Thế giới nghệ thuật trong ký của Hà Minh Đức

Như vậy, có thể nói, các bài viết này đã nêu bật được những đặc trưng tiêu biểu và quan trọng nhất trong các tác phẩm kí của Hà Minh Đức là đã phản ánh một cách khách quan, chân thực về

LÊ THỊ PHƯƠNG NGA

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG KÝ

CỦA HÀ MINH ĐỨC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hµ néi - 2010

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Mục đích nghiên cứu 4

3.2 Phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 5

4.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp 5

4.2 Phương pháp thống kê, phân loại 5

4.3 Phương pháp lịch sử - xã hội 5

5 Cấu trúc của luận văn 5

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ KÍ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC KÍ CỦA HÀ MINH ĐỨC 7

1.1 Khái lược về kí 7

1.1.1 Khái niệm và những đặc điểm thể loại 7

1.1.2 Thể kí trong văn học Việt Nam 11

1.2 Hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức 15

CHƯƠNG 2: CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG KÍ CỦA HÀ MINH ĐỨC 20

2.1 Thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật ký Hà Minh Đức 20

2.2 Đề tài nhà trường, thầy cô, bạn bè 22

2.2.1 Hình bóng chân thực của con người và của một thời 22

2.2.2 Những triết lý về cuộc sống 28

2.3 Đề tài những miền quê đất nước và nước ngoài 32

2.3.2 Những cảm nhận về nước Mỹ 39

2.4 Đề tài chuyện đời thường 45

3.1.1 Mối quan hệ giữa chất hiện thực và hư cấu trong thể loại ký 55

3.1.2 Biểu hiện của chất hiện thực và hư cấu trong ký của Hà Minh Đức 56

3.2 Về ngôn ngữ, giọng điệu 59

3.2.1 Ngôn ngữ, giọng điệu phê bình, bình luận 60

3.2.2 Ngôn ngữ, giọng điệu trữ tình, lãng mạn 62

3.2.3 Ngôn ngữ, giọng điệu dí dỏm, hài hước 65

3.3 Không gian, thời gian trong tác phẩm kí Hà Minh Đức 69

KẾT LUẬN 74

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam từ sau năm 1975 có nhiều khởi sắc, đổi mới

về cả phương diện nội dung lẫn hình thức biểu hiện Ở hầu hết các thể loại đều có những đổi mới, đóng góp vào sự phát triển chung của văn học dân tộc Đặc biệt, bối cảnh đất nước đã hoàn toàn giải phóng không có nghĩa

là con người đã hết những mối lo và cuộc sống đã mất đi những điều thú

vị bất ngờ hay những hoàn cảnh éo le tác động đến chính bản thân con người Ngược lại, trong hoàn cảnh đặc biệt này, cuộc sống của con người càng trở nên đa dạng, nhiều màu vẻ Nếu như trong thời kỳ trước, khi đất nước còn chìm trong cảnh khói lửa chiến tranh, cả dân tộc đều hướng đến một mục tiêu cao cả nhất: đấu tranh giải phóng đất nước thì sau khi giải phóng, mỗi người lại trở về với cuộc sống riêng và những lo toan riêng của mình Bởi thế, nhu cầu mọi mặt của xã hội con người đã có nhiều thay đổi và văn học đã nhanh chóng nắm bắt được sự thay đổi đó

Đề tài được quan tâm nhất của văn học giai đoạn này chính là đời sống con người thời kỳ hậu chiến Những vấn đề về quyền sống cá nhân

và những gì trước đây bị gác lại thì nay đã được các tác giả khơi gợi lại Con người lo lắng cho bản thân mình và tự thể hiện mình nhiều hơn Điều này đã dẫn đến một yêu cầu tất yếu dành cho nghệ thuật nói chung, đó là

sự phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc đời Văn học cũng không nằm ngoài xu thế chung đó Đối với văn học, những thể loại có ưu thế lớn về việc phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc sống với tất cả những gì đang diễn ra có cơ hội và điều kiện để phát triển một cách mạnh mẽ Và, đây chính là cơ hội cho kí được khẳng định ưu thế riêng của mình so với các thể loại văn học khác

1.2 Từ trước đến nay, nói đến Hà Minh Đức, bao giờ người ta cũng nghĩ ngay đến hình ảnh của một nhà nghiên cứu, phê bình văn học xuất sắc thời hiện đại Không nhiều người trong chúng ta biết rằng bên cạnh vai trò là một nhà nghiên cứu, phê bình văn học, ông còn là một nhà văn, nhà thơ với sức sáng tạo khá dồi dào, tác giả của bốn tập thơ và năm tập bút kí có giá trị và gây được tiếng vang trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại Năm 1999, khi tập kí đầu tiên của ông

mang tên Vị Giáo sư và ẩn sĩ đường ra đời thực sự đã gây được tiếng

vang lớn trong dư luận bởi một giọng văn thâm trầm, sâu sắc, giản dị

và giàu xúc cảm, với những phát hiện tinh tế và những liên tưởng độc đáo Các tác phẩm kí tiếp theo ra đời không chỉ đáp ứng được những nhu cầu của con người trong một xã hội mới mà còn tiếp nối được những thành công của những tác phẩm đầu tay, ghi dấu ấn tên tuổi tác

giả Hà Minh Đức trên văn đàn với thể loại ký Đặc biệt, Ba lần đến

nước Mỹ đã được đánh giá là một tác phẩm viết khá thành công ở một

đề tài khó về một đất nước đa dạng, nhiều màu vẻ mà ai cũng có thể hiểu phần nào, song để nắm bắt được bản chất của nó thì dường như là điều không phải ai cũng có thể làm được

Như vậy, có thể nói, không chỉ thành công trên lĩnh vực nghiên cứu văn học, Hà Minh Đức còn rất thành công trong vai trò là một tác giả sáng tác Tuy nhiên, điều này ngoài những người thực sự quan tâm đến văn học hay nói đúng hơn là ngoài những chuyên gia, những nhà nghiên cứu, ít ai biết đến Chính vì vậy, mặc dù có giá trị lớn song các tác phẩm ký của ông vẫn chưa được nghiên cứu, tìm hiểu và giới thiệu đến bạn đọc một cách có hệ thống

Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nghệ thuật

trong ký của Hà Minh Đức với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé

của mình vào việc khẳng định những giá trị cơ bản của tác phẩm ký Hà Minh Đức trong sự vận động, phát triển của thể loại

2 Lịch sử vấn đề

Những sáng tác kí của Hà Minh Đức thời kỳ này là sự kế thừa, tiếp nối và góp phần hiện đại hóa một thể loại không còn xa lạ với độc giả nói chung Đây cũng là sự so sánh, đối chiếu với các tác giả cùng thời Đồng thời, những sáng tác kí của ông đã khắc phục những hạn chế mà thơ ca hay văn xuôi không đáp ứng được trước những nhu cầu ngày càng đa dạng của cuộc sống con người

Mặc dù vậy, như đã nói, các sáng tác kí của Hà Minh Đức còn khá

xa lạ với bạn đọc và các công trình nghiên cứu về các tác phẩm kí của ông còn rất ít và chưa có tính hệ thống Hầu hết chỉ là những bài báo mang tính chất giới thiệu, đánh giá về các tác phẩm khi mới ra đời Chúng ta có thể kể ra một số bài báo tiêu biểu đánh giá về các tác phẩm kí của Hà Minh Đức như:

Bài bình luận của Trần Khánh Thành Bản lĩnh của một ngòi bút

trong Ba lần đến nước Mỹ (Báo Văn Nghệ - tháng 4/2001) về tập Ba lần

đến nước Mỹ Tác giả khẳng định đây là tác phẩm của một người có bản

lĩnh Tác phẩm có sức hấp dẫn do tìm được cách tiếp cận vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau hòa trộn với cách viết giàu xúc cảm

Bài viết Một lần đọc Ba lần đến nước Mỹ của Đỗ Quang Hạnh

(Báo Lao Động - Tháng 10/2000) khẳng định đây là một cuốn sách đáng

đọc Tác giả đã ghi chép một cách chân thực cảm nghĩ công việc trong những lần đến với nước Mỹ Bởi yêu thơ và làm thơ nên mỗi trang viết của ông đều có chất văn, giàu cảm xúc

Bài viết của Lưu Khánh Thơ về tập Người của một thời đăng trên

báo Công an nhân dân có tính chất giới thiệu về tác phẩm trong lần xuất

bản Tác giả đã đánh giá tập kí này đã hoàn thiện những mục đích ban đầu được đưa ra, không chỉ tái hiện cuộc sống và những con người một thời

mà còn thể hiện được bản chất cuộc sống

Bài viết Bút kí và hồi kí thời kỳ đổi mới của Lý Hoài Thu

(vienvanhoc.org.vn) đã xem xét những đặc trưng, những thành tựu của bút

kí và hồi kí văn học trong hoàn cảnh lịch sử mới Ở đó, tác giả đã dẫn ra các tập kí của Hà Minh Đức như những dẫn chứng tiêu biểu cho những giá trị của thể loại trong thời hiện đại

Ngoài ra còn có thể kể đến các bài viết của Đào Duy Hiệp và một số tác giả khác mang tính chất giới thiệu về các tập ký khi mới xuất bản

Như vậy, có thể nói, các bài viết này đã nêu bật được những đặc trưng tiêu biểu và quan trọng nhất trong các tác phẩm kí của Hà Minh Đức là đã phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc đời, nắm bắt được bản chất của cuộc sống với lối viết giản dị, chân thực nhưng cũng giàu chất thơ Tuy nhiên, sự nhìn nhận, đánh giá còn chưa thật cụ thể và

hệ thống

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với việc chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong ký của Hà Minh

Đức, chúng tôi muốn đi vào việc tìm hiểu cuộc sống, con người được

phản ánh trong các tác phẩm và nghệ thuật viết ký của ông Từ đó, đóng góp một phần nhỏ vào việc khám phá một khía cạnh mới của một tác giả

từ lâu đã quen thuộc trên lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học Đồng thời góp phần tìm hiểu một cái nhìn mới về thể loại ký trong cảm quan của một nhà phê bình văn học Từ đó, có thể tìm hiểu một cách hoàn thiện

và đầy đủ hơn về thể loại ký trong thời hiện đại

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là các tác phẩm ký của Hà Minh Đức Tuy nhiên, có sự so sánh, đối chiếu với các tác giả trước đây và các tác giả cùng thời để có cái nhìn tổng thể và toàn diện hơn

Các tập kí của Hà Minh Đức được khảo sát trong luận văn:

- Vị giáo sư và ẩn sĩ đường (NXB Văn Học, 1999)

- Ba lần đến nước Mĩ (NXB Văn Học, 2000)

- Tản mạn đầu ô (NXB Văn Học, 2002)

- Đi một ngày đàng (NXB Văn Học, 2004)

- Người của một thời (NXB Văn Học, 2009)

4 Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp phân tích, tổng hợp; Phương pháp thống kê, phân loại; Phương pháp lịch sử - xã hội

4.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Đây là phương pháp quan trọng nhất Phương pháp này giúp cho việc nghiên cứu, phân tích các vấn đề, các chi tiết về cả nội dung và nghệ thuật

Từ đó, khái quát nên những ý nghĩa nhà văn muốn gửi gắm đến bạn đọc

4.2 Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp này giúp cho việc tìm hiểu những khía cạnh về cuộc sống và con người được tác thể hiện trong tác phẩm

4.3 Phương pháp lịch sử - xã hội

Phương pháp này cho thấy những đặc trưng về nội dung và nghệ thuật trong các tác phẩm kí Hà Minh Đức có sự kế thừa từ truyền thống và không nằm ngoài dòng chảy chung của thể loại kí trong văn học hiện đại Việt Nam

5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận, luận văn gồm ba chương:

Chương1: Khái lược về ký và hành trình sáng tác ký của Hà Minh Đức

Chương 2: Cuộc sống và con người trong ký của Hà Minh Đức Chương 3: Nghệ thuật ký Hà Minh Đức

CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ KÍ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC KÍ

CỦA HÀ MINH ĐỨC

1.1 Khái lược về kí

1.1.1 Khái niệm và những đặc điểm thể loại

Bakhtin từng nói: “Trong văn học, các thể loại luôn được đặt trong

mối quan hệ bình đẳng về giá trị nghệ thuật song mỗi thể loại là sự thể hiện một thái độ thẩm mỹ với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con người”

Từ trước đến nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau khi xem xét lịch sử phát triển của văn học Trong đó, một số ý kiến cho rằng lịch sử phát triển của văn học chính là lịch sử ra đời của các thể loại Bởi vì mỗi thời đại có những đặc điểm lịch sử khác nhau nên cũng đặt ra các yêu cầu khác nhau với các tác giả sáng tác Vì thế, không chỉ nội dung phản ánh

mà hình thức của các tác phẩm cũng phải thay đổi để phù hợp với nội dung, cũng là đáp ứng những nhu cầu khác nhau của thời đại và con người Ý kiến trên của Bakhtin cũng có thể nói là sự đồng ý với quan điểm: lịch sử văn học là lịch sử ra đời của các thể loại Chính vì vậy, không thể khẳng định rằng thể loại nào hiện đại và quan trọng hơn thể loại nào, mà chỉ có thể khẳng định rằng trong một giai đoạn lịch sử nhất định, thể loại nào phù hợp hơn Như vậy, có thể nói, mỗi thời đại đã sản sinh ra dạng thức văn học mang đặc tính của nó Trong đó, kí văn học là dạng thức văn học mang đặc tính thời đại của chúng ta: bận rộn, đa dạng

và nhiều biến hoá

Có thể nói, kí là tên một nhóm thể tài nằm ở phần giao thoa giữa văn học và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép tư liệu các loại), chủ yếu là văn xuôi tự sự Xét về mặt từ vựng, ký là sự ghi chép những điều trông thấy, những điều được chứng kiến, mắt thấy tai nghe hay những sự thật, việc thật Bởi vậy, xét về mặt lịch sử, ký ra đời từ rất sớm Trước khi có báo chí đã có các tác phẩm ký, chẳng hạn các tác phẩm ký của văn học Trung Quốc hay với xã hội Nga vào giữa thế kỉ XIX có nhiều hỗn loạn, chế độ nông nô sụp đổ, quý tộc suy đồi, tầng lớp hạ lưu bị bần cùng hoá, ký là một trong những thể loại chủ đạo của văn học Trong xã hội Anh đầu thế kỉ XVIII, khi các tạp chí đăng những bài phác họa chân dung và cảnh sinh hoạt với mục đích châm biếm đã trở thành ngọn nguồn cho sự nở rộ của thể loại ký Xã hội càng hiện đại, ký càng trở nên quan trọng bởi vì nó bắt kịp và đáp ứng được sự thay đổi nhanh chóng, từng ngày

Xét về mặt phân loại, có thể chia ký thành nhiều loại khác nhau, trong đó, các thể loại chính có thể kể đến là: ký sự, hồi ký, bút ký, tuỳ bút Trong đó, ký sự là một thể của kí thiên về tự sự, ghi chép các sự kiện hay kể lại câu chuyện vừa mới xảy ra Ký sự có cốt truyện hoàn chỉnh hoặc tương đối hoàn chỉnh, cũng là loại thể có các yếu tố trữ tình xen lẫn với chính luận, yếu tố phi cốt truyện không nhiều Ký sự là bức tranh toàn cảnh trong đó sự việc và con người đan chéo, những gương mặt nhân vật không thực sự rõ nét

Bút kí là một thể loại của ký, nằm trung gian giữa ký sự và tuỳ bút Bút ký thiên về ghi lại những cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe trong các chuyến đi Bút ký tái hiện con người và sự việc một cách phong phú, sinh động, qua đó, biểu hiện khá trữ tình khuynh hướng cảm nghĩ của tác giả, có màu sắc trữ tình

Hồi ký là sự ghi lại diễn biến của câu chuyện, nhân vật theo bước đi của thời gian qua sự hồi tưởng của con người Hồi ký là những ghi chép

có tính chất suy tưởng của cá nhân về quá khứ Sự kiện trong hồi ký có thể do tác giả tưởng tượng thêm

Tùy bút là một dạng khá đặc biệt của ký Cũng là sự biểu hiện và phản ánh hiện thực cuộc đời, đặc biệt là những sự vật, hiện tượng hay những sự kiện đã và đang diễn ra, song ở thể loại tùy bút, người nghệ sĩ khá tự do trong việc biểu hiện cái tôi cá nhân riêng biệt và độc đáo của mình thông qua các thủ pháp nghệ thuật, việc điều chỉnh và sử dụng ngôn

từ Tùy bút nghiêng hẳn về phía trữ tình với điểm tựa là cái tôi cá nhân của tác giả

Như vậy, có thể nói, mặc dù bao gồm nhiều tiểu loại khác nhau song một điểm chung có thể thấy ở ký đó là những yêu cầu về chất hiện thực và nhiệm vụ nắm bắt được hơi thở của thời đại

Trước đây, ký thường bị xem nhẹ Một số quan niệm cho rằng những nghệ sĩ không thể sáng tác các thể loại khác thì mới đi vào viết ký Tuy nhiên, sự tồn tại và phát triển không ngừng của kí đã khẳng định điều ngược lại hoàn toàn Trong quá trình viết ký, để viết được hay là điều cực

kì khó khăn bởi vì tác giả vừa phải phản ánh một cách chân thực về hiện thực được chứng kiến, vừa phải tạo ra sự lôi cuốn, hấp dẫn cho độc giả

Về đặc trưng nghệ thuật của ký cũng còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau Tuy nhiên, tựu trung lại, ký là một thể loại nằm giữa văn học

và báo chí Chính vì vậy, nó vẫn bao gồm đặc trưng của cả hai thể loại này Có thể nói, ký có mối liên hệ chặt chẽ, sâu xa với hiện thực xã hội Nguyên tắc tiếp cận và phản ánh cuộc sống là cơ sở để tìm hiểu đặc điểm của thể loại ký Ký quan tâm đến đời sống ở nhiều chiều, nhiều đặc tính Nguyên tắc tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả là yêu cầu quan

trọng của thể loại này Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là kí loại bỏ hoàn toàn sự hư cấu của tác giả Ở ký, sự hư cấu cần được kiểm soát và vận dụng có chừng mực, hợp lí Giá trị của tác phẩm kí không nằm ở chỗ tác phẩm đó hư cấu nhiều hay ít mà là việc tác giả vận dụng hư cấu đó như thế nào để truyền tải tư tưởng đến người đọc, người nghe Chính vì những đặc trưng hết sức quan trọng ấy, kí đã vượt qua báo chí, trở thành một thể loại văn học vừa chính thống, vừa mang tính tư tưởng cho thời đại Đọc các tác phẩm kí văn học, chúng ta có thể thu nhận được nhiều hơn những đặc tính của thời đại, của hiện thực xã hội đang diễn ra bởi khả năng lôi cuốn và thu hút người đọc của kí là điều không cần phải khẳng định thêm Ngay trong ý thức của các nhà văn khi sáng tác bằng thể loại kí, chắc hẳn đều xác định được điều này bởi nếu không, tác phẩm kí không hơn gì sự ghi chép một cách đơn thuần về những gì đang diễn ra xung quanh con người

Ký cho phép tái hiện những thời đoạn lịch sử đã qua trong tiến trình phát triển xã hội thông qua những bình diện mà nó đề cập Có những tác phẩm chủ yếu miêu tả các phong tục tập quán, có những tác phẩm chú ý miêu tả những nét tính cách xã hội, có những tác phẩm mang tính triết lý,

có những tác phẩm mang âm hưởng trữ tình Kết cấu của ký rất đa dạng,

có thể là mô hình người kể chuyện để tạo sự thống nhất cho các thành phần, câu chuyện trong tác phẩm cũng có thể lấy các đoạn mô tả, các đoạn bình luận để làm phương tiện ráp nối các sự kiện

Như vậy, có thể nói, ký là một thể loại văn học gắn liền với sự thay đổi và những biến động của cuộc sống con người trong những giai đoạn

và hoàn cảnh khác nhau Với những đặc trưng rất riêng của mình, ký không chỉ làm phong phú thêm cho các thể loại văn học mà còn ngày càng

khẳng định được vai trò và tầm quan trọng của mình trong việc biểu hiện

và phản ánh thế giới

1.1.2 Thể kí trong văn học Việt Nam

Như trên đã nói, ký xuất hiện từ rất sớm Và, cũng như các thể loại khác, qua từng thời kì khác nhau, ký cũng có sự bién đổi để phù hợp hơn với trước hết là nhu cầu thể hiện và phản ánh của người nghệ sĩ, sau nữa

là đáp ứng những nhu cầu khác nhau của độc giả

Ở Việt Nam, ký cũng xuất hiện sớm, từ thời kỳ văn học trung đại dưới sự ảnh hưởng sâu sắc và toàn diện của văn học Trung Quốc Trong văn học trung đại Việt Nam, những tác phẩm ký tiêu biểu có thể kể đến đó

là: Thượng kinh kí sự (Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác), Vũ trung tùy

bút (Phạm Đình Hổ)…

Cùng với sự phát triển của văn học qua các thời kì lịch sử của dân tộc, ký cũng không ngừng phát triển Với tính chất là một thể loại coi trọng tính khách quan và khả năng phản ánh hiện thực cuộc sống, một điều tất yếu là ký luôn luôn gắn liền với những thăng trầm, đổi thay của lịch sử dân tộc Thời kỳ 1930 - 1945 đã chứng kiến sự phát triển mạnh

của thể loại phóng sự, đặc biệt là phóng sự về các tệ nạn xã hội Đó là Tôi

kéo xe (Tam Lang), Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây (Vũ Trọng Phụng), Việc làng, Tập án cái đình (Ngô Tất Tố) Đặc biệt là trong hai cuộc

kháng chiến vệ quốc vĩ đại chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, cùng với các thể loại khác như tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca, ký đã tạo nên một diện mạo mới cho văn học Việt Nam hiện đại, nắm bắt được một cách kịp thời, chính xác những đổi thay cũng như hơi thở của thời đại Thời kỳ này, các tác phẩm ký đã xuất hiện với số lượng lớn, chất lượng cao như:

Ký sự Cao Lạng (Nguyễn Huy Tưởng, 1951), Truyện và ký sự (Trần

Đăng, 1954), Nhật kí Ở rừng (Nam Cao, 1956) Trên văn đàn Văn học

Việt Nam thời kỳ này, đã khẳng định tên tuổi Nguyễn Tuân - một tác giả văn học xuất sắc, một nghệ sĩ ngôn từ Đặc biệt, ở thể loại tùy bút, những tác phẩm của ông cho đến nay và mãi về sau này nữa, khó ai có thể vượt qua được Từ một nhà văn lãng mạn thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám, sau khi Cách mạng thành công, ông đã tham gia phục vụ kháng chiến với những tác phẩm xuất sắc, gắn liền với những chuyển biến của lịch sử dân

tộc như: Bút kí Đường vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Hà Nội ta

đánh Mỹ giỏi (1972) Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, các tác

phẩm của Nguyễn Tuân nói chung và các tác phẩm kí của ông nói riêng cũng đã đi vào việc phản ánh những đổi thay của cuộc sống mới, con

người mới và ông cũng ghi dấu ấn đậm nét với tùy bút Sông Đà bằng

những trang văn hết sức độc đáo

Từ sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng, ký phát triển mạnh mẽ,

có nhiều bước đột phá trong việc phản ánh cuộc sống mới, con người mới

Và, không phải là ngẫu nhiên khi trong giai đoạn này, kí lại là thể loại có sức phát triển mạnh mẽ nhất Điều này có thể lý giải bằng một nguyên nhân cụ thể, chủ yếu Đó là trong thời kỳ hòa bình, đời sống xã hội đang

có những biến đổi mạnh mẽ đã tác động trực tiếp đến cuộc sống của những con người cụ thể Con người trước đây sống vì cộng đồng, vì dân tộc với khát vọng cống hiến sức mình cho mục tiêu cao cả mang tầm vóc quốc gia thì ngày nay, bắt đầu hướng về bản thân mình và hướng tới hiện thực cuộc sống đang diễn ra xung quanh Con người muốn có những tác phẩm văn học phản ánh một cách chân thực và toàn diện về cuộc sống đang ngày càng có nhiều đổi thay Với ưu thế xuất phát từ hiện thực và tôn trọng hiện thực cuộc sống, kí đã phát triển và khẳng định tầm quan trọng của mình trên văn đàn như một điều tất yếu Chính vì vậy, thể loại này đã có những bước phát triển mạnh mẽ hơn nhiều so với các thời kì trước đó Từ cuối những năm 80, đầu những năm 90, trên văn đàn văn học

Việt Nam đã xuất hiện một số tác phẩm kí có giá trị cả về nội dung và

nghệ thuật như: Các tác phẩm kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường: Rất nhiều

ánh lửa (1979), Ai đã đặt tên cho dòng sông (1984)…

Đây chính là những tư liệu quý giá không chỉ cho việc tìm hiểu một giai

đoạn lịch sử đáng nhớ của dân tộc mà còn đánh dấu cho nhu cầu tự thể

hiện của mỗi người nghệ sĩ

Trong bước phát triển chung đó của thể loại ký, cho đến cuối những

năm 90 của thế kỷ XX, bút ký và hồi ký lại có bước tiến mạnh mẽ hơn cả

Sở dĩ như vậy là vì hai tiểu loại này có ưu thế lớn trong việc phản ánh

hiện thực Với bút ký là sự ghi lại những điều mắt thấy tai nghe của nhà

văn trong những chuyến đi hay những câu chuyện, con người được tiếp

xúc ngay trong cuộc sống thường nhật Với hồi ký là sự ghi lại những sự

kiện theo bước chuyển của thời gian qua sự hồi tưởng của con người Các

đề tài được quan tâm đến đó là những đề tài vĩ mô như tái hiện bức tranh

hào hùng của dân tộc qua hai cuộc chiến tranh vĩ đại hoặc ký ức về những

sự kiện, các biến động lớn của các dân tộc nhưng mang tầm vóc và sự ảnh

hưởng đến toàn cầu

Bên cạnh việc khai thác các đề tài mang tầm vĩ mô về đất nước, dân

tộc, các tác giả đã chuyển sang bám sát và phản ánh cuộc sống vi mô với

muôn mặt đời thường của con người Chưa bao giờ cuộc sống cá nhân của

con người với những gì bình thường nhất được quan tâm nhiều như lúc

này Nhà văn đã tái hiện cuộc sống với tất cả những gì ngổn ngang, bề

bộn nhất, bởi đó chính là thực tế mà con người đang phải đối mặt Điều

này đã dẫn đến một hệ quả tất yếu là các nhân vật trong kí lúc này là

những con người rất đỗi bình thường, quen thuộc trong đời sống mỗi

chúng ta hoặc là những số phận nhỏ bé của cuộc sống thực tại Có thể

thấy rất rõ điều này trong các tác phẩm tiêu biểu như: Cát bụi chân ai

(Tô Hoài), Chân dung và đối thoại (Trần Đăng Khoa), Từ bến sông

Thương (Anh Thơ), Bốn mươi năm nói láo (Vũ Bằng)…Họ là những số

phận, những cá nhân độc lập và mang đậm những nét tính cách riêng biệt, mang bản sắc cá nhân rất rõ nét Từ đó, chúng ta có thể có cái nhìn đa dạng, nhiều chiều hơn về con người và cuộc sống, về những điều tưởng như đã quá đỗi quen thuộc Với đề tài này, một điều khá đặc biệt là chúng

ta bắt gặp khá nhiều những tác phẩm viết về những con người hoạt động trong lĩnh vực văn chương nghệ thuật giống như là việc các tác giả xây dựng lại những bức chân dung về tri âm, tri kỉ, mang lại những hình ảnh

về họ là những tài năng nghệ thuật nhưng cũng là những con người rất đỗi bình thường với đời sống tinh thần vô cùng phong phú nhưng cũng hết sức gần gũi đối với mỗi chúng ta Đó là những Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Hoàng Trung Thông…Việc tái hiện những hình ảnh của họ trong tác phẩm cũng chính là sự nhớ lại những giai đoạn khó phai mờ trong lịch sử một thời

Với những nhu cầu phản ánh đa dạng và phong phú ấy, một hệ quả đã dẫn đến về mặt tính chất của thể loại kí trong thời kỳ hiện đại đó

là sự giao thoa, gia nhập, pha trộn, chuyển hóa lẫn nhau của các thể

loại Nói như nhà văn Nguyên Hồng: “Bây giờ, chúng ta có thể đọc một

bài bút kí trong đó không thiếu những đoạn viết theo lối phóng sự lẫn hồi kí và có cả truyện ngắn” [22; 45] Điều này đã minh chứng cho sự

phát triển ngày càng linh hoạt và năng động của thể loại ký trong từng thời điểm khác nhau

Trong những năm gần đây, đã xuất hiện một số tác phẩm ký gây được sự chú ý, quan tâm của người đọc Đó là tập nhật kí của nữ anh hùng

- bác sĩ Đặng Thùy Trâm hay của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc Những tác phẩm này đã không chỉ tái hiện một cách chân thực, sinh động một thời

kỳ lịch sử vẻ vang của dân tộc với những hình tượng con người bất khuất, anh dũng và đầy lý tưởng mà còn giúp thế hệ trẻ ngày nay tự nhìn nhận lại

mình trong mối quan hệ và trách nhiệm với quốc gia, dân tộc Bên cạnh

đó, còn là những tập hồi kí của những người của công chúng cũng gây

được sự tò mò, chú ý cho người đọc như: Lê Vân yêu và sống

Như vậy, có thể nói, ký là một thể loại văn học đặc biệt Cũng giống như các thể loại văn học khác, ký xuất phát từ cuộc sống và quay trở lại phục vụ cuộc đời Tuy nhiên, điểm đặc biệt khiến cho ký khác với các thể loại khác đó chính là ký đòi hỏi cao về tính khách quan và khả năng phản ánh hiện thực Ký không hẳn hoàn toàn là một thể loại văn học

mà còn có sự giao thoa và mối quan hệ khăng khít với báo chí Không thể phủ nhận những ảnh hưởng của báo chí đến ký, nhưng không nên xem ký

là kết quả của sự thâm nhập của báo chí vào văn học Điểm phân biệt giữa

ký văn học và kí báo chí chính là ở màu sắc trữ tình và sự hư cấu của tác giả Tuy nhiên, nói vậy không có nghĩa là ký văn học được quyền hư cấu một cách thoải mái, tự do Sự hư cấu này vẫn phải có giới hạn, đảm bảo đặc trưng riêng của thể loại Chính vì vậy, việc tìm hiểu ký trong những sáng tác của một tác giả cụ thể là việc làm cần thiết để mang lại cho chúng ta cái nhìn toàn diện và đa chiều hơn về thể loại này

1.2 Hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức

Hà Minh Đức nguyên là viện trưởng Viện Văn học, nguyên chủ nhiệm khoa Báo chí - Đại học Tổng hợp Ông sinh ngày 3/5/1935 tại Vĩnh Lộc - Thanh Hóa

Ông tốt nghiệp Khoa Ngữ văn - Đại học Tổng hợp (Nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) năm

1957 Từ năm 1957 đến nay, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như: trưởng bộ môn Lý luận văn học, phó chủ nhiệm khoa Văn học, Chủ nhiệm khoa Báo chí, Viện trưởng Viện Văn học, Tổng biên tập Tạp chí Văn học Ông cũng là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

và hội viên Hội Nhà báo Việt Nam

Từ trước đến nay, Hà Minh Đức luôn được biết đến trong vai trò là một nhà lý luận, phê bình văn học xuất sắc với các tác phẩm có giá trị lớn,

có vai trò quan trọng đối với những người học tập, nghiên cứu và hoạt động trong lĩnh vực văn học Các tác phẩm của ông không chỉ đề cập đến việc nghiên cứu những vấn đề lý luận chung chung mà còn đề cập đến việc nghiên cứu, tìm hiểu các trào lưu, tác giả, tác phẩm cụ thể Từ đó, không chỉ đưa ra sự định hướng đối với người đọc, người tìm hiểu mà còn mang đến cái nhìn mới với những đánh giá, nhận xét hết sức tinh tế, sâu sắc Một số tác phẩm nghiên cứu tiêu biểu của Hà Minh Đức có thể kể

đến là: Nhà văn và tác phẩm (1971), Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt

Nam hiện đại (1974), Nam Cao - đời văn và tác phẩm (1986), Thời gian

và trang sách (1987), Lý luận văn học (1992), Văn chương - tài năng và phong cách (2001)…

Với tư cách là hội viên Hội nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, Hà Minh Đức còn được biết đến trong vai trò là tác giả của các tập thơ và kí đặc sắc về cả nội dung và nghệ thuật Có thể kể đến một

số tập thở tiêu biểu của ông như: Đi hết một mùa thu (NXB Văn học, 1999), Ở giữa ngày đông (NXB Văn học, 2001), Những giọt nghĩ trong

đêm (NXB Văn học, 2002), Khoảng trời gió cát bay (NXB Văn học,

2007) Không chỉ sáng tác thơ, ông còn sáng tác cả ở thể loại ký và đã tạo nên một phong cách khá độc đáo, mới mẻ Có thể nói, nếu các tác phẩm thơ là những cảm xúc trong tâm hồn tác giả trước cuộc đời và con người với tất cả những gì đang diễn ra thì kí lại là sự ghi nhận, tái hiện của tác giả về hiện thực cuộc đời Sự ghi nhận, tái hiện này không đơn thuần là sự ghi chép một cách đơn giản chung chung mà cao hơn nữa, nó thể hiện sự chắt lọc từ hiện thực những gì tưởng như bình thường, giản dị, đang hàng ngày diễn ra để từ đó, tác giả gửi gắm những cảm nhận, suy nghĩ rất riêng

và cả những suy tư, trăn trở về cuộc đời và con người Cho đến nay, tác giả đã cho xuát bản năm tập ký với những giá trị nội dung và nghệ thuật

lớn Trước hết là tập ký Vị giáo sư và ẩn sĩ đường (NXB Văn Học, 1999)

chủ yếu viết về kỉ niệm với những người thầy, người bạn thân thiết, gần gũi bên cạnh tác giả hoặc đã gắn bó với ông trong suốt một thời gian dài Đồng thời, tập kí này còn thể hiện cảm nhận về những miền đất đã qua và những câu chuyện xung quanh những con người tác giả đã gặp và được tiếp xúc Nội dung này tiếp tục được triển khai trong các tập kí về sau

như: Tản mạn đầu ô (NXB Văn Học, 2002), Đi một ngày đàng (NXB Văn Học, 2004), Người của một thời (NXB Văn Học, 2009) Riêng tập

ký Ba lần đến nước Mĩ (NXB Văn Học, 2000), giống như tiêu đề, tập kí

này tái hiện ba cuộc hành trình của tác giả đến nước Mỹ trong thời gian khoảng 20 năm (1982 - 1999) đồng thời, thể hiện những cảm nhận rất

riêng, tinh tế về đất nước này Tập bút ký Người của một thời là tập bút

ký mới nhất của tác giả, có sự tập hợp một số bài viết đã đăng trong các tập sách trước, có sự chỉnh sửa, bổ sung và một số bài viết mới Chính vì vậy, có thể nói, đây là sự lắng lòng của tác giả, sự hồi tưởng lại một thời

đã qua giữa cuộc sống hối hả, nhộn nhịp thời hiện đại Trước khi được in thành các tập sách, các bài ký của ông đã được đăng rải rác trên các báo

trung ương và địa phương như: báo Văn nghệ, Tạp chí Hà Nội ngày nay, báo Văn hóa, Tạp chí Văn học, Tạp chí Xứ Lạng Khi tập hợp thành tập

sách, ông đã lựa chọn những tiêu đề phù hợp và rất độc đáo Có thể nói, tiêu đề của các tập bút kí của ông đã phần nào thể hiện được những nội dung chủ yếu được biểu hiện và đề cập đến trong các bài viết Và, một điều nữa cần phải khẳng định ở đây chính là những tập kí của Hà Minh Đức cũng không đi ra ngoài những nội dung chính của kí văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại Tuy nhiên, các tác phẩm của ông hầu hết tập trung

vào đề tài cuộc sống bình dị, quen thuộc với những con người, những câu chuyện rất đỗi gần gũi và những miền đất đã qua Đây cũng chính là đề tài phổ biến hơn cả trong kí văn học thời kỳ này

Trong lời tựa cho tập bút ký Vị giáo sư và ẩn sĩ đường, tác giả đã từng

viết: “Ghi lại chuyện đời thường gần gũi với mình, phải chăng là lặp lại

lần nữa sự buồn tẻ trên trang sách Tôi không nghĩ thế Cho dù là những mảnh nhỏ, mảnh vỡ của cuộc sống, nhưng nếu biết chắp nối lại, theo dòng kỉ niệm và mạch tình cảm gắn bó, vẫn có thể tìm thấy trong những góc lãng quên hình bóng chân thực của cuộc đời” Như vậy, ở đây, Hà

Minh Đức đã khẳng định một cách rõ ràng ký là một thể loại có nguồn gốc từ hiện thực cuộc đời, từ những điều tưởng như là rất nhỏ bé, vụn vặt Nhiệm vụ của người nghệ sĩ là phải phát hiện ra những điều tưởng như là rất nhỏ bé ấy và tìm thấy trong đó những mối liên hệ nội tại để từ những

điều tưởng như là rất nhỏ bé, vụn vặt ấy, chúng ta có thể tìm thấy “hình

bóng chân thực của cuộc đời” Đồng thời, đây cũng chính là lời nhận

định của ông về khuynh hướng sáng tác kí của mình, đó là viết về những điều đơn giản nhất, gần gũi nhất trong đời sống hàng ngày của con người Đây không phải là lần đầu tiên ông thể hiện những suy nghĩ, quan điểm

của mình về vấn đề này bởi vì trong cuốn Lí luận văn học (NXB Giáo

dục, 2006) do ông chủ biên, và viết phần chương IV: Các thể kí văn học,

ông đã trình bày rất kỹ càng về thể loại này xét về mặt lí luận Tuy nhiên,

có thể coi lời tựa cho Vị giáo sư và ẩn sĩ đường là quan điểm sáng tác cụ

thể, ngắn gọn, rõ ràng của Hà Minh Đức và đây cũng chính là sự định hướng cho chúng ta trong sự tìm hiểu tất cả các tác phẩm kí của ông Ngược lại, việc tìm hiểu các tác phẩm kí này cũng chính là sự hiện thực hóa những vấn đề lí luận mà ông đã nêu trong các công trình nghiên cứu của mình

Như vậy, tựu trung lại, có thể khẳng định thể loại kí với những tiểu loại của nó không phải là một thể loại mới trong văn học Với đặc trưng là một thể loại đề cao sự khách quan, chính xác trong việc miêu tả và biểu hiện, dù ở thời kì nào, kí cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu

và khám phá cuộc sống con người Trước đây, chúng ta đã từng quá quen thuộc với tên tuổi Nguyễn Tuân - người được xem là tác giả xuất sắc nhất trong thể loại này - với những câu văn điêu luyện, giàu hình ảnh và mang đậm bản sắc cái tôi cá nhân thì ngày nay, kí cũng ghi dấu ấn của rất nhiều tác giả với những đặc trưng riêng về phong cách Trong thời kỳ hiện đại, cuộc sống càng có nhiều thay đổi, nhu cầu biểu hiện, khám phá và tìm hiểu ngày càng cao, vai trò của kí ngày càng trở nên quan trọng Và, hơn lúc nào hết, những đặc trưng về thể loại càng được chú trọng và nhấn mạnh, phục vụ cho việc tìm hiểu và khám phá

Có thể nói, hành trình sáng tác ký của Hà Minh Đức là hành trình của một người nghệ sĩ tìm đến hiện thực cuộc đời với tất cả những biểu hiện nhỏ bé, tinh vi của nó Từ đó, để có cái nhìn hoàn thiện hơn, đa dạng hơn Đồng thời, sáng tác dù ở thể loại này hay thể loại khác thì cũng nhằm đáp ứng một cách tốt hơn nhu cầu được biểu hiện của người nghệ sĩ trước những điều cảm nhận được từ hiện thực cuộc sống đang diễn ra xung quanh Mỗi thể loại đều có những ưu điểm và hạn chế riêng trong việc đáp ứng những nhu cầu được thể hiện của con người Điều quan trọng là mỗi người nghệ sĩ tìm thấy cho mình một hướng đi riêng, thỏa mãn nhu cầu nội tại của tâm hồn

Từ hai vấn đề trên, đòi hỏi chúng ta khi tìm hiểu về các sáng tác ký của Hà Minh Đức không chỉ cần quan tâm đến đặc trưng thể loại mà còn cần quan tâm đến sự vận động của bản thân tâm hồn người nghệ sĩ trong quá trình sáng tác

CHƯƠNG 2 CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG KÍ CỦA HÀ MINH

ĐỨC

2.1 Thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật ký Hà Minh Đức

Với đề tài Thế giới nghệ thuật trong kí của Hà Minh Đức, khái

niệm đầu tiên cần tiếp cận, tìm hiểu là khái niệm thế giới nghệ thuật và biểu hiện, cấu trúc của nó trong tác phẩm Có thể nói, khái niệm thế giới nghệ thuật xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1964 từ bài viết của Likhachôp

do yêu cầu muốn tiếp cận tác phẩm văn học dưới dạng một chỉnh thể

Từ khi đó cho đến về sau này, có nhiều quan điểm khác nhau về

khái niệm thế giới nghệ thuật Có ý kiến cho rằng: “Thế giới nghệ thuật

của nhà văn hiểu đúng nghĩa của nó là một chỉnh thể, đã là chỉnh thể tất phải có cấu trúc nội tại theo những nguyên tắc thống nhất, cũng có nghĩa là quan hệ nội tại giữa các yếu tố phải có tính quy luật ” [29;78]

Trong khi đó, theo quan điểm thi pháp học thì “khái niệm thế giới nghệ

thuật chỉ chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (Một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả hay một trào lưu văn học) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh một thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con người mặc dù nó phản ánh thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, quy luật tâm

lý riêng, quan hệ xã hội, quan niệm đạo đức, những thang bậc giá trị riêng…chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác nghệ thuật … mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới Như vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật giúp chúng ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của sáng tạo nghệ thuật có

cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa mục đích và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ” [16; 201-202]

Như vậy, có thể nói, thế giới nghệ thuật xét đến cùng chính là thế giới hình tượng hiện ra như một chỉnh thể sống động, chứa đựng một quan niệm nhân sinh và thẩm mỹ nào đó, được xây cất bằng vật liệu ngôn từ Chính vì vậy, cũng có thể khẳng định rằng cấu trúc của thế giới nghệ thuật ở tác phẩm văn học chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người trong không gian và thời gian đã được tác giả xây dựng Điều này cũng đồng nghĩa với việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong một tác phẩm văn học chính là tìm hiểu về cuộc sống và con người đã được nhà văn khám phá và thể hiện Qua đó, chúng ta cũng có thể có những hiểu biết nhất định về cái nhìn về cuộc sống hiện thực của tác giả được thể hiện trong tác phẩm

Tiếp cận với bất kỳ một tác phẩm văn học thuộc một thể loại bất kỳ,

ta có thể thấy được quan điểm, cách nhìn của nhà văn với những gì đang diễn ra xung quanh Với Hà Minh Đức cũng vậy, với quan điểm

ký là sự ghi chép những điều vụn vặt trong đời sống, tiếp cận với ký của ông, chúng ta có thể thấy một cách rõ ràng hiện thực cuộc sống, con người đang diễn ra hàng ngày Đó là những con người, những câu chuyện mà bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể bắt gặp Như ở phần hành trình sáng tác của Hà Minh Đức đã nói, các tập bút kí của ông mặc dù ra đời trong các khoảng thời gian khác nhau song một đặc điểm chung có thể nhận thấy là nội dung của các tập kí ấy đều thống nhất ở một điểm là viết về thầy cô, bạn bè, những người quen thuộc, gần gũi với ông trong cuộc sống hàng ngày và những câu chuyện đã được chứng kiến hoặc trải qua với những miền đất thuộc về quê hương hay những nơi đã in dấu chân ông Như vậy, tóm lại, trong tác phẩm kí của

Hà Minh Đức, ông tập trung khai thác ở ba đề tài chính: Thứ nhất là đề

tài thầy cô, bạn bè, mái trường; Thứ hai là đề tài những miền đất nước

và nước ngoài; Thứ ba là đề tài chuyện đời thường Qua ba đề tài này, cuộc sống đã được khái quát lên một cách chân thực, gần gũi và đa chiều Như vậy, việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong các tác phẩm kí của Hà Minh Đức chính là tìm hiểu về cuộc sống và con người được thể hiện ở các tác phẩm ấy thuộc ba đề tài đã được đề cập ở trên

2.2 Đề tài nhà trường, thầy cô, bạn bè

2.2.1 Hình bóng chân thực của con người và của một thời

Có thể nói, trong ba đề tài sáng tác của Hà Minh Đức, đây được xem là đề tài gần gũi nhất trong cuộc đời tác giả cũng như trog cuộc sống của mỗi chúng ta Đối với bất kỳ một tác giả nào khi sáng tác ở thể loại này, có thể gọi là dạng hồi ức, hồi ký về những ngày đã qua và về những người thân thiết, gần gũi trong cuộc đời Tuy nhiên, với tác giả Hà Minh Đức, đây là một đề tài đặc biệt Nó đặc biệt ở chỗ ông vốn là một giáo sư,

là một người có uy tín và thâm niên trong lĩnh vực nghiên cứu văn học Chính vì vậy, những tác giả, những người thầy, người bạn xuất hiện trong hồi ức của ông cũng đều là những người đặc biệt quan trọng (Chúng ta có thể dùng từ ngữ là những người “nổi tiếng”) Bởi vậy, họ không hề xa lạ với độc giả, thậm chí, nếu chỉ cần đọc qua tác phẩm của Hà Minh Đức một lần, ta có thể kể lại một cách dễ dàng và trôi chảy tên tuổi của những nhân vật đã xuất hiện trong các trang viết của ông Tên tuổi của những con người ấy, chúng ta có thể bắt gặp hàng ngày trên các mặt báo hay trong các bài nghiên cứu về văn học Đặc biệt, với những người tham gia vào những công việc liên quan đến lĩnh vực văn học, những tư tưởng, quan điểm của những con người ấy chính là sự định hướng, dẫn đường cho chúng ta

Chính vì những lý do trên mà đề tài này trong sáng tác của Hà Minh Đức vừa là đề tài quen thuộc bình thường, vừa là một đề tài mới lạ Những sáng tác của tác giả không đơn thuần chỉ là sự nhớ lại, hồi tưởng hoặc làm sống lại một miền ký ức đã qua hay tái hiện trong tác phẩm hình ảnh những con người đã trở nên quen thuộc Quan trọng hơn cả và cũng là điều mà người đọc chờ đợi hơn cả là tác giả đã xây dựng lại những nhân vật ấy như thế nào trong tác phẩm Bởi vì như đã nói ở trên, bản thân họ

đã là một kho kiến thức lớn, một thế giới đầy thú vị và lôi cuốn với người đọc Chỉ cần nghĩ đến họ thôi, chúng ta cũng đã có một trường liên tưởng đến vai trò và ý nghĩa quan trọng, rõ ràng của họ đối với đời sống và khoa học Viết về những người nổi tiếng tưởng như là dễ mà thực ra rất khó Dễ

ở điểm họ vốn là người của công chúng nên chúng ta rất dễ dàng trong việc khai thác, tìm hiểu các tư liệu về họ Thậm chí, có đôi khi, không cần gặp gỡ, chuyện trò với họ, chúng ta vẫn có thể viết về họ với những thông tin mang tính chính xác cao Tuy nhiên, đó cũng chính là điểm khó của dạng đề tài này Để viết được thì rất dễ nhưng để viết hay thì vô cùng khó khăn bởi vì tâm lý của người đọc bao giờ cũng chờ đợi những cái nhìn, những khám phá mới mẻ về những điều tưởng như là đã quen thuộc Người ta thường chỉ tò mò về hai điểm: Thứ nhất là tìm thấy những cái mới trong những cái cũ mà người ta tưởng đã thuộc như lòng bàn tay; Thứ hai là tiếp cận với những điều hoàn toàn mới mẻ mà người ta chưa hề trải qua hoặc chưa hề được biết đến Đây cũng chính là nhiệm vụ đặt ra cho các tác giả viết về đề tài này và Hà Minh Đức đã giải quyết được những yêu cầu đó trong các sáng tác của ông

Trong các sáng tác ở đề tài này, ta thấy xuất hiện với tần số dày đặc tên tuổi các vị giáo sư hay các nhà giáo nổi tiếng trong giới văn nghệ sĩ hay giới nghiên cứu như: Giáo sư Đặng Thai Mai, Giáo sư Bùi Văn Nguyên, Giáo sư Nguyễn Khánh Toàn, Giáo sư Bùi Xuân Nhị, Giáo sư

Trần Đức Thảo…và các bạn học một thời nay cũng đã trở thành những nhà khoa học có tên tuổi như: Giáo sư Lê Đình Kỵ, Thái Ninh, Nguyễn Hữu Khang, Đặng Thị Hạnh, Đặng Hồng Sâm hay những người bạn nước ngoài đặc biệt quan tâm đến đất nước và văn hóa Việt Nam như: Giáo sư Niculin, Tiến sĩ văn học Hasebe Heikichi, Tiến sĩ Việt Nam học Darya Mishukova…Bên cạnh những nhân vật đó, chúng ta còn bắt gặp hàng loạt các địa danh quen thuộc như: Trường Đại học Tổng Họp, Viện văn học… Những con người, địa danh này vốn đã rất quen thuộc với mỗi người chúng ta Tuy nhiên, khi đi vào các sáng tác của Hà Minh Đức đã được nhìn dưới một khía cạnh mới, độc đáo và đặc sắc Sự phản ánh các nhân vật, địa danh này trong các sáng tác của Hà Minh Đức được chia làm hai loại: Thứ nhất là những bài viết riêng về các nhân vật; Thứ hai là dòng hồi ức chung về bạn bè, sự kiện, câu chuyện đã diễn ra trong những tháng ngày tuổi trẻ đã qua

Ở phần viết riêng về những thầy cô hay bạn bè, ta thấy những nhân vật này đều là những người có tên tuổi, là những con người đặc biệt, đã để lại những ấn tượng sâu sắc, những bài học quý báu cho tác giả Điều này

là hoàn toàn dễ hiểu và logic bởi vì trong cuộc sống với nhiều lo toan, bận rộn, với nhiều mối quan hệ phức tạp, những gì là tiêu biểu nhất, ấn tượng nhất sẽ được lưu giữ, tái hiện và trở đi trở lại trong tiềm thức của con người Như trên đã nói, tác giả đã mang đến một cái nhìn mới với những con người và những vấn đề đã cũ Ở đề tài này, chúng ta đã bắt gặp rất nhiều cách tiếp cận mới thú vị, bổ sung thêm những cách nhìn mới, những hiểu biết mới về các đối tượng mà tác giả đã phản ánh Đó là hình ảnh Giáo sư Bùi Văn Nguyên với cách viết đầy chân thực nhưng cũng rất dí

dỏm trong Vị Giáo sư và ẩn sĩ đường và Người muôn năm cũ Ngay từ

cách đặt tiêu đề của tác giả, chúng ta cũng thấy được sự tinh tế trong cách

sử dụng ngôn từ của ông Bởi vì Giáo sư Bùi Văn Nguyên vốn là một nhà

khoa học nghiên cứu về Văn học trung đại Không những thế, ông còn là người có lối sống giản dị, mộc mạc, thanh đạm, giản lược một cách tối đa những nhu cầu về vật chất, dốc hết thời gian và tâm sức cho việc nghiên

cứu khoa học Không phải ngẫu nhiên mà tác giả gọi nơi ở của ông là ẩn

sĩ đường Tên gọi này gợi hình ảnh về một căn nhà ba tầng cũ kỹ, xây từ

đầu thế kỉ, không có xi măng cốt sắt với lối lên gác tối tăm và sâu hun hút

- nơi mà bạn bè, học trò của ông vẫn đùa là: “Vào nhà anh phải đem theo

một bao diêm Dùng hết cả bao thì mới ra được đến phố” hay “Đến nhà thầy không để lại cái răng thì cũng cái móng chân” [15; 9] Không những

thế, ông còn có lối sống rất thanh đạm, tách biệt khỏi sự xô bồ của cuộc sống bên ngoai: Buổi sáng, khi mọi người đang ngủ, ông đã trở dậy xách nước, làm vệ sinh cá nhân, đun nước uống trà Khi ăn, ông chủ yếu ăn rau xanh, lối sống tự cung thanh đạm Ông ít bệnh và khi bệnh cũng ít dùng thuốc, chỉ dùng muối, gừng, chanh để trị bệnh Ông không hút thuốc, uống bia, không dùng đá, không ăn kem, thích quạt tay hơn quạt máy Đồ dùng của ông cũng cũ kỹ và lâu đời giống như ông Những gì gắn bó với ông đều như một thói quen không thể thay thế được Cuộc sống đối với ông là cống hiến hết mình cho khoa học Hà Minh Đức đã ví ông như một

ẩn sĩ Ông ở ẩn ngay giữa lòng Hà Nội, ở ẩn ngay giữa cuộc sống xô bồ, giữa những nhà cao tầng, những cửa hiệu hiện đại Có thể nói, đây chính

là nhân vật được tác giả dành cho một số lượng câu chữ khá nhiều, được trở đi trở lại trong các sáng tác của Hà Minh Đức trong hai thời kỳ khác nhau Đây cũng chính là một trong những nhân vật tác giả viết hay nhất

và tái hiện thành công nhất, sinh động nhất trong các sáng tác của mình Nguyên nhân chính không chỉ do tác giả có một khoảng thời gian khá dài sống bên cạnh nhân vật mà chủ yếu có thể nói rằng tác giả đã nhìn, đã cảm nhận nhân vật bằng cái nhìn của tâm hồn, của những rung động tinh

tế, xuất phát từ sự kính trọng và đồng cảm

Qua việc tái hiện hình ảnh giáo sư Bùi Văn Nguyên, tác giả đã đem đến cho người đọc những cảm nhận mới về những con người đã cống hiến

cả cuộc đời cho khoa học Từ đó, tác giả cũng muốn gửi gắm những suy nghĩ, trăn trở về cuộc sống của những con người đã hy sinh bản thân mình cho sự nghiệp chung của đất nước Cũng từ đó, người đọc biết quý trọng, biết ơn và khâm phục những con người như họ

Đặc biệt là trong tập kí Người của một thời, tác giả đã tập hợp khá

đầy đủ các bài viết về những con người và những câu chuyện đã gắn bó với ông trong một thời không thể nào quên Đây không phải là một tập bút kí tập hợp những bài hoàn toàn mới mà một số bài viết được sửa chữa, đăng lại từ các tập sách đã xuất bản từ trước Chính vì vậy, có thể

nói, tập kí này hoàn toàn phù hợp với tên gọi Người của một thời Ở

đó, chúng ta cũng có thể bắt gặp chân dung những người thầy, người bạn với những nét tính cách đặc biệt Đó là giáo sư Trần Quốc Vượng - một nhà nghiên cứu gạo cội của lịch sử Việt Nam với bản tính vui vẻ, chất phác, dễ gần, luôn là người khởi xướng trong các cuộc vui của bạn

bè cũ và luôn là người có những ý kiến nhận xét thẳng thắn nhưng cũng đầy thú vị trong mỗi cuộc họp; Đó là nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo uyên bác, giàu nghị lực và đậm chất nghệ sĩ Đặc biệt là trong hai bài

viết Cõi học và người thầy và Vườn cổ tích của thầy, tác giả đã dựng

nên một bức tranh khái quát về trường Đại học Tổng hợp và một thế hệ các giáo sư đáng kính Điểm đặc biệt ở đây là tác giả đã rất khéo léo và tinh tế trong việc lựa chọn sự việc, chi tiết, hình ảnh để khắc sâu hình tượng nhân vật Chính vì vậy, vẫn là miền kí ức nhưng ta không bắt gặp giọng điệu liệt kê, kể lể, đơn thuần là miêu tả mà nhân vật vẫn được tái hiện một cách chân thực, sinh động, đầy sức sống Đó là thầy Trần Đức Thảo với vầng trán cao, cặp kính trắng, dáng vẻ thanh cao, bình dị và

thói quen phóng xe đạp lên tận cửa lớp học Khi giảng bài, thầy không cần giáo án, sách vở, nói một hơi như không chú ý đến người nghe Đó

là thầy Đặng Thai Mai với dáng vẻ trang nghiêm, ánh mắt sắc, nụ cười kín đáo, nhân hậu Thầy chính là người đã giúp đỡ, động viên tác giả trong những năm tháng đầu tiên bước vào nghề Đó còn là thầy Hoàng Xuân Nhị dáng người cao to, tóc bạc phơ, thông thạo nhiều ngôn ngữ; thầy Cao Xuân Huy hiền từ, nhu đạo; là thầy Nguyễn Lương Ngọc uyên bác và là một tấm gương lớn về đạo đức

Không chỉ tái hiện hình ảnh thầy cô, bạn bè, tác giả còn tái hiện những câu chuyện về cuộc sống thường ngày của một thời đã qua Ở đó, chúng ta có thể bắt gặp những sinh hoạt mang đậm dấu ấn một thời của tác giả và những người thầy, người bạn xung quanh Đó là cảm giác của một anh sinh viên những ngày đầu bước chân vào ngôi trường Tổng hợp, choáng ngợp về ngôi trường với những tòa nhà bề thế, hàng chục bậc thang đá trắng và một đội ngũ các thầy cô giáo uyên bác, nhiều kinh nghiệm và nhiều thành tích trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học

Đó còn là những ngày không thể nào quên của thời kỳ nhà trường sơ tán lên Thái Nguyên, thầy trò phải sống nhờ nhà dân và được nhân dân bao bọc, giúp đỡ Những tháng ngày này, mặc dù phải sống trong ho àn cảnh khó khăn song thầy trò đều đã xác định được hoàn cảnh và nhiệm

vụ của mình nên họ đã có một cuộc sống vui tươi và đầy ý nghĩa với tinh thần vượt qua mọi khó khăn để phấn đấu học tập và rèn luyện Họ

đã sống gắn bó với quần chúng nhân dân, trở thành những cụ giáo, bác giáo, anh giáo được nhân dân hết lòng bao bọc và che chở Ngoài việc học hành và nghiên cứu, họ còn tham gia trồng rau, nuôi gà, cấy hái Và chính trong hoàn cảnh sống gian khổ này, những tên tuổi các nhà

nghiên cứu lớn đã được khẳng định, vượt lên trên tất cả những khó khăn, gian khổ của cuộc sống thường ngày

2.2.2 Những triết lý về cuộc sống

Khi tái hiện những hình ảnh về thầy cô, bạn bè, mái trường và những ngày đã qua, tác giả không chỉ thể hiện lòng biết ơn, tri ân mà còn thể hiện những triết lý, suy nghĩ về cuộc sống

Những vấn đề, những con người của một thời đã qua được khơi gợi lại và ẩn chứa nhiều tâm sự, suy nghĩ của tác giả Đó không chỉ là cuộc đời nhiều cống hiến nhưng luôn sống trong cảnh nghèo nàn, chật vật, khó khăn của những người thầy, người bạn Đó còn là nỗi đau, sự day dứt về

cả một thời kỳ của dân tộc khi mà những lỗi lầm trong quá khứ bị khơi lại, nhìn nhận một cách không công bằng và con người phải chịu những nỗi đau không đáng có Khi viết về những điều này, mặc dù giọng điệu của tác giả vẫn rất điềm tĩnh, đơn thuần vẫn chỉ là sự hồi tưởng, kể lại những câu chuyện theo dòng hồi ức nhưng không khỏi băn khoăn, ngậm ngùi về những tháng ngày, những sự việc đáng tiếc đã qua Bởi vì, xét cho cùng, con người không thể đi ngược lại với thời đại, tập thể Khơi gợi lại những chuyện cũ, kể cả những chuyện buồn, tác giả lại một lần nữa khẳng định những đóng góp to lớn của những người thầy, người bạn Qua đó, thể hiện sự khâm phục, ghi nhận, trân trọng đối với những con người ấy Chính vì lý do đó, khi viết về đề tài này, tác giả đã lồng vào trong những câu chuyện rất nhiều sự chiêm nghiệm về cuộc đời và con người Những chiêm nghiệm này có thể là được phát ngôn trực tiếp từ lời nói của tác giả, có thể là được biểu hiện qua lời nói của những người mà tác giả tiếp

xúc Chẳng hạn trong bài viết Vị giáo sư và ẩn sĩ đường, tác giả đã trích

dẫn những câu nói của Giáo sư Bùi Văn Nguyên về cuộc đời: “Nếu nói về

sự sung sướng trên đời thì có lẽ so với mọi người, anh được chia một đơn

vị nhỏ nhất hay Nhà giáo chúng mình nghèo quá” [15; 8] hay qua lời nói

của thầy Trương Tửu về những hiểu lầm và thiệt thòi mà mình phải chịu

đựng: “Cái gì đã xảy ra thì nó đã xảy ra Nó qua rồi Cũng như thầy trò

chúng ta xuống thăm một cái mỏ lên thì mặt ai cũng nhọ, than nó bay vào nhưng không xấu hổ Chỉ có khi nào lên khỏi mỏ rồi mà chưa rửa mặt thì mới xấu hổ” [12; 55] Đặc biệt là trong những bài viết về những người

bạn như Giáo sư Phan Cự Đệ (Kỷ niệm về anh, Giáo sư Phan Cự Đệ) hay Giáo sư Trần Quốc Vượng (Tưởng nhớ một người bạn đã ra đi, Giáo sư

Trần Quốc Vượng), chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những triết lý, suy

ngẫm sâu sắc về cuộc sống: “Mọi danh vọng, vinh quang sẽ qua đi, cái

thân xác còn lại mãi mãi là của mình” [12; 78], hay “Cuộc đời sao ngẵn ngủi! Không, nửa đầu cuộc đời là dài, những năm tháng học hành, chờ đợi bươn chải để lập nghiệp lập thân Và nửa cuộc đời sau lại vội vã, thành công, thất bại, giận mình giận đời Và cái kết thúc ập đến không báo trước của chuyện đời, may rủi, bệnh tật, buồn phiền” [11; 85] Có thể

nói đây là những chiêm nghiệm, những cảm nhận rất chân thực, đúng đắn

về cuộc đời, con người, về những thành công và thất bại của mỗi người Tất cả sẽ thành gió bụi, sẽ tan đi rất nhanh mặc dù hầu hết cuộc đời chúng

ta đều sống vì chúng Những chiêm nghiệm này đã được kiểm định, đúc kết bởi chính cuộc đời của họ, từ những gì họ đã trải qua và chấp nhận như một phần của cuộc đời mình

Bên cạnh những chiêm nghiệm chung về cuộc sống, tác giả còn thể hiện những suy ngẫm của mình về nghề nghiệp Phần lớn đó cũng là

sự xót xa, ngậm ngùi Đó là sự tự nhận thức: “Nhà giáo chúng mình

nghèo quá” [15;8] Hay, trong các bài viết về cuộc sống của những thầy

cô giáo trường Tổng hợp, tác giả cũng đã tái hiện một cách chân thực

về cuộc sống khó khăn, vất vả của riêng họ, ngoài giờ lên lớp, các thầy

buổi tối lại đi luyện thi để kiếm sống Tất cả đều rất vất vả nhưng thu nhập cũng chỉ đủ sống; Đó là một giáo sư đầu ngành phải sống trong một căn nhà cũ kỹ, tối tăm; Đó là khu tập thể của các thầy cô giáo trường Tổng hợp nghèo nàn về vật chất nhưng họ luôn giữ được lối sống trong sạch, giản dị và nề nếp

Như chúng ta đã biết, ký là thể loại mang tính chân thực và đòi hỏi

sự khách quan trong miêu tả và biểu hiện, song nó cũng đòi hỏi sự ghi dấu

ấn của cái tôi của người viết Cái tôi ở đây không phải là sự biểu hiện mình một cách rõ ràng trong tác phẩm mà được thể hiện qua phong cách, lối diễn đạt của tác giả Chính vì vậy, trong tác phẩm, tác giả rất hạn chế việc tự biểu hiện mình Chúng ta vẫn biết rõ rằng sự việc ấy, con người ấy

có liên quan đến tác giả hay tác giả được chứng kiến và có nhu cầu được biểu hiện Tuy nhiên, những điều ấy lại được phát biểu qua lời nói của các nhân vật và chúng ta thấy rằng những chiêm nghiệm của các nhân vật cũng chính là những trái nghiệm của tác giả Bên cạnh đó, các nhân vật trong tác phẩm cũng đưa ra những lời nhận xét rất riêng mà tác giả chỉ đóng vai trò như người ghi chép lại Qua lời các nhân vật trong các tác phẩm của Hà Minh Đức, chúng ta có thể nhận thấy hình ảnh tác giả được khắc họa là một người hiền lành, chăm chỉ, biết cư xử đúng mực và có tầm hiểu biết rộng Tác giả không phải là một người ngông và có cá tính mạnh như Nguyễn Tuân, tự lấy mình ra làm nhân vật chính, làm trung tâm của câu chuyện nhưng tác giả cũng đã thể hiện được những phẩm chất rất riêng của mình Đó chính là sự khéo léo, tế nhị và khôn ngoan của người viết

Như vậy, có thể nói đây là một đề tài không mới Với đề tài này, những bài viết mang tính chất là những dòng hồi ức, hồi ký về những tháng ngày đã qua và về những con người đã gắn bó với tác giả Hay nói

một cách khác những tác phẩm thuộc đề tài này là dạng bút kí pha hồi kí

[38;1] Những câu chuyện, những con người ở đây là một phần quá khứ

của tác giả đã được tái hiện Quá khứ đó đã được tái hiện không phải với mục đích xem xét, cân đo đong đếm lại mà với điểm nhìn hiện tại theo một cách mới thấu tình, đạt lý hơn Như ông đã viết ở lời đề từ cho cuốn

Người của một thời rằng: “Người của một thời là tập bút kí viết về những

chuyện gần gũi trong đời sống thường nhật Người viết tôn vinh các thầy

cô giáo, các nhà khoa học, tri âm với bạn bè thân thiết và miêu tả đôi nét sinh hoạt của thủ đô Hà Nội đang đổi thay với cuộc sống an bình Tập sách cũng ghi lại một số chuyện kể ở khu vực nhà trường, những chuyện vui buồn đã qua mà tác giả được lắng nghe, tham dự và chứng kiến Tất

cả mang lại dấu ấn một thời, có thể hôm nay đã dần xa lạ Trang viết bày

tỏ tình thương yêu với những kỷ niệm ngày qua khó nguôi quên” Và, thực

sự là tác giả đã làm được điều đó Những con người, sự kiện tưởng như đã

xa lắm rồi, đã thành chuyện quá khứ nhưng những giá trị của những câu chuyện tưởng như rất đơn giản, gần gũi ấy vẫn còn nguyên đối với chúng

ta cho đến ngày hôm nay Hồi tưởng lại ký ức của những ngày đã qua, mục đích của tác giả không phải là nhìn nhận, suy xét lại quá khứ Đơn giản đó chỉ là nhu cầu tự thân của tâm hồn con người khi đến một thời điểm nào đấy, con người đã trải qua tất cả những thành công hay thất bại, trải qua tất cả những niềm vui hay nỗi buồn, con người trở nên chín chắn hơn và vượt ra khỏi những xô bồ của cuộc sống bên ngoài, con người có nhu cầu tự lắng lòng mình để chiêm nghiệm lại những gì đã qua hay đơn giản chỉ là sự hồi tưởng lại một thời kỳ đã trở thành quá khứ Dù cho xuất phát từ mục đích hay góc độ nào của nhu cầu trong tâm hồn tác giả thì những bài viết ở đề tài này đã mang đến cho người đọc điều đầu tiên là một cách tiếp cận mới với những con người, sự kiện tưởng như đã quá quen thuộc đối với mỗi chúng ta Từ đó, chúng ta có thể có thêm tư liệu trong quá trình tìm hiểu về những nhân vật quan trọng, có đóng góp lớn

trong lĩnh vực khoa học xã hội Sau đó, còn giúp người đọc có được những nhận thức mới, biết trân trọng hơn những người đã hy sinh cả cuộc đời cho khoa học, cho sự phát triển chung của đất nước Và từ đó, chúng

ta có những nhận thức mới về tác giả - một con người biết nâng niu, gìn giữ những giá trị đáng quý về mặt tinh thần

2.3 Đề tài những miền quê đất nước và nước ngoài

Đây là một trong những đề tài chính của kí văn học Việt Nam thời

kỳ hiện đại Tuy nhiên, đây không phải là đề tài hoàn toàn mới trong các sáng tác kí bởi vì nhu cầu dịch chuyển không chỉ để thay đổi cảm giác cho các giác quan mà còn thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu và khám phá của con người Ở loại đề tài này, dường như thể loại kí chiếm ưu thế hơn cả về khả năng biểu hiện bởi vì với kí, các tác giả có thể tái hiện một cách đầy

đủ, cụ thể và chân thực cuộc hành trình của mình với những điều mắt thấy, tai nghe đồng thời vẫn gửi gắm được một cách đầy đủ và cụ thể những ghi nhận từ hiện thực cuộc sống ấy

Trong sáng tác của Hà Minh Đức, đề tài này cũng đóng vai trò quan trọng Ở loại đề tài này, ngoài những bài viết xuất hiện lẻ tẻ trong bốn

tập Vị giáo sư và ẩn sĩ đường, Tản mạn đầu ô, Đi một ngày đàng,

Người của một thời, tác giả còn dành riêng một cuốn sách viết về

những cảm nhận khi đến nước Mỹ trong ba thời kỳ khác nhau: Ba lần

đến nước Mỹ Chính vì vậy, khi tiếp cận với đề tài này, chúng ta có thể

tiến hành tìm hiểu theo hai phần: Thứ nhất là loạt những bài viết về những miền quê đất nước và nước ngoài nói chung; Thứ hai là những cảm nhận riêng về nước Mỹ

2.3.1 Các bài viết về những miền quê đất nước và nước ngoài nói chung

Chúng ta thấy rằng ở đề tài này, ngoài những địa phương trong nước, tác giả đã viết về rất nhiều quốc gia từ châu Á, châu Âu đến châu

Mỹ, từ những mảnh đất thân thuộc nơi tác giả từng sinh sống đến những nơi xa xôi của đất nước mà mới chỉ một lần ghé qua Một điều dễ dàng nhận thấy là hầu hết các chuyến đi của ông đến những vùng đất khác nhau

ấy đều là đi công tác, rất ít những chuyến đi dưới dạng đi du ngoạn hay khám phá những vùng đất mới Điều này đã chi phối đến các bài viết của tác giả Lẽ dĩ nhiên, một phần không thể thiếu là sự tái hiện một cách chân thực, sống động và cụ thể những hoạt động mà tác giả đã thực hiện trong các chuyến đi này Bên cạnh những hoạt động đó, tác giả vẫn dành thời gian để tìm hiểu, khám phá về những con người và cuộc sống xung quanh, để gửi gắm những suy nghĩ, cảm nhận rất riêng của mình

Với các vùng miền trong nước, ông đã viết về những nơi quen thuộc cho đến những nơi có dịp đi qua Đó là vùng rừng núi Thái Nguyên của một thời sơ tán; một Lạng Sơn đang trên đà thay đổi; một Sapa đang hiện đại hóa từng ngày với nhịp sống nhộn nhịp; một Tam Đảo mát mẻ, xinh đẹp với kiểu thời tiết rất riêng; đó còn là vùng quê đã gắn bó với tác giả trong những năm thơ ấu; là một Sài Gòn tươi đẹp sau một thời gian dài gặp lại với không khí tươi mát sau mỗi cơn mưa, với sự sôi nổi, trào dâng của những đường phố lớn sang trọng, với sự lặng lẽ của những con đường rợp bóng cây xanh và lá vàng huyền ảo dưới ánh đèn Đó còn là một thành phố Vinh với truyền thống hiếu học và những con người trung thực, quả cảm Đó còn là một Hà Nội 36 phố phường gắn với kỷ niệm trong những ngày chưa xa với những người bạn cũ như: Giáo sư Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Văn Tước, Huyền Kiêu…trong những ngày ở 31 Hàng Ngang trên những căn gác cũ ọp ẹp…

Với khả năng quan sát tinh tế và những hiểu biết đa dạng, phong phú cả về lịch sử, văn hóa và phong tục của nhiều vùng miền khác nhau, tác giả đã miêu tả và phản ánh một cách chân thực và sinh động

những nét tiêu biểu của mỗi vùng miền ấy, đem lại cho người đọc những trải nghiệm thú vị Có thể kể đến ở đây là vùng xứ Lạng, trải dài

từ trong kí ức của tác giả là hình ảnh của một thị xã nhỏ, đẹp, thưa vắng người với những hàng rào dâm bụt tươi đỏ, món thịt vịt quay đặc sản, sòng bạc quay số, những toán lính Tây, lính Nhật, lính Cao Ly và con sông Kỳ Cùng chảy qua thành phố với hệ thống hang động không bị trùng lặp Đến một Lạng Sơn của thời kỳ hiện đại khi mà hàng hóa Trung Quốc tràn ngập khắp nơi, những cô gái dân tộc mặc váy xò e sặc

sỡ, ngồi xe ôm Đặc biệt, hình ảnh những cô gái dân tộc thay vì đi nương lại nhanh nhẹn trong dòng người gánh những sọt bia, nước ngọt Trung Quốc, một đội quân xe ôm Min-xcơ màu đỏ tươi, đồng phục mũ cối, quần áo bộ đội xanh, áo bỏ ngoài quần, cô gái Tày áo chàm ôm bà

cụ già ngồi ngơ ngác trên xe ôm là những quan sát tinh tế của tác giả, là những hình ảnh rất đỗi mộc mạc, giản dị nhưng mang lại hiệu quả biểu hiện cao Nó biểu hiện cho một Lạng Sơn đang thay đổi nhưng là một

sự chuyển mình còn nhiều chật vật, khó khăn trong một thời kỳ mới Kéo theo đó là những bản sắc văn hóa đang dần bị mất đi

Khi viết về Sapa hay Tam Đảo cũng vậy, tác giả luôn có sự so sánh, đối chiếu giữa quá khứ với hiện tại để thấy được sự chuyển mình của đất nước, con người nói chung đồng thời thể hiện sự nuối tiếc với những giá trị truyền thống đang dần bị mai một Với Tam Đảo, vượt qua một thời kỳ chiến tranh ác liệt, đang đổi thay từng ngày với những khách sạn, nhà nghỉ đa dạng, nhiều chủng loại, với những món đặc sản như thịt lợn rừng,

su su, cầy hương…Với Sapa là một thiên nhiên vẫn còn giữ vẻ hoang sơ, những phụ nữ Mông đầu chít khăn rộng bản như chiếc mũ, có hoa văn ở

cổ và hai ống tay, váy ngắn đến đầu gối và chân đi xà cạp Cùng với sự chuyển mình của đất nước, Sapa đang du nhập những lối sống của cuộc

sống hiện đại với những vũ trường, sàn nhảy, những cuộc đi chơi về khuya của những vị khách và phụ nữ, thanh niên địa phương nhưng nhìn chung, cuộc sống của những người dân bản địa vẫn còn nghèo khổ và vất

vả, lam lũ Có thể nói, Lạng Sơn, Sapa hay Tam Đảo đều là những nơi có nhiều nguồn lực và thế mạnh Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là phải biết khai thác và phát triển cho hợp lý Từ đó, tác giả đã thể hiện một tâm hồn giàu suy tư, lo lắng với cuộc đời

Trong chùm bài viết về những vùng miền đất nước, có thể nói, có

hai tác phẩm đáng chú ý là Ngày ấy ở một miền quê sơ tán và Nỗi nhớ về

một dòng sông Thực ra Ngày ấy ở một miền quê sơ tán có thể xếp vào

đề tài mái trường, thấy cô, bạn bè bởi vì tác giả đã cho chúng ta tiếp cận với những hoạt đọng, tâm tư của một lớp thầy trò trường Đại học Tổng hợp trong những ngày sơ tán lên vùng rừng núi Thái Nguyên Tuy nhiên,

do tác phẩm đậm chất trữ tình với những câu văn giản dị, mộc mạc, mượt

mà như một bài thơ đẹp với những cảm nhận, suy tư rất riêng của tác giả

về vùng đất và con người nơi đây nên chúng ta cũng có thể xếp vào loại

đề tài về những miền đất nước Con người nơi đây được cụ thể hóa bằng hình ảnh bác nông dân Hải chất phác, tốt bụng, ông chủ nhà quý nghề

thầy với những suy nghĩ giản dị, thật thà: “Như thế là trường ta có chú

Đức là chú giáo, bác Trai là bác giáo, cụ Nhị, cụ Mai là cụ giáo” [15;52]

hay:” Cái anh màu trắng mà nhạt thếch là anh thuốc đau bụng, anh thuốc

trắng mà chua chua chát chát là thuốc cảm, anh giật đầu lưỡi tê tê là anh thuốc chống dị ứng” [15;50] Đó còn là một vùng Thái Nguyên với thiên

nhiên lãng mạn, trữ tình: “Buổi sáng nhiều lúc không khí rất tĩnh, chỉ đủ

để nghe những tiếng chim nhỏ lích rích ở những bụi cây xung quanh Hoa mua và hoa sim nở tím bên lối đi” [15;43] hay: “Tuy nhiên, có những đêm tôi không làm sao ngủ được vì trăng sáng quá hoặc vì gió lộng thổi suốt đêm…Ở đây tất cả đều vắng lặng Khi những cơn gió nổi lên thì đêm

trăng càng thêm gợi cảm Những cành tre xào xạc đu đưa, bóng lá của những cây bưởi cây xoan đưa đẩy làm cho người trong cuộc cũng khó cầm lòng Ngồi ngắm trăng và nghĩ xa xôi về quê hương đất nước và nghĩ gần gũi về những người thân trong xa cách Và cũng thật khó ngủ trong những đêm gió thổi mạnh” [15;45] Không chỉ bắt gặp một thiên nhiên rất

sống động, rất nên thơ, ta còn bắt gặp ở đây những tâm sự rất riêng của tác giả về cuộc sống, con người và quê hương, đất nước của một tâm hồn giàu rung cảm

Nỗi nhớ về một dòng sông có thể xem là những trang tùy bút về

dòng sông Mã với những câu văn cô đọng và giàu hình ảnh Không thể so sánh với những trang tùy bút độc đáo của Nguyễn Tuân về con sông Đà song đây cũng là một cách cảm đầy cá tính về một con sông của quê hương Tác giả đã bắt đầu từ cội nguồn của dòng sông với góc nhìn mang đậm dấu ấn văn hóa Sông dưới cái nhìn huyền thoại về thời ông Đức xung trận, về chuyện ông thợ mộc khéo tay được mời xuống thủy cung xây cung điện với lời nguyền trở thành hiện thực Con sông còn là sông của những người dân vùng ngã ba sông lực lưỡng, khỏe mạnh, sống bằng nghề bắt tôm, cá, ba ba Đó còn là con sông của những xoáy nước biếc xanh, của những rặng vải ven sông chín đỏ rực một vùng, của những con

tu hú ngày đêm kêu não lòng, của những câu chuyện phong thủy kỳ lạ, của những thác ghềnh, phù sa, bãi bồi, của tiếng mái chèo cắt nước khua sóng, của những câu chuyện sinh hoạt ven sông Đó còn là con sông trong

ký ức của tác giả vào những ngày đi học ở thị xã, theo chuyến đò ven sông đi về trong những đêm trăng trong veo Con sông là cuộc sống lam

lũ của những người lao động ngày đêm xuôi ngược trên sông nhưng nó không hề mang dấu ấn của những đau thương, vất vả Ta thấy trong đó vẫn ẩn chứa nụ cười của những con người lao động khỏe mạnh cả về thể

chất và tinh thần - những điều mà hiện tại đã không còn hiện hữu nơi dòng sông Cuộc sống ngày càng hiện đại nhưng kéo theo đó là những giá trị tinh thần đang ngày một mất đi Và, điều này không khỏi mang đến

cảm giác xót xa, nuối tiếc cho tác giả Nỗi nhớ về một dòng sông ở đây là

nhớ về những tháng ngày đã qua, đã vùi sâu trong kí ức, chỉ còn lại niềm nuối tiếc cho con người Cũng giống như hầu hết các tác phẩm viết về đề tài này, chất lãng mạn, trong sáng trải dài trong các trang viết của tác giả Dòng sông Mã không chỉ là dòng sông của miền ký ức, của nỗi nhớ con người mà còn là dòng sông của lịch sử, của huyền thoại với cái nhìn toàn diện, đa chiều

Một điểm có thể rất dễ nhận thấy ở các tác phẩm thuộc đề tài này là bên cạnh việc tái hiện một cách tinh tế, rõ ràng hình ảnh của những miền quê, những vùng đất nước hay tất cả những gì đã gắn bó với cuộc đời con người, bao giờ tác giả cũng có sự so sánh, đối chiếu giữa quá khứ và hiện tại, giữa những ngày đã qua và những ngày đang tới Sự so sánh, đối chiếu này không đơn thuần chỉ là sự biểu hiện cho cuộc sống đang vận động, thay đổi mà còn thể hiện sự trăn trở của con người về cuộc sống thực tại Đó có thể là sự nuối tiếc cho những giá trị văn hóa, tinh thần đã

bị mai một do những du nhập không chọn lọc về văn hóa ở Sapa hay còn

là những điều nuối tiếc cho những tài nguyên, những nét đặc sắc về thiên nhiên và văn hóa chưa được khai thác đúng cách ở Sầm Sơn hay Tam Đảo Đây là những trăn trở, băn khoăn của một con người có tầm tri thức rộng và tấm lòng luôn hướng về đất nước

Ở phần các bài viết về các nước trên thế giới, ta đã được theo bước chân tác giả đến với nhiều vùng văn hóa khác nhau, đa dạng và đầy màu sắc Trước hết, tác giả đã tái hiện những sinh hoạt rất đỗi bình thường và quen thuộc trong mỗi chuyến đi Chỉ có ở thể loại ký, tác giả mới có thể