô tả cụ thể từng hành vi lợi dụng chức

vụ quyền hạn để mưu lợi cá nhân trong mối quan hệ với nhân dân hoặc với công quỹ Nhà nước Song so với thời trước quan niệm về tham nhũng thời kỳ này đã tiếp cận đúng bản chất của hành vi tham nhũng, chúng ta có thể nhận thấy rõ điều này qua sự điều chỉnh pháp luật với việc dành nhiều quy định trong chương Đoán ngục (xử án) của Bộ luật Hồng Đức để điều chỉnh các hành tham nhũng trong hoạt động tư pháp - một lĩnh vực phổ biến xảy ra các hành vi tham nhũng Cùng với sự phát triển của quan niệm về tham nhũng thì các biện pháp và hình thức chống lại các hành vi này cũng được triều đại thời

kỳ này quan tâm từ việc xử phạt nghiêm minh trực tiếp các hành vi lợi dụng chức quyền để mưu lợi cá nhân cho đến các biện pháp gián tiếp như việc giáo dục đội ngũ quan lại

1.1.3.3 Thời kỳ nhà Nguyễn

Quan niệm về tham nhũng thời kỳ này ngày càng sát hơn với bản chất của hành vi lợi dụng chức quyền để mưu lợi cá nhân Tuy vẫn chưa có sự khái quát hóa cao hành vi “tham nhũng”, nhưng những dạng thức cụ thể của hành

vi này so vời thời kỳ trước đã được bổ sung đầy đủ hơn

Điều đặc biệt của thời kỳ này đã nhận thức rõ được tệ tham nhũng, hối

lộ là căn bệnh đồng hành cùng đội ngũ quan lại, thấy rõ được tác hại của vấn

đề này; từ đó tìm ra những nguyên nhân mang tính bản chất của việc phát sinh các hành vi này và đưa ra biện pháp khắc phục Về việc xử lý đối với các hành vi tham nhũng, thời kỳ này vẫn tiếp tục chính sách coi đây là tội

hình và trừng trị rất nghiêm khắc đối với những viên quan nào có hành vi tham nhũng

1.1.4 Các dấu hiệu đặc trưng, nguồn gốc và nguyên nhân của hành vi tham nhũng - nhìn từ góc độ pháp luật

1.1.4.1 Các dấu hiệu đặc trưng của tham nhũng

Như phần trên đã phân tích không chỉ ở nước ta mà ngay cả trên thế giới cũng còn có các khái niệm khác nhau về tham nhũng Và tương ứng với mỗi loại khái niệm thì cũng có nhứng dấu hiệu của tham nhũng cũng khác nhau

Do đặc điểm về kinh tế, chính trị, xã hội … của mỗi quốc gia khác nhau dẫn đến các khái niệm có khác nhau về phạm vi, mức đô, hành vi Tuy nhiên về

cơ bản các loại khái niệm đều thống nhất với nhau về ba đặc trưng sau: – Vị trí công tác, nhiệm vụ, quyền hạn được giao;

– Sự lợi dụng vị trí đó;

– Có mục đích vụ lợi (cho mình hoặc cho ngưòi khác)

Phân tích khái niệm “tham nhũng” theo quy định của pháp luật Việt Nam, có thể thấy tham nhũng có các đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, chủ thể tham nhũng là người có chức vụ, quyền hạn

Đặc điểm của tham nhũng là người có hành vi này phải là người có chức

vụ quyền hạn Người có chức vụ, quyền hạn bao gồm: cán bộ, công chức, viên chức; Sỹ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong

cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sỹ quan, hạ sỹ quan nghiệp vụ, sỹ quan, hạ sỹ quan chuyên môn - kỹ thuật trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; Cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nước; cán

bộ lãnh đạo, quản lý là người đại diện phần vốn góp của Nhà nước tại doanh nghiệp; Người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó (khoản 3 Điều 1 Luật Phòng chống tham nhũng)

Nhìn chung, những đối tượng này có những đặc điểm đặc thù so với các nhóm đối tượng khác, như họ thường là những người có quá trình công tác và

có uy tín xã hội nhất định và thậm trí có cả thế mạnh về kinh tế Chính những đặc điểm này của chủ thể hành vi tham nhũng chính là yếu tố gây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra, xét xử hành vi tham nhũng

Thứ hai, chủ thể tham nhũng lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi là đặc trưng thứ hai của tham nhũng Trong hành vi tham nhũng thì kẻ tham nhũng phải là người sử dụng chức vụ quyền hạn của mình như một phương tiện để mang lại lợi ích cho mình hoặc cho gia đình mình hoặc cho người khác Đây cũng là một yếu tố rất cơ bản để xác định hành vi tham nhũng Một người có chức vụ, quyền hạn nhưng không lợi dụng chức vụ quyền hạn đó thì không thể coi đó là hành vi tham nhũng Tuy nhiên, không phải mọi hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để vụ lợi đều được coi là hành vi tham nhũng Ở đây có sự giao thoa giữa hành này với hành vi phạm tội khác

do vậy cần lưu ý khi phân biệt hành vi tham nhũng với các hành vi vi phạm pháp luật khác

Thứ ba , động cơ, mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi

Hành vi tham nhũng là hành vi có động cơ, mục đích Mục đích của hành vi tham nhũng phải là mục đích vụ lợi Nếu chủ thể thực hiện hành vi một cách vô tình thì hành vi đó không phải là hành vi tham nhũng Vụ lợi ở đây phải được hiểu là lợi ích “vật chất” lợi ích “phi vật chất” mà người có chức vụ, quyền hạn đã đạt được hoặc có thể đạt được thông qua hành vi tham nhũng Như vậy, trong hành vi tham nhũng, không bắt buộc chủ thể tham nhũng phải đạt được lợi ích rồi mà lợi ích này có thể sẽ hình thành trong tương lai

Liên quan đến yếu tố vụ lợi có thể thấy một trong những hạn chế của pháp luật hiện nay là trong đa số các trường hợp chỉ nhằm vào những lợi ích vật chất mà những kẻ tham nhũng đạt được để từ đó đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, trên cơ sở đó để quyết định hình phạt Lợi ích vật chất hiện nay trong cơ chế thị trường có con đường đi hết sức phức

tạp, nếu chỉ căn cứ vào những tài sản phát hiện hoặc thu hồi được để đánh giá lợi ích mà kè tham nhũng đạt được thì sẽ là không đầy đủ (trong các tội danh được quy định trong Bộ luật Hình sự thì việc xác định giá trị tài sản tham nhũng đều được tính ra tiền để xác định mức độ nguy hiểm và quyết định hình phạt) Hơn nữa lợi ích vật chất và tinh thần (phi vật chất) đan xen rất khó phân biệt Chẳng hạn sử dụng vật chất để tạo ra những lợi ích tinh thần làm tiền đề cho việc vụ lợi những lợi ích vật chất sau này

1.1.4.2 Nguồn gốc của tham nhũng

Khi nghiên cứu khái niệm và đặc trưng của tham nhũng, chúng ta biểu hiện cơ bản của vấn đề này là quyền lực và lợi ích cá nhân, hay nói cách khác tham nhũng luôn gắn với quyền lực và lợi ích cá nhân Qua nhiên cứu về tham nhũng ở Việt Nam cũng như trên thế giới qua các thời kỳ lịch sử có thể nhận thấy:

– Tham nhũng là một hiện tượng xã hội gắn liền với sự xuất hiện chế độ

tư hữu, sự hình thành giai cấp và sự ra đời, phát triển của bộ máy nhà nước, quyền lực nhà nước và các quyền lực công cộng khác

– Cùng với sự phát triển của các hình thái Nhà nước thì kinh tế thị trường và sự can thiệp của Nhà nước là những tiền đề khách quan quan trọng làm cho nạn tham nhũng phát triển

– Vấn đề lợi ích cá nhân là yếu tố chủ quan dẫn đến tham nhũng Khi yếu tố lợi ích kết hợp với sự tha hóa, biến chất, xuống cấp về đạo đức của những người có chức vụ, quyền hạn

Từ đó có thể thấy rằng tham nhũng tồn tại ở mọi chế độ với những mức

độ khác nhau Chừng nào còn nhà nước và các hình thức quyền lực chính trị

bị tha hóa bởi thói tham lam, ích kỷ thì còn xảy ra tham nhũng Có thể co tham nhũng là căn bệnh bẩm sinh của quyền lực Nhận thức như vậy không đồng nghĩa với việc coi tham nhũng là điều đương nhiên phải chấp nhận trong bộ máy nhà nước mà để chúng ta có nhận thức rõ ràng về nguy cơ tiềm

tàng của nó trong hoạt động của bộ máy nhà nước từ đó có các biện pháp để

“ngăn chặn tiến tới đẩy lùi” tệ nạn này

1.1.4.3 Nguyên nhân của tham nhũng

Nếu coi nguyên nhân là những yếu tố trực tiếp dẫn đến phát sinh hành vi tham nhũng thì có thể coi nguyên nhân của tham nhũng gồm ba yếu tố sau: (1)Lòng tham; (2)Quyền lực; (3) Những điều kiện về cơ chế thiếu chặt chẽ hoặc sự kiểm soát lỏng lẻo Có lòng tham nhưng không có quyền lực thì muốn cũng cũng không thể tham nhũng; có quyền lực nhưng quyền lực đó được trao cho những người có tâm và đức, hy sinh vì lợi ích chung, vì nước,

vì dân thì cũng không dẫn đến tham nhũng; có quyền lực, có lòng tham nhưng việc thực hiện quyền lực được kiểm soát chặt chẽ thì dù muốn cũng không thể tham nhũng Với phương châm “bốn không” (làm cho công chức không thể, không muốn, không muốn, không cần và không dám tham nhũng trong chiến lược chống tham nhũng của Singapore thực ra xuất phát từ việc đánh giá các nguyên nhân của tham nhũng như đã nêu trên) Mặc dù coi đó là ba yếu tố cơ bản dẫn đến hành vi tham nhũng nhưng cũng phải thấy rằng các yếu

tố này cùng tồn tại và biểu hiện khác nhau trong từng lĩnh vực quản lý nhà nước cụ thể, thậm trí từng giới, từng độ tuổi cũng khác nhau Việc nhận diện tham nhũng và nguyên nhân tham nhũng trong từng lĩnh vực cụ thể là hết sức quan trọng trước khi đưa ra các “phương thuốc” để điều trị căn bệnh này

1.2 Thực trạng, nguyên nhân và tác hại của tệ tham nhũng tại Việt Nam

1.2.1 Thực trạng tham nhũng ở nước ta hiện nay

1.2.1.1 Thực trạng tham nhũng và những khó khăn trong việc đánh giá thực trạng tham nhũng hiện nay

Hiện nay, tham nhũng cùng với lãng phí gây thiệt hại lớn về tài sản của Nhà nước, làm băng hoại đạo đức của một bộ phận cán bộ, đảng viên; xâm hại trực tiếp công lý và công bằng xã hội, xói mòn lòng tin của nhân dân,

là một trong những nguy cơ đe dọa sự sống còn của Đảng và chế độ ta

Nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng và những hậu quả nguy hại của tham nhũng, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, biện pháp đấu tranh nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng và đã đạt được những kết qủa ban đầu Tuy nhiên, nạn tham nhũng vẫn diễn ra hết sức phổ biến, có nguy cơ lan tràn ở mọi ngành, mọi cấp Thậm trí tham nhũng đã ăn sâu vào tư duy và tác phong làm việc hàng ngày của một số cán bộ, công chức, làm giảm hiệu quả hoạt động của cơ quan Nhà nước, gây bức xúc trong nhân dân Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX nêu rõ “Điều làm cho nhân dân còn nhiều bất bình, bức xúc nhất hiện nay là tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, suy thoái về tư tưởng chính trị và phẩm chất đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên còn rất nghiêm trọng, kỷ cương phép nước nhiều việc, nhiều lúc còn chưa nghiêm” [8,tr.3] Mới đây, hội nghị lần thứ 3, Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng Sản Việt Nam đã ra Nghị quyết về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí đã nhận định

“Tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ lớn đe dọa sự tồn vong của Đảng và chế độ ta”[7,tr.12] Đã đến lúc chúng ta phải nhận thức đầy đủ tính chất, mức độ, những tác hại và những quyết tâm chính trị thành những biện pháp cụ thể để ngăn chặn và đẩy lùi tệ nạn này

1.2.1.2 Đánh giá chung tình hình tham nhũng từ góc độ kinh tế - xã hội

và pháp luật

Trước hết có thể nói một cách khái quát rằng tình trạng tham nhũng hiện nay đang trong chiều hướng phát triển và đã trở thành một trong bốn nguy cơ đe doạ sự tồn vong của chế độ Trước kia, tham nhũng chỉ dừng lại như những hành vi tiêu cực của một số ít cán bộ đảng viên hư hỏng, thoái hóa biến chất, những hành vi mang tính chất nhỏ lẻ của những người trực tiếp quản lý tiền, tài sản nhà nước Cho nên những năm trước 1990 chúng ta không mấy khi sử dụng khái niệm “tham nhũng”, một khái niệm chỉ những

việc “tham ô, hối lộ” lan tràn đến mức trở thành một tệ nạn, một căn bệnh của bộ máy nhà nước Khi đó tham nhũng mới chỉ dừng ở mức độ những

“hiện tượng” Đấu tranh chống tham nhũng lúc đó thường đặt chung trong đấu tranh “quan liêu, tham ô, lãng phí” và thường được gọi chung là đấu tranh chống “tiêu cực”

Từ đầu năm 1990 với sự chuyển mình của đất nước từ cơ chế kinh tế tập trung sang nền kinh tế thị trường đời sống kinh tế đã có những bước phát triển Cùng với nó tham nhũng đã phát triển đến mức báo động không chỉ là những hiện tượng nhỏ lẻ đáng phê phán mà đã trở thành tệ nạn và được nhìn nhận như một vấn đề quan trọng cần phải giải quyết trong họat động của bộ máy nhà nước Tham nhũng có trong mọi lĩnh vực, trong cả công tác

tổ chức cán bộ, lĩnh vực công tác tưởng chừng không có chỗ cho tham nhũng, đó là tình trạng chạy chức, chạy quyền, mua quan, bán chức Tình hình tham nhũng đã được đánh giá chính thức trong các văn bản của Đảng và Nhà nước cũng như kết quả phân tích tình hình thực tiễn thông qua nhưng vụ việc cụ thể, trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội và bộ máy nhà nước

Về mặt Nhà nước, có thể coi Quyết định số 240/HĐBT ngày 26/6/1990 của Hội đồng Bộ trưởng về đấu tranh chống tham nhũng là văn bản pháp lý chuyên biệt đầu tiên chúng ta mở đầu cuộc chiến chống tham nhũng trong thời kỳ mới Trong đó nhận định “đã xuất hiện ngày càng nhiều tệ tham nhũng dưới nhiều hình thức, gây ảnh hưởng hết sức nghiêm trọng trong việc xâm phạm tài sản của nhà nước, của tập thể, của công dân, gây nên sự bất bình trong nhân dân, sự bất công trong xã hội và làm giảm lòng tin vào sự lãnh đạo của Đảng và nhà nước…Chúng ta đã nhiều lần lên án và tiến hành nhiều biện pháp ngăn chặn nhưng ít hiệu quả Tệ tham nhũng dưới nhiều hình thức không những không bị ngăn chặn mà có chiều hướng nghiêm trọng hơn…” Có thể đánh giá khái quát thực trạng tệ tham nhũng ở một số điểm sau:

Thứ nhất, mức độ tham nhũng ngày càng lớn

Qua kết quả thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra, xét xử cho thấy những vụ tham nhũng được phát hiện hoặc đưa ra xét xử có xu hướng tăng về quy mô thể hiện ở một số lượng tài sản Nhà nước bị chiếm đoạt, lãng phí, thất thoát Từ năm 1993 đến năm 2004 riêng lực lượng công an đã phát hiện 9.960 vụ việc về tham nhũng, gây thiệt hại 7.558 tỷ đồng (Riêng từ năm 2000 đến năm 2004 phát hiện, điều tra 3.349 vụ việc với số tài sản thiệt hại 2.382

tỷ đồng)

Thứ hai, phạm vi tham nhũng ngày càng lan rộng, phổ biến

Ngoài các lĩnh vực được xem như nhạy cảm dễ xảy ra tham nhũng như đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, thuế, hải quan…tham nhũng đã lan rộng sang các lĩnh vực mà từ trước đến nay là trong sạch, được xã hội coi trọng như giáo dục, y tế, chính sách thương binh, phúc lợi xã hội…Thậm trí còn xảy ra ở ngay các cơ quan thanh tra, cơ quan bảo vệ pháp luật Tham nhũng không chỉ dừng trong bộ máy công quyền mà đã lan tràn ra cả ngoài lĩnh vực được xã hội hoá cao như bóng đá

Tham nhũng xảy ra ở nhiều cấp trong bộ máy nhà nước, không chỉ ở cấp trung ương, cấp tỉnh mà ngay cả cấp huyện, xã, tệ tham ô, hối lộ, sách nhiễu tiêu cực cũng xảy ra phổ biến Nghiêm trọng hơn, tham nhũng hiện diện ngày càng trắng trợn, công khai nó được xem như một lẽ “đương nhiên”, “luật bất hành văn” ăn sâu vào tâm lý của cả đội ngũ công chức và nhân dân Chính những tham nhũng xảy ra ở cơ sở số lượng tài sản là không lớn nhưng lại có tính “phổ biến” diễn ra công khai, trắng trợn đụng trạm trực tiếp đến lợi ích của người dân gây lên sự “bức xúc” trong dân, làm giảm lòng tin của dân vào chính quyền, vào nhà nước

Thứ ba, tính chất tham nhũng ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, thủ

đoạn ngày càng tinh vi

Tham nhũng ngày càng có tổ chức, liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành nhiều địa phương, thậm trí mang đặc tính tội phạm xuyên quốc gia thông qua

ký kết hợp đồng thương mại, phê duyệt các dự án đầu tư nước ngoài và các

dự án khác để nhận tiền, gửi giá, chuyển khoản vào tài khoản ngân hàng ở nước ngoài hoặc mua tài sản, bất động sản ở nước ngoài chẳng hạn như vụ buôn lậu xăng dầu dưới hình thức tạm nhập, tái xuất hình thành đường dây khép kín từ Singapo vào Việt Nam sang Campuchia của Công ty TNHH Thành phát (Tiền Giang) trong vụ này đối tượng đã nhận hối lộ cả toà biệt thự, tàu chở dầu trị giá hàng tỷ đồng; vụ 04 sỹ quan quân đội tại thành phố Hồ Chí Minh đã móc nối với người nước ngoài để lắp đặt trái phép 03 trạm thông tin mặt đất cỡ nhỏ để chuyển lưu lượng điện thoại quốc tế trái phép từ nước ngoài vào Việt Nam, thu lợi bất chính và gây thiệt hại trên 9 triệu USD…

Tham nhũng hiện nay thường có nhiều đối tượng tham gia, với rất nhiều thủ đoạn tính vi Đối tượng thực hiện hành vi tham nhũng có cả những người có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cao, có nhiều hành kinh nghiệm công tác và quản lý, hiểu biết về pháp luật Tham nhũng thường liên kết với các tội phạm khác như buôn lậu, trốn thuế, lừa đảo Vì vậy, việc phát hiện, điều tra, xử lý gặp rất nhiều khó khăn Các đối tượng nói trên cấu kết, lợi dụng sự sơ hở hoặc thiếu đồng bộ, chồng chéo của pháp luật, sự quản lý lỏng lẻo, yếu kém, sự thiếu trách nhiệm trong kiểm tra, kiểm soát để thực hiện các hành vi vi phạm, chiếm đoạt tài sản, xâm hại lợi ích của Nhà nước

Trong các hành vi tham nhũng, có hành vi phổ biến được gọi là “hành vi điện thoại, thư tay can thiệp nhằm mưu lợi cho người thân quen” trong nhiều trường hợp là lợi dụng chức vụ, quyền hạn tạo điều kiện cho kẻ khác làm ăn

để từ đó nhận “ lại quả” dười hình thức quàn cáp hối lộ Chẳng hạn như vụ việc của nguyên Giám đốc Sở Giáo dục tỉnh Thái Bình, đại biểu Quốc hội đã lợi dụng chức vụ quyền hạn tiếp tay cho bọn lừa đảo chiếm đoạt nhiều tỷ đồng Ngoài ra còn nhiều hành vi tham nhũng khác được che đậy bằng các hình thức tinh vi như thoả thuận tăng giá trị hợp đồng để nhận tiền trích từ bên B; lấy danh nghĩa mua sắm tài sản cho cơ quan nhưng thực chất phục vụ cho nhu cầu cá nhân quá tiêu chuẩn, định mức (đôi khi hành này được xem là hành vi lãng phí là không hoàn toàn chính xác); cố tình tạo lý do cá nhân để

các đơn vị, cá nhân dưới quyền phải biếu tiền, quà cáp; lấy danh nghĩa phân phối hoặc bán rẻ để biến tài sản, đất đai, nhà cửa…của cơ quan thành nhà riêng…

Thứ tư, sự câu kết giữa các phần tử thoái hoá trong đội ngũ công chức

với các phần tử tội phạm bên ngoài, giữa khu vực công và khu vực tư có xu hướng phát triển

Được núp bóng dưới nhiều hình thức khác nhau trong lĩnh vực trật tự xã hội đó là hành vi “bảo kê” che chắn cho các hành vi phạm pháp có tổ chức của bọn “xã hội đen” làm tay sai đắc lực cho bọn tội phạm ngang nhiên hoành hành điển hình là vụ án “Năm Cam”, vụ án “Hai Chi”

Trong lĩnh vực kinh tế là sự móc nối giữa các doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân để chuyển lợi nhuận vào túi tư nhân để dễ dàng cho việc ăn chia và đối phó với cơ quan điều tra Đây chính là “sân sau” của các cán bộ có chức có quyền trong doanh nghiệp nhà nước và luôn được trúng thầu trong các dự án, gói thầu béo bở

Trong lĩnh vực ngân hàng là những khoản vay sai nguyên tắc, không có khả năng thu hồi…

Sự câu kết, móc nối chặt chẽ này tạo thành một chu trình tội phạm khép kín và được hợp pháp hoá rất khó phát hiện và ngăn chặn

Thứ năm, tham nhũng ở nước ta mang nhiều dấu ấn và đặc điểm của quá

trình phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta

Mặc dù tham nhũng thời nào có đặc trưng là sự lợi dụng chức quyền để

vụ lợi nhưng những biểu hiện và sự phát triển của nó trong những điều kiện khác nhau thì cũng rất khác nhau Nước ta đang trong quá trình đổi mới chuyển từ cơ chế quản lý có tính chất tập trung cao độ, một phương thức quản lý kinh tế bằng các biện pháp hành chính mang tính chất chỉ huy mệnh lệnh sang một nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Chính trong những điều kiện mới này mà những biểu hiện của tham nhũng cũng rất có nhiều điểm đổi mới, nó trở nên đa dạng

phong phú hơn khiến chính chúng ta bị động và nhiều khi lúng túng trong việc quản lý giải các hiện tượng, nguyên nhân của tham nhũng Vì vậy cần

có những nghiên cứu riêng về biểu hiện của tham nhũng trong điều kiện cơ chế thị trường và tìm ra đối sách hiệu quả trước những thủ đoạn tinh vi mới theo kiểu cơ chế thị trường

Nền kinh tế thị trường hoạt động trên cơ sở các quy luật khách quan vốn

có của nền kinh tế hàng hoá Điều này vừa có tác động kích thích năng lực sản xuất kinh doanh của các thành viên trong xã hội vừa có tác động tiêu cực thông qua việc tối đa hoá lợi nhuận, lợi dụng những yếu kém, bất cập của cơ chế quản lý để làm giàu bất chính, thậm trí bất chấp pháp luật để tìm kiếm lợi nhuận

Sự chuyển đổi toàn diện nền kinh tế đã có tác động rất lớn đến mọi mặt của đời sống xã hội Mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận là động lực rất lớn của các chủ thể tham gia kinh tế nhưng đó cũng là một trong những nguyên nhân của tình trạng tham nhũng vì mọi chủ thể đều cố gắng tìm kiếm cơ hội Điều này muốn nói ở đây là bản thân nền kinh tế thị trường không phải là nguyên nhân đẻ ra tệ tham nhũng hoặc làm cho nó trầm trọng bởi vì những nước trong sạch nhất cũng đều là những nước có nền kinh tế thị trường như (Newzeland, Singapo) Vấn đề là ở chỗ quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý sang nền kinh tế thị trường vừa là nguyên nhân vừa tạo điều kiện thuận lợi cho tệ tham nhũng phát triển Và điều cũng không kém phần quan trọng là nền kinh tế thị trường nếu không được quản lý tốt thì nguy cơ tham nhũng cao hơn đối với nền kinh tế tập trung kế hoạch, đơn giản là những gì năng động, sáng tạo thì cũng đòi hỏi trình độ quản lý khoa học hơn nếu không muốn bị chính mặt trái của của sự năng động này lấn át

Hối lộ là nguy cơ đầu tiên và phổ biến nhất của tệ nạn tham nhũng trong quá trình phát triển nền kinh tế hiện nay Khi mà cơ chế giám sát của chúng ta đối với hoạt động công vụ chưa chặt chẽ, khi mà đời sống cua công chức chưa thực sự được đảm bảo bằng đồng lương thì nguy cơ hối lộ, nhận hối lộ còn tiềm ẩn Đây chính là chỗ để cách doanh nghiệp tìm cách lợi dụng

Các doanh nghiệp hối lộ công chức nhà nước để thực hiện việc sản xuất kinh doanh tạo thuận lợi thế mạnh trong cạnh tranh, chẳng hạn như hối lộ cán bộ thuế, hải quan để trốn thuế từ đó giảm giá thành sản xuất hoặc nhập lậu Doanh nghiệp vì lợi nhuận mà nhập cả những mặt hàng cấm, như phế liệu, phế thải… rồi tìm cách đút lót, hối lộ để qua các cửa hải quan, thuế, môi trường…Thậm trí hối lộ đã trở thành thói quen và là “nghiệp vụ” của không ít doanh nghiệp, thói quen tìm cách hối lộ khi gặp vướng mắc với cơ quan hành chính nhà nước mặc dù biết vướng mắc này là từ phía doanh nghiệp hay không

Sự móc nối giữa các công ty nhà nước và công ty ngoài ra nước để rút ruột nhà nước Nền kinh tế đa thành phần đã làm cho đời sống kinh tế thêm năng động nhưng cũng tự nó nảy sinh nhiều tiêu cực, đặc biệt là việc “móc nối” lợi dung để tham nhũng Đó chính là tình trạng lập các doanh nghiệp “vệ tinh” do người thân hoặc họ hàng làm giám đốc, trở thành sân sau của những người có chức vụ quyền hạn quản lý doanh nghiệp Vụ việc PMU18 là ví dụ điển hình cho thấy là các công ty nhà nước thua lỗ triền miên trong khi những người quản lý các doanh nghiệp lại giàu lên nhanh chóng

Buôn lậu và trốn thuế là những hình thức làm giàu phổ biến trong quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý sang kinh tế thị trường Khi chuyển đổi cơ chế thì việc tìm kiếm lợi nhuận thông qua hành vi buôn lậu trốn thuế là phổ biến, vấn đề là ở chỗ hai hành vi này luôn đi liền với hành vi hối lộ các quan chức Rất nhiều vụ việc diễn ra đã chứng minh cho vấn đề này chẳng hạn vụ buôn lậu ở Tân Trường Sanh là một ví dụ điển hình trong số 74 bị cáo thì có đến 51 người là cán bộ hải quan …

Có thể nói sự móc nối giữa các phần tử tiêu cực, tội phạm, thậm trí xã hội đen với những người có chức vụ quyền hạn trong bộ máy nhà nước là một trong những đặc điểm nguy hiểm nhất của tính trạng tham nhũng trong nền kinh tế thị trường hiện nay Đây không còn chỉ đơn thuần là các sai phạm

về kinh tế mà đã trở thành những liên minh ma quỷ trong xã hội hiện nay Điều đó diễn ra trong mọi lĩnh vực mà đáng lo ngại nhất là giữa những kẻ vi

phạm pháp luật và những người được giao trọng trách bảo vệ pháp luật Vụ án Trương Văn Cam là một điển hình, trong số những bị cáo ra Toà có nhiều người là công an và có chức vụ quyền hạn cao trong cơ quan bảo vệ pháp luật, thậm chí có cả anh hùng lực lượng vũ trang

Thực sự là trên nhiều lĩnh vực đã hình thành cả một “thị trường” chạy chọt hối lộ với đủ cung cách móc nối tinh vi và sòng phẳng với gía cả rõ ràng Quyền lực của nhân dân giao cho các cơ quan công quyền đã bị những kẻ thoái hoá biến chất đem đi mua bán kiếm lời

Sự móc nối giữa phần tử thoái hoá, biến chất trong đội ngũ cán bộ, công chức của nhà nước với những phần tử tội phạm bên ngoài, giữa khu vực công và khu vực tư đang là vấn đề nhức nhối, có xu hướng phát hết sức nguy hiểm

Nhìn từ góc độ khác chúng ta thấy phát triển kinh tế thị trường đồng nghĩa với yêu cầu khách quan đổi mới phương thức quản lý đối với các công

ty nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả làm ăn sức mạnh của các công ty này Quá trình cổ phần hoá các Công ty nhà nước và mở rộng tính tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh của các công ty nhà nước là chủ trương hoàn toàn đúng đắn nhưng chính trong quá trình này mà đã phát sinh ra nhiều tiêu cực nhằm chiếm đoạt tài sản của nhà nước thậm chí từ chỗ cổ phần hoá, tài sản nhà nước bị “tư nhân hoá” chui vào túi những kẻ có chức quyền

Tham nhũng ngày càng tinh vi, có tính tổ chức và có công nghệ cao Nền kinh tế thị trường tạo điều kiện phát huy mạnh mẽ các tiềm năng trí thức và khoa học công nghệ Chính vì vậy cùng với việc áp dụng khoa học công nghệ để phục vụ sản xuất và đời sống thì cũng nổi lên một vấn đề phức tạp ngược lại là tội phạm nói chung và tội phạm tham nhũng nói riêng cũng ngày càng trở nên tinh vi hơn, ghê gớm hơn nhất là việc kẻ phạm tội áp dụng các thành tựu của khoa học công nghệ khi thực hiện hành vi phạm tội của mình Nổi lên trong các năm gần đây là tình hình vi phạm trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, bảo hiểm, tín dụng…Các đối tượng trong lĩnh vực này

thực hiện hành vi phạm tội với trình độ, kỹ thuật cao thủ đoạn tinh vi và có

hệ thống Điển hình là các sai phạm liên quan đến việc sử dụng công nghệ tin học để tham ô tiền tại ngân hàng và các hành vi phạm tội khác liên quan đến việc sử dụng các kỹ thuật của công nghệ thông tin

Kinh tế thị trường đã tác động đến đời sống và làm thay đổi các giá trị, chuẩn mực, tác động và đạo đức lối sống của mọi tầng lớp trong xã hội Những giá trị truyền thống dần dần bị thay đổi trước những tác động của cơ chế thị trường, nhiều quan hệ xã hội trước kia nay đã bị “tiền tệ hoá”, ngay cả những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc cũng bị lợi dụng, chuyện quà cáp mang ý nghĩa tình cảm và ơn nghĩa trước đây nay đã bị biến dạng để những kẻ tham nhũng thực hiện hành vi đưa và nhận hối lộ, lúc thì trắng trợn lúc tinh vi Có thể nói tình trạng chạy chọt, hối lộ tràn lan phổ biến hiện nay trong mọi lĩnh vực dưới dạng quà biếu, quà tặng đang là điều gây nhức nhối trong cơ thể xã hội chúng ta, làm méo mó hình ảnh của cơ quan công quyền , làm vẩn đục đời sống xã hội và lệch lạc các chuẩn mực Cung cách trong quan hệ theo kiểu “trả tiền ngay không cần tình nghĩa” ngày càng phát tiển và điều nguy hịa là nó đã lan sang hoạt dộng công quyền, dường như mọi thứ đều có thể mua bán Đó chính là mảnh đất tốt cho sự phát triển của tệ tham nhũng ở nước ta

Như vậy có thể nói một cách vắn tắt rằng bản thân kinh tế thị trường không phải là nguyên nhân chủ yếu của tệ tham nhũng, đẻ ra nạn tham nhũng, cho nên chúng ta cũng đừng vì thế mà “đổ tội” căn bệnh tham nhũng cũng như mọi thứ tội lỗi khác cho kinh tế thị trường Chính quá trình chuyển đổi từ kinh tế tập trung kế hoạch sang kinh tế thị trường do chúng ta làm chưa tốt cả

vì những nguyên nhân chủ quan và những nguyên nhân khách quan đã tạo ra

vô số kẽ hở để những kẻ bất lương trong bộ máy nhà nước lợi dụng đục khoét, chia chác, tham nhũng Đồng thời tính năng động của nền kinh tế thị trường đòi hỏi năng lực quản lý rất cao, nếu không đáp ứng được yêu cầu này thì các hiện tượng tiêu cực, trong đó tệ tham nhũng, hối lộ sẽ có nhiều cơ hội phát triển Vậy thì vấn đề là ở chỗ để đấu tranh chống tham nhũng trong điều

kiện phát triển nền kinh tế thị trường thì điều quan trọng là phải nhìn nhận đúng quá trình vận động theo quy luật của nền kinh tế xã hội để nhìn thấy và kịp thời khắc phục những sơ hở thiếu sót trong cơ chế quản lý nhất là những giải pháp ở tầm vĩ mô, dần dần loại trừ cơ hội cho tham nhũng nảy sinh và phát triển

Nhưng điều quan trọng hơn thế là đánh giá được đúng đặc điểm phát sinh phát triển của tệ tham nhũng ở Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh

tế thị trường Điều này liên quan đến rất nhiều yếu tố: trình độ nề nếp quản

lý, thiết chế quyền lực, tổ chức bộ máy nhà nước, truyền thống, phong tục tập quán… Như vậy mặc dù nghiên cứu tệ tham nhũng trong điều kiện nền kinh tế thị trường nhưng những yếu tố kể trên là không thể bỏ qua và có một

sự tương tác biện chứng với nền kinh tế thị trường ở cả hai khía cạnh tích cực

và tiêu cực

1.2.1.3 Tình hình tham nhũng ở một số lĩnh vực cụ thể

Như đã phân tích ở trên việc đánh giá về tình hình tham nhũng trong các lĩnh vực cụ thể thông qua các số liệu là vấn đề hết sức khó khăn Bởi vì nếu căn cứ vào các yếu tố cần và đủ để xác định hành vi hay vụ việc tham nhũng thì tham nhũng phải có đủ yếu tố lợi dụng chức vụ quyền hạn và vụ lợi Trong nhiều lĩnh vực, tham nhũng gắn bó chặt chẽ với hành vi cố ý làm trái hoặc lãng phí mà nhiều trường hợp rất khó hoặc không chứng minh được yếu

tố vụ lợi cho nên chúng ta thường hay nhận định chung về tình trạng “thất thoát” hay “sai phạm về kinh tế” Tuy nhiên có thể khẳng định rằng trong đa

số các trường hợp thất thoát và sai phạm đó chắc chắn có sự tư lợi và tham nhũng

Chính vì vậy, để có một bức tranh tương đối toàn diện về tham nhũng phù hợp với nhận định của Đảng và Nhà nước ta cũng như cảm nhận của xã hội Xin được đưa ra con số thông qua các phương tiện thông tin đại chúng có thể tin cậy sau đây:

Thứ nhất, tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơn bản

Tham nhũng xảy ra phổ biến và gây thiệt hại rất lớn về tài sản của nhà nước Hầu hết các công trình xây dựng đều xảy ra thất thoát tài sản do tham ô,

cố ý làm trái và xảy ra ở tất cả các khâu, các giai đoạn, từ khâu lập và phê duyệt dự án, khảo sát, thiết kế, duyệt kế hoạch vốn, đấu thầu, tư vấn giám sát, nghiệm thu, thanh quyết toán công trình

Qua các vụ án đã được phát hiện, điều tra cho thấy tỷ lệ thất thoát trong đầu tư xây dựng cơ bản trung bình từ 10 đến 20% Chính vì vậy mà nhiều công trình xây dựng chất lượng kèm, thậm chí chưa nghiệm thu đã hư hỏng, chưa đưa vào sử dụng hoặc ngay sau khi sử dụng đã xuống cấp như: Nhà hát chéo Hà Nội, đường dẫn cầu Hoàng Long, việc rút ruột công trình Trung tâm hội nghị công đoàn…Vi phạm thường xảy ra ở những công trình hoàn thành trong một thời gian ngắn để phục vụ yêu cầu chính trị, công trình chỉ định thầu hoặc đấu thầu hạn chế, công trình sử dụng vốn ODA…Nhiều công trình mặc dù đã xây dựng xong và được đưa vào sử dụng nhưng sau một thời gian dài vẫn chưa quyết toán được, trong đó có những công trình trọng điểm như công trình cải tạo Nhà hát lớn Hà Nội Mặc dù không phải tất cả những sai phạm trên trong các công trình đều là tham nhũng nhưng một phần không nhỏ là do các hành vi ăn bớt, rút ruột công trình…còn một phần nữa thực chất là tham nhũng do có khó khăn về việc chứng minh nên các cơ quan thường quy về hành vi “thiếu tinh thần trách nhiệm” hoặc “cố ý làm trái”

Thứ hai, tham nhũng trong lĩnh vực quản lý đất đai

Đây cũng là lĩnh vực xảy ra nhiều tham nhũng và số lượng tài sản nhà nước bị mất là vô cùng lớn Trong điều kiện nền kinh tế thị trường, khi đất đai trở thành hàng hoá có giá trị đặc biệt lớn thì trong quản lý và sử dụng đất đai, tham nhũng ngày càng trở nên nghiêm trọng Tuỳ mức độ khác nhau nhưng không chỉ đất đai ở đô thị mà đất đai ở cả vùng nông thông cũng bị lấn chiếm, cấp phát , mua bán, chuyển nhượng tuỳ tiện và không quản lý được, gây thất thoát nghiêm trọng tài sản quốc gia về giá trị đất cũng như thuế quyền sử dụng đất Vi phạm và tham nhũng về đất đai thường qua các dạng chủ yếu : cấp đất trái thẩm quyền, thông qua danh nghĩa dự án để chia chác

bán kiếm lời, chia lô, bán nền, ăn hối lộ để hợp thức hoá đất lấn chiếm trái phép, chuyển mục đích sử dụng đất, trong đó đền bù với giá thấp sau đó thay đổi mục đích sử dụng đất từ đó tăng giá kiếm lời đây là những công việc siêu lợi nhuận Ngoài ra còn các hành vi tham nhũng trong quá trình đền bù giải phóng mặt bằng thông qua việc nâng giá đền bù, khai khống diện tích…

Thứ ba, tham nhũng trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng và các tổ chức

tín dụng

Tình trạng tham ô, cố ý làm trái, thiếu tinh thần trách nhiệm, lừa đảo, nhận hối lộ xảy ra ở nhiều ngân hàng thương mại quốc doanh, ngân hàng thương mại cổ phần Một số bộ phận lãnh đạo, nhân viên các ngân hàng thương mại bị thoái hoá biến chất được các doanh nghiệp, cá nhân móc nối, hối lộ đã cho vay trái nguyên tắc, vượt quá khả năng thanh toán của doanh nghiệp, thông đồng với đối tượng vay nhận hồ sơ thế chấp không hợp lệ, hồ

sơ giả để vay tiền dẫn đến hàng nghìn tỷ đồng bị thất thoát, hàng trăm cán bộ ngành ngân hàng và giám đốc phải và các doanh nghiệp phải vào tù

Thứ tư, tham nhũng trong lĩnh vực tài chính,sử dụng ngân sách nhà nước

Cơ chế xin - cho và việc quản lý lỏng lẻo đã dẫn đến các vi phạm trong quản lý, cấp phát vốn, sử dụng kinh phí ngân sách gây thất thoát lớn cho ngân sách nhà nước Tình trạng “chạy” ngân sách, “chạy” dự án của nhiều cơ quan, địa phương thực chất là một loại tham nhũng có tính chất tập thể Chính

ở đây diễn ra những hành vi quà cáp, biếu xén, lại quả với những khoản tiền rất lớn và là một loại tham nhũng rất khó bị phát hiện và xử lý

Bên cạnh đó, các hành vi mua bán và sử dụng trái phép hóa đơn giá trị gia tăng nhằm mục đích lừa đảo và tham ô, chiếm đọat tiến hoàn thuế GTGT,

để hợp thức hóa hàng nhập lậu hoặc hợp pháp hóa các chi phí khống trong đầu tư xây dựng cơ bản, nâng khống giá trong mua sắm hàng hóa, tài sản của

cơ quan, công ty nhà nước để tham ô…Lợi dụng chính sách khuyến khích đầu

tư trong nước và sự thông thoáng của Luật Doanh nghiệp, chính sách hoàn thuế, nhiều đối tượng đã thành lập các hàng chục các công ty ma không họat

động mà chủ yếu là để mua bán hóa đơn GTGT như vụ Nguyễn Thị Thoa ở Thái Bình đã thành lập 40 doanh nghiệp, mua 660 quyển hóa đơn GTGT để bán cho hơn 300 doanh nghiệp khác với doanh số 1.259 tỷ đồng, thuế 86 tỷ đồng

Thứ năm, tham nhũng trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách

phát triển kinh tế - xã hội

Đây là lĩnh vực gây nhiều nhức nhối trong dư luận xã hội và ngày càng trở nên phổ biến trong thời gian gần đây Điển hình trong lĩnh vực này là việc cấp quota, giấy phép hạn ngạch xuất khẩu, đánh bắt xa bờ, xóa đói, giảm nghéo, ủng hộ bão lụt…gần đây là vụ việc đề án 112 tin học hóa quản lý hành chính nhà nước Trong lĩnh vực lao động thương binh và xã hội thì tham nhũng phổ biến ở việc lợi dụng chính sách đối với người có công như hợp

lý hóa hồ sơ để hưởng chế độ của đối tượng; lập hồ sơ giả để hưởng chính sách xã hội, tính trùng lặp, khai khống đối tượng để rút tiền của nhà nước; thu các khoản lệ phí không đúng quy định

Tệ hại hơn là tham ô cả các khoản tiền cứu trợ đồng bảo lũ lụt, tham ô tiền chi cho công tác quản lý, chăm sóc người nghiện ma túy; lập hồ sơ khống chế người tàn tật để rút tiền nhà nước

Trong lính vực bảo hiểm tội phạm tham nhũng đã dùng nhiều thủ đoạn như làm giả hồ sơ, chứng cứ, tài liệu, móc ngoặc với đối tượng được bảo hiểm làm sai lệch hồ sơ để chiếm đọat hoặc nhận hối lộ, điển hình như vụ Phó tổng giám đốc PJCO và đồng bọn đã nhận hối lộ gần 2 tỷ đồng để làm hồ

sơ giả lấy tiền bảo hiểm chia nhau

Thứ sáu, tham nhũng trong quản lý và quá trình cổ phần hóa doanh

nghiệp

Thất thoát trong cổ phần hóa chủ yếu là ở các khâu xác định gía trị doanh nghiệp trong đó đặc biệt là hạ thấp giá trị của diện tích đất doanh nghiệp đang quản lý, sau đó phát hành cổ phiếu gặt hái siêu lợi nhuận Từ định giá tài sản

sẽ dẫn đến định giá cổ phiếu không chính xác

Trong quá trình thực hiện cổ phần hóa DNNN và đấu giá cổ phiếu có không ít người, trong đó có khá nhiều lãnh đạo công ty có trong tay hàng trăm ngàn cổ phiếu trị giá lên tới hàng trăm tỷ đồng

Thứ bảy, tham nhũng trong lĩnh vực y tế, giáo dục - đào tạo

Đây là lĩnh vực mà tính trạng tham nhũng xảy ra phổ biến dưới dạng điển hình nhất là việc ăn hối lộ của các cán bộ, viên chức trong lĩnh vực này Trong lĩnh vực y tế, đó là việc tự đặt ra các khoản thu ngoài quy định; tệ vòi vĩnh, sách nhiễu của các nhân viên y tế trong quá trình khám chữa bệnh , việc nhận quà cáp biếu xén trong quá trình thực hiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực hành nghề y, dược tư nhân, cấp phép, kiểm tra các cơ sở khám chữa bệnh…

Trong lĩnh vực giáo dục thì việc chạy chọt, đút lót, hối lộ là đương nhiên Ngoài việc tự ý đưa ra các khoản thu ngoài quy định thì tham nhũng trong giáo dục còn thể hiện ở nhiều khâu: nhập học, xây dựng trường, trái tuyến…Đặc biệt nghiêm trọng là trong các trường đại học việc mua bán điểm, mua kết quả thi, thậm chí mua cả bằng tốt nghiệp đang là một vấn đề hết sức nhức nhối trong xã hội hiện nay Vụ việc chạy chọt mua bán điểm để đạt tiêu chuẩn học sinh giỏi, từ đó được thưởng điểm trong kỳ thi tuyển vào đại học Bên cạnh đó tham nhũng còn thể hiện ở nhiều cách thức khác như đầu tư, tài trợ, xây dựng, độc quyền sách giáo khoa… Đáng buồn hơn nữa là việc quà cáp, biếu xén chạy chọt, thậm chí mua bán đã xảy ra không ít trong lĩnh vực đào tạo đại học và trên đại học khiến cho nền tri thức nước nhà bị vẩn đục Hậu quả là xã hội và nhà nước có thêm những thạc sỹ, tiến sỹ

“rởm”, bất tài nhưng lại dựa vào đó để mưu lợi cá nhân để thăng quan tiến chức

Thứ tám, tham nhũng trong họat động tư pháp và thanh tra, kiểm tra

Qua các vụ án đã được phát hiện điều tra và xử lý cho thấy nhiều cán bộ trong cơ quan bảo vệ pháp luật không chỉ ở cơ sở mà còn ở cả các cơ quan trung ương đã có hành vi nhận hối lộ, thiếu tinh thần trách nhiệm, cố ý làm

trái …với mục đích bảo kê, bao che, thậm chí tiếp tay cho bọn tội phạm Các hiện tượng như chạy án, chạy tội, xâm phạm họat động tư pháp đã gây sự bất bình, bức xúc trong xã hội Chẳng hạn như trong vụ án Năm Cam và đồng bọn đều có sự tiếp tay của những cán bộ thoái hóa biến chất trong ngành bảo

vệ pháp luật, đặc biệt là lực lượng công an , một số kiểm soát viên những người có vai trò quan trọng trong quá trình điều tra, truy cứu trách nhiệm hình

sự, khiến cho hồ sơ và kết quả điều tra bị sai lệch, vừa bỏ lọt tội phạm vừa làm oan người vô tội

Trong hoạt động xét xử thì không thiếu việc thẩm phán trực tiếp nhận hối

lộ hoặc qua môi giới, trung gian để nhận hối lộ của những kẻ phạm tội để giảm nhẹ hình phạt hoặc vòi vĩnh, sách nhiễu đương sự trong các vụ án dân khi thực hiện chức trách công vụ của mình trong quá trình xét xử

Trong họat động thanh tra, kiểm tra cũng đã xảy ra hiện tượng vòi vĩnh, sách nhiễu, ăn hối lộ, thỏa thuận với đối tượng thanh tra, kiểm tra làm sai lệch kết quả thanh tra, kiểm tra…Một số thành viên, thậm trí trưởng đoàn đã nhận hối lộ trong quá trình thanh tra đã bị truy cứu như vụ việc diễn ra ở Thanh tra chính phủ

Thứ chín, tham nhũng trong công tác tổ chức cán bộ

Đây là lĩnh vực nhạy cảm và hành vi tham nhũng rất khó phát hiện và xử

lý Đảng, Nhà nước và xã hội đều nhận thấy tình trạng chạy chức, chạy quyền, chạy chỗ, tình trạng mua quan, bán chức có thể nói cho đến nay hầu như chưa có vụ việc nào bị đưa ra xử lý Việc đưa và nhận hối lộ để được bổ nhiệm, chạy chọt vào một vị trí công tác để dễ bề kiếm trác diễn ra ở một số ngành khá phổ biến thậm chí nó được xem như hàng hóa và có giá cả cụ thể

1.2.1.4 Đối tượng tham nhũng

Tình trạng tham nhũng trong các lĩnh vực nêu trên cũng đã cho thấy phần nào sự đa dạng, phức tạp của các đối tượng vi phạm Có thể nói một cách khái quát, đối tượng có hành vi tham nhũng là rất rộng, từ lãnh đạo đến nhân viên,

từ những người làm việc ở cơ quan trung ương đến người làm việc tại chính

quyền cơ sở, từ những người làm công tác quản lý đến người làm công tác nghiên cứu, từ những người làm trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh đến người công tác trong lĩnh vực xã hội

Tuy nhiên, xu hướng chung qua các vụ việc gần đây cho thấy rằng ngày càng có những người có chức quyền cao, có trình độ chuyên môn giỏi trở thành kẻ tham nhũng Đa số các đối tượng phạm tội tham nhũng là cán bộ, đảng viên Nếu như trước kia, chủ thể các vụ án tham nhũng là những người

có chức vụ quyền hạn trong các cơ quan quản lý kinh tế, các công ty nhà nước, là những người trực tiếp nắm giữ tiền, hàng và tài sản nhà nước thì nay

có nhiều đối tượng tham nhũng có chực vụ cao trong các cơ quan quản lý nhà nước như thứ trưởng, vụ trưởng, phó chủ tịch tỉnh, Giám đốc sở…

Tuy nhiên, một điều đáng lưu ý trong những vụ việc tham nhũng thì tham gia của các đối tượng bên ngoài khu vực nhà nước ngày càng trở nên phổ biến nhưng cho đến nay pháp luật nước ta vẫn chưa đưa đối tượng này vào thuộc nhóm đối tượng có khả năng tham nhũng Hành vi vi phạm của họ

sẽ được xử lý bằng tội danh khác trong Bộ luật hình sự, nên giảm tác dụng đấu tranh đối với đối tượng này

1.2.2 Nguyên nhân của tình trạng tham nhũng

1.2.2.1 Nguyên nhân khách quan

Thứ nhất, do Việt Nam là nước đang phát triển, trình độ quản lý còn lạc

hậu, mức sống thấp, pháp luật chưa hoàn thiện

Đây có thể là nguyên nhân đầu tiên của tình trạng tham nhũng Thực tế cho thấy, tham nhũng thường phát triển ở những nước chạm phát triển hoặc đang phát triển Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ của mình, Nhà nước đại diện cho xã hội quản lý mọi mặt của đời sống xã hội Nếu nhà nước quản lý

xã hội lỏng lẻo sẽ tạo ra các sơ hở cho nạn tham nhũng nảy sinh và phát triển Mặc dù chúng ta đã được những thành tựu đáng kể qua 20 năm đổi mới nhưng về cơ bản vẫn chưa thoát ra khỏi nghèo nàn, lạc hậu, trình độ quản lý vẫn còn ở mức thấp Vì vậy vẫn chưa thoát khỏi đói nghèo và lạc hậu, trình