Thế giới nghệ thuật trong ký của hà minh đức

Các tác phẩm kí tiếp theo ra đời không chỉ đáp ứng đ-ợc những nhu cầu của con ng-ời trong một xã hội mới mà còn tiếp nối đ-ợc những thành công của những tác phẩm đầu tay, ghi dấu ấn tên

LÊ THỊ PHƯƠNG NGA

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG KÝ

CỦA HÀ MINH ĐỨC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hµ néi - 2010

Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo khoa Văn học, Bộ môn Văn học Việt Nam - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội cùng gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS.TS Đoàn Đức Phương - người đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn

Học viên

Lê Thị Phương Nga

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Mục đích nghiên cứu 4

3.2 Phạm vi nghiên cứu 4

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu 5

4.1 Ph-ơng pháp phân tích, tổng hợp 5

4.2 Ph-ơng pháp thống kê, phân loại 5

4.3 Ph-ơng pháp lịch sử - xã hội 5

5 Cấu trúc của luận văn 5

Ch-ơng 1: Khái l-ợc về kí và hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức 6

1.1 Khái l-ợc về kí 6

1.1.1 Khái niệm và những đặc điểm thể loại 6

1.1.2 Thể kí trong văn học Việt Nam 9

1.2 Hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức 14

Ch-ơng 2: Cuộc sống và con ng-ời trong kí của Hà Minh Đức 19

2.1 Thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật ký Hà Minh Đức 19

2.2 Đề tài nhà tr-ờng, thầy cô, bạn bè 21

2.2.1 Hình bóng chân thực của con ng-ời và của một thời 21

2.2.2 Những triết lý về cuộc sống 26

2.3 Đề tài những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài 30

2.3.2 Những cảm nhận về n-ớc Mỹ 37

3.1 ChÊt hiÖn thùc vµ h- cÊu trong c¸c t¸c phÈm ký cña Hµ Minh §øc 52

3.1.1 Mèi quan hÖ gi÷a chÊt hiÖn thùc vµ h- cÊu trong thÓ lo¹i ký 52

3.1.2 BiÓu hiÖn cña chÊt hiÖn thùc vµ h- cÊu trong ký cña Hµ Min h §øc 53

3.2 VÒ ng«n ng÷, giäng ®iÖu 56

3.2.1 Ng«n ng÷, giäng ®iÖu phª b×nh, b×nh luËn 57

3.2.2 Ng«n ng÷, giäng ®iÖu tr÷ t×nh, l·ng m¹n 58

3.2.3 Ng«n ng÷, giäng ®iÖu dÝ dám, hµi h-íc 62

3.3 Kh«ng gian, thêi gian trong t¸c phÈm kÝ Hµ Minh §øc 66

KÕt luËn 71

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam từ sau năm 1975 có nhiều khởi sắc, đổi mới

về cả ph-ơng diện nội dung lẫn hình thức biểu hiện ở hầu hết các thể loại

đều có những đổi mới, đóng góp vào sự phát triển chung của văn học dân tộc Đặc biệt, bối cảnh đất n-ớc đã hoàn toàn giải phóng không có nghĩa

là con ng-ời đã hết những mối lo và cuộc sống đã mất đi những điều thú

vị bất ngờ hay những hoàn cảnh éo le tác động đến chính bản thân con ng-ời Ng-ợc lại, trong hoàn cảnh đặc biệt này, cuộc sống của con ng-ời càng trở nên đa dạng, nhiều màu vẻ Nếu nh- trong thời kỳ tr-ớc, khi đất n-ớc còn chìm trong cảnh khói lửa chiến tranh, cả dân tộc đều h-ớng đến một mục tiêu cao cả nhất: đấu tranh giải phóng đất n-ớc thì sau k hi giải phóng, mỗi ng-ời lại trở về với cuộc sống riêng và những lo toan riêng của mình Bởi thế, nhu cầu mọi mặt của xã hội con ng-ời đã có nhiều thay đổi

và văn học đã nhanh chóng nắm bắt đ-ợc sự thay đổi đó

Đề tài đ-ợc quan tâm nhất của văn học giai đoạn này chính là đời sống con ng-ời thời kỳ hậu chiến Những vấn đề về quyền sống cá nhân và những gì tr-ớc đây bị gác lại thì nay đã đ-ợc các tác giả khơi gợi lại Con ng-ời lo lắng cho bản thân mình và tự thể hiện mình nhiều hơn Điều này

đã dẫn đến một yêu cầu tất yếu dành cho nghệ thuật nói chung, đó là sự phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc đời Văn học cũng không nằm ngoài xu thế chung đó Đối với văn học, những thể loại có -u thế lớn về việc phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc sống với tất cả những gì đang diễn ra có cơ hội và điều kiện để phát triển một cách mạnh mẽ Và, đây chính là cơ hội cho kí đ-ợc khẳng định -u thế riêng của mình so với các thể loại văn học khác

1.2 Từ tr-ớc đến nay, nói đến Hà Minh Đức, bao giờ ng-ời ta cũng nghĩ ngay đến hình ảnh của một nhà nghiên cứu, phê bình văn

học xuất sắc thời hiện đại Không nhiều ng-ời trong chú ng ta biết rằng bên cạnh vai trò là một nhà nghiên cứu, phê bình văn học, ông còn là một nhà văn, nhà thơ với sức sáng tạo khá dồi dào, tác giả của bốn tập thơ và năm tập bút kí có giá trị và gây đ-ợc tiếng vang trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại Năm 1999, khi tập kí đầu tiên của ông

mang tên Vị Giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng ra đời thực sự đã gây đ-ợc tiếng

vang lớn trong d- luận bởi một giọng văn thâm trầm, sâu sắc, giản dị

và giàu xúc cảm, với những phát hiện tinh tế và những liên t-ởng độc

đáo Các tác phẩm kí tiếp theo ra đời không chỉ đáp ứng đ-ợc những nhu cầu của con ng-ời trong một xã hội mới mà còn tiếp nối đ-ợc những thành công của những tác phẩm đầu tay, ghi dấu ấn tên tuổi tác

giả Hà Minh Đức trên văn đàn với thể loại ký Đặc biệt, Ba lần đến

hệ thống

Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nghệ thuật

của mình vào việc khẳng định những giá trị cơ bản của tác phẩm ký Hà Minh Đức trong sự vận động, phát triển của thể loại

2 Lịch sử vấn đề

Những sáng tác kí của Hà Minh Đức thời kỳ này là sự kế thừa, tiếp nối và góp phần hiện đại hóa một thể loại không còn xa lạ với độc giả nói chung Đây cũng là sự so sánh, đối chiếu với các tác giả cùng thời Đồng thời, những sáng tác kí của ông đã khắc phục những hạn chế mà thơ ca hay văn xuôi không đáp ứng đ-ợc tr-ớc những nhu cầu ngày càng đa dạng của cuộc sống con ng-ời

Mặc dù vậy, nh- đã nói, các sáng tác kí của Hà Minh Đức còn khá

xa lạ với bạn đọc và các công trình nghiên cứu về các tác phẩm kí của ông còn rất ít và ch-a có tính hệ thống Hầu hết chỉ là những bài báo mang tính chất giới thiệu, đánh giá về các tác phẩm khi mới ra đời Chúng ta có thể kể ra một số bài báo tiêu biểu đánh giá về các tác phẩm kí của Hà Minh Đức nh-:

Bài bình luận của Trần Khánh Thành Bản lĩnh của một ngòi bút

trong Ba lần đến n-ớc Mỹ (Báo Văn Nghệ - tháng 4/2001) về tập Ba lần

đến n-ớc Mỹ Tác giả khẳng định đây là tác phẩm của một ng-ời có bản

lĩnh Tác phẩm có sức hấp dẫn do tìm đ-ợc cách tiếp cận vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau hòa trộn với cách viết giàu xúc cảm

Bài viết Một lần đọc Ba lần đến n-ớc Mỹ của Đỗ Quang Hạnh (Báo

Lao Động - Tháng 10/2000) khẳng định đây là một cuốn sách đáng đọc

Tác giả đã ghi chép một cách chân thực cảm nghĩ công việc trong những lần đến với n-ớc Mỹ Bởi yêu thơ và làm thơ nên mỗi trang viết của ông

đều có chất văn, giàu cảm xúc

Bài viết của L-u Khánh Thơ về tập Ng-ời của một thời đăng trên

báo Công an nhân dân có tính chất giới thiệu về tác phẩm trong lần xuất

bản Tác giả đã đánh giá tập kí này đã hoàn thiện những mục đích ban đầu

đ-ợc đ-a ra, không chỉ tái hiện cuộc sống và những con ng-ời một thời

mà còn thể hiện đ-ợc bản chất cuộc sống

Bài viết Bút kí và hồi kí thời kỳ đổi mới của Lý Hoài Thu

(vienvanhoc.org.vn) đã xem xét những đặc tr-ng, những thành tựu của bút

kí và hồi kí văn học trong hoàn cảnh lịch sử mới ở đó, tác giả đã dẫn ra các tập kí của Hà Minh Đức nh- những dẫn chứng tiêu biểu cho những giá trị của thể loại trong thời hiện đại

Ngoài ra còn có thể kể đến các bài viết của Đào Duy Hiệp và một số tác giả khác mang tính chất giới thiệu về các tập ký khi mới xuất bản

Nh- vậy, có thể nói, các bài viết này đã nêu bật đ-ợc những đặc tr-ng tiêu biểu và quan trọng nhất trong các tác phẩm kí của Hà Minh Đức

là đã phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc đời, nắm bắt đ-ợc bản chất của cuộc sống với lối viết giản dị, chân thực nh-ng cũng giàu chất thơ Tuy nhiên, sự nhìn nhận, đánh giá còn ch-a thật cụ thể và hệ thống

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với việc chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong ký của Hà Minh

Đức, chúng tôi muốn đi vào việc tìm hiểu cuộc sống, con ng-ời đ-ợc phản

ánh trong các tác phẩm và nghệ thuật viết ký của ông Từ đó, đóng góp một phần nhỏ vào việc khám phá một khía cạnh mới của một tác giả từ lâu

đã quen thuộc trên lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học Đồng thời góp phần tìm hiểu một cái nhìn mới về thể loại ký trong cảm quan của một nhà phê bình văn học Từ đó, có thể tìm hiểu một cách hoàn thiện và đầy đủ hơn về thể loại ký trong thời hiện đại

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là các tác phẩm ký của Hà Minh Đức Tuy nhiên, có sự so sánh, đối chiếu với các tác giả tr-ớc đây và các tác giả cùng thời để có cái nhìn tổng thể và toàn diện hơn

Các tập kí của Hà Minh Đức đ-ợc khảo sát trong luận văn:

5 CÊu tróc cña luËn v¨n

Ngoµi phÇn Më ®Çu, phÇn KÕt luËn, luËn v¨n gåm ba ch-¬ng:

Ch-¬ng1: Kh¸i l-îc vÒ ký vµ hµnh tr×nh s¸ng t¸c ký cña Hµ Minh §øc Ch-¬ng 2: Cuéc sèng vµ con ng-êi trong ký cña Hµ Minh §øc

Ch-¬ng 3: NghÖ thuËt ký Hµ Minh §øc

Ch-ơng 1 Khái l-ợc về kí và hành trình sáng tác kí

của Hà Minh Đức

1.1 Khái l-ợc về kí

1.1.1 Khái niệm và những đặc điểm thể loại

Bakhtin từng nói: “Trong văn học, các thể loại luôn đ-ợc đặt trong

mối quan hệ bình đẳng về giá trị nghệ thuật song mỗi thể loại là sự thể hiện một thái độ thẩm mỹ với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con ng-ời”

Từ tr-ớc đến nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau khi xem xét lịch sử phát triển của văn học Trong đó, một số ý kiến cho rằng lịch sử phát triển của văn học chính là lịch sử ra đời của các thể loại Bởi vì mỗi thời đại có những đặc điểm lịch sử khác nhau nên cũng đặt ra các yêu cầu khác nhau với các tác giả sáng tác Vì thế, không chỉ nội dung phản ánh

mà hình thức của các tác phẩm cũng phải thay đổi để phù hợp với nội dung, cũng là đáp ứng những nhu cầu khác nhau của thời đại và con ng-ời ý kiến trên của Bakhtin cũng có thể nói là sự đồng ý với quan

điểm: lịch sử văn học là lịch sử ra đời của các thể loại Chính vì vậy, không thể khẳng định rằng thể loại nào hiện đại và quan trọng hơn thể loại nào, mà chỉ có thể khẳng định rằng trong một giai đoạn lịch sử nhất định, thể loại nào phù hợp hơn Nh- vậy, có thể nói, mỗi thời đại đã sản sinh ra dạng thức văn học mang đặc tính của nó Trong đó, kí văn học là dạng thức văn học mang đặc tính thời đại của chúng ta: bận rộn, đa dạng và nhiều biến hoá

Có thể nói, kí là tên một nhóm thể tài nằm ở phần giao thoa giữa văn học và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép t- liệu các loại), chủ

yếu là văn xuôi tự sự Xét về mặt từ vựng, ký là sự ghi chép những điều trông thấy, những điều đ-ợc chứng kiến, mắt thấy tai nghe hay những sự thật, việc thật Bởi vậy, xét về mặt lịch sử, ký ra đời từ rất sớm Tr-ớc khi

có báo chí đã có các tác phẩm ký, chẳng hạn các tác phẩm ký của văn học Trung Quốc hay với xã hội Nga vào giữa thế kỉ XIX có nhiều hỗn loạn, chế độ nông nô sụp đổ, quý tộc suy đồi, tầng lớp hạ l-u bị bần cùng hoá,

ký là một trong những thể loại chủ đạo của văn học Trong xã hội Anh đầu thế kỉ XVIII, khi các tạp chí đăng những bài phác họa chân dung và cảnh sinh hoạt với mục đích châm biếm đã trở thành ngọn nguồn cho sự nở rộ của thể loại ký Xã hội càng hiện đại, ký càng trở nên quan trọng bởi vì nó bắt kịp và đáp ứng đ-ợc sự thay đổi nhanh chóng, từng ngày

Xét về mặt phân loại, có thể chia ký thành nhiều loại khác nhau, trong đó, các thể loại chính có thể kể đến là: ký sự, hồi ký, bút ký, tuỳ bút Trong đó, ký sự là một thể của kí thiên về tự sự, ghi chép các sự kiện hay

kể lại câu chuyện vừa mới xảy ra Ký sự có cốt truyện hoàn chỉnh hoặc t-ơng đối hoàn chỉnh, cũng là loại thể có các yếu tố trữ tình xen lẫn với chính luận, yếu tố phi cốt truyện không nhiều Ký sự là bức tranh toàn cảnh trong đó sự việc và con ng-ời đan chéo, những g-ơng mặt nhân vật không thực sự rõ nét

Bút kí là một thể loại của ký, nằm trung gian giữa ký sự và tuỳ bút Bút ký thiên về ghi lại những cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe trong các chuyến đi Bút ký tái hiện con ng-ời và sự việc một cách phong phú, sinh động, qua đó, biểu hiện khá trữ tình khuynh h-ớng cảm nghĩ của tác giả, có màu sắc trữ tình

Hồi ký là sự ghi lại diễn biến của câu chuyện, nhân vật theo b-ớc đi của thời gian qua sự hồi t-ởng của con ng-ời Hồi ký là những ghi chép có tính chất suy t-ởng của cá nhân về quá khứ Sự kiện trong hồi k ý có thể do tác giả t-ởng t-ợng thêm

Tùy bút là một dạng khá đặc biệt của ký Cũng là sự biểu hiện và phản ánh hiện thực cuộc đời, đặc biệt là những sự vật, hiện t-ợng hay những sự kiện đã và đang diễn ra, song ở thể loại tùy bút, ng-ời nghệ sĩ khá tự do trong việc biểu hiện cái tôi cá nhân riêng biệt và độc đáo của mình thông qua các thủ pháp nghệ thuật, việc điều chỉnh và sử dụng ngôn

từ Tùy bút nghiêng hẳn về phía trữ tình với điểm tựa là cái tôi cá nhân của tác giả

Nh- vậy, có thể nói, mặc dù bao gồm nhiều tiểu loại khác nhau song một điểm chung có thể thấy ở ký đó là những yêu cầu về chất hiện thực và nhiệm vụ nắm bắt đ-ợc hơi thở của thời đại

Tr-ớc đây, ký th-ờng bị xem nhẹ Một số quan niệm cho rằng những nghệ sĩ không thể sáng tác các thể loại khác thì mới đi vào viết k ý Tuy nhiên, sự tồn tại và phát triển không ngừng của kí đã khẳng định điều ng-ợc lại hoàn toàn Trong quá trình viết ký, để viết đ-ợc hay là điều cực kì khó khăn bởi vì tác giả vừa phải phản ánh một cách chân thực về hiện thực đ-ợc chứng kiến, vừa phải tạo ra sự lôi cuốn, hấp dẫn cho độc giả

Về đặc tr-ng nghệ thuật của ký cũng còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau Tuy nhiên, tựu trung lại, ký là một thể loại nằm giữa văn học

và báo chí Chính vì vậy, nó vẫn bao gồm đặc tr-ng của cả hai thể loại này Có thể nói, ký có mối liên hệ chặt chẽ, sâu xa với hiện thực xã hội Nguyên tắc tiếp cận và phản ánh cuộc sống là cơ sở để tìm hiểu đặc điểm của thể loại ký Ký quan tâm đến đời sống ở nhiều chiều, nhiều đặc tính Nguyên tắc tôn trọng tính xác thực của đối t-ợng miêu tả là yêu cầu quan trọng của thể loại này Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là kí loại bỏ hoàn toàn sự h- cấu của tác giả ở ký, sự h- cấu cần đ-ợc kiểm soát và vận dụng có chừng mực, hợp lí Giá trị của tác phẩm kí không nằm ở chỗ tác phẩm đó h- cấu nhiều hay ít mà là việc tác giả vận dụng h- cấu đó nh- thế nào để truyền tải t- t-ởng đến ng-ời đọc, ng-ời nghe Chính vì những

đặc tr-ng hết sức quan trọng ấy, kí đã v-ợt qua báo chí, trở thành một thể loại văn học vừa chính thống, vừa mang tính t- t-ởng cho thời đại Đọc các tác phẩm kí văn học, chúng ta có thể thu nhận đ-ợc nhiều hơn những đặc tính của thời đại, của hiện thực xã hội đang diễn ra bởi khả năng lôi cuốn và thu hút ng-ời đọc của kí là điều không cần phải khẳng

định thêm Ngay trong ý thức của các nhà văn khi sáng tác bằng thể loại

kí, chắc hẳn đều xác định đ-ợc điều này bởi nếu không, tác phẩm kí không hơn gì sự ghi chép một cách đơn thuần về những gì đang diễn ra xung quanh con ng-ời

Ký cho phép tái hiện những thời đoạn lịch sử đã qua trong tiến trình phát triển xã hội thông qua những bình diện mà nó đề cập Có những tác phẩm chủ yếu miêu tả các phong tục tập quán, có những tác phẩm chú ý miêu tả những nét tính cách xã hội, có những tác phẩm mang tính triết lý,

có những tác phẩm mang âm h-ởng trữ tình Kết cấu của ký rất đa dạng,

có thể là mô hình ng-ời kể chuyện để tạo sự thống nhất cho các thành phần, câu chuyện trong tác phẩm cũng có thể lấy các đoạn mô tả, các đoạn bình luận để làm ph-ơng tiện ráp nối các sự kiện

Nh- vậy, có thể nói, ký là một thể loại văn học gắn liền với sự thay

đổi và những biến động của cuộc sống con ng-ời trong những giai đoạn và hoàn cảnh khác nhau Với những đặc tr-ng rất riêng của mình, ký không chỉ làm phong phú thêm cho các thể loại văn học mà còn ngày càng khẳng

định đ-ợc vai trò và tầm quan trọng của mình trong việc biểu hiện và phản

ánh thế giới

1.1.2 Thể kí trong văn học Việt Nam

Nh- trên đã nói, ký xuất hiện từ rất sớm Và, cũng nh- các thể loại khác, qua từng thời kì khác nhau, ký cũng có sự bién đổi để phù hợp hơn với tr-ớc hết là nhu cầu thể hiện và phản ánh của ng-ời nghệ sĩ, sau nữa là

đáp ứng những nhu cầu khác nhau của độc giả

ở Việt Nam, ký cũng xuất hiện sớm, từ thời kỳ văn học trung đại d-ới sự ảnh h-ởng sâu sắc và toàn diện của văn học Trung Quốc Trong văn học trung đại Việt Nam, những tác phẩm ký tiêu biểu có thể kể đến đó

là: Th-ợng kinh kí sự (Hải Th-ợng Lãn Ông Lê Hữu Trác), Vũ trung tùy

bút (Phạm Đình Hổ)…

Cùng với sự phát triển của văn học qua các thời kì lịch sử của dân tộc, ký cũng không ngừng phát triển Với tính chất là một thể loại coi trọng tính khách quan và khả năng phản ánh hiện thực cuộc sống, một

điều tất yếu là ký luôn luôn gắn liền với những thăng trầm, đổi thay của lịch sử dân tộc Thời kỳ 1930 - 1945 đã chứng kiến sự phát triển mạnh của

thể loại phóng sự, đặc biệt là phóng sự về các tệ nạn xã hội Đó là Tôi kéo

xe (Tam Lang), Cạm bẫy ng-ời, Kỹ nghệ lấy Tây (Vũ Trọng Phụng), Việc làng, Tập án cái đình (Ngô Tất Tố) Đặc biệt là trong hai cuộc kháng

chiến vệ quốc vĩ đại chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, cùng với các thể loại khác nh- tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca, ký đã tạo nên một diện mạo mới cho văn học Việt Nam hiện đại, nắm bắt đ-ợc một cách kịp thời, chính xác những đổi thay cũng nh- hơi thở của thời đại Thời kỳ này, các

tác phẩm ký đã xuất hiện với số l-ợng lớn, chất l-ợng cao nh-: Ký sự Cao

Lạng (Nguyễn Huy T-ởng, 1951), Truyện và ký sự (Trần Đăng, 1954), Nhật kí ở rừng (Nam Cao, 1956) Trên văn đàn Văn học Việt Nam thời kỳ

này, đã khẳng định tên tuổi Nguyễn Tuân - một tác giả văn học xuất sắc, một nghệ sĩ ngôn từ Đặc biệt, ở thể loại tùy bút, những tác phẩm của ông cho đến nay và mãi về sau này nữa, khó ai có thể v-ợt qua đ-ợc Từ một nhà văn lãng mạn thời kỳ tr-ớc Cách mạng tháng Tám, sau khi Cách mạng thành công, ông đã tham gia phục vụ kháng chiến với những tác phẩm xuất sắc, gắn liền với những chuyển biến của lịch sử dân tộc nh-: Bút kí

Đ-ờng vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi

(1972) Sau ngày đất n-ớc hoàn toàn giải phóng, các tác phẩm của

Nguyễn Tuân nói chung và các tác phẩm kí của ông nói riêng cũng đã đi

vào việc phản ánh những đổi thay của cuộc sống mới, con ng-ời mới và

ông cũng ghi dấu ấn đậm nét với tùy bút Sông Đà bằng những trang văn

hết sức độc đáo

Từ sau khi đất n-ớc hoàn toàn giải phóng, ký phát triển mạnh mẽ,

có nhiều b-ớc đột phá trong việc phản ánh cuộc sống mới, con ng-ời mới

Và, không phải là ngẫu nhiên khi trong giai đoạn này, kí lại là thể loại có

sức phát triển mạnh mẽ nhất Điều này có thể lý giải bằng một nguyên

nhân cụ thể, chủ yếu Đó là trong thời kỳ hòa bình, đời sống xã hội đang

có những biến đổi mạnh mẽ đã tác động trực tiếp đến cuộc sống của

những con ng-ời cụ thể Con ng-ời tr-ớc đây sống vì cộng đồng, vì dân

tộc với khát vọng cống hiến sức mình cho mục tiêu cao cả mang tầm vóc

quốc gia thì ngày nay, bắt đầu h-ớng về bản thân mình và h-ớng tới hiện

thực cuộc sống đang diễn ra xung quanh Con ng-ời muốn có nh ững tác

phẩm văn học phản ánh một cách chân thực và toàn diện về cuộc sống

đang ngày càng có nhiều đổi thay Với -u thế xuất phát từ hiện thực và tôn

trọng hiện thực cuộc sống, kí đã phát triển và khẳng định tầm quan trọng

của mình trên văn đàn nh- một điều tất yếu Chính vì vậy, thể loại này đã

có những b-ớc phát triển mạnh mẽ hơn nhiều so với các thời kì tr-ớc đó

Từ cuối những năm 80, đầu những năm 90, trên văn đàn văn học Việt Nam

đã xuất hiện một số tác phẩm kí có giá trị cả về nội dung và nghệ thuật

nh-: Các tác phẩm kí của Hoàng Phủ Ngọc T-ờng: Rất nhiều ánh lửa

(1979), Ai đã đặt tên cho dòng sông (1984)…

Đây chính là những t- liệu quý giá không chỉ cho việc tìm hiểu một giai

đoạn lịch sử đáng nhớ của dân tộc mà còn đánh dấu cho nhu cầu tự thể

hiện của mỗi ng-ời nghệ sĩ

Trong b-ớc phát triển chung đó của thể loại ký, cho đến cuối những

năm 90 của thế kỷ XX, bút ký và hồi ký lại có b-ớc tiến mạnh mẽ hơn cả

Sở dĩ nh- vậy là vì hai tiểu loại này có -u thế lớn trong việc phản ánh hiện

thực Với bút ký là sự ghi lại những điều mắt thấy tai nghe của nhà văn trong những chuyến đi hay những câu chuyện, con ng-ời đ-ợc tiếp xúc ngay trong cuộc sống th-ờng nhật Với hồi ký là sự ghi lại những sự kiện theo b-ớc chuyển của thời gian qua sự hồi t-ởng của con ng-ời Các đề tài

đ-ợc quan tâm đến đó là những đề tài vĩ mô nh- tái hiện bức tranh hào hùng của dân tộc qua hai cuộc chiến tranh vĩ đại hoặc ký ức về những sự kiện, các biến động lớn của các dân tộc nh-ng mang tầm vóc và sự ảnh h-ởng đến toàn cầu

Bên cạnh việc khai thác các đề tài mang tầm vĩ mô về đất n-ớc, dân tộc, các tác giả đã chuyển sang bám sát và phản ánh cuộc sống vi mô với muôn mặt đời th-ờng của con ng-ời Ch-a bao giờ cuộc sống cá nhân của con ng-ời với những gì bình th-ờng nhất đ-ợc quan tâm nhiều nh- lúc này Nhà văn đã tái hiện cuộc sống với tất cả những gì ngổn ngang, bề bộn nhất, bởi đó chính là thực tế mà con ng-ời đang phải đối mặt Điều này đã dẫn đến một hệ quả tất yếu là các nhân vật trong kí lúc này là những con ng-ời rất đỗi bình th-ờng, quen thuộc trong đời sống mỗi chúng ta hoặc là những số phận nhỏ bé của cuộc sống thực tại Có thể thấy rất rõ điều này

trong các tác phẩm tiêu biểu nh-: Cát bụi chân ai (Tô Hoài), Chân dung

và đối thoại (Trần Đăng Khoa), Từ bến sông Th-ơng (Anh Thơ), Bốn m-ơi năm nói láo (Vũ Bằng)…Họ là những số phận, những cá nhân độc

lập và mang đậm những nét tính cách riêng biệt, mang bản sắc cá nhân rất

rõ nét Từ đó, chúng ta có thể có cái nhìn đa dạng, nhiều chiều hơn về con ng-ời và cuộc sống, về những điều t-ởng nh- đã quá đỗi quen thuộc Với

đề tài này, một điều khá đặc biệt là chúng ta bắt gặp khá nhiều những tác phẩm viết về những con ng-ời hoạt động trong lĩnh vực văn ch-ơng nghệ thuật giống nh- là việc các tác giả xây dựng lại những bức chân dung về tri âm, tri kỉ, mang lại những hình ảnh về họ là những tài năng nghệ thuật nh-ng cũng là những con ng-ời rất đỗi bình th-ờng với đời sống tinh thần vô cùng phong phú nh-ng cũng hết sức gần gũi đối với mỗi chúng ta Đó

là những Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Hoàng Trung Thông…Việc tái hiện những hình ảnh của họ trong tác phẩm cũng chính

là sự nhớ lại những giai đoạn khó phai mờ trong lịch sử một thời

Với những nhu cầu phản ánh đa dạng và phong phú ấy, một hệ quả đã dẫn đến về mặt tính chất của thể loại kí trong thời kỳ hiện đại đó

là sự giao thoa, gia nhập, pha trộn, chuyển hóa lẫn nhau của các thể

loại Nói nh- nhà văn Nguyên Hồng: “Bây giờ, chúng ta có thể đọc một

bài bút kí trong đó không thiếu những đoạn viết theo l ối phóng sự lẫn hồi kí và có cả truyện ngắn” [22; 45] Điều này đã minh chứng cho sự

phát triển ngày càng linh hoạt và năng động của thể loại ký trong từng thời điểm khác nhau

Trong những năm gần đây, đã xuất hiện một số tác phẩm ký gây

đ-ợc sự chú ý, quan tâm của ng-ời đọc Đó là tập nhật kí của nữ anh hùng

- bác sĩ Đặng Thùy Trâm hay của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc Những tác phẩm này đã không chỉ tái hiện một cách chân thực, sinh động một thời kỳ lịch sử vẻ vang của dân tộc với những hình t-ợng con ng-ời bất khuất, anh dũng và đầy lý t-ởng mà còn giúp thế hệ trẻ ngày nay tự nhìn nhận lại mình trong mối quan hệ và trách nhiệm với quốc gia, dân tộc Bên cạnh

đó, còn là những tập hồi kí của những ng-ời của công chúng cũng gây

đ-ợc sự tò mò, chú ý cho ng-ời đọc nh-: Lê Vân yêu và sống

Nh- vậy, có thể nói, ký là một thể loại văn học đặc biệt Cũng giống nh- các thể loại văn học khác, ký xuất phát từ cuộc sống và quay trở lại phục vụ cuộc đời Tuy nhiên, điểm đặc biệt khiến cho ký khác với các thể loại khác đó chính là ký đòi hỏi cao về tính khách quan và khả năng phản

ánh hiện thực Ký không hẳn hoàn toàn là một thể loại văn học mà còn có

sự giao thoa và mối quan hệ khăng khít với báo chí Không thể phủ nhận những ảnh h-ởng của báo chí đến ký, nh-ng không nên xem ký là kết quả của sự thâm nhập của báo chí vào văn học Điểm phân biệt giữa ký văn học và kí báo chí chính là ở màu sắc trữ tình và sự h- cấu của tác giả Tuy

nhiên, nói vậy không có nghĩa là ký văn học đ-ợc quyền h- cấu một cách thoải mái, tự do Sự h- cấu này vẫn phải có giới hạn, đảm bảo đặc tr-ng riêng của thể loại Chính vì vậy, việc tìm hiểu ký trong những sáng tác của một tác giả cụ thể là việc làm cần thiết để mang lại cho chúng ta cái nhìn toàn diện và đa chiều hơn về thể loại này

1.2 Hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức

Hà Minh Đức nguyên là viện tr-ởng Viện Văn học, nguyên chủ nhiệm khoa Báo chí - Đại học Tổng hợp Ông sinh ngày 3/5/1935 tại Vĩnh Lộc - Thanh Hóa

Ông tốt nghiệp Khoa Ngữ văn - Đại học Tổng hợp (Nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) năm

1957 Từ năm 1957 đến nay, ông lần l-ợt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng nh-: tr-ởng bộ môn Lý luận văn học, phó chủ nhiệm khoa Văn học, Chủ nhiệm khoa Báo chí, Viện tr-ởng Viện Văn học, Tổng biên tập Tạp chí Văn học Ông cũng là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

và hội viên Hội Nhà báo Việt Nam

Từ tr-ớc đến nay, Hà Minh Đức luôn đ-ợc biết đến trong vai trò là một nhà lý luận, phê bình văn học xuất sắc với các tác phẩm có giá trị lớn,

có vai trò quan trọng đối với những ng-ời học tập, nghiên cứu và hoạt

động trong lĩnh vực văn học Các tác phẩm của ông không chỉ đề cập đến việc nghiên cứu những vấn đề lý luận chung chung mà còn đề cập đến việc nghiên cứu, tìm hiểu các trào l-u, tác giả, tác phẩm cụ thể Từ đó , không chỉ đ-a ra sự định h-ớng đối với ng-ời đọc, ng-ời tìm hiểu mà còn mang

đến cái nhìn mới với những đánh giá, nhận xét hết sức tinh tế, sâu sắc Một số tác phẩm nghiên cứu tiêu biểu của Hà Minh Đức có thể kể đến là:

hiện đại (1974), Nam Cao - đời văn và tác phẩm (1986), Thời gian và

phong cách (2001)…

Với t- cách là hội viên Hội nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, Hà Minh Đức còn đ-ợc biết đến trong vai trò là tác giả của các tập thơ và kí đặc sắc về cả nội dung và nghệ thuật Có thể kể đến một số

tập thở tiêu biểu của ông nh-: Đi hết một mùa thu (NXB Văn học, 1999),

(NXB Văn học, 2002), Khoảng trời gió cát bay (NXB Văn học, 2007)

Không chỉ sáng tác thơ, ông còn sáng tác cả ở thể loại ký và đã tạo nên một phong cách khá độc đáo, mới mẻ Có thể nói, nếu các tác phẩm thơ là những cảm xúc trong tâm hồn tác giả tr-ớc cuộc đời và con ng-ời với tất cả những gì đang diễn ra thì kí lại là sự ghi nhận, tái hiện của tác giả về hiện thực cuộc đời Sự ghi nhận, tái hiện này không đơn thuần là sự ghi chép một cách đơn giản chung chung mà cao hơn nữa, nó thể hiện sự chắt lọc từ hiện thực những gì t-ởng nh- bình th-ờng, giản dị, đang hàng ngày diễn ra để từ đó, tác giả gửi gắm những cảm nhận, suy nghĩ rất riêng và cả những suy t-, trăn trở về cuộc đời và con ng-ời Cho đến nay, tá c giả đã cho xuát bản năm tập ký với những giá trị nội dung và nghệ thuật lớn

nh-: Tản mạn đầu ô (NXB Văn Học, 2002), Đi một ngày đàng (NXB Văn Học, 2004), Ng-ời của một thời (NXB Văn Học, 2009) Riêng tập ký

Ba lần đến n-ớc Mĩ (NXB Văn Học, 2000), giống nh- tiêu đề, tập kí này

tái hiện ba cuộc hành trình của tác giả đến n-ớc Mỹ trong thời gian khoảng 20 năm (1982 - 1999) đồng thời, thể hiện những cảm nhận rất

riêng, tinh tế về đất n-ớc này Tập bút ký Ng-ời của một thời là tập bút

ký mới nhất của tác giả, có sự tập hợp một số bài viết đã đăng trong các tập sách tr-ớc, có sự chỉnh sửa, bổ sung và một số bài viết mới Chính v ì vậy, có thể nói, đây là sự lắng lòng của tác giả, sự hồi t-ởng lại một thời

đã qua giữa cuộc sống hối hả, nhộn nhịp thời hiện đại Tr-ớc khi đ-ợc in thành các tập sách, các bài ký của ông đã đ-ợc đăng rải rác trên các báo

trung -ơng và địa ph-ơng nh-: báo Văn nghệ, Tạp chí Hà Nội ngày nay, báo Văn hóa, Tạp chí Văn học, Tạp chí Xứ Lạng Khi tập hợp thành tập

sách, ông đã lựa chọn những tiêu đề phù hợp và rất độc đáo Có thể nói, tiêu đề của các tập bút kí của ông đã phần nào thể hiện đ-ợc những nội dung chủ yếu đ-ợc biểu hiện và đề cập đến trong các bài viết Và, một

điều nữa cần phải khẳng định ở đây chính là những tập kí của Hà Minh

Đức cũng không đi ra ngoài những nội dung chính của kí văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại Tuy nhiên, các tác phẩm của ông hầu hết tập trung vào đề tài cuộc sống bình dị, quen thuộc với những con ng-ời, những câu chuyện rất đỗi gần gũi và những miền đất đã qua Đây cũng chính là đề tài phổ biến hơn cả trong kí văn học thời kỳ này

Trong lời tựa cho tập bút ký Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng, tác giả đã từng

viết: “Ghi lại chuyện đời th-ờng gần gũi với mình, phải chăng là lặp lại

lần nữa sự buồn tẻ trên trang sách Tôi không nghĩ thế Cho dù là những mảnh nhỏ, mảnh vỡ của cuộc sống, nh-ng nếu biết chắp nối lại, theo dòng

kỉ niệm và mạch tình cảm gắn bó, vẫn có thể tìm thấy trong những góc lãng quên hình bóng chân thực của cuộc đời” Nh- vậy, ở đây, Hà Minh

Đức đã khẳng định một cách rõ ràng ký là một thể loại có nguồn gốc từ hiện thực cuộc đời, từ những điều t-ởng nh- là rất nhỏ bé, vụn vặt Nhiệm

vụ của ng-ời nghệ sĩ là phải phát hiện ra những điều t-ởng nh- là rất nhỏ

bé ấy và tìm thấy trong đó những mối liên hệ nội tại để từ những điều

t-ởng nh- là rất nhỏ bé, vụn vặt ấy, chúng ta có thể tìm thấy “hình bóng

chân thực của cuộc đời” Đồng thời, đây cũng chính là lời nhận định của

ông về khuynh h-ớng sáng tác kí của mình, đó là viết về những điều đơn giản nhất, gần gũi nhất trong đời sống hàng ngày của con ng-ời Đây không phải là lần đầu tiên ông thể hiện những suy nghĩ, quan điểm của

mình về vấn đề này bởi vì trong cuốn Lí luận văn học (NXB Giáo dục,

2006) do ông chủ biên, và viết phần ch-ơng IV: Các thể kí văn học, ông

đã trình bày rất kỹ càng về thể loại này xét về mặt lí luận Tuy nhiên, có

thể coi lời tựa cho Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng là quan điểm sáng tác cụ thể,

ngắn gọn, rõ ràng của Hà Minh Đức và đây cũng chính là sự định h-ớng cho chúng ta trong sự tìm hiểu tất cả các tác phẩm kí của ông Ng-ợc lại, việc tìm hiểu các tác phẩm kí này cũng chính là sự hiện thực hóa những vấn đề lí luận mà ông đã nêu trong các công trình nghiên cứu của mình

Nh- vậy, tựu trung lại, có thể khẳng định thể loại kí với những tiểu loại của nó không phải là một thể loại mới trong văn học Với đặc tr-ng là một thể loại đề cao sự khách quan, chính xác trong việc miêu tả và biểu hiện, dù ở thời kì nào, kí cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu

và khám phá cuộc sống con ng-ời Tr-ớc đây, chúng ta đã từng quá quen thuộc với tên tuổi Nguyễn Tuân - ng-ời đ-ợc xem là tác giả xuất sắc nhất trong thể loại này - với những câu văn điêu luyện, giàu hình ảnh và mang

đậm bản sắc cái tôi cá nhân thì ngày nay, kí cũng ghi dấu ấn của rất nhiều tác giả với những đặc tr-ng riêng về phong cách Trong thời kỳ hiện đại, cuộc sống càng có nhiều thay đổi, nhu cầu biểu hiện, khám phá và tìm hiểu ngày càng cao, vai trò của kí ngày càng trở nên quan trọng Và, hơn lúc nào hết, những đặc tr-ng về thể loại càng đ-ợc chú trọng và nhấn mạnh, phục vụ cho việc tìm hiểu và khám phá

Có thể nói, hành trình sáng tác ký của Hà Minh Đức là hành trình của một ng-ời nghệ sĩ tìm đến hiện thực cuộc đời với tất cả những biểu hiện nhỏ bé, tinh vi của nó Từ đó, để có cái nhìn hoàn thiện hơn, đa dạng hơn Đồng thời, sáng tác dù ở thể loại này hay thể loại khác thì cũng nhằm

đáp ứng một cách tốt hơn nhu cầu đ-ợc biểu hiện của ng-ời nghệ sĩ tr-ớc những điều cảm nhận đ-ợc từ hiện thực cuộc sống đang diễn ra xung quanh Mỗi thể loại đều có những -u điểm và hạn chế riêng trong việc đáp ứng những nhu cầu đ-ợc thể hiện của con ng-ời Điều quan trọng là mỗi ng-ời nghệ sĩ tìm thấy cho mình một h-ớng đi riêng, thỏa mãn nhu cầu nội tại của tâm hồn

Từ hai vấn đề trên, đòi hỏi chúng ta khi tìm hiểu về các sáng tác ký của Hà Minh Đức không chỉ cần quan tâm đến đặc tr-ng thể loại mà còn cần quan tâm đến sự vận động của bản thân tâm hồn ng-ời nghệ sĩ trong quá trình sáng tác

Ch-ơng 2 Cuộc sống và con ng-ời trong kí của Hà Minh Đức

2.1 Thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật ký Hà Minh Đức

Với đề tài Thế giới nghệ thuật trong kí của Hà Minh Đức, khái niệm

đầu tiên cần tiếp cận, tìm hiểu là khái niệm thế giới nghệ thuật và biểu hiện, cấu trúc của nó trong tác phẩm Có thể nói, khái niệm thế giới nghệ thuật xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1964 từ bài viết của Likhachôp do yêu cầu muốn tiếp cận tác phẩm văn học d-ới dạng một chỉnh thể

Từ khi đó cho đến về sau này, có nhiều quan điểm khác nhau về

khái niệm thế giới nghệ thuật Có ý kiến cho rằng: “Thế giới nghệ thuật

của nhà văn hiểu đúng nghĩa của nó là một chỉnh thể, đã là chỉnh thể tất phải có cấu trúc nội tại theo những nguyên tắc thống nhất, cũng có nghĩa là quan hệ nội tại giữa các yếu tố phải có tính quy luật ” [29;78]

Trong khi đó, theo quan điểm thi pháp học thì “khái niệm thế giới nghệ

thuật chỉ chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (Một tác p hẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả hay một trào l-u văn học) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh một thế giới riêng đ-ợc sáng tạo ra theo các nguyên tắc t- t-ởng và nghệ thuật, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con ng-ời mặc dù nó phản ánh thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, quy luật tâm lý riêng, quan hệ xã hội, quan niệm đạo đức, những thang bậc giá trị riêng…chỉ xuất hiện một cách -ớc lệ trong sáng tác nghệ thuật … mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới Nh- vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật giúp chúng ta hình dung tính độc đáo về t- duy nghệ thuật của sáng tạo nghệ thuật có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa mục đích và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ” [16; 201-202]

Nh- vậy, có thể nói, thế giới nghệ thuật xét đến cùng chính là thế giới hình t-ợng hiện ra nh- một chỉnh thể sống động, chứa đựng một quan niệm nhân sinh và thẩm mỹ nào đó, đ-ợc xây cất bằng vật liệu ngôn từ Chính vì vậy, cũng có thể khẳng định rằng cấu trúc của thế giới nghệ thuật

ở tác phẩm văn học chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con ng-ời trong không gian và thời gian đã đ-ợc tác giả xây dựng Điều này cũng đồng nghĩa với việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong một tác phẩm văn học chính là tìm hiểu về cuộc sống và con ng-ời đã đ-ợc nhà văn khám phá và thể hiện Qua đó, chúng ta cũng có thể có những hiểu biết nhất định về cái nhìn về cuộc sống hiện thực của tác giả đ-ợc thể hiện trong tác phẩm

Tiếp cận với bất kỳ một tác phẩm văn học thuộc một thể loại bất kỳ,

ta có thể thấy đ-ợc quan điểm, cách nhìn của nhà văn với những gì đang diễn ra xung quanh Với Hà Minh Đức cũng vậy, với quan điểm ký là sự ghi chép những điều vụn vặt trong đời sống, tiếp cận với ký của ông, chúng ta có thể thấy một cách rõ ràng hiện thực cuộc sống, con ng-ời

đang diễn ra hàng ngày Đó là những con ng-ời, những câu chuyện mà bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể bắt gặp Nh- ở phần hành trình sáng tác của Hà Minh Đức đã nói, các tập bút kí của ông mặc dù ra đời trong các khoảng thời gian khác nhau song một đặc điểm chung có thể nhận thấy là nội dung của các tập kí ấy đều thống nhất ở một điểm là viết về thầy cô, bạn bè, những ng-ời quen thuộc, gần gũi với ông tro ng cuộc sống hàng ngày và những câu chuyện đã đ-ợc chứng kiến hoặc trải qua với những miền đất thuộc về quê h-ơng hay những nơi đã in dấu chân ông Nh- vậy, tóm lại, trong tác phẩm kí của Hà Minh Đức, ông tập trung khai thác ở ba đề tài chính: Thứ nhất là đề tài thầy cô, bạn bè, mái tr-ờng; Thứ hai là đề tài những miền đất n-ớc và n-ớc ngoài; Thứ

ba là đề tài chuyện đời th-ờng Qua ba đề tài này, cuộc sống đã đ-ợc khái quát lên một cách chân thực, gần gũi và đa chiều Nh- vậy, việc

tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong các tác phẩm kí của Hà Minh Đức chính là tìm hiểu về cuộc sống và con ng-ời đ-ợc thể hiện ở các tác phẩm ấy thuộc ba đề tài đã đ-ợc đề cập ở trên

2.2 Đề tài nhà tr-ờng, thầy cô, bạn bè

2.2.1 Hình bóng chân thực của con ng-ời và của một thời

Có thể nói, trong ba đề tài sáng tác của Hà Minh Đức, đây đ-ợc xem

là đề tài gần gũi nhất trong cuộc đời tác giả cũng nh- trog cuộc sống của mỗi chúng ta Đối với bất kỳ một tác giả nào khi sáng tác ở thể loại này,

có thể gọi là dạng hồi ức, hồi ký về những ngày đã qua và về những ng-ời thân thiết, gần gũi trong cuộc đời Tuy nhiên, với tác giả Hà Minh Đức,

đây là một đề tài đặc biệt Nó đặc biệt ở chỗ ông vốn là một giáo s-, là một ng-ời có uy tín và thâm niên trong lĩnh vực nghiên cứu văn học Chính vì vậy, những tác giả, những ng-ời thầy, ng-ời bạn xuất hiện trong hồi ức của ông cũng đều là những ng-ời đặc biệt quan trọng (Chúng ta có thể dùng từ ngữ là những người “nổi tiếng”) Bởi vậy, họ không hề xa lạ với độc giả, thậm chí, nếu chỉ cần đọc qua tác phẩm của Hà Minh Đức một lần, ta có thể kể lại một cách dễ dàng và trôi chảy tên tuổi của những nhân vật đã xuất hiện trong các trang viết của ông Tên tuổi của những con ng-ời ấy, chúng ta có thể bắt gặp hàng ngày trên các mặt báo hay trong các bài nghiên cứu về văn học Đặc biệt, với những ng-ời tham gia vào những công việc liên quan đến lĩnh vực văn học, những t- t-ởng, quan

điểm của những con ng-ời ấy chính là sự định h-ớng, dẫn đ-ờng cho chúng ta

Chính vì những lý do trên mà đề tài này trong sáng tác của Hà Minh

Đức vừa là đề tài quen thuộc bình th-ờng, vừa là một đề tài mới lạ Những sáng tác của tác giả không đơn thuần chỉ là sự nhớ lại, hồi t-ởng hoặc làm sống lại một miền ký ức đã qua hay tái hiện trong tác phẩm hình ảnh những con ng-ời đã trở nên quen thuộc Quan trọng hơn cả và cũng là điều

mà ng-ời đọc chờ đợi hơn cả là tác giả đã xây dựng lại những nhân vật ấy nh- thế nào trong tác phẩm Bởi vì nh- đã nói ở trên, bản thân họ đã là một kho kiến thức lớn, một thế giới đầy thú vị và lôi cuốn với ng -ời đọc Chỉ cần nghĩ đến họ thôi, chúng ta cũng đã có một tr-ờng liên t-ởng đến vai trò và ý nghĩa quan trọng, rõ ràng của họ đối với đời sống và khoa học Viết về những ng-ời nổi tiếng t-ởng nh- là dễ mà thực ra rất khó Dễ ở

điểm họ vốn là ng-ời của công chúng nên chúng ta rất dễ dàng trong việc khai thác, tìm hiểu các t- liệu về họ Thậm chí, có đôi khi, không cần gặp

gỡ, chuyện trò với họ, chúng ta vẫn có thể viết về họ với những thông tin mang tính chính xác cao Tuy nhiên, đó cũng chính là điểm khó của dạng

đề tài này Để viết đ-ợc thì rất dễ nh-ng để viết hay thì vô cùng khó khăn bởi vì tâm lý của ng-ời đọc bao giờ cũng chờ đợi những cái nhìn, những khám phá mới mẻ về những điều t-ởng nh- là đã quen thuộc Ng-ời ta th-ờng chỉ tò mò về hai điểm: Thứ nhất là tìm thấy những cái mới trong những cái cũ mà ng-ời ta t-ởng đã thuộc nh- lòng bàn tay; Thứ hai là tiếp cận với những điều hoàn toàn mới mẻ mà ng-ời ta ch-a hề trải qua hoặc ch-a hề đ-ợc biết đến Đây cũng chính là nhiệm vụ đặt ra cho các tác giả viết về đề tài này và Hà Minh Đức đã giải quyết đ-ợc những yêu cầu đó trong các sáng tác của ông

Trong các sáng tác ở đề tài này, ta thấy xuất hiện với tần số dày đặc tên tuổi các vị giáo s- hay các nhà giáo nổi tiếng trong giới văn nghệ sĩ hay giới nghiên cứu nh-: Giáo s- Đặng Thai Mai, Giáo s- Bùi Văn Nguyên, Giáo s- Nguyễn Khánh Toàn, Giáo s- Bùi Xuân Nhị, Giáo s- Trần Đức Thảo…và các bạn học một thời nay cũng đã trở thành những nhà khoa học có tên tuổi nh-: Giáo s- Lê Đình Kỵ, Thái Ninh, Nguyễn Hữu Khang, Đặng Thị Hạnh, Đặng Hồng Sâm hay những ng-ời bạn n-ớc ngoài

đặc biệt quan tâm đến đất n-ớc và văn hóa Việt Nam nh-: Giáo s- Niculin, Tiến sĩ văn học Hasebe Heikichi, Tiến sĩ Việt Nam học Darya Mishukova…Bên cạnh những nhân vật đó, chúng ta còn bắt gặp hàng loạt

các địa danh quen thuộc nh-: Tr-ờng Đại học Tổng Họp, Viện văn học… Những con ng-ời, địa danh này vốn đã rất quen thuộc với mỗi ng-ời chúng ta Tuy nhiên, khi đi vào các sáng tác của Hà Minh Đức đã đ-ợc nhìn d-ới một khía cạnh mới, độc đáo và đặc sắc Sự phản ánh các nhân vật, địa danh này trong các sáng tác của Hà Minh Đức đ-ợc chia làm hai loại: Thứ nhất là những bài viết riêng về các nhân vật; Thứ hai là dòng hồi

ức chung về bạn bè, sự kiện, câu chuyện đã diễn ra trong những tháng ngày tuổi trẻ đã qua

ở phần viết riêng về những thầy cô hay bạn bè, ta thấy những nhân vật này đều là những ng-ời có tên tuổi, là những con ng-ời đặc biệt, đã để lại những ấn t-ợng sâu sắc, những bài học quý báu cho tác giả Điều này

là hoàn toàn dễ hiểu và logic bởi vì trong cuộc sống với nhiều lo toan, bận rộn, với nhiều mối quan hệ phức tạp, những gì là tiêu biểu nhất, ấn t-ợng nhất sẽ đ-ợc l-u giữ, tái hiện và trở đi trở lại trong tiềm thức của con ng-ời Nh- trên đã nói, tác giả đã mang đến một cái nhìn mới với n hững con ng-ời và những vấn đề đã cũ Ở đề tài này, chúng ta đã bắt gặp rất nhiều cách tiếp cận mới thú vị, bổ sung thêm những cách nhìn mới, những hiểu biết mới về các đối t-ợng mà tác giả đã phản ánh Đó là hình ảnh Giáo s- Bùi Văn Nguyên với cách viết đầy chân thực nh-ng cũng rất dí

dỏm trong Vị Giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng và Ng-ời muôn năm cũ Ngay từ

cách đặt tiêu đề của tác giả, chúng ta cũng thấy đ-ợc sự tinh tế trong cách

sử dụng ngôn từ của ông Bởi vì Giáo s- Bùi Văn Nguyên vốn là một nhà khoa học nghiên cứu về Văn học trung đại Không những thế, ông còn là ng-ời có lối sống giản dị, mộc mạc, thanh đạm, giản l-ợc một cách tối đa những nhu cầu về vật chất, dốc hết thời gian và tâm sức cho việc nghiên

cứu khoa học Không phải ngẫu nhiên mà tác giả gọi nơi ở của ông là ẩn

sĩ đ-ờng Tên gọi này gợi hình ảnh về một căn nhà ba tầng cũ kỹ, xây từ

đầu thế kỉ, không có xi măng cốt sắt với lối lên gác tối tăm và sâu hun hút

- nơi mà bạn bè, học trò của ông vẫn đùa là: “Vào nhà anh phải đem theo

một bao diêm Dùng hết cả bao thì mới ra đ-ợc đến phố” hay “Đến nhà thầy không để lại cái răng thì cũng cái móng chân” [15; 9] Không những

thế, ông còn có lối sống rất thanh đạm, tách biệt khỏi sự xô bồ của cuộc sống bên ngoai: Buổi sáng, khi mọi ng-ời đang ngủ, ông đã trở dậy xách n-ớc, làm vệ sinh cá nhân, đun n-ớc uống trà Khi ăn, ông chủ yếu ăn rau xanh, lối sống tự cung thanh đạm Ông ít bệnh và khi bệnh cũng ít dùng thuốc, chỉ dùng muối, gừng, chanh để trị bệnh Ông không hút thuốc, uống bia, không dùng đá, không ăn kem, thích quạt tay hơn quạt máy Đồ dùng của ông cũng cũ kỹ và lâu đời giống nh- ông Những gì gắn bó với

ông đều nh- một thói quen không thể thay thế đ-ợc Cuộc sống đối với

ông là cống hiến hết mình cho khoa học Hà Minh Đức đã ví ông nh- một

ẩn sĩ Ông ở ẩn ngay giữa lòng Hà Nội, ở ẩn ngay giữa cuộc sống xô bồ, giữa những nhà cao tầng, những cửa hiệu hiện đại Có thể nói, đây chính

là nhân vật đ-ợc tác giả dành cho một số l-ợng câu chữ khá nhiều, đ-ợc trở đi trở lại trong các sáng tác của Hà Minh Đức trong hai thời kỳ khác nhau Đây cũng chính là một trong những nhân vật tác giả viết hay nhất và tái hiện thành công nhất, sinh động nhất trong các sáng tác của mình Nguyên nhân chính không chỉ do tác giả có một khoảng thời gian khá dài sống bên cạnh nhân vật mà chủ yếu có thể nói rằng tác giả đã nhìn, đã cảm nhận nhân vật bằng cái nhìn của tâm hồn, của những rung động tinh

tế, xuất phát từ sự kính trọng và đồng cảm

Qua việc tái hiện hình ảnh giáo s- Bùi Văn Nguyên, tác giả đã đem

đến cho ng-ời đọc những cảm nhận mới về những con ng-ời đã cống hiến cả cuộc đời cho khoa học Từ đó, tác giả cũng muốn gửi gắm những suy nghĩ, trăn trở về cuộc sống của những con ng-ời đã hy sinh bản thân mình cho sự nghiệp chung của đất n-ớc Cũng từ đó, ng-ời đọc biết quý trọng , biết ơn và khâm phục những con ng-ời nh- họ

Đặc biệt là trong tập kí Ng-ời của một thời, tác giả đã tập hợp khá

đầy đủ các bài viết về những con ng-ời và những câu chuyện đã gắn bó

với ông trong một thời không thể nào quên Đây không phải là một tập bút kí tập hợp những bài hoàn toàn mới mà một số bài viết đ-ợc sửa chữa, đăng lại từ các tập sách đã xuất bản từ tr-ớc Chính vì vậy, có thể

nói, tập kí này hoàn toàn phù hợp với tên gọi Ng-ời của một thời ở

đó, chúng ta cũng có thể bắt gặp chân dung những ng-ời thầy, ng-ời bạn với những nét tính cách đặc biệt Đó là giáo s- Trần Quốc V-ợng - một nhà nghiên cứu gạo cội của lịch sử Việt Nam với bản tính vui vẻ, chất phác, dễ gần, luôn là ng-ời khởi x-ớng trong các cuộc vui của bạn

bè cũ và luôn là ng-ời có những ý kiến nhận xét thẳng thắn nh-ng cũng

đầy thú vị trong mỗi cuộc họp; Đó là nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo uyên bác, giàu nghị lực và đậm chất nghệ sĩ Đặc biệt là trong hai bài

viết Cõi học và ng-ời thầy và V-ờn cổ tích của thầy, tác giả đã dựng

nên một bức tranh khái quát về tr-ờng Đại học Tổng hợp và một thế hệ các giáo s- đáng kính Điểm đặc biệt ở đây là tác giả đã rất khéo léo và tinh tế trong việc lựa chọn sự việc, chi tiết, hình ảnh để khắc sâu hình t-ợng nhân vật Chính vì vậy, vẫn là miền kí ức nh-ng ta không bắt gặp giọng điệu liệt kê, kể lể, đơn thuần là miêu tả mà nhân vật vẫn đ-ợc tái hiện một cách chân thực, sinh động, đầy sức sống Đó là thầy Trần Đức Thảo với vầng trán cao, cặp kính trắng, dáng vẻ thanh cao, bình dị và thói quen phóng xe đạp lên tận cửa lớp học Khi giảng bài, thầy không cần giáo án, sách vở, nói một hơi nh- không chú ý đến ng-ời nghe Đó

là thầy Đặng Thai Mai với dáng vẻ trang nghiêm, ánh mắt sắc, nụ c-ời kín đáo, nhân hậu Thầy chính là ng-ời đã giúp đỡ, động viên tác gi ả trong những năm tháng đầu tiên b-ớc vào nghề Đó còn là thầy Hoàng Xuân Nhị dáng ng-ời cao to, tóc bạc phơ, thông thạo nhiều ngôn ngữ; thầy Cao Xuân Huy hiền từ, nhu đạo; là thầy Nguyễn L-ơng Ngọc uyên bác và là một tấm g-ơng lớn về đạo đức

Không chỉ tái hiện hình ảnh thầy cô, bạn bè, tác giả còn tái hiện những câu chuyện về cuộc sống th-ờng ngày của một thời đã qua ở đó, chúng ta có thể bắt gặp những sinh hoạt mang đậm dấu ấn một thời của tác giả và những ng-ời thầy, ng-ời bạn xung quanh Đó là cảm g iác của một anh sinh viên những ngày đầu b-ớc chân vào ngôi tr-ờng Tổng hợp, choáng ngợp về ngôi tr-ờng với những tòa nhà bề thế, hàng chục bậc thang đá trắng và một đội ngũ các thầy cô giáo uyên bác, nhiều kinh nghiệm và nhiều thành tích trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học Đó còn là những ngày không thể nào quên của thời kỳ nhà tr-ờng sơ tán lên Thái Nguyên, thầy trò phải sống nhờ nhà dân và đ-ợc nhân dân bao bọc, giúp đỡ Những tháng ngày này, mặc dù phải sống trong hoàn cảnh khó khăn song thầy trò đều đã xác định đ-ợc hoàn cảnh và nhiệm vụ của mình nên họ đã có một cuộc sống vui t-ơi và đầy ý nghĩa với tinh thần v-ợt qua mọi khó khăn để phấn đấu học tập và rèn luyện Họ đã sống gắn bó với quần chúng nhân dân, trở thành những cụ giáo, bác giáo, anh giáo đ-ợc nhân dân hết lòng bao bọc và che chở Ngoài việc học hành

và nghiên cứu, họ còn tham gia trồng rau, nuôi gà, cấy hái Và chính trong hoàn cảnh sống gian khổ này, những tên tuổi các nhà nghiên cứu lớn đã đ-ợc khẳng định, v-ợt lên trên tất cả những khó khăn, gian khổ của cuộc sống th-ờng ngày

2.2.2 Những triết lý về cuộc sống

Khi tái hiện những hình ảnh về thầy cô, bạn bè, mái tr-ờng và những ngày đã qua, tác giả không chỉ thể hiện lòng biết ơn, tri ân mà còn thể hiện những triết lý, suy nghĩ về cuộc sống

Những vấn đề, những con ng-ời của một thời đã qua đ-ợc khơi gợi lại và ẩn chứa nhiều tâm sự, suy nghĩ của tác giả Đó không chỉ là cuộc

đời nhiều cống hiến nh-ng luôn sống trong cảnh nghèo nàn, chật vật, khó khăn của những ng-ời thầy, ng-ời bạn Đó còn là nỗi đau, sự day dứt về cả

một thời kỳ của dân tộc khi mà những lỗi lầm trong quá khứ bị khơi lại, nhìn nhận một cách không công bằng và con ng-ời phải chịu những nỗi

đau không đáng có Khi viết về những điều này, mặc dù giọng điệu của tác giả vẫn rất điềm tĩnh, đơn thuần vẫn chỉ là sự hồi t-ởng, kể lại những câu chuyện theo dòng hồi ức nh-ng không khỏi băn khoăn, ngậm ngùi về những tháng ngày, những sự việc đáng tiếc đã qua Bởi vì, xét cho cùng, con ng-ời không thể đi ng-ợc lại với thời đại, tập thể Khơi gợi lại những chuyện cũ, kể cả những chuyện buồn, tác giả lại một lần nữa khẳng định những đóng góp to lớn của những ng-ời thầy, ng-ời bạn Qua đó, thể hiện

sự khâm phục, ghi nhận, trân trọng đối với những con ng-ời ấy Chính vì

lý do đó, khi viết về đề tài này, tác giả đã lồng vào trong những câu chuyện rất nhiều sự chiêm nghiệm về cuộc đời và con ng-ời Những chiêm nghiệm này có thể là đ-ợc phát ngôn trực tiếp từ lời nói của tác giả, có thể

là đ-ợc biểu hiện qua lời nói của những ng-ời mà tác giả tiếp xúc Chẳng

hạn trong bài viết Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng, tác giả đã trích dẫn những

câu nói của Giáo s- Bùi Văn Nguyên về cuộc đời: “Nếu nói về sự sung

s-ớng trên đời thì có lẽ so với mọi ng-ời, anh đ-ợc chia một đơn vị nhỏ nhất hay Nhà giáo chúng mình nghèo quá” [15; 8] hay qua lời nói của

thầy Tr-ơng Tửu về những hiểu lầm và thiệt thòi mà mình phải chịu đựng:

“Cái gì đã xảy ra thì nó đã xảy ra Nó qua rồi Cũng nh- thầy trò chúng

ta xuống thăm một cái mỏ lên thì mặt ai cũng nhọ, than nó bay vào nh -ng không xấu hổ Chỉ có khi nào lên khỏi mỏ rồi mà ch-a rửa mặt thì mới xấu hổ” [12; 55] Đặc biệt là trong những bài viết về những ng-ời bạn

nh- Giáo s- Phan Cự Đệ (Kỷ niệm về anh, Giáo s- Phan Cự Đệ) hay Giáo s- Trần Quốc V-ợng (T-ởng nhớ một ng-ời bạn đã ra đi, Giáo s-

Trần Quốc V-ợng), chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những triết lý, suy

ngẫm sâu sắc về cuộc sống: “Mọi danh vọng, vinh quang sẽ qua đi, cái

thân xác còn lại mãi mãi là của mình” [12; 78], hay “Cuộc đời sao ngẵn

ngủi! Không, nửa đầu cuộc đời là dài, những năm tháng học hành, chờ đợi b-ơn chải để lập nghiệp lập thân Và nửa cuộc đời sau lại vội vã, thành công, thất bại, giận mình giận đời Và cái kết thúc ập đến không báo tr-ớc của chuyện đời, may rủi, bệnh tật, buồn phiền” [11; 85] Có thể nói đây là

những chiêm nghiệm, những cảm nhận rất chân thực, đúng đắn về cuộc

đời, con ng-ời, về những thành công và thất bại của mỗi ng-ời Tất cả sẽ thành gió bụi, sẽ tan đi rất nhanh mặc dù hầu hết cuộc đời chúng ta đều sống vì chúng Những chiêm nghiệm này đã đ-ợc kiểm định, đúc kết bởi chính cuộc đời của họ, từ những gì họ đã trải qua và chấp nhận nh- một phần của cuộc đời mình

Bên cạnh những chiêm nghiệm chung về cuộc sống, tác giả còn thể hiện những suy ngẫm của mình về nghề nghiệp Phần lớn đó cũn g là

sự xót xa, ngậm ngùi Đó là sự tự nhận thức: “Nhà giáo chúng mình

nghèo quá” [15;8] Hay, trong các bài viết về cuộc sống của những thầy

cô giáo tr-ờng Tổng hợp, tác giả cũng đã tái hiện một cách chân thực về cuộc sống khó khăn, vất vả của riêng họ, ngoài giờ lên lớp, các thầy buổi tối lại đi luyện thi để kiếm sống Tất cả đều rất vất vả nh-ng thu nhập cũng chỉ đủ sống; Đó là một giáo s- đầu ngành phải sống trong một căn nhà cũ kỹ, tối tăm; Đó là khu tập thể của các thầy cô giáo tr-ờng Tổng hợp nghèo nàn về vật chất nh-ng họ luôn giữ đ-ợc lối sống trong sạch, giản dị và nề nếp

Nh- chúng ta đã biết, ký là thể loại mang tính chân thực và đòi hỏi

sự khách quan trong miêu tả và biểu hiện, song nó cũng đòi hỏi sự ghi dấu

ấn của cái tôi của ng-ời viết Cái tôi ở đây không phải là sự biểu hiện mình một cách rõ ràng trong tác phẩm mà đ-ợc thể hiện qua phong cách, lối diễn đạt của tác giả Chính vì vậy, trong tác phẩm, tác giả rất hạn chế việc tự biểu hiện mình Chúng ta vẫn biết rõ rằng sự việc ấy, con ng-ời ấy

có liên quan đến tác giả hay tác giả đ-ợc chứng kiến và có nhu cầu đ-ợc biểu hiện Tuy nhiên, những điều ấy lại đ-ợc phát biểu qua lời nói của các

nhân vật và chúng ta thấy rằng những chiêm nghiệm của các nhân vật cũng chính là những trái nghiệm của tác giả Bên cạnh đó, các nhân vật trong tác phẩm cũng đ-a ra những lời nhận xét rất riêng mà tác giả chỉ

đóng vai trò nh- ng-ời ghi chép lại Qua lời các nhân vật trong các tác phẩm của Hà Minh Đức, chúng ta có thể nhận thấy hình ảnh tác giả đ-ợc khắc họa là một ng-ời hiền lành, chăm chỉ, biết c- xử đúng mực và có tầm hiểu biết rộng Tác giả không phải là một ng-ời ngông và có cá tính mạnh nh- Nguyễn Tuân, tự lấy mình ra làm nhân vật chính, làm trung tâm của câu chuyện nh-ng tác giả cũng đã thể hiện đ-ợc nhữn g phẩm chất rất riêng của mình Đó chính là sự khéo léo, tế nhị và khôn ngoan của ng-ời viết

Nh- vậy, có thể nói đây là một đề tài không mới Với đề tài này, những bài viết mang tính chất là những dòng hồi ức, hồi ký về những tháng ngày đã qua và về những con ng-ời đã gắn bó với tác giả Hay nói

một cách khác những tác phẩm thuộc đề tài này là dạng bút kí pha hồi kí [38;1] Những câu chuyện, những con ng-ời ở đây là một phần quá khứ

của tác giả đã đ-ợc tái hiện Quá khứ đó đã đ-ợc tái hiện không phải với mục đích xem xét, cân đo đong đếm lại mà với điểm nhìn hiện tại theo một cách mới thấu tình, đạt lý hơn Nh- ông đã viết ở lời đề từ cho cuốn

Ng-ời của một thời rằng: “Ng-ời của một thời là tập bút kí viết về những

chuyện gần gũi trong đời sống th-ờng nhật Ng-ời viết tôn vinh các thầy cô giáo, các nhà khoa học, tri âm với bạn bè thân thiết và miêu tả đôi nét sinh hoạt của thủ đô Hà Nội đang đổi thay với cuộc sống an bình Tập sách cũng ghi lại một số chuyện kể ở khu vực nhà tr-ờng, những chuyện vui buồn đã qua mà tác giả đ-ợc lắng nghe, tham dự và chứng kiến Tất cả mang lại dấu ấn một thời, có thể hôm nay đã dần xa lạ Trang viết bày tỏ tình th-ơng yêu với những kỷ niệm ngày qua khó nguôi quên” Và, thực sự

là tác giả đã làm đ-ợc điều đó Những con ng-ời, sự kiện t-ởng nh- đã xa lắm rồi, đã thành chuyện quá khứ nh-ng những giá trị của những câu

chuyện t-ởng nh- rất đơn giản, gần gũi ấy vẫn còn nguyên đối với chúng

ta cho đến ngày hôm nay Hồi t-ởng lại ký ức của những ngày đã qua, mục đích của tác giả không phải là nhìn nhận, suy xét lại quá khứ Đơn giản đó chỉ là nhu cầu tự thân của tâm hồn con ng-ời khi đến một thời

điểm nào đấy, con ng-ời đã trải qua tất cả những thành công hay thất bại, trải qua tất cả những niềm vui hay nỗi buồn, con ng-ời trở nên chín chắn hơn và v-ợt ra khỏi những xô bồ của cuộc sống bên ngoài, con ng-ời có nhu cầu tự lắng lòng mình để chiêm nghiệm lại những gì đã qua hay đơn giản chỉ là sự hồi t-ởng lại một thời kỳ đã trở thành quá khứ Dù cho xuất phát từ mục đích hay góc độ nào của nhu cầu trong tâm hồn tác giả thì những bài viết ở đề tài này đã mang đến cho ng-ời đọc điều đầu tiên là một cách tiếp cận mới với những con ng-ời, sự kiện t-ởng nh- đã quá quen thuộc đối với mỗi chúng ta Từ đó, chúng ta có thể có thêm t- liệu trong quá trình tìm hiểu về những nhân vật quan trọng, có đóng góp lớn trong lĩnh vực khoa học xã hội Sau đó, còn giúp ng-ời đọc có đ-ợc những nhận thức mới, biết trân trọng hơn những ng-ời đã hy sinh cả cuộc

đời cho khoa học, cho sự phát triển chung của đất n-ớc Và từ đó, chúng

ta có những nhận thức mới về tác giả - một con ng-ời biết nâng niu, gìn giữ những giá trị đáng quý về mặt tinh thần

2.3 Đề tài những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài

Đây là một trong những đề tài chính của kí văn học Việt Nam thời

kỳ hiện đại Tuy nhiên, đây không phải là đề tài hoàn toàn mới trong các sáng tác kí bởi vì nhu cầu dịch chuyển không chỉ để thay đổi cảm giác cho các giác quan mà còn thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu và khám phá của con ng-ời ở loại đề tài này, d-ờng nh- thể loại kí chiếm -u thế hơn cả về khả năng biểu hiện bởi vì với kí, các tác giả có thể tái hiện một cách đầy đủ,

cụ thể và chân thực cuộc hành trình của mình với những điều mắt thấy, tai nghe đồng thời vẫn gửi gắm đ-ợc một cách đầy đủ và cụ thể những ghi nhận từ hiện thực cuộc sống ấy

Trong sáng tác của Hà Minh Đức, đề tài này cũng đóng vai trò quan trọng ở loại đề tài này, ngoài những bài viết xuất hiện lẻ tẻ trong bốn

tập Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng, Tản mạn đầu ô, Đi một ngày đàng,

Ng-ời của một thời, tác giả còn dành riêng một cuốn sách viết về

những cảm nhận khi đến n-ớc Mỹ trong ba thời kỳ khác nhau: Ba lần

đến n-ớc Mỹ Chính vì vậy, khi tiếp cận với đề tài này, chúng ta có thể

tiến hành tìm hiểu theo hai phần: Thứ nhất là loạt những bài viết về những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài nói chung; Thứ hai là những cảm nhận riêng về n-ớc Mỹ

2.3.1 Các bài viết về những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài nói chung

Chúng ta thấy rằng ở đề tài này, ngoài những địa ph-ơng trong n-ớc, tác giả đã viết về rất nhiều quốc gia từ châu á, châu Âu đến châu

Mỹ, từ những mảnh đất thân thuộc nơi tác giả từng sinh sống đến những nơi xa xôi của đất n-ớc mà mới chỉ một lần ghé qua Một điều dễ dàng nhận thấy là hầu hết các chuyến đi của ông đến những vùng đất khác nhau

ấy đều là đi công tác, rất ít những chuyến đi d-ới dạng đi du ngoạn hay khám phá những vùng đất mới Điều này đã chi phối đến các bài viết của tác giả Lẽ dĩ nhiên, một phần không thể thiếu là sự tái hiện một cách chân thực, sống động và cụ thể những hoạt động mà tác giả đã thực hiện trong các chuyến đi này Bên cạnh những hoạt động đó, tác giả vẫn dành thời gian để tìm hiểu, khám phá về những con ng-ời và cuộc sống xung quanh ,

để gửi gắm những suy nghĩ, cảm nhận rất riêng của mình

Với các vùng miền trong n-ớc, ông đã viết về những nơi quen thuộc cho đến những nơi có dịp đi qua Đó là vùng rừng núi Thái Nguyên của một thời sơ tán; một Lạng Sơn đang trên đà thay đổi; một Sapa đang hiện

đại hóa từng ngày với nhịp sống nhộn nhịp; một Tam Đảo mát mẻ, xinh

đẹp với kiểu thời tiết rất riêng; đó còn là vùng quê đã gắn bó với tác giả trong những năm thơ ấu; là một Sài Gòn t-ơi đẹp sau một thời gian dài gặp

lại với không khí t-ơi mát sau mỗi cơn m-a, với sự sôi nổi, trào dâng của những đ-ờng phố lớn sang trọng, với sự lặng lẽ của những con đ-ờng rợp bóng cây xanh và lá vàng huyền ảo d-ới ánh đèn Đó còn là một thành phố Vinh với truyền thống hiếu học và những con ng-ời trung thực, quả cảm

Đó còn là một Hà Nội 36 phố ph-ờng gắn với kỷ niệm trong những ngày ch-a xa với những ng-ời bạn cũ nh-: Giáo s- Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Văn T-ớc, Huyền Kiêu…trong những ngày ở 31 Hàng Ngang trên những căn gác cũ ọp ẹp…

Với khả năng quan sát tinh tế và những hiểu biết đa dạng, phong phú cả về lịch sử, văn hóa và phong tục của nhiều vùng miền khác nh au, tác giả đã miêu tả và phản ánh một cách chân thực và sinh động những nét tiêu biểu của mỗi vùng miền ấy, đem lại cho ng-ời đọc những trải nghiệm thú vị Có thể kể đến ở đây là vùng xứ Lạng, trải dài từ trong kí

ức của tác giả là hình ảnh của một thị xã nhỏ, đẹp, th-a vắng ng-ời với những hàng rào dâm bụt t-ơi đỏ, món thịt vịt quay đặc sản, sòng bạc quay số, những toán lính Tây, lính Nhật, lính Cao Ly và con sông Kỳ Cùng chảy qua thành phố với hệ thống hang động không bị trùng lặp

Đến một Lạng Sơn của thời kỳ hiện đại khi mà hàng hóa Trung Quốc tràn ngập khắp nơi, những cô gái dân tộc mặc váy xòe sặc sỡ, ngồi xe

ôm Đặc biệt, hình ảnh những cô gái dân tộc thay vì đi n-ơng lại nhanh nhẹn trong dòng ng-ời gánh những sọt bia, n-ớc ngọt Trung Quốc, một

đội quân xe ôm Min-xcơ màu đỏ t-ơi, đồng phục mũ cối, quần áo bộ

đội xanh, áo bỏ ngoài quần, cô gái Tày áo chàm ôm bà cụ già ngồi ngơ ngác trên xe ôm là những quan sát tinh tế của tác giả, là những hình ảnh rất đỗi mộc mạc, giản dị nh-ng mang lại hiệu quả biểu hiện cao Nó biểu hiện cho một Lạng Sơn đang thay đổi nh-ng là một sự chuyển mình còn nhiều chật vật, khó khăn trong một thời kỳ mới Kéo theo đó

là những bản sắc văn hóa đang dần bị mất đi

Khi viết về Sapa hay Tam Đảo cũng vậy, tác giả luôn có sự so sánh,

đối chiếu giữa quá khứ với hiện tại để thấy đ-ợc sự chuyển mình của đất n-ớc, con ng-ời nói chung đồng thời thể hiện sự nuối tiếc với những giá trị truyền thống đang dần bị mai một Với Tam Đảo, v-ợt qua một thời kỳ chiến tranh ác liệt, đang đổi thay từng ngày với những khách sạn, nhà nghỉ

đa dạng, nhiều chủng loại, với những món đặc sản nh- thịt lợn rừng, su su, cầy h-ơng…Với Sapa là một thiên nhiên vẫn còn giữ vẻ hoang sơ, những phụ nữ Mông đầu chít khăn rộng bản nh- chiếc mũ, có hoa văn ở cổ và hai ống tay, váy ngắn đến đầu gối và chân đi xà cạp Cùng với sự chuyển mình của đất n-ớc, Sapa đang du nhập những lối sống của cuộc sống hiện

đại với những vũ tr-ờng, sàn nhảy, những cuộc đi chơi về khuya của những vị khách và phụ nữ, thanh niên địa ph-ơng nh-ng nhìn chung, cuộc sống của những ng-ời dân bản địa vẫn còn nghèo khổ và vất vả, lam lũ

Có thể nói, Lạng Sơn, Sapa hay Tam Đảo đều là những nơi có nhiều nguồn lực và thế mạnh Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là phải biết khai thác và phát triển cho hợp lý Từ đó, tác giả đã thể hiện một tâm hồn giàu suy t-, lo lắng với cuộc đời

Trong chùm bài viết về những vùng miền đất n-ớc, có thể nói, có

hai tác phẩm đáng chú ý là Ngày ấy ở một miền quê sơ tán và Nỗi nhớ về

một dòng sông Thực ra Ngày ấy ở một miền quê sơ tán có thể xếp vào đề

tài mái tr-ờng, thấy cô, bạn bè bởi vì tác giả đã cho chúng ta tiếp cận với những hoạt đọng, tâm t- của một lớp thầy trò tr-ờng Đại học Tổng hợp trong những ngày sơ tán lên vùng rừng núi Thái Nguyên Tuy nhiên, do tác phẩm đậm chất trữ tình với những câu văn giản dị, mộc mạc, m-ợt mà nh- một bài thơ đẹp với những cảm nhận, suy t- rất riêng của tác giả về vùng đất và con ng-ời nơi đây nên chúng ta cũng có thể xếp vào loại đề tài

về những miền đất n-ớc Con ng-ời nơi đây đ-ợc cụ thể hóa bằng hình

ảnh bác nông dân Hải chất phác, tốt bụng, ông chủ nhà quý nghề thầy với

những suy nghĩ giản dị, thật thà: “Nh- thế là tr-ờng ta có chú Đức là chú

giáo, bác Trai là bác giáo, cụ Nhị, cụ Mai là cụ giáo” [15;52] hay:” Cái anh màu trắng mà nhạt thếch là anh thuốc đau bụng, anh thuốc trắng mà chua chua chát chát là thuốc cảm, anh giật đầu l-ỡi tê tê là anh thuốc chống dị ứng” [15;50] Đó còn là một vùng Thái Nguyên với thiên nhiên

lãng mạn, trữ tình: “Buổi sáng nhiều lúc không khí rất tĩnh, chỉ đủ để nghe

những tiếng chim nhỏ lích rích ở những bụi cây xung quanh Hoa mua và hoa sim nở tím bên lối đi” [15;43] hay: “Tuy nhiên, có những đêm tôi không làm sao ngủ đ-ợc vì trăng sáng quá hoặc vì gió lộng thổi suốt

đêm…ở đây tất cả đều vắng lặng Khi những cơn gió nổi lên thì đêm trăng càng thêm gợi cảm Những cành tre xào xạc đu đ-a, bóng lá của những cây b-ởi cây xoan đ-a đẩy làm cho ng-ời trong cuộc cũng khó cầm lòng Ngồi ngắm trăng và nghĩ xa xôi về quê h-ơng đất n-ớc và nghĩ gần gũi về những ng-ời thân trong xa cách Và cũng thật khó ngủ trong những

đêm gió thổi mạnh” [15;45] Không chỉ bắt gặp một thiên nhiên rất sống

động, rất nên thơ, ta còn bắt gặp ở đây những tâm sự rất riêng của tác giả

về cuộc sống, con ng-ời và quê h-ơng, đất n-ớc của một tâm hồn già u rung cảm

Nỗi nhớ về một dòng sông có thể xem là những trang tùy bút về

dòng sông Mã với những câu văn cô đọng và giàu hình ảnh Không thể so sánh với những trang tùy bút độc đáo của Nguyễn Tuân về con sông Đà song đây cũng là một cách cảm đầy cá tính về một con sông của quê h-ơng Tác giả đã bắt đầu từ cội nguồn của dòng sông với góc nhìn mang

đậm dấu ấn văn hóa Sông d-ới cái nhìn huyền thoại về thời ông Đức xung trận, về chuyện ông thợ mộc khéo tay đ-ợc mời xuống thủy cung xây cung

điện với lời nguyền trở thành hiện thực Con sông còn là sông của những ng-ời dân vùng ngã ba sông lực l-ỡng, khỏe mạnh, sống bằng nghề bắt tôm, cá, ba ba Đó còn là con sông của những xoáy n-ớc biếc xanh, của những rặng vải ven sông chín đỏ rực một vùng, của những con tu hú ngày

đêm kêu não lòng, của những câu chuyện phong thủy kỳ lạ, của những thác ghềnh, phù sa, bãi bồi, của tiếng mái chèo cắt n-ớc khua sóng, của những câu chuyện sinh hoạt ven sông Đó còn là con sông trong ký ức của tác giả vào những ngày đi học ở thị xã, theo chuyến đò ven sông đi về trong những đêm trăng trong veo Con sông là cuộc sống lam lũ của những ng-ời lao động ngày đêm xuôi ng-ợc trên sông nh-ng nó không hề mang dấu ấn của những đau th-ơng, vất vả Ta thấy trong đó vẫn ẩn chứa nụ c-ời của những con ng-ời lao động khỏe mạnh cả về thể chất và tinh thần

- những điều mà hiện tại đã không còn hiện hữu nơi dòng sông Cuộc sống ngày càng hiện đại nh-ng kéo theo đó là những giá trị tinh thần đang ngày một mất đi Và, điều này không khỏi mang đến cảm giác xót xa, nuối tiếc

cho tác giả Nỗi nhớ về một dòng sông ở đây là nhớ về những tháng ngày

đã qua, đã vùi sâu trong kí ức, chỉ còn lại niềm nuối tiếc cho con ng-ời Cũng giống nh- hầu hết các tác phẩm viết về đề tài này, chất lãng mạn, trong sáng trải dài trong các trang viết của tác giả Dòng sông Mã không chỉ là dòng sông của miền ký ức, của nỗi nhớ con ng-ời mà còn là dòng sông của lịch sử, của huyền thoại với cái nhìn toàn diện, đa chiều

Một điểm có thể rất dễ nhận thấy ở các tác phẩm thuộc đề tài này l à bên cạnh việc tái hiện một cách tinh tế, rõ ràng hình ảnh của những miền quê, những vùng đất n-ớc hay tất cả những gì đã gắn bó với cuộc đời con ng-ời, bao giờ tác giả cũng có sự so sánh, đối chiếu giữa quá khứ và hiện tại, giữa những ngày đã qua và những ngày đang tới Sự so sánh, đối chiếu này không đơn thuần chỉ là sự biểu hiện cho cuộc sống đang vận động, thay đổi mà còn thể hiện sự trăn trở của con ng-ời về cuộc sống thực tại

Đó có thể là sự nuối tiếc cho những giá trị văn hóa, tinh thần đã bị mai một do những du nhập không chọn lọc về văn hóa ở Sapa hay còn là những

điều nuối tiếc cho những tài nguyên, những nét đặc sắc về thiên nhiên và văn hóa ch-a đ-ợc khai thác đúng cách ở Sầm Sơn hay Tam Đảo Đây là

những trăn trở, băn khoăn của một con ng-ời có tầm tri thức rộng và tấm lòng luôn h-ớng về đất n-ớc

ở phần các bài viết về các n-ớc trên thế giới, ta đã đ-ợc theo b-ớc chân tác giả đến với nhiều vùng văn hóa khác nhau, đa dạng và đầy mà u sắc Tr-ớc hết, tác giả đã tái hiện những sinh hoạt rất đỗi bình th-ờng và quen thuộc trong mỗi chuyến đi Chỉ có ở thể loại ký, tác giả mới có thể miêu tả một cách tỉ mỉ lịch làm việc, những món ăn, những con ng-ời, những câu chuyện đã trải qua Vì thế, một mặt, có thể l-u giữ đ-ợc những

kỉ niệm về tháng ngày đã qua giống nh- tác giả đang viết nhật ký; mặt khác, những tác phẩm này cũng có thể trở thành tài sản chung cho những ng-ời có nhu cầu tìm hiểu và tiếp cận với những con ng-ời, vùng đất hoàn toàn mới lạ Đồng thời, qua những hoạt động ấy, tác giả vẫn có thể lồn g vào đó những suy nghĩ, đánh giá về những điều đ-ợc cảm nhận và chứng kiến Chúng ta có thể kể đến ở đây là hình ảnh một Pari vào thu với những con phố về đêm vắng ng-ời, m-a nhẹ hạt, đ-ờng lấp lánh ánh n-ớc với một hệ thống kiến trúc cổ kính bên dòng sông Seine hiền hòa Quá khứ và hiện tại, con ng-ời và thiên nhiên hòa nhập làm một Đó là một Bungari xinh đẹp, hiền hòa, mến khách và tình cảm anh em, bạn bè đ-ợc tiếp nối

từ truyền thống đến hiện tại với những ruộng nho trĩu nặng, những nhà máy chế biến r-ợu nho nổi tiếng khắp vùng Đó là vùng biển Vác - na nhộn nhịp, sang trọng Đó là một Bắc Kinh vừa cổ kính, vừa hiện đại,

đang lớn lên từng ngày với những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời

đang đ-ợc bảo quản một cách có hiệu quả: quảng tr-ờng Thiên An M ôn, Kim Thủy Kiều, cố cung…với những đồ vật quý giá có tuổi thọ hàng trăm năm, phản ánh một xã hội Trung Quốc với bề dày truyền thống văn hóa

Đó còn là một Trung Quốc giản dị, đời th-ờng của những con đ-ờng ăn uống với những món ăn đơn giản và bình dị nh-ng lại tác động đến tất cả các giác quan của con ng-ời Đó là một Hàn Quốc năng động, hiện đại