Thế giới nghệ thuật trong ký của hà minh đức

Các tác phẩm kí tiếp theo ra đời không chỉ đáp ứng đ-ợc những nhu cầu của con ng-ời trong một xã hội mới mà còn tiếp nối đ-ợc những thành công của những tác phẩm đầu tay, ghi dấu ấn tên

LÊ THỊ PHƯƠNG NGA

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG KÝ

CỦA HÀ MINH ĐỨC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hµ néi - 2010

Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo khoa Văn học, Bộ môn Văn học Việt Nam - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội cùng gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS.TS Đoàn Đức Phương - người đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn này.

Xin chân thành cảm ơn.

Học viên

Lê Thị Phương Nga

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Mục đích nghiên cứu 4

3.2 Phạm vi nghiên cứu 4

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu 5

4.1 Ph-ơng pháp phân tích, tổng hợp 5

4.2 Ph-ơng pháp thống kê, phân loại 5

4.3 Ph-ơng pháp lịch sử - xã hội 5

5 Cấu trúc của luận văn 5

Ch-ơng 1: Khái l-ợc về kí và hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức 6

1.1 Khái l-ợc về kí 6

1.1.1 Khái niệm và những đặc điểm thể loại 6

1.1.2 Thể kí trong văn học Việt Nam 9

1.2 Hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức 14

Ch-ơng 2: Cuộc sống và con ng-ời trong kí của Hà Minh Đức 19

2.1 Thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật ký Hà Minh Đức 19

2.2 Đề tài nhà tr-ờng, thầy cô, bạn bè 21

2.2.1 Hình bóng chân thực của con ng-ời và của một thời 21

2.2.2 Những triết lý về cuộc sống 26

2.3 Đề tài những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài 30

2.3.2 Những cảm nhận về n-ớc Mỹ 37

3.1 ChÊt hiÖn thùc vµ h- cÊu trong c¸c t¸c phÈm ký cña Hµ Minh §øc 52

3.1.1 Mèi quan hÖ gi÷a chÊt hiÖn thùc vµ h- cÊu trong thÓ lo¹i ký 52

3.1.2 BiÓu hiÖn cña chÊt hiÖn thùc vµ h- cÊu trong ký cña Hµ Minh §øc 53

3.2 VÒ ng«n ng÷, giäng ®iÖu 56

3.2.1 Ng«n ng÷, giäng ®iÖu phª b×nh, b×nh luËn 57

3.2.2 Ng«n ng÷, giäng ®iÖu tr÷ t×nh, l·ng m¹n 58

3.2.3 Ng«n ng÷, giäng ®iÖu dÝ dám, hµi h-íc 62

3.3 Kh«ng gian, thêi gian trong t¸c phÈm kÝ Hµ Minh §øc 66

KÕt luËn 71

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam từ sau năm 1975 có nhiều khởi sắc, đổi mới

về cả ph-ơng diện nội dung lẫn hình thức biểu hiện ở hầu hết các thểloại đều có những đổi mới, đóng góp vào sự phát triển chung của văn họcdân tộc Đặc biệt, bối cảnh đất n-ớc đã hoàn toàn giải phóng không cónghĩa là con ng-ời đã hết những mối lo và cuộc sống đã mất đi những

điều thú vị bất ngờ hay những hoàn cảnh éo le tác động đến chính bảnthân con ng-ời Ng-ợc lại, trong hoàn cảnh đặc biệt này, cuộc sống của conng-ời càng trở nên đa dạng, nhiều màu vẻ Nếu nh- trong thời kỳ tr-ớc, khi

đất n-ớc còn chìm trong cảnh khói lửa chiến tranh, cả dân tộc đều h-ớng

đến một mục tiêu cao cả nhất: đấu tranh giải phóng đất n-ớc thì sau khigiải phóng, mỗi ng-ời lại trở về với cuộc sống riêng và những lo toan riêng củamình Bởi thế, nhu cầu mọi mặt của xã hội con ng-ời đã có nhiều thay

đổi và văn học đã nhanh chóng nắm bắt đ-ợc sự thay đổi đó

Đề tài đ-ợc quan tâm nhất của văn học giai đoạn này chính là đờisống con ng-ời thời kỳ hậu chiến Những vấn đề về quyền sống cánhân và những gì tr-ớc đây bị gác lại thì nay đã đ-ợc các tác giả khơi gợilại Con ng-ời lo lắng cho bản thân mình và tự thể hiện mình nhiềuhơn Điều này đã dẫn đến một yêu cầu tất yếu dành cho nghệ thuậtnói chung, đó là sự phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc

đời Văn học cũng không nằm ngoài xu thế chung đó Đối với văn học,những thể loại có -u thế lớn về việc phản ánh một cách khách quan, chânthực về cuộc sống với tất cả những gì đang diễn ra có cơ hội và điềukiện để phát triển một cách mạnh mẽ Và, đây chính là cơ hội cho kí

đ-ợc khẳng định -u thế riêng của mình so với các thể loại văn học khác

1 2 Từ tr-ớc đến nay, nói đến Hà Minh Đức, bao giờ ng-ời ta cũngnghĩ ngay đến hình ảnh của một nhà nghiên cứu, phê bình văn

học xuất sắc thời hiện đại Không nhiều ng-ời trong chúng ta biết rằng bên cạnh vai trò là một nhà nghiên cứu, phê bình văn học, ông còn là một nhà văn, nhà thơ với sức sáng tạo khá dồi dào, tác giả của bốn tập thơ và năm tập bút kí có giá trị và gây đ-ợc tiếng vang trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại Năm 1999, khi tập kí đầu tiên

của ông mang tên Vị Giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng ra đời thực sự đã gây

đ-ợc tiếng vang lớn trong d- luận bởi một giọng văn thâm trầm, sâu sắc, giản dị và giàu xúc cảm, với những phát hiện tinh tế và những liên t-ởng độc đáo Các tác phẩm kí tiếp theo ra đời không chỉ đáp ứng đ-ợc những nhu cầu của con ng-ời trong một xã hội mới mà còn tiếp nối đ-ợc những thành công của những tác phẩm đầu tay, ghi dấu

ấn tên tuổi tác giả Hà Minh Đức trên văn đàn với thể loại ký Đặc biệt,

Ba lần đến n-ớc Mỹ đã đ-ợc đánh giá là một tác phẩm viết khá thành công ở một đề tài khó về một đất n-ớc đa dạng, nhiều màu vẻ mà ai

cũng có thể hiểu phần nào, song để nắm bắt đ-ợc bản chất của nó thì d-ờng nh- là điều không phải ai cũng có thể làm đ-ợc.

Nh- vậy, có thể nói, không chỉ thành công trên lĩnh vực nghiên cứu văn học, Hà Minh Đức còn rất thành công trong vai trò là một tác giả sáng tác Tuy nhiên, điều này ngoài những ng-ời thực sự quan tâm

đến văn học hay nói đúng hơn là ngoài những chuyên gia, những nhà nghiên cứu, ít ai biết đến Chính vì vậy, mặc dù có giá trị lớn song các tác phẩm ký của ông vẫn ch-a đ-ợc nghiên cứu, tìm hiểu và giới thiệu đến bạn đọc một cách có hệ thống.

Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong ký của Hà Minh Đức với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé của mình vào việc khẳng định những giá trị cơ bản của tác

phẩm ký Hà Minh Đức trong sự vận động, phát triển của thể loại.

2 Lịch sử vấn đề

Những sáng tác kí của Hà Minh Đức thời kỳ này là sự kế thừa, tiếp nối và góp phần hiện đại hóa một thể loại không còn xa lạ với độc giả nói chung Đây cũng là sự so sánh, đối chiếu với các tác giả cùng thời Đồng thời, những sáng tác kí của ông đã khắc phục những hạn chế mà thơ ca hay văn xuôi không đáp ứng đ-ợc tr-ớc những nhu cầu ngày càng đa dạng của cuộc sống con ng-ời.

Mặc dù vậy, nh- đã nói, các sáng tác kí của Hà Minh Đức còn khá

xa lạ với bạn đọc và các công trình nghiên cứu về các tác phẩm kí của

ông còn rất ít và ch-a có tính hệ thống Hầu hết chỉ là những bài báo mang tính chất giới thiệu, đánh giá về các tác phẩm khi mới ra đời Chúng ta có thể kể ra một số bài báo tiêu biểu đánh giá về các tác phẩm kí của Hà Minh Đức nh-:

Bài bình luận của Trần Khánh Thành Bản lĩnh của một ngòi bút

trong Ba lần đến n-ớc Mỹ (Báo Văn Nghệ - tháng 4/2001) về tập Ba lần

đến n-ớc Mỹ Tác giả khẳng định đây là tác phẩm của một ng-ời có

bản lĩnh Tác phẩm có sức hấp dẫn do tìm đ-ợc cách tiếp cận vấn đề

ở nhiều góc độ khác nhau hòa trộn với cách viết giàu xúc cảm

Bài viết Một lần đọc Ba lần đến n-ớc Mỹ của Đỗ Quang Hạnh

(Báo Lao Động - Tháng 10/2000) khẳng định đây là một cuốn sách

đáng đọc Tác giả đã ghi chép một cách chân thực cảm nghĩ công

việc trong những lần đến với n-ớc Mỹ Bởi yêu thơ và làm thơ nên mỗi trang viết của ông đều có chất văn, giàu cảm xúc

Bài viết của L-u Khánh Thơ về tập Ng-ời của một thời đăng

trên báo Công an nhân dân có tính chất giới thiệu về tác phẩm trong

lần xuất bản Tác giả đã đánh giá tập kí này đã hoàn thiện những mục đích ban đầu đ-ợc đ-a ra, không chỉ tái hiện cuộc sống và những con ng-ời một thời mà còn thể hiện đ-ợc bản chất cuộc sống.

Bài viết Bút kí và hồi kí thời kỳ đổi mới của Lý Hoài Thu

(vienvanhoc.org.vn) đã xem xét những đặc tr-ng, những thành tựu của bút kí và hồi kí văn học trong hoàn cảnh lịch sử mới ở đó, tác giả

đã dẫn ra các tập kí của Hà Minh Đức nh- những dẫn chứng tiêu biểu cho những giá trị của thể loại trong thời hiện đại.

Ngoài ra còn có thể kể đến các bài viết của Đào Duy Hiệp và một

số tác giả khác mang tính chất giới thiệu về các tập ký khi mới xuất bản

Nh- vậy, có thể nói, các bài viết này đã nêu bật đ-ợc những đặc tr-ng tiêu biểu và quan trọng nhất trong các tác phẩm kí của Hà Minh

Đức là đã phản ánh một cách khách quan, chân thực về cuộc đời, nắm bắt đ-ợc bản chất của cuộc sống với lối viết giản dị, chân thực nh-ng cũng giàu chất thơ Tuy nhiên, sự nhìn nhận, đánh giá còn ch-a thật

cụ thể và hệ thống.

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với việc chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong ký của Hà Minh

Đức, chúng tôi muốn đi vào việc tìm hiểu cuộc sống, con ng-ời đ-ợc

phản ánh trong các tác phẩm và nghệ thuật viết ký của ông Từ đó, đóng

góp một phần nhỏ vào việc khám phá một khía cạnh mới của một tác giả

từ lâu đã quen thuộc trên lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học Đồngthời góp phần tìm hiểu một cái nhìn mới về thể loại ký trong cảm quancủa một nhà phê bình văn học Từ đó, có thể tìm hiểu một cách hoànthiện và đầy đủ hơn về thể loại ký trong thời hiện đại

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là các tác phẩm ký của Hà Minh Đức Tuy nhiên, có sự so sánh, đối chiếu với các tác giả tr-ớc đây và các tác giả cùng thời để có cái nhìn tổng thể và toàn diện hơn.

Các tập kí của Hà Minh Đức đ-ợc khảo sát trong luận văn:

5 CÊu tróc cña luËn v¨n

Ngoµi phÇn Më ®Çu, phÇn KÕt luËn, luËn v¨n gåm ba ch-¬ng:

Ch-¬ng1: Kh¸i l-îc vÒ ký vµ hµnh tr×nh s¸ng t¸c ký cña Hµ Minh §øc

Ch-¬ng 2: Cuéc sèng vµ con ng-êi trong ký cña Hµ Minh §øc Ch-¬ng 3: NghÖ thuËt ký Hµ Minh §øc

Ch-ơng 1 Khái l-ợc về kí và hành trình sáng tác kí

của Hà Minh Đức

1.1 Khái l-ợc về kí

1.1.1 Khái niệm và những đặc điểm thể loại

Bakhtin từng nói: “Trong văn học, các thể loại luôn đ-ợc đặt trong

mối quan hệ bình đẳng về giá trị nghệ thuật song mỗi thể loại là sự thể hiện một thái độ thẩm mỹ với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con ng-ời”.

Từ tr-ớc đến nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau khi xem xétlịch sử phát triển của văn học Trong đó, một số ý kiến cho rằng lịch sửphát triển của văn học chính là lịch sử ra đời của các thể loại Bởi vì mỗithời đại có những đặc điểm lịch sử khác nhau nên cũng đặt ra các yêucầu khác nhau với các tác giả sáng tác Vì thế, không chỉ nội dung phản

ánh mà hình thức của các tác phẩm cũng phải thay đổi để phù hợp vớinội dung, cũng là đáp ứng những nhu cầu khác nhau của thời đại và conng-ời ý kiến trên của Bakhtin cũng có thể nói là sự đồng ý với quan

điểm: lịch sử văn học là lịch sử ra đời của các thể loại Chính vì vậy,không thể khẳng định rằng thể loại nào hiện đại và quan trọng hơnthể loại nào, mà chỉ có thể khẳng định rằng trong một giai đoạn lịch

sử nhất định, thể loại nào phù hợp hơn Nh- vậy, có thể nói, mỗi thời đại

đã sản sinh ra dạng thức văn học mang đặc tính của nó Trong đó, kívăn học là dạng thức văn học mang đặc tính thời đại của chúng ta: bậnrộn, đa dạng và nhiều biến hoá

Có thể nói, kí là tên một nhóm thể tài nằm ở phần giao thoa giữa vănhọc và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép t- liệu các loại), chủ

yếu là văn xuôi tự sự Xét về mặt từ vựng, ký là sự ghi chép những điềutrông thấy, những điều đ-ợc chứng kiến, mắt thấy tai nghe hay những sựthật, việc thật Bởi vậy, xét về mặt lịch sử, ký ra đời từ rất sớm Tr-ớc khi

có báo chí đã có các tác phẩm ký, chẳng hạn các tác phẩm ký của văn họcTrung Quốc hay với xã hội Nga vào giữa thế kỉ XIX có nhiều hỗn loạn, chế

độ nông nô sụp đổ, quý tộc suy đồi, tầng lớp hạ l-u bị bần cùng hoá, ký làmột trong những thể loại chủ đạo của văn học Trong xã hội Anh đầu thế kỉXVIII, khi các tạp chí đăng những bài phác họa chân dung và cảnh sinh hoạtvới mục đích châm biếm đã trở thành ngọn nguồn cho sự nở rộ của thểloại ký Xã hội càng hiện đại, ký càng trở nên quan trọng bởi vì nó bắt kịp

và đáp ứng đ-ợc sự thay đổi nhanh chóng, từng ngày

Xét về mặt phân loại, có thể chia ký thành nhiều loại khác nhau, trong đó, các thể loại chính có thể kể đến là: ký sự, hồi ký, bút

ký, tuỳ bút Trong đó, ký sự là một thể của kí thiên về tự sự, ghi chép các sự kiện hay kể lại câu chuyện vừa mới xảy ra Ký sự có cốt truyện hoàn chỉnh hoặc t-ơng đối hoàn chỉnh, cũng là loại thể có các yếu

tố trữ tình xen lẫn với chính luận, yếu tố phi cốt truyện không nhiều.

Ký sự là bức tranh toàn cảnh trong đó sự việc và con ng-ời đan chéo, những g-ơng mặt nhân vật không thực sự rõ nét.

Bút kí là một thể loại của ký, nằm trung gian giữa ký sự và tuỳ bút Bút ký thiên về ghi lại những cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe trong các chuyến đi Bút ký tái hiện con ng-ời và sự việc một cách phong phú, sinh động, qua đó, biểu hiện khá trữ tình khuynh h- ớng cảm nghĩ của tác giả, có màu sắc trữ tình.

Hồi ký là sự ghi lại diễn biến của câu chuyện, nhân vật theo

b-ớc đi của thời gian qua sự hồi t-ởng của con ng-ời Hồi ký là những ghi chép có tính chất suy t-ởng của cá nhân về quá khứ Sự kiện trong hồi ký có thể do tác giả t-ởng t-ợng thêm.

Tùy bút là một dạng khá đặc biệt của ký Cũng là sự biểu hiện

và phản ánh hiện thực cuộc đời, đặc biệt là những sự vật, hiện t-ợng hay những sự kiện đã và đang diễn ra, song ở thể loại tùy bút, ng-ời nghệ sĩ khá tự do trong việc biểu hiện cái tôi cá nhân riêng biệt và

độc đáo của mình thông qua các thủ pháp nghệ thuật, việc điều chỉnh và sử dụng ngôn từ Tùy bút nghiêng hẳn về phía trữ tình với

điểm tựa là cái tôi cá nhân của tác giả.

Nh- vậy, có thể nói, mặc dù bao gồm nhiều tiểu loại khác nhau song một điểm chung có thể thấy ở ký đó là những yêu cầu về chất hiện thực và nhiệm vụ nắm bắt đ-ợc hơi thở của thời đại.

Tr-ớc đây, ký th-ờng bị xem nhẹ Một số quan niệm cho rằng nhữngnghệ sĩ không thể sáng tác các thể loại khác thì mới đi vào viết ký Tuynhiên, sự tồn tại và phát triển không ngừng của kí đã khẳng định điều ng-

ợc lại hoàn toàn Trong quá trình viết ký, để viết đ-ợc hay là điều cực kìkhó khăn bởi vì tác giả vừa phải phản ánh một cách chân thực về hiện thực

đ-ợc chứng kiến, vừa phải tạo ra sự lôi cuốn, hấp dẫn cho độc giả

Về đặc tr-ng nghệ thuật của ký cũng còn tồn tại nhiều quan điểmkhác nhau Tuy nhiên, tựu trung lại, ký là một thể loại nằm giữa văn học và báochí Chính vì vậy, nó vẫn bao gồm đặc tr-ng của cả hai thể loại này Cóthể nói, ký có mối liên hệ chặt chẽ, sâu xa với hiện thực xã hội Nguyên tắctiếp cận và phản ánh cuộc sống là cơ sở để tìm hiểu đặc điểm của thểloại ký Ký quan tâm đến đời sống ở nhiều chiều, nhiều đặc tính.Nguyên tắc tôn trọng tính xác thực của đối t-ợng miêu tả là yêu cầu quantrọng của thể loại này Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là kí loại bỏhoàn toàn sự h- cấu của tác giả ở ký, sự h- cấu cần đ-ợc kiểm soát và vậndụng có chừng mực, hợp lí Giá trị của tác phẩm kí không nằm ở chỗ tácphẩm đó h- cấu nhiều hay ít mà là việc tác giả vận dụng h- cấu đó nh-thế nào để truyền tải t- t-ởng đến ng-ời đọc, ng-ời nghe Chính vì những

đặc tr-ng hết sức quan trọng ấy, kí đã v-ợt qua báo chí, trở thành một thể loại văn học vừa chính thống, vừa mang tính t- t-ởng cho thời

đại Đọc các tác phẩm kí văn học, chúng ta có thể thu nhận đ-ợc nhiều hơn những đặc tính của thời đại, của hiện thực xã hội đang diễn ra bởi khả năng lôi cuốn và thu hút ng-ời đọc của kí là điều không cần phải khẳng định thêm Ngay trong ý thức của các nhà văn khi sáng tác bằng thể loại kí, chắc hẳn đều xác định đ-ợc điều này bởi nếu không, tác phẩm kí không hơn gì sự ghi chép một cách đơn thuần

về những gì đang diễn ra xung quanh con ng-ời.

Ký cho phép tái hiện những thời đoạn lịch sử đã qua trong tiến trìnhphát triển xã hội thông qua những bình diện mà nó đề cập Có những tácphẩm chủ yếu miêu tả các phong tục tập quán, có những tác phẩm chú ýmiêu tả những nét tính cách xã hội, có những tác phẩm mang tính triết lý,

có những tác phẩm mang âm h-ởng trữ tình Kết cấu của ký rất đa dạng,

có thể là mô hình ng-ời kể chuyện để tạo sự thống nhất cho các thànhphần, câu chuyện trong tác phẩm cũng có thể lấy các đoạn mô tả, các

đoạn bình luận để làm ph-ơng tiện ráp nối các sự kiện

Nh- vậy, có thể nói, ký là một thể loại văn học gắn liền với sự thay đổi và những biến động của cuộc sống con ng-ời trong những giai đoạn và hoàn cảnh khác nhau Với những đặc tr-ng rất riêng của mình, ký không chỉ làm phong phú thêm cho các thể loại văn học mà còn ngày càng khẳng định đ-ợc vai trò và tầm quan trọng của mình trong việc biểu hiện và phản ánh thế giới.

1.1.2 Thể kí trong văn học Việt Nam

Nh- trên đã nói, ký xuất hiện từ rất sớm Và, cũng nh- các thể loại khác, qua từng thời kì khác nhau, ký cũng có sự bién đổi để phù hợp hơn với tr-ớc hết là nhu cầu thể hiện và phản ánh của ng-ời nghệ sĩ, sau nữa là đáp ứng những nhu cầu khác nhau của độc giả.

ở Việt Nam, ký cũng xuất hiện sớm, từ thời kỳ văn học trung đại d-ới sự ảnh h-ởng sâu sắc và toàn diện của văn học Trung Quốc Trong văn học trung đại Việt Nam, những tác phẩm ký tiêu biểu có thể

kể đến đó là: Th-ợng kinh kí sự (Hải Th-ợng Lãn Ông Lê Hữu Trác),

Vũ trung tùy bút (Phạm Đình Hổ)…

Cùng với sự phát triển của văn học qua các thời kì lịch sử của dân tộc,

ký cũng không ngừng phát triển Với tính chất là một thể loại coi trọng tínhkhách quan và khả năng phản ánh hiện thực cuộc sống, một điều tất yếu là

ký luôn luôn gắn liền với những thăng trầm, đổi thay của lịch sử dân tộc.Thời kỳ 1930 - 1945 đã chứng kiến sự phát triển mạnh của thể loại phóng

sự, đặc biệt là phóng sự về các tệ nạn xã hội Đó là Tôi kéo xe (Tam Lang), Cạm bẫy ng-ời, Kỹ nghệ lấy Tây (Vũ Trọng Phụng), Việc làng,

Tập án cái đình (Ngô Tất Tố) Đặc biệt là trong hai cuộc kháng chiến vệ

quốc vĩ đại chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, cùng với các thể loại khácnh- tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca, ký đã tạo nên một diện mạo mới chovăn học Việt Nam hiện đại, nắm bắt đ-ợc một cách kịp thời, chính xácnhững đổi thay cũng nh- hơi thở của thời đại Thời kỳ này, các tác phẩm ký

đã xuất hiện với số l-ợng lớn, chất l-ợng cao nh-: Ký sự Cao Lạng (Nguyễn Huy T-ởng, 1951), Truyện và ký sự (Trần Đăng, 1954), Nhật kí ở rừng

(Nam Cao, 1956) Trên văn đàn Văn học Việt Nam thời kỳ này, đã khẳng

định tên tuổi Nguyễn Tuân - một tác giả văn học xuất sắc, một nghệ sĩngôn từ Đặc biệt, ở thể loại tùy bút, những tác phẩm của ông cho đến nay

và mãi về sau này nữa, khó ai có thể v-ợt qua đ-ợc Từ một nhà văn lãng mạnthời kỳ tr-ớc Cách mạng tháng Tám, sau khi Cách mạng thành công, ông đãtham gia phục vụ kháng chiến với những tác phẩm xuất sắc, gắn liền với

những chuyển biến của lịch sử dân tộc nh-: Bút kí Đ-ờng vui (1949),

Tình chiến dịch (1950), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972) Sau ngày đất

n-ớc hoàn toàn giải phóng, các tác phẩm của

Nguyễn Tuân nói chung và các tác phẩm kí của ông nói riêng cũng đã

đi vào việc phản ánh những đổi thay của cuộc sống mới, con ng-ời mới

và ông cũng ghi dấu ấn đậm nét với tùy bút Sông Đà bằng những

trang văn hết sức độc đáo.

Từ sau khi đất n-ớc hoàn toàn giải phóng, ký phát triển mạnh mẽ,

có nhiều b-ớc đột phá trong việc phản ánh cuộc sống mới, con ng-ời mới

Và, không phải là ngẫu nhiên khi trong giai đoạn này, kí lại là thể loại cósức phát triển mạnh mẽ nhất Điều này có thể lý giải bằng một nguyênnhân cụ thể, chủ yếu Đó là trong thời kỳ hòa bình, đời sống xã hội

đang có những biến đổi mạnh mẽ đã tác động trực tiếp đến cuộc sốngcủa những con ng-ời cụ thể Con ng-ời tr-ớc đây sống vì cộng đồng, vìdân tộc với khát vọng cống hiến sức mình cho mục tiêu cao cả mang tầmvóc quốc gia thì ngày nay, bắt đầu h-ớng về bản thân mình và h-ớng tớihiện thực cuộc sống đang diễn ra xung quanh Con ng-ời muốn cónhững tác phẩm văn học phản ánh một cách chân thực và toàn diện vềcuộc sống đang ngày càng có nhiều đổi thay Với -u thế xuất phát từhiện thực và tôn trọng hiện thực cuộc sống, kí đã phát triển và khẳng

định tầm quan trọng của mình trên văn đàn nh- một điều tất yếu.Chính vì vậy, thể loại này đã có những b-ớc phát triển mạnh mẽ hơnnhiều so với các thời kì tr-ớc đó Từ cuối những năm 80, đầu những năm

90, trên văn đàn văn học Việt Nam đã xuất hiện một số tác phẩm kí cógiá trị cả về nội dung và nghệ thuật nh-: Các tác phẩm kí của Hoàng

Phủ Ngọc T-ờng: Rất nhiều ánh lửa (1979), Ai đã đặt tên cho dòng

sông (1984)… Đây chính là những t- liệu quý giá không chỉ cho việc

tìm hiểu một giai đoạn lịch sử đáng nhớ của dân tộc mà còn đánh dấucho nhu cầu tự thể hiện của mỗi ng-ời nghệ sĩ

Trong b-ớc phát triển chung đó của thể loại ký, cho đến cuối nhữngnăm 90 của thế kỷ XX, bút ký và hồi ký lại có b-ớc tiến mạnh mẽ hơn cả Sở

dĩ nh- vậy là vì hai tiểu loại này có -u thế lớn trong việc phản ánh hiện

thực Với bút ký là sự ghi lại những điều mắt thấy tai nghe của nhà văn trong những chuyến đi hay những câu chuyện, con ng-ời đ-ợc tiếp xúc ngay trong cuộc sống th-ờng nhật Với hồi ký là sự ghi lại những sự kiện theo b-ớc chuyển của thời gian qua sự hồi t-ởng của con ng-ời Các đề tài đ-ợc quan tâm đến đó là những đề tài vĩ mô nh- tái hiện bức tranh hào hùng của dân tộc qua hai cuộc chiến tranh vĩ đại hoặc ký ức về những sự kiện, các biến động lớn của các dân tộc nh-

ng mang tầm vóc và sự ảnh h-ởng đến toàn cầu.

Bên cạnh việc khai thác các đề tài mang tầm vĩ mô về đất n-ớc, dântộc, các tác giả đã chuyển sang bám sát và phản ánh cuộc sống vi mô vớimuôn mặt đời th-ờng của con ng-ời Ch-a bao giờ cuộc sống cá nhân củacon ng-ời với những gì bình th-ờng nhất đ-ợc quan tâm nhiều nh- lúc này.Nhà văn đã tái hiện cuộc sống với tất cả những gì ngổn ngang, bề bộnnhất, bởi đó chính là thực tế mà con ng-ời đang phải đối mặt Điều này

đã dẫn đến một hệ quả tất yếu là các nhân vật trong kí lúc này là nhữngcon ng-ời rất đỗi bình th-ờng, quen thuộc trong đời sống mỗi chúng tahoặc là những số phận nhỏ bé của cuộc sống thực tại Có thể thấy rất rõ

điều này trong các tác phẩm tiêu biểu nh-: Cát bụi chân ai (Tô Hoài),

Chân dung và đối thoại (Trần Đăng Khoa), Từ bến sông Th-ơng (Anh

Thơ), Bốn m-ơi năm nói láo (Vũ Bằng)…Họ là những số phận, những cá nhân độc lập và mang đậm những nét tính cách riêng biệt, mang bản sắc

cá nhân rất rõ nét Từ đó, chúng ta có thể có cái nhìn đa dạng, nhiềuchiều hơn về con ng-ời và cuộc sống, về những điều t-ởng nh- đã quá đỗiquen thuộc Với đề tài này, một điều khá đặc biệt là chúng ta bắt gặpkhá nhiều những tác phẩm viết về những con ng-ời hoạt động trong lĩnhvực văn ch-ơng nghệ thuật giống nh- là việc các tác giả xây dựng lại nhữngbức chân dung về tri âm, tri kỉ, mang lại những hình ảnh về họ là nhữngtài năng nghệ thuật nh-ng cũng là những con ng-ời rất đỗi bình th-ờng với

đời sống tinh thần vô cùng phong phú nh-ng cũng hết sức gần gũi đối vớimỗi chúng ta Đó

là những Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Hoàng Trung Thông…Việc tái hiện những hình ảnh của họ trong tác phẩm cũng chính là sự nhớ lại những giai đoạn khó phai mờ trong lịch sử một thời.

Với những nhu cầu phản ánh đa dạng và phong phú ấy, một hệ quả đã dẫn đến về mặt tính chất của thể loại kí trong thời kỳ hiện

đại đó là sự giao thoa, gia nhập, pha trộn, chuyển hóa lẫn nhau của

các thể loại Nói nh- nhà văn Nguyên Hồng: “Bây giờ, chúng ta có thể

đọc một bài bút kí trong đó không thiếu những đoạn viết theo lối phóng sự lẫn hồi kí và có cả truyện ngắn” [22; 45] Điều này đã

minh chứng cho sự phát triển ngày càng linh hoạt và năng động của

thể loại ký trong từng thời điểm khác nhau.

Trong những năm gần đây, đã xuất hiện một số tác phẩm ký gây

đ-ợc sự chú ý, quan tâm của ng-ời đọc Đó là tập nhật kí của nữ anh hùng

- bác sĩ Đặng Thùy Trâm hay của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc Những tácphẩm này đã không chỉ tái hiện một cách chân thực, sinh động một thời

kỳ lịch sử vẻ vang của dân tộc với những hình t-ợng con ng-ời bất khuất,anh dũng và đầy lý t-ởng mà còn giúp thế hệ trẻ ngày nay tự nhìn nhậnlại mình trong mối quan hệ và trách nhiệm với quốc gia, dân tộc Bêncạnh đó, còn là những tập hồi kí của những ng-ời của công chúng cũng

gây đ-ợc sự tò mò, chú ý cho ng-ời đọc nh-: Lê Vân yêu và sống

Nh- vậy, có thể nói, ký là một thể loại văn học đặc biệt Cũng giốngnh- các thể loại văn học khác, ký xuất phát từ cuộc sống và quay trở lại phục vụcuộc đời Tuy nhiên, điểm đặc biệt khiến cho ký khác với các thể loại khác đóchính là ký đòi hỏi cao về tính khách quan và khả năng phản ánh hiện thực

Ký không hẳn hoàn toàn là một thể loại văn học mà còn có sự giao thoa vàmối quan hệ khăng khít với báo chí Không thể phủ nhận những ảnh h-ởngcủa báo chí đến ký, nh-ng không nên xem ký là kết quả của sự thâm nhậpcủa báo chí vào văn học Điểm phân biệt giữa ký văn học và kí báo chíchính là ở màu sắc trữ tình và sự h- cấu của tác giả Tuy

nhiên, nói vậy không có nghĩa là ký văn học đ-ợc quyền h- cấu một cách thoải mái, tự do Sự h- cấu này vẫn phải có giới hạn, đảm bảo

đặc tr-ng riêng của thể loại Chính vì vậy, việc tìm hiểu ký trong những sáng tác của một tác giả cụ thể là việc làm cần thiết để mang lại cho chúng ta cái nhìn toàn diện và đa chiều hơn về thể loại này.

1.2 Hành trình sáng tác kí của Hà Minh Đức

Hà Minh Đức nguyên là viện tr-ởng Viện Văn học, nguyên chủ nhiệm khoa Báo chí - Đại học Tổng hợp Ông sinh ngày 3/5/1935 tại Vĩnh Lộc - Thanh Hóa.

Ông tốt nghiệp Khoa Ngữ văn - Đại học Tổng hợp (Nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) năm 1957 Từ năm 1957 đến nay, ông lần l-ợt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng nh-: tr-ởng bộ môn Lý luận văn học, phó chủ nhiệm khoa Văn học, Chủ nhiệm khoa Báo chí, Viện tr-ởng Viện Văn học, Tổng biên tập Tạp chí Văn học Ông cũng là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và hội viên Hội Nhà báo Việt Nam.

Từ tr-ớc đến nay, Hà Minh Đức luôn đ-ợc biết đến trong vai trò làmột nhà lý luận, phê bình văn học xuất sắc với các tác phẩm có giá trị lớn,

có vai trò quan trọng đối với những ng-ời học tập, nghiên cứu và hoạt

Đức có thể kể đến là: Nhà văn và tác phẩm (1971), Thơ và mấy vấn

đề trong thơ Việt Nam hiện đại (1974), Nam Cao - đời văn và tác phẩm (1986), Thời gian và trang sách (1987), Lý luận văn học (1992), Văn ch-ơng - tài năng và phong cách (2001)…

Với t- cách là hội viên Hội nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà báo ViệtNam, Hà Minh Đức còn đ-ợc biết đến trong vai trò là tác giả của các tập thơ

và kí đặc sắc về cả nội dung và nghệ thuật Có thể kể đến một số tập

thở tiêu biểu của ông nh-: Đi hết một mùa thu (NXB Văn học, 1999),

đêm

(NXB Văn học, 2002), Khoảng trời gió cát bay (NXB Văn học, 2007) Không

chỉ sáng tác thơ, ông còn sáng tác cả ở thể loại ký và đã tạo nên một phongcách khá độc đáo, mới mẻ Có thể nói, nếu các tác phẩm thơ là những cảmxúc trong tâm hồn tác giả tr-ớc cuộc đời và con ng-ời với tất cả những gì

đang diễn ra thì kí lại là sự ghi nhận, tái hiện của tác giả về hiện thựccuộc đời Sự ghi nhận, tái hiện này không đơn thuần là sự ghi chép mộtcách đơn giản chung chung mà cao hơn nữa, nó thể hiện sự chắt lọc từhiện thực những gì t-ởng nh- bình th-ờng, giản dị, đang hàng ngày diễn

ra để từ đó, tác giả gửi gắm những cảm nhận, suy nghĩ rất riêng và cảnhững suy t-, trăn trở về cuộc đời và con ng-ời Cho đến nay, tác giả đã choxuát bản năm tập ký với những giá trị nội dung và nghệ thuật lớn Tr-ớc hết là

tập ký Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng (NXB Văn Học, 1999) chủ yếu viết về

kỉ niệm với những ng-ời thầy, ng-ời bạn thân thiết, gần gũi bên cạnh tác giảhoặc đã gắn bó với ông trong suốt một thời gian dài Đồng thời, tập kí nàycòn thể hiện cảm nhận về những miền đất đã qua và những câu chuyệnxung quanh những con ng-ời tác giả đã gặp và đ-ợc tiếp xúc Nội dung này

tiếp tục đ-ợc triển khai trong các tập kí về sau nh-: Tản mạn đầu ô (NXB Văn Học, 2002), Đi một ngày đàng (NXB Văn Học, 2004), Ng-ời của một

thời (NXB Văn Học, 2009) Riêng tập ký Ba lần đến n-ớc Mĩ (NXB Văn

Học, 2000), giống nh- tiêu đề, tập kí này tái hiện ba cuộc hành trình của

tác giả đến n-ớc Mỹ trong thời gian khoảng 20 năm (1982 - 1999) đồng thời,

thể hiện những cảm nhận rất riêng, tinh tế về đất n-ớc này Tập bút ký

Ng-ời của một thNg-ời là tập bút

ký mới nhất của tác giả, có sự tập hợp một số bài viết đã đăng trong cáctập sách tr-ớc, có sự chỉnh sửa, bổ sung và một số bài viết mới Chínhvì vậy, có thể nói, đây là sự lắng lòng của tác giả, sự hồi t-ởng lại mộtthời đã qua giữa cuộc sống hối hả, nhộn nhịp thời hiện đại Tr-ớc khi đ-ợc

in thành các tập sách, các bài ký của ông đã đ-ợc đăng rải rác trên các báo

trung -ơng và địa ph-ơng nh-: báo Văn nghệ, Tạp chí Hà Nội ngày nay, báo Văn hóa, Tạp chí Văn học, Tạp chí Xứ Lạng Khi tập hợp thành tập

sách, ông đã lựa chọn những tiêu đề phù hợp và rất độc đáo Có thể nói,tiêu đề của các tập bút kí của ông đã phần nào thể hiện đ-ợc những nộidung chủ yếu đ-ợc biểu hiện và đề cập đến trong các bài viết Và, một

điều nữa cần phải khẳng định ở đây chính là những tập kí của HàMinh Đức cũng không đi ra ngoài những nội dung chính của kí văn họcViệt Nam thời kỳ hiện đại Tuy nhiên, các tác phẩm của ông hầu hết tậptrung vào đề tài cuộc sống bình dị, quen thuộc với những con ng-ời,những câu chuyện rất đỗi gần gũi và những miền đất đã qua Đâycũng chính là đề tài phổ biến hơn cả trong kí văn học thời kỳ này

Trong lời tựa cho tập bút ký Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng, tác giả đã từng

viết: “Ghi lại chuyện đời th-ờng gần gũi với mình, phải chăng là lặp lại lần nữa sự buồn tẻ trên trang sách Tôi không nghĩ thế Cho dù là những mảnh nhỏ, mảnh vỡ của cuộc sống, nh-ng nếu biết chắp nối lại, theo dòng kỉ niệm và mạch tình cảm gắn bó, vẫn có thể tìm thấy trong những góc lãng quên hình bóng chân thực của cuộc đời” Nh- vậy, ở đây, Hà Minh Đức đã

khẳng định một cách rõ ràng ký là một thể loại có nguồn gốc từ hiện thựccuộc đời, từ những điều t-ởng nh- là rất nhỏ bé, vụn vặt Nhiệm vụ củang-ời nghệ sĩ là phải phát hiện ra những điều t-ởng nh- là rất nhỏ bé ấy

và tìm thấy trong đó những mối liên hệ nội tại để từ những điều t-ởng

nh-là rất nhỏ bé, vụn vặt ấy, chúng ta có thể tìm thấy “hình bóng chân thực của cuộc đời” Đồng thời, đây cũng chính là lời nhận định của

ông về khuynh h-ớng sáng tác kí của mình, đó là viết về những điều đơngiản nhất, gần gũi nhất trong đời sống hàng ngày của con ng-ời Đây khôngphải là lần đầu tiên ông thể hiện những suy nghĩ, quan điểm của mình về

vấn đề này bởi vì trong cuốn Lí luận văn học (NXB Giáo dục, 2006) do ông

chủ biên, và viết phần ch-ơng IV: Các thể kí văn học, ông đã trình bày rất kỹ

càng về thể loại này xét về mặt lí luận Tuy nhiên, có thể coi lời tựa cho Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng là quan điểm sáng tác cụ thể, ngắn gọn, rõ ràng của

Hà Minh Đức và đây cũng chính là sự định h-ớng cho chúng ta trong sự tìmhiểu tất cả các tác phẩm kí của ông Ng-ợc lại, việc tìm hiểu các tác phẩm kínày cũng chính là sự hiện thực hóa những vấn đề lí luận mà ông đã nêutrong các công trình nghiên cứu của mình

Nh- vậy, tựu trung lại, có thể khẳng định thể loại kí với những tiểuloại của nó không phải là một thể loại mới trong văn học Với đặc tr-ng là mộtthể loại đề cao sự khách quan, chính xác trong việc miêu tả và biểu hiện,

dù ở thời kì nào, kí cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu vàkhám phá cuộc sống con ng-ời Tr-ớc đây, chúng ta đã từng quá quen thuộcvới tên tuổi Nguyễn Tuân - ng-ời đ-ợc xem là tác giả xuất sắc nhất trongthể loại này - với những câu văn điêu luyện, giàu hình ảnh và mang đậmbản sắc cái tôi cá nhân thì ngày nay, kí cũng ghi dấu ấn của rất nhiều tácgiả với những đặc tr-ng riêng về phong cách Trong thời kỳ hiện đại, cuộcsống càng có nhiều thay đổi, nhu cầu biểu hiện, khám phá và tìm hiểungày càng cao, vai trò của kí ngày càng trở nên quan trọng Và, hơn lúcnào hết, những đặc tr-ng về thể loại càng đ-ợc chú trọng và nhấn mạnh,phục vụ cho việc tìm hiểu và khám phá

Có thể nói, hành trình sáng tác ký của Hà Minh Đức là hành trình củamột ng-ời nghệ sĩ tìm đến hiện thực cuộc đời với tất cả những biểu hiệnnhỏ bé, tinh vi của nó Từ đó, để có cái nhìn hoàn thiện hơn, đa dạng hơn

Đồng thời, sáng tác dù ở thể loại này hay thể loại khác thì cũng nhằm

đáp ứng một cách tốt hơn nhu cầu đ-ợc biểu hiện của ng-ời nghệ sĩ tr-ớc những điều cảm nhận đ-ợc từ hiện thực cuộc sống đang diễn ra xung quanh Mỗi thể loại đều có những -u điểm và hạn chế riêng trong việc đáp ứng những nhu cầu đ-ợc thể hiện của con ng-ời Điều quan trọng là mỗi ng-ời nghệ sĩ tìm thấy cho mình một h-ớng đi riêng, thỏa mãn nhu cầu nội tại của tâm hồn.

Từ hai vấn đề trên, đòi hỏi chúng ta khi tìm hiểu về các sáng tác ký của Hà Minh Đức không chỉ cần quan tâm đến đặc tr-ng thể loại mà còn cần quan tâm đến sự vận động của bản thân tâm hồn ng-ời nghệ sĩ trong quá trình sáng tác.

Ch-ơng 2 Cuộc sống và con ng-ời trong kí của Hà Minh Đức

2.1 Thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật ký Hà Minh Đức

Với đề tài Thế giới nghệ thuật trong kí của Hà Minh Đức, khái niệm

đầu tiên cần tiếp cận, tìm hiểu là khái niệm thế giới nghệ thuật và biểuhiện, cấu trúc của nó trong tác phẩm Có thể nói, khái niệm thế giới nghệthuật xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1964 từ bài viết của Likhachôp doyêu cầu muốn tiếp cận tác phẩm văn học d-ới dạng một chỉnh thể

Từ khi đó cho đến về sau này, có nhiều quan điểm khác nhau

về khái niệm thế giới nghệ thuật Có ý kiến cho rằng: “Thế giới nghệ

thuật của nhà văn hiểu đúng nghĩa của nó là một chỉnh thể, đã là chỉnh thể tất phải có cấu trúc nội tại theo những nguyên tắc thống nhất, cũng có nghĩa là quan hệ nội tại giữa các yếu tố phải có tính quy luật ”

[29;78] Trong khi đó, theo quan điểm thi pháp học thì “khái niệm thế

giới nghệ thuật chỉ chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (Một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả hay một trào l-u văn học) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh một thế giới riêng đ-ợc sáng tạo ra theo các nguyên tắc t- t-ởng và nghệ thuật, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con ng-ời mặc dù nó phản ánh thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, quy luật tâm lý riêng, quan hệ xã hội, quan niệm đạo đức, những thang bậc giá trị riêng…chỉ xuất hiện một cách -ớc lệ trong sáng tác nghệ thuật … mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới Nh- vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật giúp chúng ta hình dung tính độc đáo về t- duy nghệ thuật của sáng tạo nghệ thuật có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa mục đích và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ” [16; 201-202].

Nh- vậy, có thể nói, thế giới nghệ thuật xét đến cùng chính là thế giớihình t-ợng hiện ra nh- một chỉnh thể sống động, chứa đựng một quan niệmnhân sinh và thẩm mỹ nào đó, đ-ợc xây cất bằng vật liệu ngôn từ Chính vìvậy, cũng có thể khẳng định rằng cấu trúc của thế giới nghệ thuật

ở tác phẩm văn học chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con ng-ời trong không gian và thời gian đã đ-ợc tác giả xây dựng Điều này cũng đồng nghĩa với việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong một tác phẩm văn học chính là tìm hiểu về cuộc sống và con ng-ời đã đ-

ợc nhà văn khám phá và thể hiện Qua đó, chúng ta cũng có thể có những hiểu biết nhất định về cái nhìn về cuộc sống hiện thực của tác giả đ-ợc thể hiện trong tác phẩm.

Tiếp cận với bất kỳ một tác phẩm văn học thuộc một thể loại bất kỳ, ta

có thể thấy đ-ợc quan điểm, cách nhìn của nhà văn với những gì đangdiễn ra xung quanh Với Hà Minh Đức cũng vậy, với quan điểm ký là sự ghichép những điều vụn vặt trong đời sống, tiếp cận với ký của ông, chúng

ta có thể thấy một cách rõ ràng hiện thực cuộc sống, con ng-ời đang diễn

ra hàng ngày Đó là những con ng-ời, những câu chuyện mà bất kỳ ai trongchúng ta cũng có thể bắt gặp Nh- ở phần hành trình sáng tác của HàMinh Đức đã nói, các tập bút kí của ông mặc dù ra đời trong các khoảngthời gian khác nhau song một đặc điểm chung có thể nhận thấy là nộidung của các tập kí ấy đều thống nhất ở một điểm là viết về thầy cô,bạn bè, những ng-ời quen thuộc, gần gũi với ông trong cuộc sống hàng ngày

và những câu chuyện đã đ-ợc chứng kiến hoặc trải qua với những miền

đất thuộc về quê h-ơng hay những nơi đã in dấu chân ông Nh- vậy, tómlại, trong tác phẩm kí của Hà Minh Đức, ông tập trung khai thác ở ba đề tàichính: Thứ nhất là đề tài thầy cô, bạn bè, mái tr-ờng; Thứ hai là đề tàinhững miền đất n-ớc và n-ớc ngoài; Thứ ba là đề tài chuyện đời th-ờng.Qua ba đề tài này, cuộc sống đã đ-ợc khái quát lên một cách chân thực, gầngũi và đa chiều Nh- vậy, việc

tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong các tác phẩm kí của Hà Minh Đức chính là tìm hiểu về cuộc sống và con ng-ời đ-ợc thể hiện ở các tác phẩm ấy thuộc ba đề tài đã đ-ợc đề cập ở trên.

2.2 Đề tài nhà tr-ờng, thầy cô, bạn bè

2.2.1 Hình bóng chân thực của con ng-ời và của một thời

Có thể nói, trong ba đề tài sáng tác của Hà Minh Đức, đây đ-ợcxem là đề tài gần gũi nhất trong cuộc đời tác giả cũng nh- trog cuộcsống của mỗi chúng ta Đối với bất kỳ một tác giả nào khi sáng tác ở thểloại này, có thể gọi là dạng hồi ức, hồi ký về những ngày đã qua và vềnhững ng-ời thân thiết, gần gũi trong cuộc đời Tuy nhiên, với tác giả HàMinh Đức, đây là một đề tài đặc biệt Nó đặc biệt ở chỗ ông vốn làmột giáo s-, là một ng-ời có uy tín và thâm niên trong lĩnh vực nghiêncứu văn học Chính vì vậy, những tác giả, những ng-ời thầy, ng-ời bạnxuất hiện trong hồi ức của ông cũng đều là những ng-ời đặc biệt quantrọng (Chúng ta có thể dùng từ ngữ là những ngời “nổi tiếng”) Bởi vậy,

họ không hề xa lạ với độc giả, thậm chí, nếu chỉ cần đọc qua tácphẩm của Hà Minh Đức một lần, ta có thể kể lại một cách dễ dàng vàtrôi chảy tên tuổi của những nhân vật đã xuất hiện trong các trang viếtcủa ông Tên tuổi của những con ng-ời ấy, chúng ta có thể bắt gặphàng ngày trên các mặt báo hay trong các bài nghiên cứu về văn học

Đặc biệt, với những ng-ời tham gia vào những công việc liên quan đếnlĩnh vực văn học, những t- t-ởng, quan điểm của những con ng-ời ấychính là sự định h-ớng, dẫn đ-ờng cho chúng ta

Chính vì những lý do trên mà đề tài này trong sáng tác của Hà Minh

Đức vừa là đề tài quen thuộc bình th-ờng, vừa là một đề tài mới lạ Nhữngsáng tác của tác giả không đơn thuần chỉ là sự nhớ lại, hồi t-ởng hoặc làmsống lại một miền ký ức đã qua hay tái hiện trong tác phẩm hình ảnh nhữngcon ng-ời đã trở nên quen thuộc Quan trọng hơn cả và cũng là điều

mà ng-ời đọc chờ đợi hơn cả là tác giả đã xây dựng lại những nhân vật

ấy nh- thế nào trong tác phẩm Bởi vì nh- đã nói ở trên, bản thân họ đã

là một kho kiến thức lớn, một thế giới đầy thú vị và lôi cuốn với ng -ời

đọc Chỉ cần nghĩ đến họ thôi, chúng ta cũng đã có một tr-ờng liên ởng đến vai trò và ý nghĩa quan trọng, rõ ràng của họ đối với đời sống

t-và khoa học Viết về những ng-ời nổi tiếng t-ởng nh- là dễ mà thực rarất khó Dễ ở điểm họ vốn là ng-ời của công chúng nên chúng ta rất dễdàng trong việc khai thác, tìm hiểu các t- liệu về họ Thậm chí, có đôikhi, không cần gặp gỡ, chuyện trò với họ, chúng ta vẫn có thể viết về

họ với những thông tin mang tính chính xác cao Tuy nhiên, đó cũngchính là điểm khó của dạng đề tài này Để viết đ-ợc thì rất dễ nh-ng

để viết hay thì vô cùng khó khăn bởi vì tâm lý của ng-ời đọc bao giờcũng chờ đợi những cái nhìn, những khám phá mới mẻ về những điều t-ởng nh- là đã quen thuộc Ng-ời ta th-ờng chỉ tò mò về hai điểm: Thứnhất là tìm thấy những cái mới trong những cái cũ mà ng-ời ta t-ởng đãthuộc nh- lòng bàn tay; Thứ hai là tiếp cận với những điều hoàn toàn mới

mẻ mà ng-ời ta ch-a hề trải qua hoặc ch-a hề đ-ợc biết đến Đây cũngchính là nhiệm vụ đặt ra cho các tác giả viết về đề tài này và Hà Minh

Đức đã giải quyết đ-ợc những yêu cầu đó trong các sáng tác của ông

Trong các sáng tác ở đề tài này, ta thấy xuất hiện với tần số dày đặctên tuổi các vị giáo s- hay các nhà giáo nổi tiếng trong giới văn nghệ sĩ haygiới nghiên cứu nh-: Giáo s- Đặng Thai Mai, Giáo s- Bùi Văn Nguyên, Giáo s-Nguyễn Khánh Toàn, Giáo s- Bùi Xuân Nhị, Giáo s-Trần Đức Thảo…và cácbạn học một thời nay cũng đã trở thành những nhà khoa học có tên tuổi nh-:Giáo s- Lê Đình Kỵ, Thái Ninh, Nguyễn Hữu Khang, Đặng Thị Hạnh, ĐặngHồng Sâm hay những ng-ời bạn n-ớc ngoài đặc biệt quan tâm đến đất n-

ớc và văn hóa Việt Nam nh-: Giáo s-Niculin, Tiến sĩ văn học HasebeHeikichi, Tiến sĩ Việt Nam học Darya Mishukova…Bên cạnh những nhânvật đó, chúng ta còn bắt gặp hàng loạt

các địa danh quen thuộc nh-: Tr-ờng Đại học Tổng Họp, Viện văn học… Những con ng-ời, địa danh này vốn đã rất quen thuộc với mỗi ng-ời chúng ta Tuy nhiên, khi đi vào các sáng tác của Hà Minh Đức đã

đ-ợc nhìn d-ới một khía cạnh mới, độc đáo và đặc sắc Sự phản ánh các nhân vật, địa danh này trong các sáng tác của Hà Minh Đức đ-ợc chia làm hai loại: Thứ nhất là những bài viết riêng về các nhân vật; Thứ hai là dòng hồi ức chung về bạn bè, sự kiện, câu chuyện đã diễn

ra trong những tháng ngày tuổi trẻ đã qua.

ở phần viết riêng về những thầy cô hay bạn bè, ta thấy những nhânvật này đều là những ng-ời có tên tuổi, là những con ng-ời đặc biệt, đã

để lại những ấn t-ợng sâu sắc, những bài học quý báu cho tác giả Điều này

là hoàn toàn dễ hiểu và logic bởi vì trong cuộc sống với nhiều lo toan, bậnrộn, với nhiều mối quan hệ phức tạp, những gì là tiêu biểu nhất, ấn t-ợngnhất sẽ đ-ợc l-u giữ, tái hiện và trở đi trở lại trong tiềm thức của con ng-ời.Nh- trên đã nói, tác giả đã mang đến một cái nhìn mới với những con ng-ời vànhững vấn đề đã cũ Ở đề tài này, chúng ta đã bắt gặp rất nhiều cáchtiếp cận mới thú vị, bổ sung thêm những cách nhìn mới, những hiểu biếtmới về các đối t-ợng mà tác giả đã phản ánh Đó là hình ảnh Giáo s- Bùi Văn

Nguyên với cách viết đầy chân thực nh-ng cũng rất dí dỏm trong Vị Giáo

s- và ẩn sĩ đ-ờng và Ng-ời muôn năm cũ Ngay từ cách đặt tiêu đề của

tác giả, chúng ta cũng thấy đ-ợc sự tinh tế trong cách sử dụng ngôn từ của

ông Bởi vì Giáo s- Bùi Văn Nguyên vốn là một nhà khoa học nghiên cứu vềVăn học trung đại Không những thế, ông còn là ng-ời có lối sống giản dị,mộc mạc, thanh đạm, giản l-ợc một cách tối đa những nhu cầu về vật chất,dốc hết thời gian và tâm sức cho việc nghiên cứu khoa học Không phải

ngẫu nhiên mà tác giả gọi nơi ở của ông là ẩn sĩ đ-ờng Tên gọi này gợi hình ảnh về một căn nhà ba tầng cũ kỹ, xây từ đầu thế kỉ, không có xi

măng cốt sắt với lối lên gác tối tăm và sâu hun hút

- nơi mà bạn bè, học trò của ông vẫn đùa là: “Vào nhà anh phải

đem theo

một bao diêm Dùng hết cả bao thì mới ra đ-ợc đến phố” hay “Đến nhà thầy không để lại cái răng thì cũng cái móng chân” [15; 9] Không những

thế, ông còn có lối sống rất thanh đạm, tách biệt khỏi sự xô bồ của cuộcsống bên ngoai: Buổi sáng, khi mọi ng-ời đang ngủ, ông đã trở dậy xáchn-ớc, làm vệ sinh cá nhân, đun n-ớc uống trà Khi ăn, ông chủ yếu ăn rauxanh, lối sống tự cung thanh đạm Ông ít bệnh và khi bệnh cũng ít dùngthuốc, chỉ dùng muối, gừng, chanh để trị bệnh Ông không hút thuốc,uống bia, không dùng đá, không ăn kem, thích quạt tay hơn quạt máy Đồdùng của ông cũng cũ kỹ và lâu đời giống nh- ông Những gì gắn bó với

ông đều nh- một thói quen không thể thay thế đ-ợc Cuộc sống đối với

ông là cống hiến hết mình cho khoa học Hà Minh Đức đã ví ông một ẩn sĩ Ông ở ẩn ngay giữa lòng Hà Nội, ở ẩn ngay giữa cuộc sốngxô bồ, giữa những nhà cao tầng, những cửa hiệu hiện đại Có thể nói,

nh-đây chính là nhân vật đ-ợc tác giả dành cho một số l-ợng câu chữ khánhiều, đ-ợc trở đi trở lại trong các sáng tác của Hà Minh Đức trong hai thời

kỳ khác nhau Đây cũng chính là một trong những nhân vật tác giả viếthay nhất và tái hiện thành công nhất, sinh động nhất trong các sáng táccủa mình Nguyên nhân chính không chỉ do tác giả có một khoảng thờigian khá dài sống bên cạnh nhân vật mà chủ yếu có thể nói rằng tác giả

đã nhìn, đã cảm nhận nhân vật bằng cái nhìn của tâm hồn, của nhữngrung động tinh tế, xuất phát từ sự kính trọng và đồng cảm

Qua việc tái hiện hình ảnh giáo s- Bùi Văn Nguyên, tác giả đã đem

đến cho ng-ời đọc những cảm nhận mới về những con ng-ời đã cốnghiến cả cuộc đời cho khoa học Từ đó, tác giả cũng muốn gửi gắmnhững suy nghĩ, trăn trở về cuộc sống của những con ng-ời đã hy sinhbản thân mình cho sự nghiệp chung của đất n-ớc Cũng từ đó, ng-ời

đọc biết quý trọng, biết ơn và khâm phục những con ng-ời nh- họ

Đặc biệt là trong tập kí Ng-ời của một thời, tác giả đã tập hợp khá

đầy đủ các bài viết về những con ng-ời và những câu chuyện đã gắn bó

với ông trong một thời không thể nào quên Đây không phải là một tập bút

kí tập hợp những bài hoàn toàn mới mà một số bài viết đ-ợc sửa chữa,

đăng lại từ các tập sách đã xuất bản từ tr-ớc Chính vì vậy, có thể nói,

tập kí này hoàn toàn phù hợp với tên gọi Ng-ời của một thời ở đó, chúng

ta cũng có thể bắt gặp chân dung những ng-ời thầy, ng-ời bạn vớinhững nét tính cách đặc biệt Đó là giáo s- Trần Quốc V-ợng - một nhànghiên cứu gạo cội của lịch sử Việt Nam với bản tính vui vẻ, chất phác,

dễ gần, luôn là ng-ời khởi x-ớng trong các cuộc vui của bạn bè cũ và luôn

là ng-ời có những ý kiến nhận xét thẳng thắn nh-ng cũng đầy thú vịtrong mỗi cuộc họp; Đó là nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo uyên bác,

giàu nghị lực và đậm chất nghệ sĩ Đặc biệt là trong hai bài viết Cõi

học và ng-ời thầy và V-ờn cổ tích của thầy, tác giả đã dựng nên một

bức tranh khái quát về tr-ờng Đại học Tổng hợp và một thế hệ các giáo

s-đáng kính Điểm đặc biệt ở đây là tác giả đã rất khéo léo và tinh tếtrong việc lựa chọn sự việc, chi tiết, hình ảnh để khắc sâu hình t-ợngnhân vật Chính vì vậy, vẫn là miền kí ức nh-ng ta không bắt gặpgiọng điệu liệt kê, kể lể, đơn thuần là miêu tả mà nhân vật vẫn đ-ợc táihiện một cách chân thực, sinh động, đầy sức sống Đó là thầy Trần ĐứcThảo với vầng trán cao, cặp kính trắng, dáng vẻ thanh cao, bình dị vàthói quen phóng xe đạp lên tận cửa lớp học Khi giảng bài, thầy khôngcần giáo án, sách vở, nói một hơi nh- không chú ý đến ng-ời nghe Đó làthầy Đặng Thai Mai với dáng vẻ trang nghiêm, ánh mắt sắc, nụ c-ời kín

đáo, nhân hậu Thầy chính là ng-ời đã giúp đỡ, động viên tác gi ả trongnhững năm tháng đầu tiên b-ớc vào nghề Đó còn là thầy Hoàng XuânNhị dáng ng-ời cao to, tóc bạc phơ, thông thạo nhiều ngôn ngữ; thầy CaoXuân Huy hiền từ, nhu đạo; là thầy Nguyễn L-ơng Ngọc uyên bác và làmột tấm g-ơng lớn về đạo đức

Không chỉ tái hiện hình ảnh thầy cô, bạn bè, tác giả còn tái hiện những câu chuyện về cuộc sống th-ờng ngày của một thời đã qua ở

đó, chúng ta có thể bắt gặp những sinh hoạt mang đậm dấu ấn một thời của tác giả và những ng-ời thầy, ng-ời bạn xung quanh Đó là cảm giác của một anh sinh viên những ngày đầu b-ớc chân vào ngôi tr-ờng Tổng hợp, choáng ngợp về ngôi tr-ờng với những tòa nhà bề thế, hàng chục bậc thang đá trắng và một đội ngũ các thầy cô giáo uyên bác, nhiều kinh nghiệm và nhiều thành tích trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học Đó còn là những ngày không thể nào quên của thời kỳ nhà tr-ờng sơ tán lên Thái Nguyên, thầy trò phải sống nhờ nhà dân và đ-ợc nhân dân bao bọc, giúp đỡ Những tháng ngày này, mặc dù phải sống trong hoàn cảnh khó khăn song thầy trò đều đã xác định đ-ợc hoàn cảnh và nhiệm vụ của mình nên họ đã có một cuộc sống vui t-ơi và

đầy ý nghĩa với tinh thần v-ợt qua mọi khó khăn để phấn đấu học tập và rèn luyện Họ đã sống gắn bó với quần chúng nhân dân, trở thành những cụ giáo, bác giáo, anh giáo đ-ợc nhân dân hết lòng bao bọc và che chở Ngoài việc học hành và nghiên cứu, họ còn tham gia trồng rau, nuôi gà, cấy hái Và chính trong hoàn cảnh sống gian khổ này, những tên tuổi các nhà nghiên cứu lớn đã đ-ợc khẳng định, v-ợt lên trên tất cả những khó khăn, gian khổ của cuộc sống th-ờng ngày.

2.2.2 Những triết lý về cuộc sống

Khi tái hiện những hình ảnh về thầy cô, bạn bè, mái tr-ờng và những ngày đã qua, tác giả không chỉ thể hiện lòng biết ơn, tri ân

mà còn thể hiện những triết lý, suy nghĩ về cuộc sống.

Những vấn đề, những con ng-ời của một thời đã qua đ-ợc khơi gợi lại

và ẩn chứa nhiều tâm sự, suy nghĩ của tác giả Đó không chỉ là cuộc đờinhiều cống hiến nh-ng luôn sống trong cảnh nghèo nàn, chật vật, khó khăncủa những ng-ời thầy, ng-ời bạn Đó còn là nỗi đau, sự day dứt về cả

một thời kỳ của dân tộc khi mà những lỗi lầm trong quá khứ bị khơi lại,nhìn nhận một cách không công bằng và con ng-ời phải chịu những nỗi

đau không đáng có Khi viết về những điều này, mặc dù giọng điệu củatác giả vẫn rất điềm tĩnh, đơn thuần vẫn chỉ là sự hồi t-ởng, kể lại nhữngcâu chuyện theo dòng hồi ức nh-ng không khỏi băn khoăn, ngậm ngùi vềnhững tháng ngày, những sự việc đáng tiếc đã qua Bởi vì, xét cho cùng,con ng-ời không thể đi ng-ợc lại với thời đại, tập thể Khơi gợi lại nhữngchuyện cũ, kể cả những chuyện buồn, tác giả lại một lần nữa khẳng địnhnhững đóng góp to lớn của những ng-ời thầy, ng-ời bạn Qua đó, thể hiện

sự khâm phục, ghi nhận, trân trọng đối với những con ng-ời ấy Chính vì

lý do đó, khi viết về đề tài này, tác giả đã lồng vào trong những câuchuyện rất nhiều sự chiêm nghiệm về cuộc đời và con ng-ời Những chiêmnghiệm này có thể là đ-ợc phát ngôn trực tiếp từ lời nói của tác giả, có thể

là đ-ợc biểu hiện qua lời nói của những ng-ời mà tác giả tiếp xúc Chẳng

hạn trong bài viết Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng, tác giả đã trích dẫn những

câu nói của Giáo s- Bùi Văn Nguyên về cuộc đời: “Nếu nói về sự sung s-ớng trên đời thì có lẽ so với mọi ng-ời, anh đ-ợc chia một đơn vị nhỏ nhất hay Nhà giáo chúng mình nghèo quá” [15; 8] hay qua lời nói của thầy Tr-ơng Tửu về những hiểu lầm và thiệt thòi mà mình phải chịu đựng: “Cái gì đã xảy ra thì nó đã xảy ra Nó qua rồi Cũng nh- thầy trò chúng ta xuống thăm một cái mỏ lên thì mặt ai cũng nhọ, than nó bay vào nh -ng không xấu hổ Chỉ có khi nào lên khỏi mỏ rồi mà ch-a rửa mặt thì mới xấu hổ” [12; 55].

Đặc biệt là trong những bài viết về những ng-ời bạn nh- Giáo s- Phan Cự

Đệ (Kỷ niệm về anh, Giáo s- Phan Cự Đệ) hay Giáo s- Trần Quốc V-ợng (T-ởng nhớ một ng-ời bạn đã ra đi, Giáo s-Trần Quốc V-ợng), chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những triết lý, suy ngẫm sâu sắc về cuộc sống:

“Mọi danh vọng, vinh quang sẽ qua đi, cái thân xác còn lại mãi mãi là của mình” [12; 78], hay “Cuộc đời sao ngẵn

ngủi! Không, nửa đầu cuộc đời là dài, những năm tháng học hành, chờ

đợi b-ơn chải để lập nghiệp lập thân Và nửa cuộc đời sau lại vội vã, thành công, thất bại, giận mình giận đời Và cái kết thúc ập đến không báo tr-ớc của chuyện đời, may rủi, bệnh tật, buồn phiền” [11; 85] Có thể

nói đây là những chiêm nghiệm, những cảm nhận rất chân thực, đúng

đắn về cuộc đời, con ng-ời, về những thành công và thất bại của mỗing-ời Tất cả sẽ thành gió bụi, sẽ tan đi rất nhanh mặc dù hầu hết cuộc

đời chúng ta đều sống vì chúng Những chiêm nghiệm này đã đ-ợckiểm định, đúc kết bởi chính cuộc đời của họ, từ những gì họ đã trảiqua và chấp nhận nh- một phần của cuộc đời mình

Bên cạnh những chiêm nghiệm chung về cuộc sống, tác giả còn thể hiện những suy ngẫm của mình về nghề nghiệp Phần lớn đó

cũng là sự xót xa, ngậm ngùi Đó là sự tự nhận thức: “Nhà giáo chúng

mình nghèo quá” [15;8] Hay, trong các bài viết về cuộc sống của

những thầy cô giáo tr-ờng Tổng hợp, tác giả cũng đã tái hiện một cách

chân thực về cuộc sống khó khăn, vất vả của riêng họ, ngoài giờ lên lớp, các thầy buổi tối lại đi luyện thi để kiếm sống Tất cả đều rất vất vả nh-ng thu nhập cũng chỉ đủ sống; Đó là một giáo s- đầu ngành phải sống trong một căn nhà cũ kỹ, tối tăm; Đó là khu tập thể của các thầy cô giáo tr-ờng Tổng hợp nghèo nàn về vật chất nh-ng họ luôn giữ đ-ợc lối sống trong sạch, giản dị và nề nếp.

Nh- chúng ta đã biết, ký là thể loại mang tính chân thực và đòi hỏi

sự khách quan trong miêu tả và biểu hiện, song nó cũng đòi hỏi sự ghi dấu

ấn của cái tôi của ng-ời viết Cái tôi ở đây không phải là sự biểu hiện mìnhmột cách rõ ràng trong tác phẩm mà đ-ợc thể hiện qua phong cách, lối diễn

đạt của tác giả Chính vì vậy, trong tác phẩm, tác giả rất hạn chế việc tựbiểu hiện mình Chúng ta vẫn biết rõ rằng sự việc ấy, con ng-ời ấy có liênquan đến tác giả hay tác giả đ-ợc chứng kiến và có nhu cầu đ-ợc biểuhiện Tuy nhiên, những điều ấy lại đ-ợc phát biểu qua lời nói của các

nhân vật và chúng ta thấy rằng những chiêm nghiệm của các nhân vật cũng chính là những trái nghiệm của tác giả Bên cạnh đó, các nhân vật trong tác phẩm cũng đ-a ra những lời nhận xét rất riêng mà tác giả chỉ đóng vai trò nh- ng-ời ghi chép lại Qua lời các nhân vật trong các tác phẩm của Hà Minh Đức, chúng ta có thể nhận thấy hình

ảnh tác giả đ-ợc khắc họa là một ng-ời hiền lành, chăm chỉ, biết c- xử

đúng mực và có tầm hiểu biết rộng Tác giả không phải là một ng-ời ngông và có cá tính mạnh nh- Nguyễn Tuân, tự lấy mình ra làm nhân vật chính, làm trung tâm của câu chuyện nh-ng tác giả cũng đã thể hiện đ-ợc những phẩm chất rất riêng của mình Đó chính là sự khéo léo, tế nhị và khôn ngoan của ng-ời viết.

Nh- vậy, có thể nói đây là một đề tài không mới Với đề tài này,những bài viết mang tính chất là những dòng hồi ức, hồi ký về nhữngtháng ngày đã qua và về những con ng-ời đã gắn bó với tác giả Hay nói một

cách khác những tác phẩm thuộc đề tài này là dạng bút kí pha hồi kí [38;1] Những câu chuyện, những con ng-ời ở đây là một phần quá khứ

của tác giả đã đ-ợc tái hiện Quá khứ đó đã đ-ợc tái hiện không phải với mục

đích xem xét, cân đo đong đếm lại mà với điểm nhìn hiện tại theo một

cách mới thấu tình, đạt lý hơn Nh- ông đã viết ở lời đề từ cho cuốn Ng-ời

của một thời rằng: “Ng-ời của một thời là tập bút kí viết về những chuyện

gần gũi trong đời sống th-ờng nhật Ng-ời viết tôn vinh các thầy cô giáo, các nhà khoa học, tri âm với bạn bè thân thiết và miêu tả đôi nét sinh hoạt của thủ đô Hà Nội đang đổi thay với cuộc sống an bình Tập sách cũng ghi lại một số chuyện kể ở khu vực nhà tr-ờng, những chuyện vui buồn đã qua

mà tác giả đ-ợc lắng nghe, tham dự và chứng kiến Tất cả mang lại dấu ấn một thời, có thể hôm nay đã dần xa lạ Trang viết bày tỏ tình th-ơng yêu với những kỷ niệm ngày qua khó nguôi quên” Và, thực sự là tác giả đã làm đ-ợc

điều đó Những con ng-ời, sự kiện t-ởng nh- đã xa lắm rồi, đã thànhchuyện quá khứ nh-ng những giá trị của những câu

chuyện t-ởng nh- rất đơn giản, gần gũi ấy vẫn còn nguyên đối với chúng

ta cho đến ngày hôm nay Hồi t-ởng lại ký ức của những ngày đã qua,mục đích của tác giả không phải là nhìn nhận, suy xét lại quá khứ Đơngiản đó chỉ là nhu cầu tự thân của tâm hồn con ng-ời khi đến một thời

điểm nào đấy, con ng-ời đã trải qua tất cả những thành công hay thấtbại, trải qua tất cả những niềm vui hay nỗi buồn, con ng-ời trở nên chínchắn hơn và v-ợt ra khỏi những xô bồ của cuộc sống bên ngoài, con ng-ời

có nhu cầu tự lắng lòng mình để chiêm nghiệm lại những gì đã quahay đơn giản chỉ là sự hồi t-ởng lại một thời kỳ đã trở thành quá khứ Dùcho xuất phát từ mục đích hay góc độ nào của nhu cầu trong tâm hồntác giả thì những bài viết ở đề tài này đã mang đến cho ng-ời đọc

điều đầu tiên là một cách tiếp cận mới với những con ng-ời, sự kiện t-ởngnh- đã quá quen thuộc đối với mỗi chúng ta Từ đó, chúng ta có thể cóthêm t- liệu trong quá trình tìm hiểu về những nhân vật quan trọng, có

đóng góp lớn trong lĩnh vực khoa học xã hội Sau đó, còn giúp ng-ời đọc

có đ-ợc những nhận thức mới, biết trân trọng hơn những ng-ời đã hy sinhcả cuộc đời cho khoa học, cho sự phát triển chung của đất n-ớc Và từ

đó, chúng ta có những nhận thức mới về tác giả - một con ng-ời biếtnâng niu, gìn giữ những giá trị đáng quý về mặt tinh thần

2.3 Đề tài những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài

Đây là một trong những đề tài chính của kí văn học Việt Namthời kỳ hiện đại Tuy nhiên, đây không phải là đề tài hoàn toàn mới trongcác sáng tác kí bởi vì nhu cầu dịch chuyển không chỉ để thay đổicảm giác cho các giác quan mà còn thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu và khámphá của con ng-ời ở loại đề tài này, d-ờng nh- thể loại kí chiếm -u thếhơn cả về khả năng biểu hiện bởi vì với kí, các tác giả có thể tái hiệnmột cách đầy đủ, cụ thể và chân thực cuộc hành trình của mình vớinhững điều mắt thấy, tai nghe đồng thời vẫn gửi gắm đ-ợc một cách

đầy đủ và cụ thể những ghi nhận từ hiện thực cuộc sống ấy

Trong sáng tác của Hà Minh Đức, đề tài này cũng đóng vai trò quantrọng ở loại đề tài này, ngoài những bài viết xuất hiện lẻ tẻ trong bốn tập

Vị giáo s- và ẩn sĩ đ-ờng, Tản mạn đầu ô, Đi một ngày đàng,

Ng-ời của một thời, tác giả còn dành riêng một cuốn sách viết về những cảm nhận khi đến n-ớc Mỹ trong ba thời kỳ khác nhau: Ba lần

đến n-ớc Mỹ Chính vì vậy, khi tiếp cận với đề tài này, chúng ta có thể tiến hành tìm hiểu theo hai phần: Thứ nhất là loạt những bài viết

về những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài nói chung; Thứ hai là những cảm nhận riêng về n-ớc Mỹ.

2.3.1 Các bài viết về những miền quê đất n-ớc và n-ớc ngoài nói chung

Chúng ta thấy rằng ở đề tài này, ngoài những địa ph-ơng trong n-ớc,tác giả đã viết về rất nhiều quốc gia từ châu á, châu Âu đến châu Mỹ, từnhững mảnh đất thân thuộc nơi tác giả từng sinh sống đến những nơi xaxôi của đất n-ớc mà mới chỉ một lần ghé qua Một điều dễ dàng nhậnthấy là hầu hết các chuyến đi của ông đến những vùng đất khác nhau ấy

đều là đi công tác, rất ít những chuyến đi d-ới dạng đi du ngoạn hay khámphá những vùng đất mới Điều này đã chi phối đến các bài viết của tác giả Lẽ

dĩ nhiên, một phần không thể thiếu là sự tái hiện một cách chân thực, sống

động và cụ thể những hoạt động mà tác giả đã thực hiện trong các chuyến

đi này Bên cạnh những hoạt động đó, tác giả vẫn dành thời gian để tìmhiểu, khám phá về những con ng-ời và cuộc sống xung quanh, để gửi gắmnhững suy nghĩ, cảm nhận rất riêng của mình

Với các vùng miền trong n-ớc, ông đã viết về những nơi quen thuộccho đến những nơi có dịp đi qua Đó là vùng rừng núi Thái Nguyên của mộtthời sơ tán; một Lạng Sơn đang trên đà thay đổi; một Sapa đang hiện đạihóa từng ngày với nhịp sống nhộn nhịp; một Tam Đảo mát mẻ, xinh đẹp vớikiểu thời tiết rất riêng; đó còn là vùng quê đã gắn bó với tác giả trong nhữngnăm thơ ấu; là một Sài Gòn t-ơi đẹp sau một thời gian dài gặp

lại với không khí t-ơi mát sau mỗi cơn m-a, với sự sôi nổi, trào dâng của những đ-ờng phố lớn sang trọng, với sự lặng lẽ của những con đ- ờng rợp bóng cây xanh và lá vàng huyền ảo d-ới ánh đèn Đó còn là một thành phố Vinh với truyền thống hiếu học và những con ng-ời trung thực, quả cảm Đó còn là một Hà Nội 36 phố ph-ờng gắn với kỷ niệm trong những ngày ch-a xa với những ng-ời bạn cũ nh-: Giáo s- Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Văn T-ớc, Huyền Kiêu…trong những ngày ở 31 Hàng Ngang trên những căn gác cũ ọp ẹp…

Với khả năng quan sát tinh tế và những hiểu biết đa dạng, phongphú cả về lịch sử, văn hóa và phong tục của nhiều vùng miền khácnhau, tác giả đã miêu tả và phản ánh một cách chân thực và sinh độngnhững nét tiêu biểu của mỗi vùng miền ấy, đem lại cho ng-ời đọc nhữngtrải nghiệm thú vị Có thể kể đến ở đây là vùng xứ Lạng, trải dài từtrong kí ức của tác giả là hình ảnh của một thị xã nhỏ, đẹp, th-a vắngng-ời với những hàng rào dâm bụt t-ơi đỏ, món thịt vịt quay đặc sản,sòng bạc quay số, những toán lính Tây, lính Nhật, lính Cao Ly và consông Kỳ Cùng chảy qua thành phố với hệ thống hang động không bịtrùng lặp Đến một Lạng Sơn của thời kỳ hiện đại khi mà hàng hóa TrungQuốc tràn ngập khắp nơi, những cô gái dân tộc mặc váy xòe sặc sỡ,ngồi xe ôm Đặc biệt, hình ảnh những cô gái dân tộc thay vì đi n-ơnglại nhanh nhẹn trong dòng ng-ời gánh những sọt bia, n-ớc ngọt TrungQuốc, một đội quân xe ôm Min-xcơ màu đỏ t-ơi, đồng phục mũ cối,quần áo bộ đội xanh, áo bỏ ngoài quần, cô gái Tày áo chàm ôm bà cụ giàngồi ngơ ngác trên xe ôm là những quan sát tinh tế của tác giả, là nhữnghình ảnh rất đỗi mộc mạc, giản dị nh-ng mang lại hiệu quả biểu hiệncao Nó biểu hiện cho một Lạng Sơn đang thay đổi nh-ng là một sựchuyển mình còn nhiều chật vật, khó khăn trong một thời kỳ mới Kéotheo đó là những bản sắc văn hóa đang dần bị mất đi

Khi viết về Sapa hay Tam Đảo cũng vậy, tác giả luôn có sự so sánh,

đối chiếu giữa quá khứ với hiện tại để thấy đ-ợc sự chuyển mình của

đất n-ớc, con ng-ời nói chung đồng thời thể hiện sự nuối tiếc với nhữnggiá trị truyền thống đang dần bị mai một Với Tam Đảo, v-ợt qua một thời

kỳ chiến tranh ác liệt, đang đổi thay từng ngày với những khách sạn, nhànghỉ đa dạng, nhiều chủng loại, với những món đặc sản nh- thịt lợnrừng, su su, cầy h-ơng…Với Sapa là một thiên nhiên vẫn còn giữ vẻ hoangsơ, những phụ nữ Mông đầu chít khăn rộng bản nh- chiếc mũ, có hoavăn ở cổ và hai ống tay, váy ngắn đến đầu gối và chân đi xà cạp Cùngvới sự chuyển mình của đất n-ớc, Sapa đang du nhập những lối sốngcủa cuộc sống hiện đại với những vũ tr-ờng, sàn nhảy, những cuộc đi chơi

về khuya của những vị khách và phụ nữ, thanh niên địa ph-ơng nh-ngnhìn chung, cuộc sống của những ng-ời dân bản địa vẫn còn nghèokhổ và vất vả, lam lũ Có thể nói, Lạng Sơn, Sapa hay Tam Đảo đều lànhững nơi có nhiều nguồn lực và thế mạnh Tuy nhiên, vấn đề đặt ra làphải biết khai thác và phát triển cho hợp lý Từ đó, tác giả đã thể hiện mộttâm hồn giàu suy t-, lo lắng với cuộc đời

Trong chùm bài viết về những vùng miền đất n-ớc, có thể nói, có hai

tác phẩm đáng chú ý là Ngày ấy ở một miền quê sơ tán và Nỗi nhớ về một

dòng sông Thực ra Ngày ấy ở một miền quê sơ tán có thể xếp vào đề

tài mái tr-ờng, thấy cô, bạn bè bởi vì tác giả đã cho chúng ta tiếp cận vớinhững hoạt đọng, tâm t- của một lớp thầy trò tr-ờng Đại học Tổng hợp trongnhững ngày sơ tán lên vùng rừng núi Thái Nguyên Tuy nhiên, do tác phẩm

đậm chất trữ tình với những câu văn giản dị, mộc mạc, m-ợt mà nh- một bàithơ đẹp với những cảm nhận, suy t- rất riêng của tác giả về vùng đất và conng-ời nơi đây nên chúng ta cũng có thể xếp vào loại đề tài về những miền

đất n-ớc Con ng-ời nơi đây đ-ợc cụ thể hóa bằng hình ảnh bác nông dânHải chất phác, tốt bụng, ông chủ nhà quý nghề thầy với những suy nghĩ

giản dị, thật thà: “Nh- thế là tr-ờng ta có chú Đức là chú

giáo, bác Trai là bác giáo, cụ Nhị, cụ Mai là cụ giáo” [15;52] hay:” Cái anh màu trắng mà nhạt thếch là anh thuốc đau bụng, anh thuốc trắng mà chua chua chát chát là thuốc cảm, anh giật đầu l-ỡi tê tê là anh thuốc chống dị ứng” [15;50] Đó còn là một vùng Thái Nguyên với thiên nhiên lãng

mạn, trữ tình: “Buổi sáng nhiều lúc không khí rất tĩnh, chỉ đủ để

nghe những tiếng chim nhỏ lích rích ở những bụi cây xung quanh Hoa mua và hoa sim nở tím bên lối đi” [15;43] hay: “Tuy nhiên, có những đêm tôi không làm sao ngủ đ-ợc vì trăng sáng quá hoặc vì gió lộng thổi suốt

đêm…ở đây tất cả đều vắng lặng Khi những cơn gió nổi lên thì đêm trăng càng thêm gợi cảm Những cành tre xào xạc đu đ-a, bóng lá của những cây b-ởi cây xoan đ-a đẩy làm cho ng-ời trong cuộc cũng khó cầm lòng Ngồi ngắm trăng và nghĩ xa xôi về quê h-ơng đất n-ớc và nghĩ gần gũi về những ng-ời thân trong xa cách Và cũng thật khó ngủ trong những đêm gió thổi mạnh” [15;45] Không chỉ bắt gặp một thiên

nhiên rất sống động, rất nên thơ, ta còn bắt gặp ở đây những tâm sự

rất riêng của tác giả về cuộc sống, con ng-ời và quê h-ơng, đất n-ớc củamột tâm hồn giàu rung cảm

Nỗi nhớ về một dòng sông có thể xem là những trang tùy bút về

dòng sông Mã với những câu văn cô đọng và giàu hình ảnh Không thể sosánh với những trang tùy bút độc đáo của Nguyễn Tuân về con sông Đàsong đây cũng là một cách cảm đầy cá tính về một con sông của quê h-

ơng Tác giả đã bắt đầu từ cội nguồn của dòng sông với góc nhìn mang

đậm dấu ấn văn hóa Sông d-ới cái nhìn huyền thoại về thời ông Đức xungtrận, về chuyện ông thợ mộc khéo tay đ-ợc mời xuống thủy cung xây cung

điện với lời nguyền trở thành hiện thực Con sông còn là sông của nhữngng-ời dân vùng ngã ba sông lực l-ỡng, khỏe mạnh, sống bằng nghề bắt tôm,cá, ba ba Đó còn là con sông của những xoáy n-ớc biếc xanh, của nhữngrặng vải ven sông chín đỏ rực một vùng, của những con tu hú ngày

đêm kêu não lòng, của những câu chuyện phong thủy kỳ lạ, của những thácghềnh, phù sa, bãi bồi, của tiếng mái chèo cắt n-ớc khua sóng, của nhữngcâu chuyện sinh hoạt ven sông Đó còn là con sông trong ký ức của tác giảvào những ngày đi học ở thị xã, theo chuyến đò ven sông đi về trongnhững đêm trăng trong veo Con sông là cuộc sống lam lũ của những ng-ờilao động ngày đêm xuôi ng-ợc trên sông nh-ng nó không hề mang dấu ấncủa những đau th-ơng, vất vả Ta thấy trong đó vẫn ẩn chứa nụ c-ời củanhững con ng-ời lao động khỏe mạnh cả về thể chất và tinh thần

- những điều mà hiện tại đã không còn hiện hữu nơi dòng sông Cuộcsống ngày càng hiện đại nh-ng kéo theo đó là những giá trị tinh thần

đang ngày một mất đi Và, điều này không khỏi mang đến cảm giác xót

xa, nuối tiếc cho tác giả Nỗi nhớ về một dòng sông ở đây là nhớ về những

tháng ngày đã qua, đã vùi sâu trong kí ức, chỉ còn lại niềm nuối tiếc chocon ng-ời Cũng giống nh- hầu hết các tác phẩm viết về đề tài này, chấtlãng mạn, trong sáng trải dài trong các trang viết của tác giả Dòng sông Mãkhông chỉ là dòng sông của miền ký ức, của nỗi nhớ con ng-ời mà còn làdòng sông của lịch sử, của huyền thoại với cái nhìn toàn diện, đa chiều

Một điểm có thể rất dễ nhận thấy ở các tác phẩm thuộc đề tài này

là bên cạnh việc tái hiện một cách tinh tế, rõ ràng hình ảnh của những miềnquê, những vùng đất n-ớc hay tất cả những gì đã gắn bó với cuộc đời conng-ời, bao giờ tác giả cũng có sự so sánh, đối chiếu giữa quá khứ và hiện tại,giữa những ngày đã qua và những ngày đang tới Sự so sánh, đối chiếu nàykhông đơn thuần chỉ là sự biểu hiện cho cuộc sống đang vận động, thay

đổi mà còn thể hiện sự trăn trở của con ng-ời về cuộc sống thực tại Đó cóthể là sự nuối tiếc cho những giá trị văn hóa, tinh thần đã bị mai một donhững du nhập không chọn lọc về văn hóa ở Sapa hay còn là những điềunuối tiếc cho những tài nguyên, những nét đặc sắc về thiên nhiên và vănhóa ch-a đ-ợc khai thác đúng cách ở Sầm Sơn hay Tam Đảo Đây là

những trăn trở, băn khoăn của một con ng-ời có tầm tri thức rộng và tấm lòng luôn h-ớng về đất n-ớc.

ở phần các bài viết về các n-ớc trên thế giới, ta đã đ-ợc theo b-ớc chântác giả đến với nhiều vùng văn hóa khác nhau, đa dạng và đầy màu sắc Tr-

ớc hết, tác giả đã tái hiện những sinh hoạt rất đỗi bình th-ờng và quen thuộctrong mỗi chuyến đi Chỉ có ở thể loại ký, tác giả mới có thể miêu tả mộtcách tỉ mỉ lịch làm việc, những món ăn, những con ng-ời, những câuchuyện đã trải qua Vì thế, một mặt, có thể l-u giữ đ-ợc những kỉ niệm

về tháng ngày đã qua giống nh- tác giả đang viết nhật ký; mặt khác, nhữngtác phẩm này cũng có thể trở thành tài sản chung cho những ng-ời có nhucầu tìm hiểu và tiếp cận với những con ng-ời, vùng đất hoàn toàn mới lạ

Đồng thời, qua những hoạt động ấy, tác giả vẫn có thể lồng vào đó nhữngsuy nghĩ, đánh giá về những điều đ-ợc cảm nhận và chứng kiến Chúng ta

có thể kể đến ở đây là hình ảnh một Pari vào thu với những con phố về

đêm vắng ng-ời, m-a nhẹ hạt, đ-ờng lấp lánh ánh n-ớc với một hệ thống kiếntrúc cổ kính bên dòng sông Seine hiền hòa Quá khứ và hiện tại, con ng-ời

và thiên nhiên hòa nhập làm một Đó là một Bungari xinh đẹp, hiền hòa,mến khách và tình cảm anh em, bạn bè đ-ợc tiếp nối từ truyền thống đếnhiện tại với những ruộng nho trĩu nặng, những nhà máy chế biến r-ợu nhonổi tiếng khắp vùng Đó là vùng biển Vác - na nhộn nhịp, sang trọng Đó làmột Bắc Kinh vừa cổ kính, vừa hiện đại, đang lớn lên từng ngày với nhữnggiá trị văn hóa truyền thống lâu đời đang đ-ợc bảo quản một cách có hiệuquả: quảng tr-ờng Thiên An Môn, Kim Thủy Kiều, cố cung…với những đồ vậtquý giá có tuổi thọ hàng trăm năm, phản ánh một xã hội Trung Quốc với bềdày truyền thống văn hóa Đó còn là một Trung Quốc giản dị, đời th-ờngcủa những con đ-ờng ăn uống với những món ăn đơn giản và bình dị nh-nglại tác động đến tất cả các giác quan của con ng-ời Đó là một Hàn Quốcnăng động, hiện đại