Phân tích tính đa hình di truyền hệ IZOZYM của các nhóm mối gây hại (Đê điều, nhà cửa, cây trồng ...), góp phần xác định sự đa dạng sinh học và phân loại chúng

Tén de tài Phàn tfch tfnh da hình di truyén he izozym cùa càc nhóm mói gay hai de dieu, nhà etra, eày tróng..., góp phàn xàc dinh su da dang sinh hoc va phàn loai chùng.. Nhung néu ta xé

DAI HOC QUOC GIÀ HA NÓI TRIIÒNG DAI HOC KHOA HOC TI) NHIÈN

PHAN TICH TINH DA HÌNH DI TRUYÉN

HE IZOZYM CÙA CÀC NHÓM MÒI GAY HAI {DE DlÉV, NHÀ CÙA, CÀY TRÓNG ), GÓP PHAN XÀC DINH SlT

DA DANG SINH HOC VA PHAN LOAI CHÙNG

MA SO: QTOl-41 CHI! TRÌ DE TÀI: CHU VAN MÀN

Càccan bó tham già:

PGS.TS Trini! Dình Dal, Th.S.Nguyén Vàn Sang, Th.S Dinh Nho Thài, CN Ngiiyèn Vàn Qiiàng,

CN Nguyèn Thi Thii Hién,

DAI HOC QUOC GIÀ HA NOI

TRUNG TÀM THÒNG TIN THU VitN

HA NOI 9-2003

4 Nói dung chinh 10

4.1 Tòng quan tài lieu 10

4.1.1 Tmh hình nghian cuti enzym ò con trìing 10

4.1.2 Lich su nghien cuu mói 11

4.1.3 Tmh hình bat cap trong phàn loai hình thài mói 14

4.1.4 Dai cuang ve izozym esteraza 16

4.2 Val lieu va phucyng phàp 17

4.2.1 Dói tugng nghian cuu 17

4.2.2 Vat lieu nghian cuti 19

4.2.3 Phuang phàp nghien cuu 20

4.3 Két qua va thào luàn 28

4.3.1 Bién di dien di enzym esteraza a hai loài mói nghian ciiu 28

4.3.2 Tàn sócàc locut izozym esteraza 41

4.3.3 Phàn tfch khoàng càch di tniyén theo locut esteraza giua 46

càc quSn the va càc loài mói theo còngt hòc NEI 72 bang phàn mém

NTSYS

Két luan 51 Kién nghi 51 Tài lieu tham khào 52

Phu lue 54

2 BÀO CAO TOM TAT

2.1 Tén de tài

Phàn tfch tfnh da hình di truyén he izozym cùa càc nhóm mói gay hai

(de dieu, nhà etra, eày tróng ), góp phàn xàc dinh su da dang sinh hoc va

phàn loai chùng

M à s ó : 0T()1-41

2.2 Chù tri de tài: ITiac sy Chu vàn Man

2.3 Càc càn bò phói hap:

PGS.TS Trjnh Dình Dat, CN.Nguyén Thi Thu Hién,

Tli.S.Nguyén Vàn Sàng, Th.S.Dinh Nho Thài, CN.Nguyén Vàn Quàng

2.4 Muc tiéu va nói dung nghien ciiru:

* Xàc dinh tfnh bién dj cùa he izozym esteraza thòng qua phàn tfch càc alen

cùa mói locut izozym esteraza

* Phàn tfch khoàng càch di truyén giùa càc quan the va càc loài mó'i

* Góp phàn vào viec phàn loai mó'i a Viet Nam

2.5 Càc két qua dat duoc:

- Su dung phuang phàp dien di tran gel polyacrylamid cùa C.A Green

(1990) va phàn tfch két qua dian di bang phàn mém NTSYS tren mày vi tfnh

PC dà thu duac két qua dién di ò hai loài mói Macrotermes annandalei va

Oclontotermes yunnaneusis ve he izozym esteraza là rat da hình

- Loài Odoniotermes yunnanensis thu thàp a Cùc phuang co 3 locut

gen vói 4 alen dóng tròi quy dinh, quan the cu trii tai Xuàn Mai cùng co 3

lociìt gen vói 5 alen dóng troi

- Loài Macìolennes annandalei: màu thu thàp tai Cùc Phuang co 6

locùt gen vói 7 alen; màu thu thàp tai Xuàn Mai co 4 locùt gen vói 5 alen; màu

thu thàp tai Tam Dào thi co 3 locùt gen vói 6 alen

- Phàn tfch két qua dien di bang chucrng irình NTSYS cho thay he so

tuiyng dóng di truyén (NEI72) giùa hai gióng Macrotermes va Odoniotermes

là rat thàp (1= 0,3) Két qua cùng cho thay he so luang dóng di truyén giùa hai

S'<^-quàn thè Macrotermes annandalei à hai vùng sinh thài khàc nhau (ri^ng quóc

già Cùc Phuang va vùng dói Xuàn Mai) khà cao (1=0,88), tuang ihig vói khoàng càch di truyén D là 0,143 Diéu này chùng tó bién di vón gen di truyén cùa hai quàn thè này rat ró ret

- Bài bào da còng bó: 01 bài

- Dào tao: 01 cùnhàn

2.6 Tình hình kinh phi ciia de tài:

Tóng kinh phf duac càp:

Thua khoàn chuyén món, thù lao:

Mua hoà chat nghien cuu:

Quàn ly hành chfnh va chi phi khàc: 200000 dóng

1 Branch: Biology

2 Project: Using izozym lo analyse the genetical polymorphism of the

termite damaging the housing, dyke, tree etc, in oder to contribute exactly their classificalion and to conservet their biodiverty

3 Numerical code: QTOl 41

4 Supervising agency: VNU

5 Responsible agency: Hanoi university of science

9 Implementing period: from 2001 lo 2002

10 The target of project:

11 Abstract of the content and the result:

- Result of Science and Technology:

The esterase isosyme syslein of Iwo termite species Macrotermes

annandalei and Odontotemes yunnanensis from different location were

analyzed NTSYS software was used for eletromoiph in polyacrylamide gel The result showed that:

The electromorph of esterase isosyme system was polymorphic The

Cucphuong population of Odontotemes yunnanensis had 3 loci with 4 dominant alleles; the Xuanmai population of Odontotemes yunnanensis also

had 3 loci with 5 dominant alleles respectively The Cucphuong population of

Macrotermes annandalei with 6 loci, 7 alleles; the Xuanmai population Macrotermes annandalei with 4 loci, 5 alleles; the Tamdao population of Macrotermes annandalei with 3 loci, 6 alleles were shown correlatively

The genetic identity (I) bctween Macrotermes and Odoniotermes

genera was small (I = 0.3) and the genetic identity between the Cucphuong

and Xuanmai Macrotermes annandalei populations was 0.88 (I = 0.88) This

result showed Ihal the esteraza isosyme system of those two lermites species was different

- Result of training: 01 Bachelor degree

- To contruct the material and technical bases

- Practical application possibility: Contribution lo termite identification in Vietnam

- Publication: 01 paper

Càc loài dóng hình trong nhóm con trùng là khà phó bién, vf du nhu

muòi Anopheles minimus, Anopheles maculatus, ruói Drosopliila v.v Néu

su dung dau hieu hình thài da phàn loai trong nhiéu truóng hap mot so nhà phàn loai hoc dà nhàm làn xép nhiéu loai khàc nhau vào mot loài vi hình dang

ban ngoài cùa chùng rat gióng nhau Truóng hgp vói ho Rhinotermitidae cùa

mói cùng co tinh trang tuang tu Càc loài dóng hình thuóng gap trong truóng

hap càc loài khàc nhau chiém càc 6 sinh thài gióng nhau do vay khòng the

hien rò su phàn hoà ve niàt hình thài

Trong qua trình nghian cuu do co quan niem khàc nhau ve loài dà dàn dén màu thuàn ve két qua phàn loai Néu xét càc loài tran theo quan dia'm di truyén thi Loài là tap hcrp nhùng cà the dà dirac hình thành trong qua trình phàt trìén tién hoà, co chung nguón gò'c, co dàc diém chung ve kia'u hinh va kiau gen, co khà nàng giao phói sinh con hiJu thu va di truyén tfnh dàc trung cùa loài qua nhiéu thè he Theo quan diém này thi càc loài dóng hình chfnh là càc loài dòc làp Nhung néu ta xét càc loài này theo hinh thài thi càc loài phàn biat duac vói nhau khòng phài bang tfnh chat bà't thu khi lai chùng vói nhau hoàc càch ly sinh san giifa càc quàn thè ma chfnh bang càc dàc diém sai khàc hình thài ban ngoài

O day ta thay rò co su han che cùa phuang phàp phàn loai khòng mang ban chat di truyén nhu su sai khàc vói càc chi tiau di thuóng hoàc sai khàc do biai hoà giói tfnh Mal khàc càc loài khàc nhau mang bàn chat di truyén khàc nhau Truóng hap này thuóng thay a càc loài dóng hinh, trong thuc té phàn bò' cùa càc loài dóng hình khòng phài luòn tàch biet ma chùng co the duac phàn bó rat gàn nhau tham chf chùng co the cùng tón tai trong mot khu vuc

8

nhàì dinh Diéu dò co the thà'y ó loài An.Culicifacies Phùc loài này góm hai

loài dóng hình duac phàn bó ó hai huyen ké càn nhau thuòc Àn Dò va nàm trong hai vùng dò tình hình sòl rei khàc hàn nhau Xuà't phàt ti^ diéu màu thuàn irèn, gàn day càc nhà khoa hoc dà tàp irung nghian ciru phùc loài

Anopheles theo khfa canh di truyén hoc bang càch sir dung phuang phàp di

truyén va sinh hoà nhàm tim hiéu bàn chat càc chi tiau hình thài qua dò xàc dinh duac dau chudn di truyén Mot ca sa cùa càc nghian cùu này là dua vào dinh nghTa loài theo huóng dich té hoc cùa Paterson-1963: Loài là nhùng nhóm cà the co chung mot quy gen trong tu nhian Dàc diém sinh hoc cùa quy gen này sé quyét dinh khà nàng truyén bénh cùa càc cà the con trùng Càc quy dinh phòng trù phài tnrc tiép chóng càc cà the co chùa càc quyét dinh truyén benh trong vón gen

Cho tói nay, càc nhà phàn loai déu thà'y su càn thiét cùa viec su dung phuang phàp va ky thuàt mói de nghian cuu thành phàn loài Càc phuang

phàp này dà va dang duac tién hành a nhiéu nuóc trén thè giói va dà dat duac

nhùng két qua rat tòt Thuc té cho thà'y bién di dien di là phuang phàp tòt ve mat di truyén de phàn tfch càc thành vian trong mot loài con trùng tren ca sa phàn tfch tàn so alen cùa càc ha izozym [ 1 )

O Viet Nam cho dén nay chua co mot nghian cuti nào dàng ké phàn tfch làn so alen cùa càc he izozym àp dung trong phàn loai mói Vi vày chùng tòi lua chon de tài:

" Phan tich tinh da hình di truyén he izozym cùa càc nhóm mó'i gay hai

(de diéu, nhà cùa, cày tróng ), góp phàn xàc dinh sU da dang sinh hoc va phàn loai chung '', nhàm:

o Xàc dinh tfnh bién di cùa mot so ha izozym thòng qua phàn tfch càc alen cùa mói locut izozym

o Phàn tfch khoàng càch di truyén giùa càc quàn the va càc loài mói

o Góp phàn vào viec phàn loai mói a Viai Nam

4 NOI DUNG ( H Ì N H

4.1 Tong quan tài liéii

4.LL Tinh hinh nghien cim enzym a con trùng

Trong rat nhiéu truóng hap viec nghien cùu càc loài con trùng y hoc bi càn tra bai nhùng khó khan ve phàn loai hoc Bòi vi càc dàn lieu hinh thài khòng dù de phàn biet càc loài dóng hình bay càc thành vian cùa phùc loài Vf

du phùc loài An.gamhiae bao góm fi nhat 6 loài thành vian va a mot vài noi

trén lue dia chàu Phi, mot vài loài là khòng thè phàn biet duac vói nhau ve càc dàc diém hinh thài, nhung chùng lai khàc nhau rò ret vói tu càch là vecta truyén benh Càc két qua nghian cùu so sành hinh thài càc cà'u tu dien di càc enzym giùa càc loài thành vian dà cho thày viec su dung càc dàn lieu dian di

co rat nhiéu trién vong da giài quyét càc khó khan tran

Saul va còng su (1977)[13) da su dung két qua dien di enzym Alcohol

dehydrogenaze (ADH) de nhan biét càc loài Culex quinquefasciatus va Culex

pipiens duac dàc trung bai càc cà'u tu dien di ky hieu là Q va P

Tsukamoto va Horìo ( 1987) khi so sành dien di malie enzym a 65 loài phu cùa muòi ò Nhàt Bàn dà phàt hien su khàc nhau ve toc dò di chuyén cùa càc cà'u tu dien di ME ò càc loài nghien cùu

Green va còng su ( I990)| 11 ) tran ca sa càc dàn lieu da hình cùa 8 locut

enzym dà dua ra càc bang chùng di truyén de xàc dinh càc thành vian A,B, C,

D cùa phùc loài An.dirus a Thài Lan

Khi su dung tàn so alen cùa càc locut EST va Tetrazolium oxydase de

nhàn biét càc thành vian A, B, C va menjs cùa phùc loài An gambiae, Mahon

va cóng su (1976) dà chi ra ràng néu phói hap tàn so cùa cà 3 locut EST cùa mòi loài thi co the nhàn biét chfnh xàc tói thiéu là 0.9533

Bang phuang phàp dien di nghian cùu 1 so ha izozym a An.minimus càc

nhà nghian cùu a Viet Nam cho thà'y trong 7 he izozym cùa phùc loài co 6 he izozym là da hình

Trong 6 ha tran thi ODH va MPI co thè su dung de phàn biet mot so thành vian trong phùc hap loài này Tren ca sa két hap vói két qua nghian cùu

ta bào, hinh thài co the xàc dinh ft nhàì 2 loài trong phùc loài An.minimus a

Viet Nam Da so nhùng bién di sinh hoà ó nhùng quàn the khi nghien cùu là

10

nhùng bién di trong loài, mot so bién di co y nghTa trong phàn loai dò là bién

di giùa càc loài [1|

4J2, Lich su nghien Cini mói

Do y nghTa kinh té quan trong nan mói dà dugc chù y dén tu làu ó càc nuóc nhiat dói tran the giói

Khi trình dò khoa hoc chua phàt trién, su hiéu biét cùa con nguòi ve tu nhien chua nhiéu, boat dóng cùa mot so loài trong tu nhian, trong dò co boat dòng cùa mói con là nhùng diéu bf àn

Làn dàu tian vào khoàng nàm 640 sau còng nguyan mói chi dugc de càp dén trong kinh thành cùa An Dò là dói tugng gay hai gò (Snyder,I956) Do dàc tfnh boat dòng va su phà hoai manh me cùa mói, trong dàn gian An Dò théky 13 dà luu truyén huyén thoai ve " con quy trong tò mói" (Hagen, 1955) Trong nhùng quan tài chòn bang gò càch day khoàng 20(X) nàm a Ai Càp dà phàt hien thà'y thù thuóc nhó dò dà ngàn càn dugc su phà hoai cùa mói, mac

dù trong tài lieu co Ai Càp chua de càp dén mói

Vào thè ky 15, 16 vàn de nghian cùu mói chi dùng lai ò mùc dò quan sài hinh dàng ban ngoài cùa càc tò mói rói dua ra mot vài nhàn xét ve tap tfnh xày tò va bào ve tò cùa chùng Càc quan sàt dugc tién hành do càc nhà du Ijch Chàu Au, Nhà dia ly Hy Lap va càc nhà quan sàt Àn Dò Thói ky này nguói

ta dà nhàm làn giùa mói va kién Calgomosto dà gol mòi là con kién tràng, khi òng tien hành nhùng quan sàt cùa mình a Xenegan Tu ngù này cùng dugc nhùng nhà dia ly Hy Lap nhàc dén khi quan sàt tò mòi ó Pephaos ben bò vjnh Gresi(Jujikove, 1972)

Thuy su dò dò'c Vendokhagen (1955) dà ggi tò mói ma mình quan sàt

co chu vi tu 5-6m là "chiéc non dò" nò do nhùng con con trùng nho bé xày dung nen Chùng nhu nhùng con ong khi bi phà tò chay làng xàng khàp xung quanh (Weider, 1970), Moli (1917) dà cho ràng nhùng con con trùng nho bé màu tràng dugc càc tàc già tran nhàc dén nhiéu làn, rat co the dò là con mói

Rò ràng càc quan sàt tren dà de càp dén loài mói Tuy nhian chfnh tan goi là con mói chua dugc dùng trong càc tài lieu nau ra

Cuòi thè ky 18 tu "Termes" dugc Linne dùng làn dàu tien (1758) trong hàng chuc còng trình nghien ciru "He thòng hoc tu nhian" de biéu thi tan ggi

nhùmg cà thè mói thg hoàc mói Ifnh cùa loài Termes fatale Òng dà nhàm làn

chùng vói loài mot, sinh ra àm thanh dàc trUng trong gò iruóc khi lòt xàc

11

trucVng thành Óng dà xép mói thuóc loai con trùng khòng cành (Aplera)

Fabricius lai xép mói làn vói càc loài kién thuóc bò cành màng llymenoptera

Dan nàm 1885 Cosmtock mai xàc dinh mói là mot bò rìang: Bò cành déu

Isoptera, Cóng bó khoa hoc dàu lian ve mòi cùng dugc xuà't hien vào cuòi thè

ky này (Konig,1779) Nàm 1781 Henry Smealhman dà dua ra mot bàn tuóng thuàt chi lièi ve mói a cung dien hoàng già Anh, trong dò òng dà mò là cà'u trùc cùa mot tò mòi, vói càc thành vian trong tò Càc tàc già tiép sau dò tiép tue di sàu nghian cùu ve hình thài va càu trùc tò mói, dàc biet là càc tò chìm, dòng thòi tién hành mò là hinh thài ban ngoài cùa càc cà thè mói Nhùng ihiet hai do mói gay ra nhu su phà hoai nhà cùa, kho tàng, còng trình kién trùc dà dugc chù y nghian cùu ó thè ky này va de xuàt mot vài bien phàp don giàn phòng chóng mòi, trong dò co viec dùng kién de phòng trù (Jordens, 1801 )

Cuòi thè ky 19, dàu thè ky 20 là thòi ky phàt trién manh me càc nghien cùu phàn loai hoc va tién hoà cùa mòi Tap sàch chuyén khào ve mòi cùa Hagen (1855) dà dat nén móng cho tàt cà càc nghien cùu sau này ve loài con trùng dàc biét này Tu nàm 1854, Hagen dà tòng két dugc nhiéu quan sàt sinh hoc chùng minh mòi quan he mat thiét giùa mói va giàn Òng dà mò là 60 loài mói thuòc 4 gióng trong chuyén khào cùa minh Holmgren(191 1-1912) cùng

dà co cóng hién già tri trong phàn loai mòi mot càch toàn dien Òng dà làp rat nhiéu ho ma hien nay vàn dang dugc su dung Sau này tran ca sa cùa Holmgren, Banks (1920) Light (1921) Sjostedt(1925) Grasse(1949) dà hiau dinh ve ho phu va tén ho cùa mòi Ngoài ra càc nghien cùu tiép theo cùa Wassman, Haviland, Froggatt, Silvestrì, Desneux dà co dóng góp to lón cho viec mò là nhiéu loài mòi va sàp xép ihành he thò'ng ca bàn hien dai cùa mói

Viec phàt hien ra loài mói nguyen thuy chàu Ùc Macrotermes darwiniensis

Froggatt co già tri dàc biet dói vói hiéu biét ve su tién hoà cùa mòi, nhiJng nghien cùu cùa Emerson (1932, 1945, 1952, 1959, 1965) va còng su cùa òng (Grasse, 1937; Sands, 1957; Roonwal 1958) Tiép tue di sàu vào he thòng phàn loai mói Càc tàc già tran dà tién hành phàn loai mò tà hoàn chinh 18 loài mói, thuòc 3 giòng cùa vùng hidomalay, nàng long so loài dugc phàt hién

a vùng này lan lai 434 loài, dóng thòi làm sàng tò nhùng van de ve khu he mói Thài Bang Hoa va Tran Ninh Sinh (I964)|2] dà mò tà 62 loài mòi thuóc

4 ho 22 gióng cùa mién nam Trung Quóc Jujikove(1972) dà mò tà va làp khoà dinh loai 7 loài mòi phàn bó ò Lien Xò cu Bang danh muc ve mói tren

12

thè giói cùa Snyder(1949) dugc chù y mot càch dàc biet, tàc già dà tòng két

càc nghian cùu ve phàn loai va liei ka tran 2000 loai mói phàn bó a càc vùng

khàc nhau trén thè giói, Trong Ihói gian sau càc nghien cùu ngày càng tàng manh mè.Trong nghien cùu sinh hoc càc tàc già dà di sàu nghian cùu tàp tfnh cùa mói, dàc biet là tap tfnh xày tò, xày duóng mui, mòi quan he giùa tuoi dàn mói va cà'u trùc tò mói, nhà'l là dói vói càc loài mói hai da dap (Thài Bang Hoa, Tran Ninh Sinh, 1964)

O Viet Nam cùng vói su ra dói cùa kién trùc nhà cùa, viec phóng trù mói dà dugc nhàn dàn ta chù y tu làu Mac dù thòi co xua chua co nhùng nghien cùu mang y nghTa khoa hoc ve mó'i

Ong cha ta dà tfch luy dugc kinh nghiem thuc tè quy bau de bào va tài san cùa mình Ho dà biét lua chon nhùng loai gò chóng mói mot de làm nhà

va vàt dung kién thiét, dà biét dùng tàng dà ka chàn cót de chóng mòi Co nhùng kho luu giù so sàch dén 200 nàm khòng bi mói mot phà hai (La Quy Dòn 1917)

Càc nghian cùu khoa hoc ve mói truóc nàm 1954 mói dugc thuc hien mot càch le tè, chù yéu do càc chuyan già nuóc ngoài tién hành Còng trình nghien cùu mói dàu tian xuà't hien a Dòng Duang là cùa J.Bathllier còng bó nàm 1927 Tàc già dà mò tà 19 loài mòi a Dòng Duang, Viet Nam co 18 loài, rìeng mién Bàc chi phàt hian dugc 4 loài Ngoài ra tàc già con mò tà mot so dàc diém sinh thài hoc cùa mot so loài mói dugc phàt hien va di sàu mò tà dàc

diam sinh hoc cùa hai loài Macrotermes gilvus va Nasutiltermes matangensis

Mot so tài liau tiép theo cùng nghian cùu ve mó'i ò Dòng Duang, tuy nhién chua de càp cu the dén mói a Viet Nam

Tu nàm 1954 tra lai day cùng vói còng cuòc xày dung va khòi phuc kinh té a mién Bàc, viec nghian cùu mói cGng dugc tàng cuóng Co nhiéu nghien cùu phuc vu thuc tién san xuàt dà dugc tién hành nhu còng trình cùa Nguyen Thè Vién, 1960, 1964; Nguyen Xuàn Khu, 1964; Pham Vàn Phùc, 1965; Bùi Huy Duang (1963); Nguyen Trì Thanh (1966,1968,1970); Nguyen Due Khàm (1965,1966,1967); Nguyen Thè Vién, Nguyen Trì Tlianh, Nguyen

Due Khàm (1967); Nguyen Due Khàm, Nguyen Trì Thanh (1967); Nguyen

Due Khàm, Nguyen Trf Thanh (1969); Dò Ngoc Thào (1962); Vù Vàn Tuyén (1982)

13

D'dc biai là còng trình nghien ciru khu he mói a mién Bàc Viet Nam cùa

Nguyen Due Khàm tu 1961 dén 1971, dugc tòng két trong tài lieu "MÓi mién Bàc Viet Nam" xuàt bàn nàm 1976|3| Tàc già dà phàt hien dugc 61 loài thuòc

4 ho, 20 gióng, cùng vói mò tà nhùng dac diém sinh hgc, sinh thài cùa chùng Ban canh nhùng nhàn xét ve su phàn bò cùa mói theo vùng cành quan, tàc già con dua ra nhùng net khài quàl ve dia ly dóng vàt hoc cùa khu ha mói mién Bàc Viet Nam, trong vùng dóng vàt Dòng Duang Patrìet Y Durant, (1971) cùng dà phàt hien dugc 37 loài mói ò mién Nam Viet Nam va tién hành mò tà mot so dàc diém hinh thài, càu trùc cùa chùng Ngoài ra VQ Vàn Tuyén va còng su tu nàm 1975 dén nàm 1990 dà tién hành diéu tra ve thành phàn loài mói hai da dap, nhà cùa va kho tàng Két qua cho thà'y co 52 loài mói thuòc 4

ho phàn bò a càc dap ho chùa nuóc va mot so da trong pham vi cà nuóc Dóng

thòi tàc già dà phàt hien hai muai bay loài mòi thuòc ba ho phà hoai nhà cùa tai 18 tinh tran hai mién Nam Bàc Mot so dàc diém phàn bó, tàc hai cùa mói dói vói còng trình, con duòng mói xàm nhàm vào càc còng trình cùng dà dugc

4.L3, Tình hinh bài càp trong phàn loai hinh thài mòi thuòc hai gióng Macrotermes va Odontotermes:

Loài Macrotermes annandalei va Odontotermes yunnanensis là hai

loài co y nghTa kinh tè quan trong dói vói cày tróng, da dap va còng trình kién trùc Mòi loài trong gióng lai co nhùng dàc diém sinh hgc ft nhiéu sai khàc nhau cùng nhu tàp tfnh kiém àn, che bién thùc àn va xày tò khòng gióng nhau Càc bien phàp phòng trù co hieu qua cao chi khi xàc dinh dugc loài cu the vói càc dàc diém sinh hgc va tàp tfnh sinh hgc cùa chùng

Càc loài dòng hình va su bién di hình thài trong cùng loài do hoàn cành cùa mòi truóng sinh thài hoàc do su phàn ly dia ly gap rat nhiéu a mói

14

Càc loài mòi bay phàn dàn phu thuòc vào cctn giòng, chùng phàt tàn rà't

xa trung tàm phàn bò nan hình thài bién di rat nhiéu Tliuóng gap trong so này

là càc gióng Macrotermes va Odontotermes, Microtermes Khi phàt tàn xa

ò sinh thài cu, hinh thài cùa chùng cùng bién dòi nhiéu Vi vày su sai dj ve hinh thài trong cùng loài cùa càc giòng trén dà làm cho nhùng nhà phàn loai dua vào hình thài hi nhàm làn Oshima, Light, Kemner nhàm làn loài

Macrotermes gilvus a càc vùng khàc nhau nan cho nhiéu tan loài khàc nhau

Ve sau chinh càc tàc già này dà kiém tra va dfnh chfnh lai, chuyén thành loài phu hoàc dóng hinh (synonym)

Gióng Macrotermes bao góm càc loài co dàc diém xày dung vuón nam

trong qua trình thu nhàn va che bién thùc àn Giòng cùng nhiéu loài co hình thài thay dòi theo tùng dia phuang (Nguyen Due Khàm-1976) Vi vày dua vào

mò tà hinh thài ngoài de phàn loai loài nhiéu khi cùng bj nhàm làn Loài

Macrotermes gilvus dugc tim thà'y nhiéu noi tran thè giói; chùng dà co hàng

chuc tén loài trùng nhau (synonym) dua tran hình thài bién dòi Sau khi tu

chinh, thùc chat chùng chi là mot loài Vf du Oshima dà chia M.gilvus a Nhàt Bàn thành bòn loài là M.luzonensis M.manilanus, M.philippinensis, Truóng

hgp tuang tu cùng gap trong tài lieu phàn loai cùa Light (1921); Kemner (1930-1934) tham chf càc tàc già này con phàn thành nhiéu loài va loài phu nùa

O Viet Nam loài Macrotermes annandalei dugc xàc djnh là phò bién ò

khàp càc tinh trung du mién Bàc Viet Nam Khi dira tran dàc diém hình thài ngoài làm ca sa phàn loai Tuy nhien, theo diéu tra cùa Nguyen Vàn Quàng (2()00)[7| loài này a nhùng vùng khàc nhau lai co nhùng dàc diém cà'u trùc tó

va cà'u trùc vuón nàm ft nhiéu sai khàc nhau

Vày day là mot loài bay hai loài con chua co càu tra lói rò ràng, néu chi dira tran dàc diém hình thài mói Ifnh

Nhu vày dua vào dàc diém hình thài trong phàn loai hgc chua giài quyét

dugc dò là loài dòng hinh (synonym) a hai gióng mói Odontotermes va

Macrotermes Viec dòi bòi phài eó nhùng bien phàp phàn tfch di truyén va ky

thuàt sinh hoà bò trg dang là yau càu càn thiét dói vói phàn loai mòi

Tran thè giói hien nay dà co mot so két qua phàn loai dua tren phàn tfch thành phàn bòa hgc cùa ca the va cà'u tràc ADN cùa mot so loài, nhung két qua này mai chi cho phép tàch ra dugc càc nhóm loài chù chua tàch ra tìmg

15

loài (Kaib 1994; Richard 1994) luy nhien ky thuàt phàn tfch dien di mot so

he izozym dùng trong phàn loai mot thi bau nhu chua co mot còng bò nào dàng ké cho tói nay

4.1.4, Dai cuong ve Izozym Esteraza

Esteraza (EST) là mot nhóm càc izozym khòng cùng nguón, ft biéu hién khà nàng chuyén hoa vói ca chat, song tàt cà càc EST co mot dac tfnh chung nhat là phà huy lian két este cùa axit cacbonic trong càc chat phàt sinh tu naphlhol, indoxyl va methylum billphrin Ò dòng vài EST thuóng dugc nghien cùu va su dung ròng rài nhu càc chuàn di truyén trong càc nghian cùu quàn thè vi:

- Tfnh bién di cùa enzym này trong loài là lón

- Cùng mot lue co thè nghian cùu mot so gel

- Su biéu hien hoà tò chùc don giàn

Tuy nhian, khó co thè chi ra dugc dàc diém tiéu biéu cùa tìmg loai EST theo quan diém thành phàn izozym, vi trong nhiéu còng trình nghian cùu boat tfnh cùa càc cà'u tu dien di chi dugc xàc dinh bòi mot ca chat khi su dung càc chat ùc che khàc, co thè chia nhóm enzym này thành càc izozym sau:

- Carboxyl esteraza E.C.3.1.1.1

- Aryl esteraza E.C.3.1.1.2

- Acelhyl esteraza E.C.3.1.1.6

- Acethyl cholin esteraza E.C.3.1.1.7

- Cholin esteraza E.C.3.1.1.8

- Atropin esteraza E.C.3.1.1.10 Vói hy vgng tim ra dàu chuiin di truyén tran ca sa phàn tfch dien di bé izozym EST a mot so loài mói chùng tòi phàn tfch dian di he izozym esteraza nhàm góp phàn cho viec phàn loai chùng

16

4.2 Vàt liéu va phuang phàp

4,2A Dói tuong nghien cùu

* V| tri phàn loai cùa mói Macrotermes Annandalei va Odontotermes

* Dàc diem cùa mòi Macrotermes éOtnandalei va Odontotermes

l¥unnanensis

^- Loài mòi Macrotermes annandalei

Hmh thài

Mói linh U'rn:

Dàu dò nàu, manh truóc gò'c mòi màu nàu vàng nhgt; mòi nhat màu han dàu; ràu màu nàu nhat; hàm màu nàu dò den, nhat màu ó gò'c; càc tàm lung bung va kmg nguc co màu nàu hai nhat han màu ràu Dàu bau nhu khòng co

long; mòi co hai hàng long a ban; mot dòi long dai a gò'c dinh mò; càm co

long dai rài ràc va mot so long ngàn; càc tàm lung nguc eó mot so long mgc a

long mu va a càc góc ban; càc tàm kmg bung co long a nùa sau Dàu gàn hinh thang, canh sau lòi déu, canh ban lòi, phfa truóc thu bep dàn, noi ròng nhàt ò nùa sau dàu Thóp dang vét den nàm a giùa dàu Mài nhó, dang chà'm mò nhat Ràu 17 dot, dot 3 dai gap hai dot 2, dai gàn gap rudi dot 4, dot 4 dai han dot 5, càc dot con lai nhó dàn va ngàn dàn Mòi eó chiéu dai lón han chiéu ròng, hai canh ban lòi déu, ròng nhàt a giùa, dinh ma 3 thuy, thuy truóc hai kéo dai Hàm khoè, hình kiém, cong nhe a dinh, hàm trai co ràng cua ò gò'c, hàm phài co ràng cua Cam hinh chày, ròng nhat ò truóc, hep nhàt ò nùa truóc cùa Cam, noi ròng nhàt gap ruói noi hep nhàt, Canh truóc va canh sau cùa tàm lung nguc truóc déu co lòm chù V rò, thuy ban lugn trón hep, eó góc rò Tàm lung nguc giùa co thuy ben dang góc tu rò, làm lung nguc sau co góc tu a ban

va huóng ve sau

17 TPUNG TÀM THÒNG TIN THU y\W DAI HOC QUOC GIÀ HA NÓI

I PI

IZCK-Mói linh nhó:

Dàu dò nàu, nhat màu a tran va thài dutrng; mành truóc góc mòi màu nàu nhgt khòng eó vét tràng; mòi gióng màu thài duang; hàm màu dò nàu, góc hàm nhat màu; ràu màu nàu eó sàc dò; tàm lung nguc truóc hai nhat màu han dàu, càc tàm lung nguc giùa, sau va càc tàm lung nguc bung co màu nàu vàng sàc dò Dàu làc dàc eó long cùng dai; mói co hai hàng long cùng mgc a hai ben, Cam co long cùng dai va ngàn rài ràc; tàm lung ngUc truóc làc dàc long

cùng dai, long cùng ngàn ó canh truóc, tran mu va a góc ban; tàm lung nguc

giùa va sau eó long rài ràc va ò thuy ban noi ròng nhàt; càc tàm lung bung co long ó nùa sau Dàu hình òvan, hai canh ban lòi, phfa truóc thu hep dàn, thóp dang vét den dà thà'y ò giùa dàu Ràu 17 dot, dot 3 dai gap ruói dot 2, dai han dot 4, dot 4 dai han dot 5, dot 6 dén 17 nhó kéo dai Mòi: chiéu dai gap rudi chiéu ròng, hai canh ben lòi, ròng nhàt a giùa, dinh mò dang tam giàc ròng, thuy truóc khòng kéo dai, Hàm mành hinh thanh kiém, uòn cong nhe ó dinh, hàm trai chi chi gò'c hàm, hàm phài khòng co ràng cUa Cam dang chày, hep

nhàt a canh truóc, noi thàt lai a nùa tmóc, noi ròng nhàt chi gap ruói noi thàt a

sau C-anh truóc va canh sautàm limg nguc truóc eó lòm chù V eó ràng cua a

Dàc diém sinh hoc, sinh thài:

Loài này làm tò nói, khoàng tò thuóng nói, dòi khi chìm duói mal dat

Cà'u trùc tò cùng gióng vói tó loài M.givus, tó cùa loài này co dang thàp hình

mò ma, mói cành bay giao hoan vào lue 4 gió dén 5 gió sàng vào thòi diém thàng 5 trong tò thuóng co mói cành truóng thành

Tàp tinh : Làm tò, thu nhàn va che bién thùc àn, giao hoan, phàn dàn

Phàn bò: Loài này co mal ò khàc vùng dói nùi ò Viet Nam, loài này co trong

sinh cành rùng va cày tróng làu nàm vùng dói, trong dai dò cao tu 20 m dén

1000 m Tren thè giói loài này phàn bòa Trung Quóc, Burma, Siam, Ynnan

Y nghìa kinh té: Loài này phà hoai càu kien gò trong còng trinh xày dung,

trong dap va nén dap, chùng tao nan khoan ròng, do dò là dòi tugng gay hai cho càc còng trinh dò Dòi vói cày tróng thi tàc hai khòng rò

- Loài mòi Odontotermes ìVunnanensis

chi tàp trung gàn gò'c mói Mòi co hai hàng long chay dgc theo vién ngoài Postmentum co mot so long ò gàn vién truóc Tàm lung nguc truóc eó khà nhiéu long cùng va nàm sàt vién va a vién ngoài Dàu co dang gàn nhu hình chù nhàt, nhung hai canh hai cong, thon dàn ve phfa truóc, ròng nhàt gàn 1/3 phfa sau dàu, canh sau dàu hai lòi ra Ràu dàu eó 17 dot, dot 2 dai gap hai làn dot 3 va 4 Mòi dai hình vóm che làp ràng, gàn dinh mòi thóp lai, va hai kéo dai Hàm day, dinh hai còng ve phfa trong, phfa duói trung diém hàm trai eó mot ràng nhó huóng sang ben canh, hàm phài khòng eó màu ràng Posmentum chiéu dai gap hai làn chiéu ròng, 2 canh ban gàn nhu thàng, hep vào ò khoàng 1/4 phfa truóc va lói ra ò 1/4 phfa sau Tàm lung ngirc truóc hinh yan ngua, canh truóc ò giùa co khuyét, canh sau co khuyét ròng han

Sinh hoc sinh thài:

Tò kién trùc kiéu ròng dà't, tò nói cao, duóng kfnh co the dat tu 3m tra

lén Hoàng cung nàm a ngang tàm mat dà't, là khoàng ha hình del a giùa tàng dà't, co hai hoàc ba mòi chùa trong hoàng cung Thùc àn: Cày eòi, còt nhà a

gàn màt dà't Mòi cành bay phàn dàn vào khoàng thàng 5 tói thàng 10 (Nguyèn Due Khàm, 1976)

Tàp tinh: Làm tò, thu nhàn va che bién thùc àn, giao hoan, phàn dàn

Phàn bò: o Viet Nam : toàn mién Bàc (Nguyèn Due Khàm, 1976)

o Thè giói : Trung Quóc

Y ntihìa kinh té: Mòi hai cày tróng Nòng, Làm nghiep Mói thg àn vò cày

bach dàn, b de, xà cu, xoan va nguy hiém nhà't là due vào càc cành triét cùa cày cam, saboche hoàc càc vét thuóng cùa cày cao su, che hoàc dàp dà't lan màng trùc dàn dén cày non bi chèt Chùng cùng hai tà vet, còt dien va càc két cà'u ky thuàt bang gò a phàn chèn xuòng dà't

- Dja diém thu màu nghien cùu: Chùng tòi chon ba dia diém khàc nhau ò

mién Bàc de làm diém thu màu, dò là :

-Rùng Cùc Phuang (thuòc tinh Hoà Bình, càch Ha Noi 135 km)

-Dòi thòng Xuàn Mai (càch Ha Noi 33 km)

-Chàn nùi Tam Dào ( thuòc tinh VTnh Phùc, càch Ha Nói 67 km)

4,2.2- Vàt lieu nghien cicu

Su dung hai loài Macrotermes annandalei va Odontotermes

yunnanensis

19

Nghien cùu tren 9 quàn the (QT), co dàc diém dia ly sinh thài khàc nhau :

-Cùc Phuang 2 QT Macrotermes , 2 QT Odontotermes -Xuàn Mai 2 QT Macrotermes , 2 QT Odontotermes -Tam Dào 1 QT Macrotermes

4.2.3- Phuang phàp nghien cuu

a - Phuang phàp dién di

Su dung phuang phàp cùa C.A Green (1990) chùng tòi tién hành dien di tran gel polyacrylamid va nhòm hoà tò chùc Càc enzym xùe tàc cho càc phàn ùng sinh hgc trong ca thè sinh vàt co bàn chat là protein va co bàn chat luang

tfnh Trong dung dich, protein tòn tai ò trang thài ion luang ciré Ò pH cùa

mòi truóng khàc nhau, càc phàn tu mang dien tfch khàc nhau Trong dien truóng cùa dòng dien mot chiéu, protein se chuyén dòng ve phfa dian cuc mang dien tfch trai dàu Toc dò chuyén dóng cùa chùng phu thuòc vào mùc dò nhièm dien, kfch thuóc, hình dang cùa phàn tu protein, lue ion cùa dung dich dem, mat dò bay kfch thuóc cùa lo bàn gel, nhiet dò mòi truóng Do toc dò chuyén dòng khàc nhau, chùng co vj trf khàc nhau tran bàn gel Càc phàn tu protein co càu trùc va kfch thuóc khàc nhau, co the tàch ra Thành phàn càu tao, tfnh chat ly hoà cùa phàn tu protein do càu trùc va trang thài cùa gel qui dinh Vi vày phàn tfch két qua dien di protein là so sành càc gel va tfnh trang cùa sinh vàt

- Càc buóc tién hành:

Dung djch dém gel (EBT Stock) va dém dién cuc

-Dung dich dém EBT Stock dugc pha nhu sau:

Càc chat Sòlugng l.EDTA 3gram

2 Tris Base 30 gram

3 Borie axit 9.3 gram

4 Nuóc cài 100 mi -Dung dich dem dien cuc:

EBT Stock 100 mi; Nuóc cà't 900 mi Chinh pH dén pH = 8.5

20

Nap màu

Gen dugc là'y ra khòi khuòn,dùng dung dich Tri Ton X-100 quét lan càc ràng lugc(lugc co 26 ràng) dàt lugc ó mép canh bàn gen 3 cm à'n lugc nhe xuòng gel tao thành càc giéng de nap màu Mòi màu mòi dugc nghien trong

10 1^1 dung dich nghien màu Dùng càc mau giày Whatman co kfch thuóc 4mm X 1,5 mm tàm dich màu rói tra vào càc giéng trén bàn gel Ò hai dàu tàm geldé ra hai lo xép hai màu giày tàm marker Giày làm marker dugc tàm Bromoblue 1% còng vói màu nguói toàn phàn Dung dich nghien màu góm:

l.Trisbazo 0,l21g

2 EDTA 0,0()4g

3 NADP 0,00 Ig

4 Nuóc cà't lOml 5.2-mercaptoethanol 0,002ml Tién hành dien di: Tàm gel sau khi nap màu dugc dat trén tàm kfnh de giùa hai màng dien di co chùa dung dich dem dien cuc Dùng càu nói tàm uót dung dich phù lan 2 mép tàm gel mot doan 1,5 cm Tàm màt gel phù kfn bang nilon de Irành bòc hai nuóc khi dien di Qua trinh dien di thuc hian ò nhiet dò 5*'C vói dien lhél50 V, cuóng dò dóng dien lOOmA trong 5 gió

21

Nhuòm, phàn biét càc enzym sau dién di, tinh tàn so alen

Sau khi dien di tren càc gel khàc nhau thu dugc càc lieu phàn tran bàn dien dikhòng màu Muón nhàn biét phài dùng phuang phàp nhuòm dàc hieu dòi vói tùng loai enzym Thòng thuóng muón nhàn biét mot enzym cùng nhu izozym ta càn co cachàl tuang ùng, càc coenzym; NAD; NADH va PMS.v.v càc chat tao màu nhu Fast blue Fast gamet Càc dung dich dem thfch hgp cho nhuòm màu tuy theo càc enzym tuang ùng Chùng tòi tién hành nhuòm esteraza (E.C.3.1.1) Còng thùc nhuòm cho mot bàn gel:

tu, dal ten càc locut, càc alen, phàn tfch tfnh toàn so liau

Càch doc két qua dién di va dat tén cho càc loai alen kiém soàt phò boat tinh cùa càc izozym

- Nguyen tàc ccfhdrr Già thiét ve mot gen- mot chuói polypeptit: su xuà't hien

hién tugng da hình càc enzym eó dugc là do nhiéu nguyan nhàn co bàn chat di truyén Trong nhùng nguyen nhàn eó bàn chat di truyén thuóng gap nhàt là hai nguyan nhàn:

o San phàm cùa gen hình thành dang lai in vivo

o San phàm cùa gen khòng hình thành dang lai in vivo

Càc san phàm cùa gen hình thành hay khòng hình thành dang in vivo co the là do càc gen khòng alen gay nen Nhiéu nghian cùu dà chi ra càu trùc khàc nhau cùa phàn lù enzym the hien tran enzym dò khàc nhau Vf du phàn

tu co càu trùc monome biéu hien mot cà'u tu dian di ò nhùng thè dóng hgp tu

va hai cà'u tu a nhùng the di hgp lù Phàn tu co càu trùc dimer a ca thè dòng hgp tu co mot cà'u tu Càu tu trung gian là két qua cùa su két hgp 2 chuói

22

polypeptit do hai alen khàc nhau cùa mot gen tao ra Viec dành già dò tin cày cùa nhùng két luàn rùl ra khi dgc càc két qua dien di dugc kiém tra bang su phàn bó cùa tàn so càc alen phù hgp vói quy luàl Hardy Weinberg

- Càch dgc dien di do

Truóng hgp enzym dugc kiém soàt bòi mot gen trong truóng hgp này vièc xàc djnh so alen cùa gen là khà dà dàng Dua vào so cà'u tu quan sàt dugc, càc kiéu hinh dien di quan sàt thà'y trong qua trình nghian cùu de dua ra mot

mò hinh di truyén cùa càc alen va sau dò dugc kiém tra bang dinh luat Weinberg Truóng hgp enzym dugc kiém soàt bòi nhiéu gen, viec dgc càc dièn

Hardy-di do này khà phùc tap dua vài mot so dàc Hardy-diém sau:

o Dua vào toc dò di chuyén tuang dòi, cuóng dò bài màu cùa càc cà'u tu

va tfnh chuyén hoà co chat cùa càc vùng co boat tfnh enzym

o Dua vào càc phenolip dà dugc quan sàt trong qua trình nghien cùu de xàc djnh so gen kiém soàt enzym Sau khi xàc dinh so alen cùa mòi gen, tfnh tàn so càc alen va kiém tra chuàn khi bình phuang (x')

Dira vào già thuyèt mot gen - mot chuói polypeptit Sau khi dién di, nhuòm vói thòi gian thfch hgp ta dugc 1 dien di dò Ta co thè tóm tàt càc kiéu dien di dóchùih:

* Phàn tu enzym co càu trùc monomer (Ichuòi polypeptit tao nén 1 phàn tu) do mot locut gen co 2 alen dòng tròi thi càc cà thè dÒng hgp tu co 1 càu tu va cà thè di hgp eó 2 cà'u tu dien di (xem hinh 1)

Hình 1 Sa dò cà'u lù dien di enzym càu trùc monomer dugc quy dinh

bòi 2 alen dóng tròi

23

* Phàn lù en/ym co càu trùc dimer (2 chuói polypeptit tao nan 1 phàn tu enzym), do mot locut gen co 2 alen dóng tròi thi càc cà thè dòng hgp lù co 1 càu tu va cà thè di hgp co 3 cà'u lù dién di, cà'u lù a giùa là phàn tu lai (xem hinh 2)

Hình 2: Sa do càu tu dien di enzym càu trùc dimer dugc quy djnh bòi 2 alen

dòng tròi

* Phàn tu enzym co càu trùc tetramer (4 chuòi pcìlypeptit tao nan 1 phàn

tu enzym), do mot locut gen eó 2 alen dòng tròi thi càc cà thè dòng hgp tu co

1 cà'u tu va cà thè dj hgp eó 5 cà'u tu dian di Néu ggi alen thù nhàt là a, alen

thù hai là b thi 5 cà'u tu dian di a ca thè di hgp se là : •d\ a \ a V , ab-\ b^ (xem

hình 3)

ZI

Hinh 3 Sa do càu tu dien di izozyme càu trùc tetrame dugc quy dinh

bòi 2 alen dóng tròi

* Phàn lù enzym eó càu trùc monomer (Ichuòi polypeptit tao nan 1 phàn tu)

do mot locut gen co 2 alen: 1 tròi va 1 làn (ggi là alen khòng - nuli alelle) thi

càc cà thè dóng hgp tu tròi co 1 càu tu màu dàm, cà thè di hgp co 1 càu lù dien

di nhat màu han con cà thè dóng hgp tu làn thi khòng nhuòm màu (hình 4)

24

I — I I — I I — I

Hình 4 Phàn tu enzym co cà'u trùc monomer do mot locut gen

eó 2 alen: 1 tròi va 1 làn

Theo càch nhàn biét tuang tir, néu 1 locut gen co 3 alen tra lén thi sÓ tò hgp sé tàng len tuang ùng Vf du néu 1 locut gen co 3 alen thi se eó 3 dang dóng hgp va 3 dang di hgp

- Dàt tén càc locut càc alen kiém soàt phd hogt tinh dien di cùa enzym

Viec dàt tan càc locut, càc alen dira vào toc dò di chuyén cùa càc càu tu dian di Tan cùa enzym là locut dugc ghi theo quy dinh quóc tè Trong truóng hgp eó nhiéu han mot gen kiém soàt tòng hgp mot enzym thi càc chù so àràp dugc dùng de ky hieu cho càc loat gen theo chiéu chuyén dòng tu cuc àm dén cuc duang

Vf du: enzym esteraza cùa mot loài nào dò do 3 locut xàc djnh thi Est-I

là locut izozym co toc dò di chuyén nhanh nhà't ve phfa cuc duang; Est-2 là càc locut co toc dò di chuyén cham h(tn; Est-3 tuang ùng vói locut izozym co toc dò di chuyén chàm nhà't

Vói càc alen cùa mot locut càc chù cài thuóng dugc dùng de ky hieu cho càc alen khàc nhau cùa mot gen, tràt tu cùa càc chù cài trong bang C:hù cài de chi càc alen tuang ùng theo toc dò di chuyén cham dàn Vf du; Est-P' là alen tuang ùng vói allozym chuyén dòng nhanh han so vói allozym dugc kiém soàt bòi alen Est-lNà Est-T là alen tuang ùng allozym chuyén dòng cham nhà't

Do khoàng càch chuyén dòng cùa càc cà'u lù dien di va dàt ten cho càc càu tu dien di dua vào toc dò djch chuyén tuang dòi (R^),

25

Ta co hai càch: Tfnh toc dò dich chuyén tuang dói (R^) theo cóng thùc Rf= — Trong dò:

x: khoàng càch chuyén dòng cùa càc càu lù

/ : dò dai doan gel

Hoàc:

Ri ~ Trong dò:

x: khoàng càch chuyén dòng cùa càc cà'u lù

'mar: khoàng càch chuyén dòng cùa mot loai marker

- Kiém dinh ^ theo cóng th((c •* ;ìr' = X

Trong dò: O^ là tàn so thuc nghiam thù i

C, là tàn so ly thuyèt (tuàn theo luàl xàc suà't x^') thù Kiém djnh vói bàc tu do (k-1 ), k là so phuang trinh so sành giùa O, va Q

26

b) Phàn tich khoàng càch di truyén giùa càc quàn thè va càc loài mòi

theo còng thùc NEI 72 bang phan mém NTSYS (numerical taxonomy and

multivariahle analysis system)^ version 2.1

Phàn tfch khoàng càch di truyén giùa càc quàn thè va càc loài dua tran

càc he so: he so tuang dóng di truyén va khoàng càch di truyén

* He so tuang dóng di truyén (I) he so NEI

1 =

V(2x^ ly')

Trong dò:

Xj : Tàn so alen thù i cùa loài x

y, : Tàn so alen thù i cùa loài y

* Khoàng càch di truyén dugc tfnh theo còng thùc:

D = - In I Trong dò:

D là khoàng càch di truyén

I là ha sòdi truyén

27

4.3 Két qua va thào luàn

4,3,1, Bién di dien di enzym esteraza à hai loài mói Macrotermes Annandalei va Odontotermes Yunnanensis

Dien di là mot trong nhùng phuang phàp dà dugc dua vào àp dung de nghian ciru phàn loai Phuctng phàp này dugc su dung ròng rài nhà't là sau khi Huter va Markert (1957) phói hgp phuang phàp dien di vói phuang phàp nhuòm hoà tÒ chùc Nhó két qua nghian cùu bang dien di ma tfnh da hình cùa càc enzym ó mùc phàn tu dugc phàt hien, do dò nguói ta dà phàt hien dugc nhiéu loài dòng hinh hoàc loài chi em vói nhau

O mòi, cho tói nay chua thày co tài lieu nào ó Viet Nam cùng nhu tran thè giói nói ve két qua su dung izozym trong phàn loai, do vày tran ca sa phàn tfch dien di esteraza, so sành tàn so alen cùa càc locùt va két hgp vói càc tàn

SÓ genotyp theo djnh luàl Hardy-Weinberg, chùng lòi dà thù nghiem tran hai

loài mòi Macrotermes annandalei va Odontotermes yunnanensis thu thàp ò

mot so tinh mién Bàc Viet Nam nhàm tim hiéu tfnh da hinh di truyén cùa chùng Qua két qua phàn tfch dien di buóc dàu, chùng tòi co thè cho ràng loài

Macrotermes annandalei co 6 locut kiém soàt khò dién di enzym, con loài Odontotermes yunnanensis eó 5 locùt kiém soàt khò dien di enzym này

I) Két qua dién di izozym esteraza (EST) cùa loài mói Odontotermes Yunnanensis

Sau khi dien di bàn gel dugc nhuòm vói cachà't là a-Naphthylacetate va P-Naphthylacetate Két qua nhuòm bàn gen thè hien phò dien di phùc tap cùa càc izozym esteraza Odontotermes yunnanensis ó càc quàn thè dia phuang khàc nhau

a) Quàn thè Clic Phuang cùa Odontotermes yunanensis

Phò dien di dugc phàn thành ba vùng chfnh dua theo toc dò di chuyén nhanh dàn ve phfa cuc duang góm:

-Vùng 1 gòm nhùng bang chay nhanh nhàt -Vùng 2 gòm nhùng bang chay trung bình -Vùng 3 gòm nhùng bang chay cham VùngI:

Tren enzym do vùng 1 co mot bang duy nhàt Dang co mot bang tran enzym dò tuang ùng vói càc thè dòng hgp Vi vày co thè thà'y ràng vùng 1

28

dugc kiam soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mòi locùt va enzym co cà'u irùc phàn tu là monomer Gen này ky hieu là Est-I, co alen là Est-T; tuang ùng vói Rf = 0.58

Vùng 2:

Co 3 kiéu hinh xuàt hien, trong dò co 2 kiéu hình co 1 bang va 1 kiéu hinh co hai bang Vùng 2 dugc kiém soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym eó cà'u trùc phàn tu là monomer Gen này co ky hieu là Est-2, bao gòm 2 alen, dò là alen Esl-2*', tuang ùng vói Rf = 0.46 va alen Est-2^ luctng ùng vói Rf = 0.45

Vùng 3:

Tran enzym dò, vùng 3 eó I bang duy nhàt Vùng 3 dugc kiém soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym eó cà'u trùc phàn tu là monomer Gen này co ky hieu là Est-3, chi co alen là Est-3\ alen này tuang ùng vói Rf = 0.4 (Bang 1)

Bang 1 Két qua phàn tfch su da hình cùa he izozym esteraza cùa

quàn thè Cùc Phuang cùa Odontotermes yunnanensis

alen Est-P Est-2'^

Est-2''

Rf 0,58 0,46 0,45 0.4

b) Quàn the Xuàn Mai cùa Odontotermes yunnanensis

X ó 3 vùng phò dien di Est-1, Est-2, Est-3 Trong dò:

Vùng 1 va vùng 2:

Déu co 3 kiéu hinh xuà't hien, trong dò co hai kiéu hinh co I bang va 1 kiau hinh eó hai bang Vi vay, co thè thày ràng mòi vùng dugc kiém soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym eó càu trùc phàn lù là monomer Càc gen này ky hieu luang ùng là Est-I, bao gòm 2 alen là Est-T'

co toc dò chuyén dich tuang dói Rf = 0.58; Est-1^ tuang ùng vói Rf = 0.56;

Est-2 bao gòm 2 alen là Est-2^' tuang ùng vói Rf = 0.46 ; Est-2^ , co toc dò chuyén dich tuang dói Rf = 0.45

Vùng 3 :

29

Tren enzym do, vùng 3 co mot dang kiéu hình irng vói mot bang duy nhat Dang co mot bang trén enzym do tuong iJng vói càc the dóng hop Vi vay, co the thày ràng vùng 3 dugc i<iém soàt bòi hai alen dóng trói cùa cùng mot locùt va enzym co cà'u trùc phàn tu là monomer Gen này ky hiéu là Est-3, alen là Est-3' co toc dò chuyén dich tuong dói Rf = 0.4 (Bang 2)

Bang 2 Ket qua phàn tfch su da hình cùa he izozym esteraza cùa

quàn the Xuàn Mai cùa Odontotermes yunnanensis

Est-3

alen Est-P Est-1'' Est-2^

£81-2"

Est-3"

Rf 0,58 0.56 0,46 0,45 0.4

,

2) Két qua dién di izozym esteraza cùa loài mòi Macrotermes annandalei

CI) Quàn the Clic Phium^I cùa Macrotermes annandalei

Co 4 vùng phò dién di, phàn tfch tfmg vùng chùng tói nhàn thà'y:

Vùng 1 ;

Tàt cà càc cà the déu co ba bang dién di Vi vày co thè thà'y ràng vùng Idugc kiém soàt bòi ba locùt dóng hgp Càc gen này tuong iJng vói Est-1 co alen là Est-T' , co toc dò chuyén djch tucfng dói Rf = 0.58; Est-2 co alen là

E^-T , tuorng ùìig vói Rf = 0.56; Est-3 co alen là Est-3" tuoTig ung vói toc dò

chuyén dich tuong dói Rf = 0.54

Vùng 2 :

Tliay co 3 kiéu hình xuàt hién, trong dò co 2 kiéu hình co 1 bang va mot kiéu hình co 2 bang Vùng 2 dugc kiém soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co cà'u trùc phan tu là monomer Gen này co ky hiéu

là Est-4, bao gÒm 2 alen là Est-4" tuong ùng vói toc dò chuyén dich tucmg dòi

Rf = 0 46; gen Est-4'' tuong ung vói Rf = 0.45

Vùng 3 va 4:

Cà hai vùng này déu chi co mot bang duy nhà't Mòi vùng dugc kiém soàt bòi hai alen dÓng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co càu trùc phàn tu là

30

monomer Cac gen này tuong ùng ky hieu là Est-5 co alen là Est-5 ' tuong ùng vói toc dò chuyén dich tuong dói Rf = 0.40, gen Est-6 eó alen là Est-6^' tirong ùng vói toc dò chuyén djch tuong dói vói Rf = 0.12 (Bang 3)

Bang 3 Két qua phàn tich su da hình cùa he izozym esteraza cùa

quàn thè Cùc Phuang 1 cùa Macrotermes annandalei

Est-5 Est-ó"

alen Est-1"

Est-2"

Est-3"

Est-4"

Est-4'' Est-5"

Est-6"

Rf 0,58 0,56 0.54 0,46 0,45 0.40 0,12

b) Quàn thè Cùc Plnarng 2 cùa Macrotermes annandalei

Phò dien di góm 5 vùng chfnh dira vào toc dò di chuyén nhanh dàn ve phfa cuc duong Phàn tfch tijng vùng chung tòi nhan thày:

VùujL; 1:

Xuà't hien mot vùng vói càc bang dién di rat dàm, tirong iJng vói vùng 1 cùa Cùc Phuong 1 va Tam Dào Vùng này gòm eó 3 bang xuà't hién ò tàt cà càc cà thè Do do vùng 1 cùng dugc kiém soàt bòi ba locùt dòng hgp Càc gen dwocj kf hieu tuong là: Est-!, Est^2, Est-3 Trong dò lòcùt Est-1 co alen là Est-1 ^' tucmg ung vói Rf = 0.56; lòcùt Esl-2 eó alen là Est-2=' tuong ung vói toc

dò chuyén dich tuong dòi Rf = 0.54; Est-3 eó alen là Est-3^' tuong ling vói toc

dò chuyén dich tuong dòi Rf = 0.52

Vùng 2:

Co 3 kiéu hình xuà't hien, trong dò eó hai kièu hình co 1 bang va 1 kiéu hình eó hai bang Vói toc dò chuyén dich tuong dòi cùa càc cà'u tu dién di khàc nhau tuctng ung vói càc cà thè dòng hgp tu va càc cà thè di hgp tu theo càc alen kiém soàt Vi vay co thè thà'y ràng, vùng 2 phài dugc kiém soàt bòi hai alen dòng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co cà'u trùc phàn tu là

31

monomer Càc gen này ky hiéu luong ung là Esl-4, bao gÒm 2 alen là Esl-4^' tuong ùìig vói Rf = 0,48 va Esl-4' tuong ùng vói Rf = 0.46

Vùnu 3,4 va 5:

Trén enzym dò co mot dang kiéu hình co mot bang duy nhàt Dang eó mot bang trén enzym dò tuong ung vói càc cà thè dÒng hgp Vi vày eó thè thà'y ràng chùng dugc kiém soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co càu trùc phàn tu là monomer Gen này ky hiéu là Est-5, co alen là

Est-5^' tuong ung vói Rf = 0.45; Lòcùt Est-6, co alen là Est-6^' tuong ling vói

Rf = 0.4; Lòcùt Est-7, co alen là Est-7" tuong ung vói Rf =0.3 (bang 4)

Bang 4 Két qua phàn tfch su da hình cùa he izozym esteraza cùa

quàn thè Cùc Phuong 2 cùa Macrotermes annandalei

Est-5 Est-6 Est-7

alen Est-1"

Est-2"

Est-3"

Est-4"

Est-4'' Est-5"

Est-6"

Est-7"

Rf 0,56 0,54 0.52 0,48 0,46

0.45

0,4 0,3

c] Quan the Xuàn Mai cùa Macrotermes annandalei

Quàn thè Xuàn Mai cùa Macrotermes annandalei eó phò dién di dugc

phàn thành 2 vùng:

Vùn^ 1 :

Càc cà thè déu co ba bang dien di Nhu vày, vùng 1 dugc kiém soàt bòi

ba locut dóng hgp Càc gen tuong ùng là Est-1 co alen là Est-P', tuong ung vói toc dò chuyén dich tuong dói Rf = 0.58; Est-2 co alen là Est-2^ tuctng lìng vói toc dò chuyén djch tuong dòi Rf = 0.56; Est-3 co alen là Est-3\ tuong irng vói toc dò chuyén dich tuong dòi Rf = 0.54

Vùng 2 :

32

Co 3 kièu hình xuàt hién, trong dò co 2 kiéu hình co 1 bang va 1 hình

co 2 bang Nhu vày, vùng 2 dugc kiém soàt bòi hai alen dòng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co cà'u trùc phan tu là monomer Gen này ky hiéu là Est-4, bao gòm 2 alen là Est-4" tutnig ùng vói Rf = 0 46; Est-4'' tuong ung vói toc do chuyén dich tuong dói Rf = 0.45 (Bang 5)

Bang 5 Két qua phàn tfch su da hình cùa he izozym esteraza cùa

MU'"i thè Xuàn Mai cùa Macrotermes annandalei

Vùng Locùt gen

Est-1 Est-2 Est-3 Est-4

alen Est-r Est-2"

Est-3"

Est-4"

Est-4''

Rf 0,58 0,56 0.54 0,46 0,45

dìQiidn the Tam Dào ciia Macrotermes annandalei

Phò dièn di dugc phàn thành ba vùng nhu sau:

Vùng 1 :

Co 6 kiéu hình, trong dò 3 kiéu hình co mot bang, 3 kiéu hình co 2 bang Nhu vày, vùng 1 dugc kiém soàt bòi ba alen dóng tròi cùa cùng mot locut Càc alen dò là Est-I" tucmg ùng vói Rf = 0.58; Est-l" tuong ung vói Rf=0.56, Est-r tuong ùng vói Rf := 0.54

Vùng 2 :

Chi co mot bang duy nhà't Diéu này chung tò vùng 2 dugc kiém soàt bòi hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co cà'u trùc phàn tu là monomer Gen này ky hiéu là Est-2, co alen là Est-2" tuong ung vói Rf = 0.5 Vùng 3 :

Co 3 kiéu hình, trong dò co 2 kiéu hình co 1 bang va I kiéu hình co 2 bang Vùng 3 co hai alen dóng tròi cùa cùng mot locùt va enzym co cà'u trùc phàn tir là monomer Gen này ky hiéu là Est-3, bao góm 2 alen là Est-3" tuong ung vói Rf = 0.46; Est-3'' tuong ùng vói Rf = 0.45 (Bang 6)

33

Bang 6 Két qua phàn tfch su da hình cùa he izozym esteraza cùa

(Juan thè Tam Dào cùa Macrotermes annandalei

alen Est-1"

Est-I"

Est-r Est-2"

Est-3"

Est-3"

Rf 0,58 0,56 0,54 0,50 0,46 0,45

Hình 5: Anh dien di izozym esteraza cùa loài mói Macrotermes

annandalei va Odontotermes yunnanensis a quàn thè Cùc phirctng.i

34