Tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Nếu như sau năm 1975, những năm tiền đổi mới, văn học vẫn theo đà quán tính, nghiêng về sự kiện, tái hiện hiện thực trên một diện rộng, cảm hứng sử thi vẫn chiếm vị trí đáng kể trong tư

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ BÍCH THỦY

TIỂU THUYẾT CỦA TẠ DUY ANH

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15

4 Phương pháp nghiên cứu 15

5 Đóng góp của luận văn 15

6 Cấu trúc luận văn 15

PHẦN NỘI DUNG 16

Chương 1: NHỮNG NỘI DUNG THẨM MỸ CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH 16

1.1 Nhận thức lại hiện thực lịch sử: 16

1.2 Những vấn đề hiện thực của đời sống hậu chiến: 26

1.3 Cảm quan về cái phi lý: 31

Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

TẠ DUY ANH 38

2.1 Nhân vật tự ý thức, sám hối: 38

2.2 Nhân vật “thiên thần” và “ác quỷ” 45

2.2.1 Nhân vật “thiên thần”: 45

2.2.2 Nhân vật “ác quỷ”: 47

2.3.Nhân vật cô đơn, phi lý: 51

2.3.1 Nhân vật cô đơn 53

2.4.2 Nhân vật phi lý 55

Chương 3: NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH 63

3.1 Không gian, thời gian nghệ thuật 63

3.1.1 Không gian nghệ thuật: 63

3.1.1.1 Không gian khép kín, tù đọng… 63

3.1.1.2 …Không gian rộng lớn, lưu chuyển… 66

3.1.1.3 …Và không gian phi lý 73

3.1.2 Thời gian nghệ thuật 75

3.1.2.1 Thời gian lắp ghép phi tuyến tính 75

3.1.2.2 Thời gian phi lý 77

3.2 Nghệ thuật trần thuật: 79

3.2.1 Điểm nhìn trần thuật: 79

3.2.2 Nghệ thuật cấu trúc văn bản: 83

3.2.3 Giọng điệu trần thuật: 86

3.2.3.1 Giọng điệu trữ tình: 86

3.2.3.2 Giọng điệu giễu nhại: 89

3.2.3.1 Giọng điệu triết lý 94

PHẦN KẾT LUẬN 100

THƢ MỤC KHẢO SÁT 102

THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam sau 1975, đặc biệt là từ sau 1986, có một sự đổi mới rõ rệt “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn học minh họa” và phải được “cởi trói, phải đổi gác” đã thành một nhu cầu bức thiết của văn nghệ (8) Trong đà chuyển đổi chung đó, tiểu thuyết Việt Nam cũng có những đổi mới đáng kể, trước hết là đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Nếu như sau năm

1975, những năm tiền đổi mới, văn học vẫn theo đà quán tính, nghiêng về sự kiện, tái hiện hiện thực trên một diện rộng, cảm hứng sử thi vẫn chiếm vị trí đáng kể trong tư duy nghệ thuật của nhà văn, thì sau 1986, với quan niệm mới

về hiện thực, về con người, văn học đã bám sát đời sống, nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, bao quát được những vấn đề cơ bản của đời sống

xã hội và số phận con người trong sự vận động và phát triển, đáp ứng những đòi hỏi bức xúc của công chúng

Tìm hiểu văn xuôi, đặc biệt là tìm hiểu tiểu thuyết giai đoạn này sẽ giúp chúng ta có được cái nhìn bao quát về đời sống văn học Việt Nam đương đại 1.2 Mặc dù không thể phủ nhận ưu thế của thể loại truyện ngắn trong một

xã hội bùng nổ thông tin, nhịp điệu cuộc sống đang chuyển động theo chiều siêu tốc và mặc dù người ta đã từng tuyên bố về cái chết của tiểu thuyết thì thể loại này vẫn có một sức sống mãnh liệt Với đặc thù của đời sống hiện đại

là bề bộn, hỗn loạn, xói mòn, khủng hoảng lòng tin, với những chuyển biến trong tư tưởng của người cầm bút, thì đây chính là thời của tiểu thuyết - một thể loại phức hợp để nhận thức cuộc sống Vì thế, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu về sáng tác tiểu thuyết của một tác giả tiêu biểu để làm bật nổi những đặc điểm của tiểu thuyết đương đại cùng với những nỗ lực đổi mới, sáng tạo của một đội ngũ nhà văn thế hệ mới sau 1975, đặc biệt là sau 1986

1.3 Một nền văn học vừa bước ra khỏi chiến tranh, phải đối mặt với nhiều vấn đề mới nảy sinh, không ít người viết lâm vào tình trạng bối rối, “chông chênh”, đã gây nên những “khoảng chân không” trong văn học Nhưng cũng chính thời gian này đã diễn ra một cuộc vận động nội sinh ở chiều sâu của đời sống văn học, với những trăn trở, vật vã, tìm tòi thầm lặng mà không kém phần quyết liệt của một số nhà văn có mẫn cảm với những đòi hỏi của cuộc sống, có ý thức trách nhiệm cao về ngòi bút của mình Những tìm tòi đó mở

ra cho văn học hướng tiếp cận mới với hiện thực nhiều mặt, đặc biệt là hiện thực đời thường với những vấn đề đạo đức – đời tư thế sự đang tồn tại nổi cộm, đòi hỏi văn học phải luôn nhận thức lại, khám phá lại

Tạ Duy Anh bước vào làng văn, khi trên văn đàn đã có những bước đột phá về nhận thức xã hội, quan niệm văn chương, sự đổi mới lối viết cùng các thể nghiệm hình thức trần thuật với những tên tuổi như: Nguyễn Khải với

Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Một cõi nhân gian bé tí…, Nguyễn

Minh Châu với các truyện ngắn: Bức tranh, Cỏ lau, Phiên chợ Giát…, Ma Văn Kháng với Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú…,

Lê Lựu với Thời xa vắng, Nguyễn Trọng Oánh với Đất trắng, Nguyễn Mạnh Tuấn với Cù Lao Tràm, Bảo Ninh với Nỗi buồn chiến tranh… Trước những

thử thách lớn đó đòi hỏi nhà văn phải có sự nỗ lực để tạo ra những bước đi mới, không lặp lại những người đi trước và không lặp lại chính mình Tạ Duy Anh đã làm được điều đó Ông đã có những đóng góp đáng kể trong dòng chảy văn học dân tộc nói chung, đặc biệt là sau 1986

Gần 20 năm cầm bút, Tạ Duy Anh được xem là cây bút sung sức, có nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo trên nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn và cả trong những đề tài viết cho thiếu nhi… và là một trong những nhà văn có tác phẩm được đưa vào giảng dạy ở nhà trường phổ thông,

Tạ Duy Anh trở thành một hiện tượng văn học của thời kỳ đổi mới và được

đông đảo độc giả quan tâm nghiên cứu Khởi đầu thành công bằng truyện ngắn và ngay từ những truyện ngắn đầu tiên, Tạ Duy Anh nhanh chóng thu hút sự chú ý của công luận và đã đoạt được nhiều giải thưởng Cùng với truyện ngắn, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh cũng là một thế mạnh Càng ngày bản lĩnh của nhà văn càng được khẳng định rõ hơn thông qua các tập tiểu

thuyết: Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối và sắp tới “Sinh ra để chết” Từ Khúc dạo đầu chưa mấy thành công, đến Giã

biệt bóng tối là một hành trình dài trong tư duy tiểu thuyết Tạ Duy Anh, ghi

nhận những nỗ lực đổi mới và những đóng góp rất đáng trân trọng của nhà văn vào cao trào đổi mới văn học nói chung và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng Tuy nhiên, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, cho đến nay, vẫn chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống

Chính vì thế, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Tiểu thuyết của Tạ Duy Anh” Qua việc nghiên cứu tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, luận văn muốn

hướng tới khẳng định nét riêng trong cá tính sáng tạo tiểu thuyết, thành công

và phần đóng góp của Tạ Duy Anh Đồng thời, ở một phạm vi nhất định, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói riêng và văn học đổi mới nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết Tạ Duy Anh đã tạo được nhiều dấu ấn tốt đẹp trong lòng bạn đọc Mỗi cuốn tiểu thuyết khi ra đời đều lập tức gây được tiếng vang và

tạo được một trường công luận khá sôi nổi Nếu như tiểu thuyết đầu tay Khúc

dạo đầu (1991) xuất bản chưa gây được sự chú ý của dư luận thì đến Lão Khổ

(1992), Tạ Duy Anh đã khẳng định được năng lực sáng tác của mình Liên tiếp sau đó, nhà văn lần lượt cho ra đời những cuốn tiểu thuyết lôi cuốn được

độc giả, với nhiều ý kiến khen chê khác nhau và liên tục tái bản như Thiên

thần sám hối, Đi tìm nhân vật, Giã biệt bóng tối… Khảo sát quá trình lịch sử

nghiên cứu về sáng tác của Tạ Duy Anh, chúng tôi nhận thấy các dạng ý kiến đánh giá phổ biến sau: có những bài viết đề cập đến tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong khi đánh giá chung về văn học đổi mới; những bài viết về toàn bộ sáng tác của nhà văn và dạng bài viết đi sâu phân tích từng khía cạnh vấn đề, từng tác phẩm cụ thể

2.1 Những bài viết có đề cập đến tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong khi đánh giá chung về văn học đổi mới

Nguyễn Thị Bình đã có đánh giá về tiểu thuyết Lão Khổ của Tạ Duy Anh với tư cách là một trong những tiểu thuyết có đóng góp tích cực trong cao

trào đổi mới văn xuôi khi khái quát Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975: “Có thể

nói, tiểu thuyết chặng này viết về mọi đề tài nhưng được quan tâm nhất là đề tài sinh hoat Đây là nơi giao thoa của nhiều chủ đề, nhiều cảm hứng, nhiều loại nhân vật, nhiều sắc điệu ngôn ngữ Không phải sự kiện lịch sử mà chính con người với số phận cá nhân của nó đóng vai trò chi phối cấu trúc tiểu thuyết Dù viết về hiện tại hay quá khứ, về chiến trường hay thương trường, về nông dân hay trí thức… các tác phẩm đều gửi gắm những câu hỏi nghiêm túc về con người, về cuộc vật lộn giữa con người với hoàn cảnh để tìm kiếm chính mình… tại sao con người đánh mất mình? sẽ được lặp lại dưới nhiều cách trả

lời khác nhau” ở từng tác phẩm như: “Chuyện làng ngày ấy, Bến không chồng,

Lão Khổ, Ác mộng, Những mảnh đời đen trắng, Những thiên đường mù…”

Ngoài ra, tác giả bài viết còn nhận thấy nội lực của một vài tác giả, xuất

hiện từ khoảng đầu thập kỷ 90 đến nay và hình thành nên dòng chính trong văn xuôi đương đại, trong đó có Tạ Duy Anh, những cây bút này luôn trăn trở tìm hướng đi mới “Từ kết cấu trần thuật đến hình tượng, từ nhân vật đến lời văn, câu văn… tất cả đều nhằm hướng tới những kinh nghiệm đọc mới Bức tranh hiện thực đời sống được lắp ghép từ nhiều mảnh vỡ khác nhau, không theo quy luật nhân – quả, không có tính hoàn nguyên Tư duy hội họa lập thể kết hợp với

bút pháp huyền thoại - trào lộng khiến tác phẩm mang dáng vẻ lạ lẫm với số

đông công chúng Việt Nam… Hướng đi này ngày càng thấy rõ như: Phố Tàu,

Paris 11 tháng 8 (Thuận), Người sông Mê (Châu Diên), Trí nhớ suy tàn, Thoạt

kỳ thủy (Nguyễn Bình Phương), Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn (Nguyễn

Việt Hà), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh)… [38; tr.51, 52]

Theo Bùi Thanh Truyền, thái độ cổ xúy và trân trọng của các nhà văn đàn anh như Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Nguyễn Khải… đối với sáng tác của các thế hệ đàn em (Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái…) cũng là một sự thỏa thuận ngầm, sự mặc nhiên thừa nhận tính tích cực của sự cách tân hình thức nghệ thuật như các thủ pháp huyền thoại, kì ảo trong việc khám phá cuộc sống và tạo ra những bước đột phá của văn học giai đoạn này [67, tr.53]

Như vậy, những bài viết này có nhắc đến Tạ Duy Anh, tuy nhiên chỉ mới dừng lại ở những nhận định rất sơ lược, giới thiệu chung, nghiên cứu tác giả với tư cách là một nhân tố trong nền văn học đương đại mà chưa xem xét tác giả với tư cách là một đối tượng nghiên cứu độc lập

2.2 Những bài viết đánh giá toàn bộ sáng tác của Tạ Duy Anh

Hoàng Ngọc Hiến, một nhà nghiên cứu phê bình đã từng dùng chính tên tác phẩm của Tạ Duy Anh để đặt tên cho cả một dòng văn học sau đổi mới

“có một dòng văn học bước qua lời nguyền”, cho rằng,tiểu thuyết Lão Khổ đã

“thêm một giả thuyết văn học về bản chất và thân phận người nông dân Việt Nam Đây là một cuốn tiểu thuyết quan trọng” (dẫn theo Mai Hương, [49]) Điều đó chứng tỏ, những thể nghiệm mới mẻ và năng lực sáng tạo của nhà văn đã được khẳng định

Tuy nhiên, cũng theo Hoàng Ngọc Hiến, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh vẫn thiên về “lối ghi chép nội dung” Lối ghi chép nội dung ở đây có nghĩa là tiểu thuyết này còn mang tính luận đề khá rõ Nguyên Ngọc cũng ghi nhận

những bước tiến vượt bậc của tiểu thuyết Tạ Duy Anh: “Tôi cứ tưởng sau Bước

qua lời nguyền chỉ ở mức trung bình là đã hết vốn”, nhưng những cuốn tiểu

thuyết sau đó của Tạ Duy Anh “đã bước qua được chính anh”[53] Với sự nỗ lực làm mới mình cùng ý thức tìm tòi sáng tạo, Tạ Duy Anh đã bước qua chính mình và đã có được những đóng góp đáng quý trong thời kỳ đổi mới Mặc dù vậy, Nguyên Ngọc vẫn có “cảm giác như chính anh là một con ngài được bọc kén để bay ra nhưng đôi cánh còn ướt nên bay chưa cao lắm”[53] Nhận xét về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh, Mai Hương cho rằng: “Nhà văn luôn đặt nhân vật của mình trong mối quan hệ với lịch sử, thời đại để xem xét, đánh giá và có xu hướng cắt nghĩa, lí giải mọi sai lầm đã qua thuộc về những hạn chế không tránh khỏi của lịch sử” Từ cách nhìn hiện thực mới, nhà văn đi vào hiện thực, đi vào những góc khuất, những mặt trái của cuộc sống Chính nhờ thế, các nhân vật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh khi

đã trải qua hết thăng trầm, biến cố của một đời, thường có sự bình tâm, chiêm nghiệm sâu xa, thấm thía và đậm tính nhân văn về cuộc đời và thời cuộc”[49]

Trái với một số ý kiến cho là sắc diện của cái ác tràn ngập trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh thể hiện thái độ bi quan, tàn nhẫn một cách phiến diện khiến người đọc ghê sợ, Mai Hương lý giải, Tạ Duy Anh “chọn phản ánh cuộc sống từ phía “khuất lấp”, từ sự chưa hoàn thiện, nhưng cái đích Tạ Duy Anh hướng đến lại là cái đẹp, cái hoàn thiện Từ “cái ác” để lay thức “cái thiện” Điều này lý giải

vì sao hiện thực trong tác phẩm của Tạ Duy Anh thật gai góc, có khi như tàn nhẫn, lạnh lùng, nhưng người đọc vẫn cảm nhận đằng sau con chữ là những thông điệp nghệ thuật thấm đẫm chất nhân văn Và đó cũng là hệ quả tất yếu từ quan niệm nghệ thuật giàu tính nhân bản của Tạ Duy Anh” [49, tr.14]

Thực ra, Tạ Duy Anh không chỉ viết về cái xấu, cái ác mà thông qua việc xây dựng những nhân vật phản diện để đối lập với những hình tượng đẹp

đẽ trong sáng đến thánh thiện trong tác phẩm Đây chỉ là thủ pháp sáng tối trong điện ảnh để từ đó nhà văn làm bật nổi lên những hiện tượng đời sống

hiện thực mang tính thời sự Từ hiện thực trần trụi đó, nhà văn muốn gióng lên tiếng chuông cảnh báo, để tránh lặp lại những lối mòn của lịch sử ngay trong đời sống hiện đại mà nó luôn có nguy cơ lặp lại

Thu Hà khi suy ngẫm về những tiểu thuyết của Tạ Duy Anh đã nhận ra tầng sâu của từng câu chuyện: “Sự trong sáng, thánh thiện sống chung với cái tàn nhẫn, vô lương, bên cạnh những trang viết lạnh lùng, khắc nghiệt là những dòng chữ tươi trẻ và đầy ắp tình cảm của con người và cuộc sống, Tạ Duy Anh mang đến một cái nhìn đa chiều về hiện thực” [44] Từ hiện thực đa chiều đó, Tạ Duy Anh luôn có mong muốn lay thức phần bản ngã của mỗi con người trong đời sống hiện đại giữa cái ranh giới thiện ác rất mong manh

mà cái vong bản, đánh mất mình lại luôn rình rập

Nhìn chung, những bài viết trên chủ yếu đi vào phát hiện một số phương diện nổi bật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh để thấy được nét riêng của tác giả mà chưa có cái nhìn toàn diện, nghiên cứu một cách có hệ thống

để thấy được cá tính sáng tạo của Tạ Duy Anh giữa dòng chung của văn học đổi mới

phẩm có cách trả lời khác nhau, trong đó có Lão Khổ của Tạ Duy Anh”[36]

“Bàn về tiểu thuyết” hôm nay, Bùi Việt Thắng cho rằng: cùng với Lữ

quán của Hà Phạm Phú, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai thì Lão Khổ của Tạ Duy

Anh đã gây một niềm tin tưởng rằng, văn học như một phương tiện linh diệu

để hiểu rõ con người hơn “Sau Khúc dạo đầu còn chưa thoát khỏi lối ghi

chép tiểu thuyết, Tạ Duy Anh đã cho ra mắt Lão Khổ - một cuốn sách mặn

chát vị đời và lừng lững con người thời đại”[61, tr.16]

Viết về Thiên thần sám hối, Mai Hải Oanh nhận thấy sự độc đáo của Tạ

Duy Anh, khi nhà văn lựa chọn điểm nhìn từ bên trong – hài nhi trong bụng mẹ: “Toàn bộ câu chuyện được kể từ điểm nhìn của hài nhi và người đọc có dịp chứng kiến sự tha hóa đáng sợ của con người qua những điều cậu nghe được” [56, tr.115] Qua góc nhìn này, nhà văn không cần biện giải, bình luận hay thêm thắt gì mà tự nhiên cuộc sống đầy rẫy tội lỗi kia cứ hiện lên như những thước phim tư liệu khách quan

Phạm Xuân Nguyên đánh giá cao Đi tìm nhân vật và cho rằng, tiểu

thuyết này chưa được coi trọng đúng mức: “Cuốn tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

là một cuốn khá, đạt đến tầm cỡ tiểu thuyết nhất định… Nhưng tiểu thuyết đó

đã chưa có được đời sống dư luận văn học của nó, đáng tiếc một cơ hội bị bỏ qua cho tác phẩm và thể loại”[51]

Đối với một số độc giả, Đi tìm nhân vật là cuốn tiểu thuyết quá khó

đọc, quá phức tạp, rối rắm Độc giả bị cuốn theo những phán đoán, nghi nghi hoặc hoặc, chồng chéo lên nhau của nhân vật chính, của đám đông nhân vật

và của chính độc giả, tất cả đều cảm thấy như bị rơi vào cái “bẫy hỏa mù” của nhà văn Hơn nữa, những khó khăn khi tác giả xin giấy phép xuất bản, cũng là một lí do khiến tác phẩm tuy chậm đến với công chúng hơn so với những cuốn khác, nhưng vẫn tạo được sự hấp dẫn đối với độc giả

Có thể nói, Tạ Duy Anh luôn làm mới mình Mỗi cuốn tiểu thuyết là một sự thể nghiệm mới về hình thức nghệ thuật để khám phá sâu hơn những góc khuất của con người

Thụy Khuê đã làm một phép so sánh giữa ba tiểu thuyết Lão Khổ, Đi

tìm nhân vật và Thiên thần sám hối Theo ông, cả ba tác phẩm đều có sự gắn

bó mật thiết với nhau trong một tương quan chặt chẽ: họ hàng, làng nước Các

nhân vật cùng xuất thân ở làng Đồng, cùng tiềm ẩn hận thù dòng họ, hận thù giai cấp “Nhưng mỗi tác phẩm có một thực tại khác, một lối viết khác Những tác phẩm đến sau, dường như chỉ là để viết lại các chuyện trước một cách mới hơn, mở hơn, kỹ hơn, rốt ráo hơn và nghệ thuật hơn”[51]

Cùng cách so sánh như vậy, Việt Hoài nhận thấy sự liền mạch trong

tiểu thuyết Tạ Duy Anh: Tiếp tục đề tài trong Bước qua lời nguyền, tiểu thuyết Lão Khổ “vẫn là chuyện làng quê Bắc Bộ” nhưng “thời gian rộng hơn,

dung lượng tiểu thuyết lớn hơn truyện ngắn và nhân vật cũng già dặn, từng

trải và kỹ thuật hơn, nên Lão Khổ được đồng nghiệp và bạn đọc nhìn nhận là một bước tiến dài của Tạ Duy Anh” Nếu Đi tìm nhân vật bị cho là quá khó đọc thì Thiên thần sám hối đã có một kết cấu rất chặt và ngắn gọn, có thêm sự

uyển chuyển và linh hoạt “khiến ai đọc cũng có thể thấy mình trong đó và hầu hết giật mình, không tự vấn lương tâm thì cũng tự xấu hổ mà âm thầm đỏ mặt, nhưng nó không quá nghiệt ngã, ráo riết mà vẫn mở đường cho nhân vật – người đọc một lối thoát lương tâm”[47]

Trong một bài phỏng vấn Tạ Duy Anh, Lê Thiếu Nhơn nhận xét: “Tuy

ở hai thể loại khác nhau, nhưng yếu tố quyết liệt trong Giã biệt bóng tối cao hơn Bước qua lời nguyền rất nhiều” [55] Tạ Duy Anh đã trả lời: “Bước qua

lời nguyền thật hiền lành, giàu tình cảm vậy mà khi ra đời vẫn khiến cho

người ta sợ? Sẽ lại có những người sợ Giã biệt bóng tối”… [55] Nhà văn dù

đã biết trước sẽ vấp phải dư luận nhưng vẫn dám mạo hiểm, dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, đối diện với sự thật Ông cho rằng: nặng, nhẹ, nóng bỏng hay điềm đạm, đâu chỉ ở mức độ quyết liệt trong ngôn từ, mà là khả năng xoáy sâu vào tâm can người khác, lời chất vấn về điều mà chúng ta muốn quan tâm [55] Chính nhờ quan niệm đó và ý thức trách nhiệm đối với nghề, mà Tạ Duy Anh đã có được những cuốn tiểu thuyết thành công, ghi đậm dấu ấn

Đọc Đi tìm nhân vật, Thụy Khu

ê còn cho rằng “nhân vật của Tạ Duy Anh không có sự trung gian, nhờ nhờ, xam xám về ngoại hình Nhưng bản chất con người thì luôn luôn ở ranh giới giữa thiện và ác, nhân vật nào cũng luôn luôn bị đặt trong trạng thái lựa chọn, đấu tranh với xã hội, với môi trường, với kẻ thù, với người thân và với chính bản thân mình”[51]

Đọc Thiên thần sám hối, Nguyễn Chí Hoan cảm thấy chưa hài lòng lắm

và nêu ra “hai điều đáng tiếc và một sự cuồng giản thời hiện đại” ở tiểu thuyết này [48] Theo tác giả, “Đây là một câu chuyện xuất phát từ một giả thiết mang tính phi lý Nhưng cả trong ngôn ngữ và cấu trúc lại chẳng có chút phi

lý nào cả Câu chuyện ở đây đã cắm đầu chạy tuột một lèo từ cái giả thiết sáng giá của mình đến cái luận chứng có tính cách chung của mình một cách giản đơn là vội vàng, như thể cái bào thai chín tháng chín ngày kia đã quá đỗi

tự tin ở tư cách hài nhi của mình” [48] Nhận xét về kết thúc tác phẩm: hài nhi chấp nhận chào đời sau khi đã rùng mình chứng kiến những câu chuyện quái thai trong phòng đẻ, trong tiếng nói của thiên thần và sự hối hận của người mẹ, tác giả cho đây là một kết thúc gượng, mang nặng tính luận đề Điều đáng tiếc thứ hai thể hiện tập trung ở một lớp từ vựng tôn giáo, được vận

dụng ở đây một cách khá tùy tiện Tập hợp các từ thuộc loại này trong Thiên

thần sám hối trải từ “quả báo, ác nghiệp, cho đến cứu rỗi, ân sủng, nguyền

rủa, tội tổ tông và tất nhiên “sám hối” Liệu mỗi người đọc hiểu các hàm nghĩa của từ vừa nêu ra như thế nào?” Trường từ vựng tôn giáo dày đặc trong tác phẩm được Tạ Duy Anh sử dụng như một ẩn ý nghệ thuật nhưng Nguyễn Chí Hoan cho rằng đó là sự lạm dụng chứ chưa đạt được hiệu quả nghệ thuật, khiến cho độc giả thêm rối rắm, khó hiểu Tuy nhiên, theo chúng tôi, chính lớp từ vựng tôn giáo này đã tạo nên phong cách độc đáo, rất riêng của Tạ Duy Anh Nhà văn muốn giác ngộ những tâm hồn lạc lối từ bỏ bóng tối, giã biệt tội ác để bước ra ánh sáng, đi tới cái thiện và khơi dậy tính người đẹp đẽ

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều cho rằng, Thiên thần sám hối gọn

nhẹ, giản dị về hình thức, bí ẩn của sự tồn tại được đặt ra cùng câu hỏi về thân phận của thế hệ tương lai trên miệng vực cái ác, chứa đựng những ẩn số lớn

về con người và nhân thế

Giã biệt bóng tối ra đời đã tạo được sự hào hứng đón nhận của công

chúng Viện Văn học đã tổ chức một cuộc tọa đàm về tiểu thuyết Giã biệt

bóng tối Tại buổi Tọa đàm, tuy còn có sự khác biệt, nhưng nhìn chung phần

lớn ý kiến đều đánh giá cao tiểu thuyết của Tạ Duy Anh Nguyễn Bích Thu

cho rằng: “Giã biệt bóng tối là thành công mới” Bùi Việt Thắng nêu ra “Ba cái được của Giã biệt bóng tối”, tạo ra một ma trận về kết cấu và coi Tạ Duy

Anh là người có công khẳng định ưu thế của tiểu thuyết ngắn(300 trang) Nguyễn Phượng và Nguyễn Thị Bình đều đưa ra những đánh giá sâu sắc,

khoa học và thuyết phục về Giã biệt bóng tối trong bối cảnh tiểu thuyết Việt

Nam đương đại và so sánh với các tiểu thuyết trước đây của Tạ Duy Anh”

Nguyễn Thị Bình coi Giã biệt bóng tối là “bản tụng ca say đắm về sức mạnh

của lòng khoan dung và tha thứ” “Trong một kết cấu chặt chẽ, người nọ là một phần cuộc đời của người kia, tạo ra một xã hội, một vũ trụ thu nhỏ với sự đối lập tối sáng trong từng con người và sự tha thứ và lòng khoan dung là cơ may cuối cùng để mọi người có thể sống được với nhau một cách xứng đáng” Tác giả nhấn mạnh ý nghĩa thức tỉnh những giá trị người mà nhà văn đã dày công thể hiện và thể hiện khá thành công để hướng tới cái đẹp [37] Nguyễn

Thanh Tú có một phát hiện mới về tính nhại ý thức trong Giã biệt bóng tối,

“nơi thế giới bị lộn trái, đổi ngôi, chỉ có quỷ dữ là hiền minh” Nhân vật bóng tối thâu tóm, điều khiển hành vi của con người hay nói cách khác, trong mỗi con người đều có mặt bóng tối và giờ đây bóng tối đang trên đà thắng thế, chế ngự hành vi suy nghĩ của con người Tính nhại ý thức đó nhằm khắc sâu hơn mặt trái cuộc sống mà mỗi người đều có trách nhiệm đấu tranh, loại bỏ nó để sống có ý nghĩa hơn bằng sự tha thứ và lòng khoan dung” Phạm Vĩnh Cư cho

rằng Giã biệt bóng tối là cuốn tiểu thuyết mang tính luận đề và khẳng định đó

cũng là xu hướng chung của văn học thế giới” Bởi vì thế giới bận tâm tới việc đúc kết lịch sử chứ không phải mô tả lịch sử

Tuy nhiên, bên cạnh những đánh giá cao thành công của cuốn tiểu

thuyết, vẫn còn một số ý kiến chưa thỏa mãn về Giã biệt bóng tối, tức là chưa

đáp ứng những đòi hỏi mà người đọc tin tưởng và mong đợi Nguyễn Hòa đưa

ra “Bảy nỗi thất vọng về Giã biệt bóng tối” và coi tiểu thuyết này của Tạ Duy

Anh đáng thất vọng về lối viết, khả năng xây dựng nhân vật, tác phẩm, ngôn ngữ ” Nguyễn Đăng Điệp nêu ra những vấn đề bất cập của Tạ Duy Anh như còn lộ vấn đề” Cũng có một số người còn cho rằng tiểu thuyết của Tạ Duy Anh vẫn chưa thực sự gây được ấn tượng như truyện ngắn trước đó hoặc

tiểu thuyết Đi tìm nhân vật

Tuy nhiên, hầu như các nhà nghiên cứu đều thừa nhận, Tạ Duy Anh là một cây bút văn xuôi có sức viết khỏe, dồi dào và gây được sự chú ý, quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu và đông đảo độc giả Bằng chứng là mỗi cuốn tiểu thuyết in ra đều bán rất chạy, thậm chí in nối bản, và liên tục nối bản Chỉ trong vòng một năm, Tạ Duy Anh đã tái bản và in nối bản liên tục 6

lần như tiểu thuyết Thiên thần sám hối Trong khi đó, năm 2004 lại là một

năm thất bát, mất mùa của tiểu thuyết Điều đó chứng tỏ, tiểu thuyết Tạ Duy Anh có sức thu hút độc giả khá mạnh mẽ không chỉ trong cách đặt vấn đề mới

mà còn ở cách thể hiện mới mẻ, mang tính đột phá

Qua khảo sát lịch sử nghiên cứu về tiểu thuyết Tạ Duy Anh, chúng tôi nhận thấy: cho đến nay, vẫn chưa có những công trình nghiên cứu một cách

hệ thống toàn bộ tiểu thuyết của nhà văn Chọn nghiên cứu đề tài này, luận văn của chúng tôi sẽ đi sâu khảo sát toàn diện, hệ thống sáng tác tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, từ đó, khẳng định phần thành công, đóng góp của nhà văn vào sự đổi mới của văn học Việt Nam nói chung và sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói riêng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn chủ yếu tập trung khảo sát toàn bộ tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, bao gồm:

- Khúc dạo đầu, 1991,Nxb Thanh niên

- Lão Khổ, 1992, Nxb Văn học

- Đi tìm nhân vật (in trong Trò đùa của số phận), 2008, NXB Đồng Nai

- Thiên thần sám hối, 2004, NXB Đà Nẵng

- Giã biệt bóng tối, NXB Hội Nhà văn, 2008

Để có cơ sở so sánh, làm nổi bật những nét đặc sắc của tiểu thuyết của

Tạ Duy Anh, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng khảo sát những sáng tác truyện ngắn của nhà văn và một số tiểu thuyết tiêu biểu trong thời kì đổi mới cùng một số tiểu thuyết hiện đại trên thế giới

4 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai luận văn, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: phương pháp nghiên cứu theo đặc trưng thể loại, Phương pháp phân tích, Phương pháp hệ thống, tổng hợp, Phương pháp thống kê, so sánh

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn của chúng tôi muốn qua thể loại tiểu thuyết để khẳng định nét riêng trong cá tính sáng tạo của Tạ Duy Anh, những thành công và phần đóng góp của nhà văn vào công cuộc đổi mới văn học Đồng thời, qua đó, ở một góc độ nhất định, chúng tôi cũng làm sáng tỏ những vấn đề đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói riêng và văn học đổi mới nói chung

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

o Chương 1: Những nội dung thẩm mỹ cơ bản trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

o Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

o Chương 3: Nghệ thuật tiểu thuyết Tạ Duy Anh

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 NHỮNG NỘI DUNG THẨM MỸ

CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH

Cùng với sự chuyển đổi chung của cả nền văn học đổi mới trên mọi phương diện, sáng tác của Tạ Duy Anh cũng có những đổi mới quan trọng Những quan niệm nghệ thuật mới mẻ về hiện thực, về con người, về chức năng của văn học và vai trò tiếp nhận của công chúng đã chi phối và để lại dấu ấn rất đậm trong việc khai thác, khám phá và thể hiện hiện thực đời sống

và con người Khảo sát qua các tiểu thuyết Khúc dạo đầu, Lão Khổ, Đi tìm

nhân vật, Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối, chúng tôi nhận thấy, tiểu

thuyết của Tạ Duy Anh bao quát những nội dung thẩm mỹ cơ bản như sau:

ẩn khuất âm ỉ trong một thời gian dài

Giật mình nhìn lại Thời xa vắng (Lê Lựu), người ta cảm thấy xót xa cho

một thời con người cá nhân phải hi sinh lớn cho cộng đồng, hạnh phúc của cá

nhân là những khuôn mẫu do cộng đồng áp đặt Thân phận tình yêu (Bảo

chiến tranh, hay nói cách khác, chiến tranh không có chỗ cho tình yêu đôi lứa; phóng chiếu cái nhìn đau đớn vào cuộc chiến tranh nghiệt ngã mà dư âm của

nó vẫn vẳng lên âm điệu rùng rợn của những cái chết và sự cô đơn lạc lõng của thế hệ bước ra từ chiến tranh Mong muốn nhìn thẳng vào lịch sử để nói thật, để lí giải những số phận cá nhân đằng sau bức mành hào quang của lịch

sử, nhân vật trở thành phương tiện để nhà văn nhìn nhận lại lịch sử và nhiều vấn đề trong đời sống thường nhật của con người

Tiểu thuyết của Tạ Duy Anh cũng hướng đến nhận thức lại hiện thực

đời sống lịch sử, đặc biệt là những vấn đề của nông thôn trong quá khứ (Lão

Khổ, Bước qua lời nguyền, Luân hồi…) Tuy nhiên, nhà văn không chú mục

và cũng không nhằm tái hiện lại sự kiện lịch sử mà chính là số phận con người – những dấu ấn của cuộc nhào nặn dữ dằn, nghiệt ngã của lịch sử đã hằn đọng trên từng bi kịch số phận cuả mỗi con người và từ đó hướng tới những bài học nhân văn sâu sắc

Nếu đặt vấn đề nhận thức lại trong mối quan hệ lịch sử thì Lão Khổ là một

trong những tiểu thuyết điển hình của Tạ Duy Anh mà Hoàng Ngọc Hiến đã từng đánh giá là đã góp “thêm một giả thuyết về bản chất người nông dân” trong giai đoạn văn học đổi mới Cuộc đời ông Khổ là sự tổng kết một giai đoạn lịch

sử đầy biến động, và không tránh khỏi những sai lầm, sai lầm lịch sử, sai lầm số

phận “lừng danh một thời, ba đào một thời, lụn bại một thời” [2,tr.11]

Cuộc đời của Lão Khổ làm nên một lịch sử đầy sóng gió mà lịch sử của cộng đồng là cái phông nền để cho bức tranh về số phận, cuộc đời và bản chất

của người nông dân có tên Tạ Khổ hiện lên “Đời ông Khổ là một bằng chứng

cho sự long đong của kiếp người…” [2, tr.18] Sau những chiêm nghiệm về

cái được cái mất, lão Khổ tự tổng kết: “Đời lão xét đến cùng, là hiện thân cho

sự đổ vỡ thảm hại” [2]

Tạ Duy Anh không chú trọng đến năm tháng cụ thể, chỉ nêu tên sự kiện

là mốc thay đổi cuộc đời nhân vật Nghĩa là nhà văn xem xét lịch sử trên phương diện cá nhân chứ không mô tả diễn biến của sự kiện mang tính lịch sử của toàn dân tộc Đời lão từ một thằng đi ở bị bóc lột đến tận xương tủy và chịu biết bao nhục nhã cùng cực bỗng chốc thăng hoa lên đến đỉnh cao của quyền lực, được nắm trong tay chức Chủ tịch xã; đang thăng hoa thì đột ngột

từ đỉnh cao lão lại bị rơi xuống đáy sâu của vòng tù tội; khi cải cách ruộng đất đến, lão bị đưa ra truy tố, thành một thằng Quốc dân Đảng, một tên gián điệp Rồi như để sửa sai cho hành động bị bỏ tù 8 tháng ở chuồng trâu, lão được khôi phục danh hiệu chiến sĩ cách mạng, được cất nhắc làm Chủ tịch xã Lão say mê thử nghiệm mô hình cuộc sống mới dẫn đến Thiên Đường, để rồi cuối cùng lại bị quẳng xuống dưới đáy, bị vò nát tấm lí lịch thành một “kẻ mất hết khả năng làm công dân”, bị đem ra trước tòa như một tên tội phạm nguy hiểm Bàn tay tráo trở của lịch sử có thể đưa người ta “lên voi” nhưng cũng bất ngờ lật ngược bàn tay, đẩy họ xuống kiếp “chó”, rơi vào những hoàn cảnh cực kỳ trớ trêu Lịch sử như một cô nàng đỏng đảnh, đong đưa mà con người như là con rối trong tay lịch sử, rốt cuộc số phận chỉ là một trò đùa ác nghiệt Lịch sử dẫn lão Khổ đến đỉnh vinh quang, nhưng cũng chính lịch sử vứt toẹt mọi phẩm hạnh, đưa đẩy lão rơi xuống vực thẳm Qua nhân vật lão Khổ, chúng ta có thể soi chiếu đến những số phận khác trong tiểu thuyết, trong và

sau Đổi mới, đó là nhân vật Nghĩa, Vạn và Hạnh trong Bến không chồng, là Phương và Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh, và Sài trong Thời xa vắng…

Chừng ấy mẩu cuộc đời đầy bi kịch, sóng gió

Tuổi trẻ của lão cũng giống như hình ảnh anh nông dân Chí Phèo lương thiện Một thanh niên khỏe mạnh với tâm hồn trong trắng, chất phác, hiền lành bị đánh thức ước mơ hạnh phúc về gia đình đầm ấm khi đứng trước một người con gái Giống như một câu chuyện cổ tích thơ mộng, một anh chàng

chăn vịt bên lều cỏ bỗng chốc đổi đời sau một đêm dẫn đầu đoàn người vùng lên lật đổ ách áp bức, bóc lột và nắm lấy chính quyền Đời lão Khổ phất lên đến chức Chủ tịch xã đầy uy quyền Lão mơ màng hoang tưởng tìm cách đưa mọi người tới Thiên Đường Lão hăng say làm việc tốt, nhưng cũng không ít lần lão hành động như một kẻ cố chấp, nuôi dưỡng hiềm thù Lão ra tay thanh trừng Tạ Bông Lão đẩy cả một chi họ của Tư Vọc tan gia bại sản, phải lũ lượt tha hương, uất ức chờ thời, đợi ngày quay về phục thù, rửa hận Lão làm cho

Tạ Tự bị cô lập đến mức bị mọi người ruồng bỏ, tẩy chay Không những thế, những đứa trẻ vô tội, con cái của kẻ thù, cũng bị Lão khép vào tội “đời cha ăn mặn” Lão ức hiếp ngay cả với tuổi thơ của hai đứa bé Hai Duy và bé Tâm Lão làm tất cả những việc ấy mà không hề hay biết rằng, chính những việc làm ấy đang đưa lão trượt dốc xuống địa ngục, tự biến mình thành quỷ dữ Lão đã dần đánh mất tình thương và lòng vị tha Lão trở thành một công cụ đắc lực của quyền lực, một cái máy cứng nhắc của thể chế mới, với mong muốn mặc đồng phục cho tất cả mọi người

Đồng thời với việc nhìn lại lịch sử cuộc đời mình, lão Khổ cũng nhìn nhận lại những được mất trong cuộc đời chung Luẩn quẩn với vòng thù hận

cứ truyền từ đời này sang đời nọ, hết thế hệ này sang thế hệ khác, dai dẳng kéo lê và đày đọa những số phận con người theo những thăng trầm của lịch

sử, lúc lên voi lúc lại xuống chó Làng Đồng bé nhỏ phải gánh vác sức nặng

của sự chây ì đang cố thủ trong lâu đài định kiến

“Bước qua lời nguyền” như là một thách thức mà bao đời nay vẫn chưa vượt qua được Dường như Lão Khổ là một sự tiếp nối, tập hợp một cách đầy

đủ, triệt để hơn từ những truyện ngắn trước đó Đó là những lời nguyền dòng

họ, là những lời nguyền truyền kiếp đã đến mức lạc hậu, lỗi thời nhưng vẫn như một đám mây đen bao trùm lấy cả làng Đồng, tạo nên những huyền thoại

về làng Đồng, một thế giới biệt lập tưởng như chỉ có ở thời tiền cổ, với những

tư duy ấu trĩ, cổ hủ tưởng như đã bị đào thải thì nay vẫn đang đè nặng lên vai

những người đang sống, ghì con người xuống sát đất, “sự cắn xé nhau liên

miên, đến nỗi cắn xé như một đặc tính nguyên thủy của đám người khốn khổ ấy” [2,tr.177] Những thế hệ thanh niên mới, có những người được học hành tử

tế, thành tài như Hai Duy, cũng có lúc bất lực trước sức mạnh ghê gớm của thế lực bảo thủ của cái làng Đồng – một thế giới thu nhỏ biệt lập, mà đành phải bỏ đi biệt xứ Cuộc cách mạng giành độc lập dân tộc là một cuộc kháng chiến trường

kỳ với biết bao khó khăn gian khổ, đổ cả máu và nước mắt nhưng sức mạnh cộng hưởng của sự đồng lòng đã vượt lên tất cả làm nên chiến thắng vĩ đại Nhưng trong thời bình, cuộc cánh mạng để loại bỏ tàn dư của những quan niệm

ấu trĩ, hủ tục lạc hậu, lỗi thời vẫn tồn đọng trong những ngõ ngách của đời sống hàng ngày và đang bóp nghẹt sự đi lên của cuộc sống văn minh hiện đại, lại

không hề dễ dàng, không thể một sớm một chiều, một cá nhân riêng lẻ Mỗi

trang viết của Tạ Duy Anh da diết cảm giác của những hồi ức đau đáu, nhức nhối, những “vò xé" không ngừng Và từ đó, khát vọng có thể bước qua những định kiến chật hẹp, trói buộc, “những cấm đoán phi lý và phi nhân tính được nhân danh những điều thiêng liêng”, có thể “bước qua lời nguyền”[47,tr.12]

Nếu như nhân vật của Nam Cao được lý giải như là sản phẩm của thời đại, của hoàn cảnh xã hội thì với Tạ Duy Anh, nhà văn lý giải cuộc đời nhân vật là những điều trái khoáy, là trò đùa của số phận mà còn có lúc không nằm cùng chiều với lịch sử cộng đồng Đây là cái nhìn vượt lên trên lịch sử, dùng lịch sử để phán xét chính nó, dùng lịch sử để biện minh cho số phận và bản chất con người, và từ đó nhà văn có cái nhìn về bản chất người đúng đắn hơn

Sự đưa đẩy của lịch sử khiến cho từ Chánh Tổng đến lão Tạ Khổ đều phải cay đắng mà cam phận, nhắm mắt mà buông xuôi theo quy luật “sông có khúc, người có lúc” Xét đến cùng thì họ cũng chỉ là con người bé nhỏ, là con rối

của con Tạo, bị nhào nặn bởi lịch sử và trở thành nạn nhân của lịch sử chứ không phải là người tạo ra lịch sử

Cái oái oăm nhất là lịch sử cũng tỏ ra vô nghĩa với chính nó Lịch sử chỉ là sự đổi ngôi, là sự thay đổi hình thái xã hội chứ không triệt tiêu được cái xấu Lão Khổ bị kẹt giữa hai thể chế Những tàn dư của thể chế cũ chưa hoàn toàn bị thay thế, vẫn mang nặng những tư tưởng, định kiến cũ nát, lỗi thời Thể chế của thời sau là một mô hình thử nghiệm ở giai đoạn đầu của thời kì

“mở cửa” còn đầy rẫy những tiêu cực mà lão chưa được trang bị kiến thức để

hiểu và để biết “lựa” theo chiều “Lão long đong vì không biết nói dối” [2,

tr.177], lão cứ sống hồn nhiên với nhân cách, chân lý của riêng mình và tất yếu cuộc đời đen bạc không thể chấp nhận một nhân cách như thế Lão Khổ vừa là nạn nhân của thời cuộc, vừa là nạn nhân của chính mình Chính vì thế, lão bị bật ra khỏi guồng máy Đem thân ra làm bệ phóng cho thời đại mới, lão sẽ phải chấp nhận cuộc chơi Những nhân vật như lão Khổ, hoặc mang bóng dáng của lão Khổ hiện diện khá phổ biến trong sáng tác của Tạ Duy Anh, bởi lẽ đó là biểu trưng của thời đại, của lịch sử, của số phận trong

sự cảm nhận của Tạ Duy Anh về cõi đời Lịch sử bi đát ở chỗ là tự nó lấy mình ra để thể nghiệm

Từ quan niệm của mình, Tạ Duy Anh để cho nhân vật tự nhận thức lại hiện thực lịch sử là nhà văn đã có một cách nhìn thẳng thắn, không khoan nhượng với tất cả những sai lầm, những mặt trái, mặt tiêu cực Tuy nhiên, nhà văn luôn đặt tất cả nhân vật của mình trong mối quan hệ với lịch sử, thời đại

để xem xét, đánh giá và có xu hướng cắt nghĩa, lý giải khách quan mọi sai lầm đã qua thuộc về những hạn chế không thể tránh khỏi của lịch sử Chính nhờ thế, các nhân vật của Tạ Duy Anh khi đã trải qua hết thăng trầm, biến cố của một đời thường có được sự bình tâm, chiêm nghiệm, nhìn nhận lại tất cả

Điều độc giả nhận được từ tác phẩm của Tạ Duy Anh, do vậy là những chiêm nghiệm sâu xa, thấm thía, đậm tính nhân văn về cuộc đời và thời cuộc Và từ

đó, là những bài học nhân văn sâu sắc: “hãy tránh sự tái diễn tương tự bởi vì

lịch sử luôn có nguy cơ lặp lại” và hãy biết “đòi cho con người cuộc sống mà

họ xứng đáng được hưởng” [47, tr.13-14] Tạ Duy Anh đã mang đến một

cách nhìn, cách đánh giá và lý giải mới về hiện thực, góp một tiếng nói mới vào sự đổi mới của tư duy văn học

Từ con người trải nghiệm, từ nhân chứng của lịch sử, nhân vật nhận thức lại lịch sử trên một vị thế mới Họ đứng cao hơn lịch sử, mà từ chỗ đó họ nhìn nhận, đánh giá, chiêm nghiệm lại lịch sử Hầu hết các nhân vật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, sau khi đã nếm trải cay đắng của cuộc đời, đã đi qua hết vòng trầm luân trần gian, đều tỏ ra khoan dung, vị tha cho cuộc đời với

lão Khổ: “Điều sâu xa hơn chính ở chỗ cuộc đời lão từng cất cánh bay lên từ

những biến cố dữ dội ấy Lão coi đó như điều khó tránh của lịch sử dù nó đẫm máu Vả lại, trong tư tưởng, lão đã có sự dung hòa lớn lao giữa những mất mát cá nhân với cái điều mà lão cho là “cần thiết” với số đông”… và

“lão không mảy may nghi ngờ tính chất vớ vẩn đong đưa của cuộc đời”…

“bước từ thế giới mịt mùng này sang thế giới mịt mùng khác, như nỗi khổ đau vĩnh cửu gắn lên số phận con người” Kẻ thù của lão, Tạ Bông, khi trở về đã

mang theo một cái nhìn rộng lượng hơn: “xét đến cùng thì mọi cái đều vớ vẩn

Điều khiến bọn mình trở thành đáng thương là chúng ta bị cuốn vào vòng thù hận…” [2,tr.146]

Nhiều tác phẩm của Tạ Duy Anh, cả truyện ngắn và tiểu thuyết đều có

sự lật lại những ảnh hưởng dai dẳng từ sai lầm trong cải cách ruộng đất, nhưng trên hết vẫn chủ yếu nhấn vào tính duyên cớ, mà từ đó nuôi dưỡng lòng thù hận Ngay từ truyện ngắn đầu tay, nhà văn đã có ý thức muốn phá

hủy bức tường kiên cố của định kiến, vượt thoát khỏi sự ràng buộc của truyền thống với những tư tưởng lạc hậu, bảo thủ, trì trệ còn sót lại trong đời sống nông thôn Sự thù hận mù quáng không có chỗ cho tình yêu Cả một cõi người chỉ quẩn quanh trong vòng u tối của niềm thù hận dai dẳng, hết kiếp này đến kiếp khác Tình yêu của tuổi trẻ thế hệ mới đã tiếp thêm sức mạnh cho họ để chống đối lại những lời nguyền cay nghiệt Chúng ta gần như gặp

lại tình yêu của Quý Anh và cậu Tư trong truyện ngắn “Bước qua lời nguyền”

ở hai nhân vật Hai Duy và con Tâm trong tiểu thuyết “Lão Khổ” Thể hiện sự

chống đối với quá khứ đầy thù hận, người con gái một lòng thủy chung chờ đợi bất chấp sự nguyền rủa của cả dòng họ, thậm chí bị đẩy ra khỏi rìa làng Người con trai nhất quyết bảo vệ tình yêu đến cùng bằng hành động bỏ nhà ra

đi để tỏ thái độ không khoan nhượng, phản ứng kịch liệt, dứt khoát tẩy chay thể chế xã hội cũ và những cố chấp đã ăn sâu vào căn cốt trong từng con người, mà Hai Duy cũng là một nhân chứng, để từ đó khẳng định: tình yêu không thể sống chung với lòng thù hận và lòng thù hận cũng không thể sản sinh ra sự sống Từ sự phản ứng chống đối trước cấm đoán vô lý của người cha, thậm chí là chấp nhận bị cha từ mặt để đến với tình yêu, rồi đành bất lực

bỏ làng ra đi và cuối cùng dũng cảm quay trở về để đối diện, can đảm vạch mặt thế lực u mê, tăm tối của sự cố chấp và lòng thù hận, giải phóng cho tình yêu và bảo vệ cho lẽ sống được sinh sôi… thế hệ trẻ như Hai Duy đã làm nên một cuộc cách mạng, dựng nên một trang sử mới cho làng Đồng Hai Duy đã

dám chất vấn lại cha trong bức thư: “…Cha hãy trả lời con, giữa tình yêu và

lòng hận thù nên chọn cái nào? Vì sao con sinh ra ở đời này? Con sinh ra

vì trên đời này có một con người hoàn toàn trong trắng, vô tội bị cha ruồng

bỏ Người ấy cần tình yêu của con Cha có sức mạnh của quyền lực, nhưng chúng con có sức mạnh của khao khát tự do và chân lý” [2, tr.116]

Trước đây, một phần người ta không có thời gian để ngồi lại ngẫm nghĩ những được, mất từ những việc đã xảy ra; và vì phải đứng trước lựa chọn một mất, một còn giữa sự sống và cái chết, tự do và nô lệ; cũng một phần nữa là

do thái độ né tránh của nhà văn trước những vấn đề nhạy cảm, đụng chạm khi

“nhận thức lại" Nhưng từ sau năm 1986, khi nhu cầu phản ánh sự thật đòi hỏi được lộ diện thì những viện cớ đó không còn phù hợp với thời đại nữa Sự lật ngược lại cách nhìn truyền thống về những vấn đề của đời tư thế sự trở thành một xu hướng tất yếu trong văn học đổi mới

Nếu như ở Lão Khổ còn in đậm dấu ấn của lịch sử một thời vang bóng,

thì càng những tiểu thuyết về sau, Tạ Duy Anh lại hướng ngòi bút của mình vào hiện thực đời sống đương đại, hiện thực đang chảy trôi và ở thì hiện tại chưa hoàn thành Đây là một bước chuyển biến mạnh mẽ và tích cực của nhà văn, đã được các nhà văn thế hệ đàn anh, những nhà văn cùng thời và công chúng đánh giá cao, ghi nhận bước tiến trong nghệ thuật của nhà văn, cùng với những đóng góp không nhỏ cho phong trào đổi mới văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng

Nhận thức lại là một quá trình liên tục để không ngừng hoàn thiện nhân cách và cũng là giải pháp để con người tránh khỏi lặp lại những sai lầm, tái phạm, để từ đó không ngừng nuôi dưỡng ý thức cái tôi bản thể, khẳng định mình Điều này cho thấy, Tạ Duy Anh không dừng lại sau thành công mở đường, mà luôn nỗ lực làm mới mình, tìm kiếm những địa hạt mới, tìm tòi những hình thức mới để khám phá và biểu đạt tối đa hiện thực cuộc sống hiện đại đầy phức tạp, xô bồ

Trong Đi tìm nhân vật, Tạ Duy Anh đã kết thúc tiểu thuyết bằng phần

vĩ thanh với bốn câu chuyện cổ tính: Rùa chạy thi với thỏ, Trí khôn của ta

đây, Tấm Cám, Mỵ Châu – Trọng Thủy… Kể bốn câu chuyện là cách để nhà

văn lật ngược lại cách nghĩ truyền thống, nếp tư duy có sẵn, để thức nhận lại, đánh giá lại tính giá trị của nó Song phê phán không phải là mục đích hướng tới, cái mà nhà văn muốn lay thức trí tuệ của độc giả, muốn họ có đủ bản lĩnh trong việc nhìn nhận mọi vấn đề là đừng tự đóng khung theo lối mòn có sẵn Mỗi người phải tự đi vào đời bằng bản lĩnh của riêng mình

Thay vì sự khích lệ với bản tham luận của “tôi” về cách nhìn trung thực, thẳng thắn và dũng cảm đối chọi lại số đông áp đảo, nhân vật lại bị khép

vào vô vàn thứ tội như “thằng phi lịch sử… kẻ vong ân… đứa qua mặt các

cụ… bị gán cho chẵn 10 tội… tội làm nhục một hình tượng bất hủ là cô Tấm

“Thằng Quý hiếp cô Tấm bà con ơi!”, tên vong ân… đáng bị băm vằm, móc

mắt” [3, tr.122] Tuy nhiên, những phát biểu này không phải Tạ Duy Anh trực

tiếp nói, mà bài báo nói, nhân vật nói Tất nhiên là nhân vật có rơi vào cực đoan trong phán xét, khi lấy truyện cổ tích làm bằng chứng cho những hạn chế trong tính cách người Việt, nhưng ngôn ngữ nhân vật đã tự nó nói nhiều hơn hết cái khát vọng muốn lật ngược lại mọi vấn đề, mọi mảng hiện thực mà nếu nhìn một cách thẳng thắn, người ta không khỏi sự e dè mà né tránh

Nhà văn thông qua nhân vật để đề cập đến vấn đề cần nhận thức lại, biết nghi ngờ những giá trị có tính ổn định, bất khả kháng Bằng cách bám vào điểm yếu của truyện cổ tích, tuy có phần phiến diện nhất định (nếu không căn cứ vào tính ngây thơ hồn nhiên yêu chân lý của người Việt xưa để lí giải,

mà đem câu chuyện cổ tích đó đặt vào bối cảnh và góc nhìn quy chiếu của xã hội hiện đại thì sẽ tạo nên nhiều khe hở cho những bắt bẻ buồn cười), để làm dẫn chứng sinh động nhất, dễ thấy nhất phê phán những hạn chế trong cách suy nghĩ truyền thống, nếp nghĩ kế thừa một cách cứng nhắc theo khuôn mẫu

có sẵn mà không nhìn nhận thực tế như nó vốn có, không có sự sáng tạo hay không đủ bản lĩnh vượt lên ý kiến lấn át của số đông để sáng tạo, tự do nói lên

tiếng nói của mình, khẳng định cái bản thể Tạ Duy Anh ý thức được trách nhiệm của nhà văn là làm cho người đọc biết nghi ngờ để không ngừng đi tìm chân lý

Nhận thức lại là một trong những xuất phát điểm để từ đó đưa ra những đánh giá khái quát một cách khách quan, một cách minh xác những trải nghiệm cuộc đời Sám hối là hệ quả tất yếu của quá trình lội ngược dòng đó Trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh, ý thức sám hối thể hiện dấu hiệu của sự thức tỉnh bản thể Lão Khổ sám hối về những hành động của mình trong quá khứ,

là một mắt xích góp phần thúc đẩy mối xung đột hận thù, sát phạt lên đến

đỉnh điểm Nhân vật tôi trong Đi tìm nhân vật nhận thấy lối sống sa đọa, đồi

trụy và bệnh hoạn của mình khi sống ở kí túc xá; cảm thấy có lỗi khi gián tiếp gây ra cái chết oan nghiệt của cô gái câm; chán ghét cuộc sống vô nghĩa, không mục đích và mất phương hướng thậm chí đánh mất cái bản ngã ở hiện

tại Trong Thiên thần sám hối, người mẹ cũng cảm thấy hối hận vì đã từng có

suy nghĩ chối bỏ đứa con Cô gái điếm, anh Bính đến cuối đời mới nhận ra đã sống một cuộc sống vô nghĩa, sa đọa và thức tỉnh ý muốn làm lại cuộc đời; đứa

bé lang thang tự cảm thấy đã có lúc tìm đến những ý nghĩ tiêu cực và và tìm cách vượt lên chính mình để chiến thắng bằng sự khoan dung và lòng tha thứ

trong Giã biệt bóng tối Đó là những bài học mang tính triết lý nhân sinh sâu

sắc mà nhà văn muốn thể hiện trong tác phẩm để từ đó lay thức ở mỗi người hướng đến tính người cao đẹp vượt thoát khỏi cuộc sống vật chất tầm thường

1.2 Những vấn đề hiện thực của đời sống hậu chiến:

Theo dõi văn học sau năm 1975, chúng tôi nhận thấy, trong dòng chuyển đổi mạnh mẽ của văn học, tiểu thuyết cũng có những bước chuyển đáng kể Những năm sau 1975, tiểu thuyết vừa mở rộng đề tài vừa cố cưỡng lại “từ trường” của tiểu thuyết sử thi để gia tăng chất “đời tư”, “thế sự” [35,

tr.50] Từ cao trào đổi mới (1986), tiểu thuyết nở rộ, bao quát một phạm vi hiện thực rộng lớn, về mọi đề tài nhưng được quan tâm nhất là đề tài đời tư, thế sự Tiểu thuyết là nơi giao thoa của nhiều chủ đề, nhiều nguồn cảm hứng, nhiều loại nhân vật, nhiều sắc điệu ngôn ngữ, giọng điệu Không phải sự kiện lịch sử mà chính con người với số phận cá nhân của nó đóng vai trò chi phối cấu trúc tiểu thuyết Dù viết về hiện tại hay quá khứ, về chiến trường hay thương trường, về nông dân hay trí thức… các tác phẩm đều gửi gắm những câu hỏi nghiêm túc về con người, về cuộc vật lộn giữa con người với hoàn cảnh để tìm kiếm chính mình

Thời xa vắng gây chấn động dư luận không phải vì nó bao quát được cả

hai giai đoạn lịch sử (chiến tranh – hòa bình) mà vì thông qua số phận bi kịch của nhân vật chính, nó khái quát được “sự ra đời đau đớn của cá nhân”, đặt được một câu hỏi nhân văn căng thẳng: Tại sao con người đánh mất mình? Câu hỏi của cuốn tiểu thuyết sẽ được lặp lại dưới nhiều cách trả lời khác nhau trong từng tác phẩm của những nhà văn khác nhau Như vậy, mạch chính của tiểu thuyết từ cao trào đổi mới văn xuôi trở đi diễn đạt những trăn trở, bức xúc

về con người trong niềm khao khát tác động vào xã hội, thay đổi hoàn cảnh sống để có được mặt bằng văn hóa cao hơn, điều kiện vật chất tốt hơn cho sự phát triển tính người lành mạnh

Viết về đời sống nông thôn (giai đoạn đầu), trang viết của Tạ Duy Anh đầy ưu tư, trăn trở với số phận của những người nông dân ở một miền quê hẻo lánh “lầy lội, tăm tối, thấm đẫm không khí thù hận”, đầy ắp những oán thù truyền kiếp, những kỷ niệm buồn đau, ẩn giấu trong đó biết bao hiểm họa Cái làng Đồng lúc nào cũng ngột ngạt trong những mối quan hệ chằng chịt, phức tạp bị chi phối bởi những oán thù, định kiến và những cuộc đời không được lựa chọn ngay cả quyền sống cho chính mình” [47,tr.12]

Viết về đời sống thành thị, mỗi tác phẩm của Tạ Duy Anh như một lát

cắt từ cái “bố cục hoàn hảo” của một thời hiện đại Đi tìm nhân vật với những

ám ảnh nặng nề từ bức tranh hiện thực ngột ngạt của quyền lực, cái chết, sự

đồi bại… đẩy nhân vật đến đỉnh điểm của bi kịch Thiên thần sám hối đã nói

được một cách nghệ thuật, vừa trần tục những điều gai góc, nhức nhối của xã hội hiện đại: sự băng hoại đạo đức, thói vụ lợi ích kỷ tàn nhẫn của con người Tác phẩm đã phơi bày đến cùng và thực sự đã có sức “đánh động”, “thức tỉnh” mạnh mẽ

Chọn cách phản ánh cuộc sống từ phía “khuất lấp”, từ sự chưa hoàn thiện, nhưng cái đích Tạ Duy Anh hướng đến lại là cái đẹp, cái hoàn thiện Từ

“cái ác” để lay thức “cái thiện” Điều này lý giải vì sao hiện thực trong tác phẩm của Tạ Duy Anh thật gai góc, có khi như tàn nhẫn lạnh lùng, nhưng người đọc vẫn cảm nhận đằng sau con chữ là những thông điệp nghệ thuật giàu chất nhân bản của nhà văn [49, tr.14]

Đời sống hiện đại càng thay đổi một cách chóng mặt theo cơ chế thị trường, chạy theo đồng tiền, lối sống ích kỷ vụ lợi càng trở nên phổ biến, đầy rẫy và có thể bắt gặp ở bất cứ đâu Lâu nay, giới trí thức làm việc nơi công

sở, thường được coi là một môi trường có văn hóa, với những con người có

học thức thì nay trong Đi tìm nhân vật, con người luôn phải sống trong tình

trạng đối phó, gằm ghè với nhau luôn trong tư thế cảnh giác và chỉ lợi dụng sơ

hở để dẫm đạp lên nhau Gã Mặt Đen dường như chỉ có một mục đích sống là xem những người xung quanh là đối thủ, luôn tìm cách loại trừ họ, kể cả việc dùng những thủ đoạn hèn hạ như ném đá giấu tay Do vậy, nơi đây luôn tiềm

ẩn một mối nguy hiểm, tai họa sắp sửa giáng xuống đầu lúc nào không hay biết Đi trên đường hay ở mọi ngóc ngách nào đó đều không tránh khỏi bắt gặp

“hắn” đang đeo bám, đang rượt đuổi theo với một âm mưu nào đó Con người rơi vào trạng thái bất an, sợ hãi khi cảm giác luôn có kẻ thù rình rập

Cùng với sự thay đổi của cơ chế thị trường các giá trị đạo đức cũng bị thay đổi mạnh mẽ Ma lực của đồng tiền làm biến chất con người trở thành

những kẻ sống theo vụ lợi, bị vật chất tha hóa Người anh cùng vợ (Đi tìm

nhân vật) đã dùng mọi thủ đoạn để chiếm đoạt bằng được miếng đất thừa kế

Một sinh viên có học thức lại có lối sống lệch lạc, đồi trụy đến mức bệnh hoạn dẫn đến cái chết thương tâm của cô gái câm Một tiến sĩ háo danh đến mức phủ nhận mối quan hệ ruột thịt, vô thừa nhận đứa em ruột để bảo vệ danh vọng, thậm chí dọa nạt, biến em trai thành con thí tốt, hi sinh tính mạng

để phòng trừ hậu họa có nguy cơ đe dọa chiếc ghế địa vị của mình trong xã hội khi sự thật bị tiết lộ

Đời sống hiện đại cũng trở nên đa sự, xô bồ và phức tạp Nếu như Lão

Khổ, những năm sau cải cách, dù vẫn còn sống với những tàn dư của quá khứ

hận thù, luẩn quẩn, tù đọng trong những quan niệm ấu trĩ, lạc hậu đáng phê phán và cần phải thanh lọc, triệt tiêu… nhưng ít ra vẫn còn ý thức được sự tồn

tại của mình thì từ Đi tìm nhân vật trở đi, con người luôn sống trong trạng thái

hoảng loạn, giao động, và sống mơ hồ một cách vô nghĩa Sự tồn tại của con người nhiều khi trở thành hư vô

Trong Đi tìm nhân vật, cái chết thương tâm của thằng bé đánh giày

không mảy may làm người ta động lòng trắc ẩn, xót xa mà dửng dưng, xem như không có chuyện gì xảy ra, không có mối liên hệ nào với loài người, chỉ khi có người nhắc đến người ta mới sực nhớ ra nhưng lại là sự nhớ qua lời kể

của người khác từ một người khác nữa “Ngày nào trên hàng trăm tờ báo

chẳng nhan nhản những tin tức loại đó và người ta thường đọc nó một cách dửng dưng khi chờ xe buýt, lúc ngả lưng sau bữa ăn hơi nặng hoặc khi ngồi trong toa-let… Thậm chí đôi khi ý nghĩ ấy khiến ta hoan hỉ, sự hoan hỉ của người đứng ngoài nỗi bất hạnh hoặc không khỏi có lúc ta tặc lưỡi: “Cho chúng nó chết bớt đi, bọn lưu manh”…” [3,tr.10] Nhân vật “tôi” sống trong

một thế giới khép kín, một ốc đảo riêng biệt, cô lập với thế giới xung quanh cũng có lúc không hiểu rằng rốt cuộc tôi là ai, ai là tôi Thậm chí ý thức phản kháng, nhân bản có lúc trỗi dậy, đòi khẳng định cái tôi nhưng ngay lập tức bị

số đông đè nghiến, bật ngược trở lại, bị vùi dập, tan biến vào hư không như trong buổi báo cáo khoa học với bản tham luận, khi “tôi”đưa ra chứng cứ lật ngược lại cách nghĩ truyền thống, mà cụ thể là cách nghĩ của một số cây đại thụ trong giới khoa học Nhân vật tôi lập tức bị khép vào tội phản nghịch, trở thành kẻ phá đám Sự thật đôi khi không phải sự thật, trắng đen thật giả bị lẫn lộn, tam sao thất bản, tất cả đều hỗn độn, nháo nhào Trong trắng, thánh thiện sống chung với cái xấu xa, bỉ ổi Ngay trong một con người, có những khi rất đáng ngợi ca vì có tâm hồn luôn khao khát hướng thiện, khao khát cuộc sống tốt đẹp, nhưng có khi lại rất đáng phê phán

Trong Thiên thần sám hối, đầy rẫy những con người vụ lợi, sống vì

đồng tiền, vô tránh nhiệm với những việc mình làm, những cách ứng xử với mọi người và với chính bản thân mình Những đứa trẻ bị những người làm cha làm mẹ bỏ rơi, bị nguyền rủa là tội nợ, là “Khốn Nạn” ngay khi vừa mới trứng nước, phôi thai trong bụng mẹ, cho đến lúc được sinh ra lại bị phó mặc cho “trời” nuôi Con người sống buông thả, hủy hoại chính con người mình,

đổ lỗi cho người khác vì sự sa đọa của mình trong khi chính bản thân mình

đang trượt dốc về nhân cách

Đằng sau những con người đáng được kính trọng là sự háo danh, bảo thủ và thậm chí dùng cả những thủ đoạn đê tiện để được giữ khư khư cho được địa vị danh vọng như Tiến sĩ N, ông Bân, những ông bà mang tiếng là

nhà khoa học đầy bản lĩnh, được nể trọng trong Đi tìm nhân vật

Như vậy, khi văn học trở lại với cuộc sống thường nhật thì cũng là lúc

Tạ Duy Anh nhận thấy, văn học cần phải nhìn thẳng vào sự thật và phải phản

ánh đúng hiện thực vốn “lắm người nhiều ma” xô bồ, phức tạp Trước tốc độ biến đổi đến chóng mặt của cơ chế thị trường, mọi giá trị chuẩn mực cũng nhanh chóng bị thay đảo, không còn tuân theo quy luật thông thường Điều đó

đã tác động lên con người gây nên tâm lý sợ hãi đến hoảng loạn, sống vô nghĩa lý, sống không có mục đích Qua tác phẩm của mình, đặc biệt qua những cuốn tiểu thuyết nóng hổi hơi thở của cuộc sống đương đại, nhà văn đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về sự đánh mất bản ngã, về tình trạng “vong thân”, “vong bản” của con người

1.3 Cảm quan về cái phi lý:

Tạ Duy Anh luôn trăn trở với thời cuộc, với hiện thực “đa sự” của đời sống: Từ đời sống công trường thủy điện Hòa Bình những năm 80, quá khứ gần của cải cách ruộng đất 1952 – 1954 đến quá khứ xa của một tập tính nông thôn như một bản sắc mang tính dân tộc, những khao khát đời sống trần tục hàng ngày đến cái bóng của một “quyền lực tuyệt đối vắng mặt” phủ trùm…

Ý thức trực diện của Tạ Duy Anh với đời sống còn thể hiện ở cách tiếp cận đời sống từ cái nhìn phi lý, ở chiều sâu bản thể Tính phi lý trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh càng về sau càng quyết liệt và thể hiện triệt để ở mọi cấp độ

Cuộc đời này là một sự tồn tại phi lý Hiện thực đời sống đầy rẫy cái ác, những con người phi nhân tính, mọi giá trị đạo đức chuẩn mực bị đảo lộn Bao kiếp người làng Đồng, từ thế hệ này sang thế hệ khác, cha truyền con nối, quẩn quanh trong vòng u tối của thù hận, lời nguyền dòng họ; bi kịch của cuộc đời lão Khổ là

chìm nổi tùy hứng theo dòng thời cuộc của lịch sử (Lão Khổ)

Xã hội càng hiện đại, giá trị người càng bị rẻ rúng đến mạt hạng Nếu

từng có Một con người ra đời, được Gorki miêu tả: đứa trẻ được sinh ra trong

hoàn cảnh bi đát của người mẹ, một mình đau đớn, vật vã trong bụi cây ven đường, và hình ảnh đoàn người đói, nhếch nhác đi tha phương cầu thực với viễn cảnh đầy gian truân… nhưng không vì thế mà đứa bé không được chào

đón Khi tiếng khóc vỡ òa chào đời, cả thiên nhiên như ngập tràn niềm vui, hân hoan niềm hứng khởi chào đón sinh linh, chim chóc hót ca, sóng biển vỗ

rì rào, không gian như bừng sáng để chào đón một thiên thần đẹp đẽ chào đời, với niềm vui khôn xiết của người mẹ đón đợi đứa trẻ mà quên đi những cơn đau quằn quại như một ân huệ mà cuộc đời ban tặng Giá trị người được ôm

ấp, nâng niu, vượt lên mọi hoàn cảnh

Nếu như trước đây, vì hoàn cảnh cứu chồng, phải bán con, bán chó cho

nhà địa chủ nhưng chị Dậu, trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố, đau đớn

như đứt từng khúc ruột, xé gan và nuốt nước mắt vào trong để tránh ánh mắt chan chứa yêu thương, ngoan ngoãn hiếu thảo đang khẩn thiết cầu cứu mẹ của cái Tý Chị không còn cách nào khác trong hoàn cảnh nguy kịch, khi sự sống cái chết của chồng phụ thuộc vào món tiền sưu phải nộp Ngoài ra, còn có một điều có thể an ủi chị trong hoàn cảnh lúc này, là khi bán con cho nhà địa chủ chị còn có chút hi vọng, ít ra nó cũng có miếng cơm mà ăn, và có thể sống sót, mặc dù biết trước những nỗi cơ cực và nhục nhã vì bị đối xử không bằng kiếp chó… Sâu thẳm trong trái tim người phụ nữ, tình mẫu tử vẫn sáng ngời lên, đáng trân trọng và thiêng liêng gìn giữ

Ở Thiên thần sám hối, giữa con người với nhau không còn chỗ cho khái

niệm tình người Quan hệ giữa con người với con người không còn tồn tại, thay vào đó là quan hệ hàng hóa Con người trở nên dã man và bản năng thú vật, thậm chí cả trong tình mẫu tử Những người làm cha, làm mẹ chối bỏ đứa con, giọt máu của mình ngay từ khi còn trứng nước, coi như là “tội nợ” đáng nguyền rủa Thậm chí, bào thai được ví như một quả “trứng vịt lộn” có thể ăn được, hoặc như một món hàng có thể để bán rất có lời và người mẹ còn ao ước sinh thêm vài bọc nữa để kiếm đủ tiền về quê xây một cái nhà thật khang

trang, sống đàng hoàng (Thiên thần sám hối) Ở đây, Tạ Duy Anh có sự gặp gỡ với Nguyễn Huy Thiệp trong Tướng về hưu Nghịch cảnh sao đổi

ngôi, từ một anh hùng chiến trận với những chiến công vẻ vang với những

tấm huân, huy chương treo đầy trên ngực áo, Tướng về hưu trở thành kẻ

sống lạc điệu, lỗi thời trước thời buổi kinh tế thị trường, đồng tiền có sức mạnh biến hóa kì ảo, làm tha hóa con người và sự tha hóa đó diễn ra từng ngày từng giờ và trong từng người con trong gia đình Ông không chịu nổi khi bắt gặp trong nồi cám nấu cho chó ăn là những hài nhi chết yểu, với đầy đủ hình hài được cô con dâu làm ở bệnh viện đem về nhà nuôi chó giống Từ đàn chó này có thể kiếm được một món rất hời và là nguồn thu nhập chính mang lại cuộc sống sung túc cho cả gia đình Hơn bao giờ hết, giá trị người bị chà đạp, rẻ rúng

Trong Đi tìm nhân vật, cái ác mang bộ mặt người đang ngày càng trở

nên nhan nhản, phổ biến, trở thành mục đích sống của con người Điển hình là

gã Mặt Đen Từ thành thị cho tới nông thôn, lối sống ích kỷ, vụ lợi đã trở thành phương châm sống Sống là tàn nhẫn, là chà đạp lên kẻ khác bằng mọi cách Thậm chí, loại người này còn có sở thích man rợ là lấy nỗi sợ hãi, khiếp đảm tận cùng nhất của con người làm trò vui, trò tiêu khiển như đám thanh

niên con nhà giàu thừa mứa vật chất, ăn chơi, nghiện ngập trong Giã biệt

bóng tối

Tính phi lý còn thể hiện ở sự tồn tại vô nghĩa của con người Xã hội hiện đại sản sinh ra một thế hệ chỉ biết sống một cuộc sống vô nghĩa, sống không

có mục đích lý tưởng, chỉ biết trượt theo quán tính, bản năng dạng như Chu

Quý trong Đi tìm nhân vật, hay anh Bính cửu vạn trong Giã biệt bóng tối

Nếu như trước đây, trong chiến tranh, con người luôn sống vì cộng đồng, luôn đặt lợi ích của cộng đồng lên trên hết và cống hiến hết mình cho lý tưởng giải phóng dân tộc với mong muốn thay đổi cuộc đời tốt đẹp hơn, thì nay, thời buổi kinh tế thị trường đã vật chất hóa cuộc sống của con người, ngay cả trong mục đích, lý tưởng sống cũng bị tầm thường hóa thành những ham

muốn vật chất, hư danh, hưởng thụ và bản năng

Trong tiểu thuyết của mình, Tạ Duy Anh dường như đã thống kê những

cái chết và mô tả đủ các kiểu chết rùng rợn khác nhau Trong Lão Khổ là cái

chết của lão Phụng, cái chết của Năm Cận, những lựa chọn cách chết đau đớn

nhất của lão Khổ như treo cổ, chết đường… Ở Thiên thần sám hối là những

cái chết ngay khi chưa kịp sinh ra của các hài nhi do quả báo, do lá thuốc làm

sẩy thai của dân tộc Trong Đi tìm nhân vật là cái chết của vợ chồng Tiến sĩ

N, ông Bân, cha của Chu Quý, thằng bé đánh giầy, Thảo Miên, cô gái câm…

Trong Giã biệt bóng tối là những cái chết bất đắc kỳ tử ở làng Thổ Ô như lão

Phụng, mụ Hường, lão Tung, cái chết của gã ăn mày… và ngay cả tiêu đề tiểu

thuyết mà nhà văn dự định xuất bản cũng thể hiện một nghịch lý “Sinh ra để

chết”… Cái chết được tác giả trần thuật bằng giọng tưng tửng, lạnh lùng đến

mức tàn nhẫn Rốt cuộc, sự sinh ra và chết đi của con người cũng như sự tồn tại của chính họ, không đọng lại một chút ý nghĩa nhân sinh cao cả và thiêng liêng nào mà chỉ là hư vô, là cát bụi Không những cuộc đời này là vô nghĩa

lý, mà chính sự tồn tại của con người cũng là một sự tồn tại phi lý

Không những thế, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh còn đạt đến chiều sâu triết

lý nhân sinh Tác giả gióng lên tiếng chuông cảnh báo tình trạng con người đang tự đánh mất ý thức về sự tồn tại của bản thể, sự vong bản, có nghĩa là phủ định ngay cả sự tồn tại của chính mình Đây là nỗi lo âu mang tính thời đại, mang tính nhân loại Từ đó, nhà văn muốn kêu gọi, lay thức con người tìm lại và khẳng định giá trị người cao đẹp Không phải ngẫu nhiên mà quan điểm nghệ thuật của Tạ Duy Anh có sự tương đồng với các tác giả văn học hiện sinh phương Tây mà chính là có sự gặp gỡ về cảm quan hiện thực nhạy bén của một nhà văn

Tiểu thuyết Đi tìm nhân vật xoay quanh nhân vật Chu Quý, một nhà

báo luôn quan tâm đến những vấn đề về cái chết… Tác giả để cho các nhân vật của mình nếu không rơi vào lạc lõng thì cũng buộc phải chấp nhận cái chết (vợ tiến sĩ N, nhà văn Bân, Thảo Miên…) Điều đó khẳng định, nếu chấp nhận không còn cá tính, cuộc sống sẽ đơn điệu rồi tự diệt; nếu cố gắng xác lập một vài giá trị cá nhân riêng lẻ, thì y như rằng, hành vi đó sẽ bị cộng đồng cô lập, trở thành kẻ cô đơn, thậm chí dị thường, đối nghịch và cuối cùng vẫn là

tự diệt Đó là mai hậu của sự sống phi lý này

Xã hội không thừa nhận sự tồn tại của cá nhân riêng biệt mà cá nhân bị đồng hóa thành một loại người nào đó, thậm chí là một loại đồ vật nào đó chứ

không phải là chính nó Trong Đi tìm nhân vật, kể cả “nàng” (Thảo Miên) là

người thân thuộc, gần gũi với nhân vật “tôi” nhưng cũng không thể nhận diện

ra “thằng tôi” quen thuộc đó “Họ quyết định tôi là một gã điên, một kẻ thất

tình, một thằng dở hơi, một gã say rượu… Chỗ này tôi là món chính Chỗ khác tôi là gia vị.”[3,tr.214]… Không còn ai nhận ra “tôi”, “kể cả thằng Mực

mà tôi tin hắn có năng khiếu săn người bẩm sinh nhớ thằng tôi hôm nọ”…[3,tr.217] Qua cuộc đối thoại với gã bán thuốc rong, bản thân cái thằng

tôi cũng bị biến dạng, không phân biệt đâu là thật đâu là giả, mà có khi giả

thành thật mà thật lại trở thành giả một cách phi lý “Rút cục thì mặt mình là

mặt thật hay bịa?”[3,tr.226]… Nỗi băn khoăn này cứ ăn sâu dần, trở thành ý nghĩ hàng ngày của tôi và từ lúc nào, tôi hoàn toàn tin vào nó” [3,tr.227]

Nếu như nhân vật Hộ trong Sống mòn của Nam Cao bị cuộc sống cơm áo

gạo tiền, đời sống vật chất tầm thường làm cho tha hóa nhưng vẫn còn giữ lại được một chút ý thức về sự sống mòn của mình Thì nay, ý nghĩa “tôi có phải

là tôi hay không?” cũng không thể lý giải được nữa Giờ đây, cái tôi ý thức sau cùng cũng bị biến mất hoàn toàn Câu hỏi được nâng lên tầm triết lí nhân

sinh Hơn bao giờ hết, cái bản thể cần phải được đánh thức Nhận thức đúng bản chất hiện thực, biết chấp nhận nó để từ đó vươn lên khẳng định bản thể Tiểu thuyết Tạ Duy Anh khích lệ con người: dũng cảm lên, đừng sợ…

Như vậy, qua tiểu thuyết của mình, nhà văn đề cập đến một câu hỏi về giá trị sống, sống như thế nào, và đề cập đến tính nhân bản, đâu là giá trị người, là giá trị phải lưu giữ và giữ gìn nó như thế nào để không bị đánh mất mình Đối mặt với hiện thực chứ không núp dưới bóng hào quang, biết chấp nhận sự tồn tại của hiện thực để từ đó cải tạo mình, cải tạo môi trường sống xung quanh mình, để thích nghi nhưng không hòa tan vào nó Đây là tiếng kêu cứu của cái tôi nhân bản mang ý nghĩa phản tỉnh về giá trị người đích thực và khích lệ sự can đảm, vứt bỏ nỗi sợ hãi, đương đầu với những hiểm nguy để khẳng định mình và kêu gọi nhân quần thức tỉnh tìm lại những giá trị người đang bị “phần con” lấn át

Tính phi lý ở đây thấm đẫm vị chua xót, đắng cay và đáng ghê sợ bởi những tội ác dã thú Nhưng tiểu thuyết Tạ Duy Anh không vì thế mà

tỏ ra quá tuyệt vọng mà luôn đặt ra câu hỏi cho mỗi người đọc, mỗi người đọc sẽ tự cảm thấy có trách nhiệm tìm lấy câu trả lời của riêng mình, khẳng định sự tồn tại của mình Do vậy, trong lời kể của nhà văn luôn có một khoảng trống để người đọc tham gia vào như một nhân vật mà nhà văn không cho trước đáp án

Tiểu kết chương 1

Đời sống hiện thực sau chiến tranh trở về đúng với quy luật đời thường của nó Sau những khoảng thời cuộc đầy giông bão, sau một khoảng lùi, con người có xu hướng nhận thức lại, đánh giá lại hiện thực, chiêm nghiệm và tự vấn quá khứ Thực tế đó đã để lại những dấu ấn đậm nét trong tiểu thuyết Tạ Duy Nhà văn xót xa cảm nhận sự “vớ vẩn”, “đong đưa” của thời cuộc đã biến

số phận con người thành trò chơi, “trò đùa số phận” Đời sống vật chất lên ngôi làm đảo lộn mọi giá trị chuẩn mực Đạo đức xuống cấp trầm trọng và con người chạy theo lối sống vụ lợi, ích kỷ Chính bối cảnh đời sống phức tạp, xô bồ đó đã đẩy con người rơi vào trạng thái hoang mang, sợ hãi, thậm chí hoảng loạn đến đánh mất ý nghĩa của sự tồn tại của chính mình Sự tồn tại

vô nghĩa của hiện thực, của con người hay chính sự tồn tại của bản thể là cảm quan phi lý đang dần lên ngôi trong văn học đổi mới Nếu như ở những tiểu thuyết đầu, Tạ Duy Anh mới chỉ cảm nhận tính chất phi lý của thời cuộc, của

lịch sử, thì càng về sau, đặc biệt từ Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối cảm

quan về cái phi lý ngày một sâu đậm Chính cảm quan nghệ thuật này đã chi phối mạnh mẽ cách xây dựng thế giới hình tượng cùng những thủ pháp nghệ

thuật khắc họa nhân vật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

Chương 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH

Những nội dung thẩm mỹ ở chương 1 được thể hiện một cách sinh động và độc đáo qua thế giới nhân vật phong phú và đa dạng trong tiểu thuyết

Tạ Duy Anh Khảo sát qua tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, chúng tôi nhận thấy

có các kiểu dạng nhân vật tiêu biểu sau:

2.1 Nhân vật tự ý thức, sám hối:

Nhân vật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh có xu hướng chiêm nghiệm lại,

nhận thức lại Ý thức tự vấn trở thành nỗi ám ảnh nghệ thuật trong tiểu thuyết

Tạ Duy Anh khiến người đọc không ngừng phải suy ngẫm một cách nghiêm túc về bản chất của con người Kiểu nhân vật tự ý thức này xuyên suốt trong những sáng tác tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, tuy nhiên, ở mỗi giai đoạn khác nhau, nhà văn lại đem đến một cách nhìn mới mẻ, không lặp lại Nếu như ở

những sáng tác đầu tay (Khúc dạo đầu, Lão Khổ), tác giả thường để cho nhân

vật tự quay về quá khứ, nhìn nhận lại mình như một sự chiêm nghiệm, tổng

kết cuộc đời thì những tiểu thuyết về sau (Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân

vật, Giã biệt bóng tối), nhà văn hướng nhân vật trở về nhận thức ngay trong

đời sống hiện tại đang chảy trôi, ở thì chưa hoàn thành Tự ý thức cả những việc đang diễn ra, chưa kết thúc cũng là một quá trình để con người hoàn thiện nhân cách, đấu tranh với chính mình để khẳng định sự tồn tại của cái tôi

bản thể

Tiểu thuyết Lão Khổ là một trong những tác phẩm được Tạ Duy Anh

sáng tác ở thời kỳ đầu thể hiện một cách đầy đủ nhất quá trình tự ý thức qua

hình tượng lão Khổ Đi qua gần hết những biến cố, thăng trầm của cuộc đời, lão Khổ (tiểu thuyết cùng tên) đủ từng trải để cảm nhận, đánh giá được những việc mình đã làm Lội ngược về quá khứ tội lỗi của mình, lão vừa tự kết tội, vừa tự biện minh cho những hành động sai lầm của mình Bao nhiêu ngày

đêm, lão sống trong đau khổ và dằn vặt Lão ân hận vì suốt đời “hình như lão

chỉ mang nỗi khổ trút lên vợ lão”, vì “mù quáng mà gây tội lỗi”, cứ tưởng vì

nhân dân mà thực ra lại làm khổ nhân dân Lão hoang mang vô độ khi đối diện với quá khứ: Lão từng gây ra hận thù cho dòng họ Tạ chi Ất, từng tiếp tay cho thù hận bằng cách kéo cả tập thể cô lập bố con lão Tự Chính lão cũng từng đè bẹp ước mơ và tình yêu của đứa con trai mình, đẩy nó vào bước đường cùng phải bỏ làng ra đi… Mang mặc cảm tội lỗi từ quá khứ, lão tự giao nộp mình cho tòa án lương tâm mong tìm được chút an ủi cuối cùng Lão nhận ra rằng, dường như, suốt thời trai trẻ, người ta chỉ lao vào tranh đấu, giành giật, chém giết và thù hận… mà không có thời gian để nhìn lại, kiểm điểm lại những hành động của mình, để đến lúc cuối đời, mới muộn mằn nhận thức lại những việc mình đã làm, chiêm nghiệm và để sám hối Đó là lão Khổ,

là Tạ Bông… với số phận chìm nổi theo từng bước thăng trầm của bánh xe lịch sử nghiệt ngã, bị cuốn phăng đi theo bão tố của dòng thời cuộc Khi có dịp nhìn lại mình để đánh giá những được mất, đúng sai trong cuộc đời thì cũng là lúc lão phải đối diện với tòa án lương tâm mà lão tự mở ra và kết tội

cho mình: “Ngẫm lại đời bố cũng làm được đôi ba việc, như đẻ ra tụi mày

Còn thì vô nghĩa tất” [2,tr.168]

Trong khi Lão Khổ đi vào xu hướng nhận thức lại một cách tổng thể, bao quát cả cuộc đời, mang ý nghĩa tổng kết cho cả một thời đại, thì từ Thiên

thần sám hối trở đi, nhà văn hướng đến nhận thức lại hiện thực ngay trong

cuộc sống đương đại, ở thì hiện tại chưa hoàn thành Tác giả đặt các nhân vật của mình trong trạng thái luôn tự ý thức, không ngừng nhận thức lại hiện thực