ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --- Mai Trọng Hoàng NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ CHỨC NĂNG SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN TIÊN YÊN - HÀ CỐI, TỈNH QU
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
-
Mai Trọng Hoàng
NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH ĐA DẠNG SINH HỌC
VÀ CHỨC NĂNG SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN TIÊN YÊN - HÀ CỐI, TỈNH QUẢNG NINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
Hà Nội - 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
-
Mai Trọng Hoàng
NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH ĐA DẠNG SINH HỌC
VÀ CHỨC NĂNG SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN TIÊN YÊN - HÀ CỐI, TỈNH QUẢNG NINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS Trần Văn Thụy
Hà Nội - 2014
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Luận văn được hoàn thành theo chương trình đào tạo Cao học hệ chính quy tập trung khóa 19 (2011 - 2013) tại trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội
Tác giả xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Trần Văn Thụy, thầy hướng dẫn khoa học, đã nhiệt tình truyền đạt những kiến thức, kinh nghiệm quý báu và dành những tình cảm tốt đẹp cho tác giả trong quá trình thực hiện luận văn
Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Khoa Môi trường, Bộ môn Sinh thái Môi trường, các thầy cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã quan tâm giúp đỡ tác giả trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn
Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban lãnh đạo, tập thể cán
bộ, công nhân viên Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình - Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam đã tạo điều kiện, giúp đỡ về mọi mặt để tác giả hoàn thành luận văn
Do điều kiện nghiên cứu còn nhiều hạn chế nên luận văn không thể tránh khỏi những khiếm khuyết nhất định, kính mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo, các nhà khoa học, các đồng nghiệp quan tâm đến vấn đề nghiên cứu
Hà Nội, năm 2014 Tác giả
Mai Trọng Hoàng
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 9 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨUError! Bookmark not defined.
1.1 Lịch sử và tình hình nghiên cứu RNM thế giới và Việt Nam Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Thế giới Error! Bookmark not defined 1.1.2 Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2 Khái lược công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học RNM Tiên Yên -
Hà Cối Error! Bookmark not defined 1.2.1 Nghiên cứu về RNM Error! Bookmark not defined 1.2.2 Nghiên cứu về đa dạng sinh học Error! Bookmark not defined Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.
2.1 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.2 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.2.1 Phương pháp điều tra, khảo sát thực địaError! Bookmark not defined.
2.2.2 Phương pháp thống kê Error! Bookmark not defined 2.2.3 Phương pháp tổng hợp, phân tích Error! Bookmark not defined 2.2.4 Phương pháp viễn thám, hệ thống thông tin địa lýError! Bookmark not defined.
Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬNError! Bookmark not defined.
3.1 Đánh giá nhân tố sinh thái hình thành phát triển hệ sinh thái RNM Error! Bookmark not defined.
Trang 53.1.1 Nhân tố tự nhiên Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nhân tố sinh thái nhân văn - xã hội tác độngError! Bookmark not defined.
3.2 Đánh giá tính đa dạng sinh học hệ sinh thái RNMError! Bookmark not defined.
3.2.1 Đa dạng sinh học thực vật Error! Bookmark not defined 3.2.2 Đa dạng sinh học động vật Error! Bookmark not defined 3.2.3 Đa dạng sinh học quần xã sinh vật Error! Bookmark not defined 3.3 Đánh giá chức năng sinh thái Error! Bookmark not defined 3.3.1 Đánh giá dự trữ carbon tiềm năng trong sinh khối thực vật Error! Bookmark not defined.
3.3.2 Duy trì tính đa dạng sinh học Error! Bookmark not defined 3.3.3 Chức năng điều hòa Error! Bookmark not defined 3.4 Định hướng sử dụng hợp lý hệ sinh thái Error! Bookmark not defined 3.4.1 Bảo tồn giá trị đa dạng sinh học Error! Bookmark not defined 3.4.2 Phát triển du lịch sinh thái Error! Bookmark not defined 3.4.3 Phát triển mô hình kinh tế Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC
Trang 6DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 3.1 Hiện trạng khai thác hải sản tại khu vực Tiên Yên - Hà Cối Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.2 Diện tích và sản lượng nuôi tôm ở các huyện, thị thuộc vùng biển
cửa sông Tiên Yên - Hà Cối Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.3 Diện tích sử dụng và sản lượng nuôi trồng thủy sản nước mặn, lợ Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.4 Phân bố của các đơn vị taxon trong bậc ngành của hệ thực vật phù du
Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.5 Thành phần các loài thực vật ngập mặn thực thụ tại khu vực Tiên Yên -
Hà Cối Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.6 Thành phần loài ĐVĐ đã gặp tại khu vực nghiên cứu Error! Bookmark
not defined.
Bảng 3.7 Một số loài giáp xác có giá trị kinh tế tiêu biểu khu vực Tiên Yên -
Hà Cối Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.8 Danh sách các loài Thân mềm có giá trị kinh tế phổ biến đã gặp tại
khu vực Tiên Yên, Hà Cối Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.9 Thành phần loài cá đã gặp tại vùng ven biển Tiên Yên - Hà Cối Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.10 Danh sách loài cá có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 ở vùng
ven biển cửa sông Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.11 Thành phần loài Lưỡng cư, Bò sát đã gặp tại khu vực Tiên Yên -
Hà Cối Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.12: Kết quả xác định lượng dự trữ carbon tiềm năng trong sinh khối
thực vật của ÔTC Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.13: Số lượng loài của một số nhóm động vật theo các tiểu vùng
ở RNM Đồng Rui Error! Bookmark not defined.
Trang 7Bảng 3.14: Số lượng trứng cá - cá con, ấu trùng tôm - tôm con theo các
tiểu vùng nghiên cứu ở RNM Đồng Rui Error! Bookmark not defined.
Trang 8DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
Hình 3.1 Bản đồ khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined Hình 3.2 Tỉ lệ các đơn vị taxon trong bậc ngành của hệ thực vật phù du Error! Bookmark not defined.
Hình 3.3 Thành phần loài của các nhóm ĐVPD tại khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
Hình 3.4 Thảm thực vật RNM khu vực Đồng Rui Error! Bookmark not defined.
Hình 3.5 Hàm lượng mùn (%) và số lượng cá thể giun nhiều tơ (ct/m2
) trong
trầm tích RNM Đồng Rui Error! Bookmark not defined Hình 3.6: Người dân đang khai thác nguồn lợi thuỷ sản ở RNM Error! Bookmark not defined.
Hình 3.7: Ngư cụ được ngư dân sử dụng để khai thác nguồn lợi thuỷ sản ở RNM
Error! Bookmark not defined.
Hình 3.8: Ước tính sản lượng các nhóm loài thuỷ sản tự nhiên khai thác được
hàng năm tại RNM Đồng Rui Error! Bookmark not defined.
Hình 3.9: Lượng giá giá trị thủy sản khai thác tự nhiên ở vùng RNM Đồng Rui
Error! Bookmark not defined.
Hình 3.10: Hàm lượng T-N, T-P trong trầm tích ở các tiểu khu ở RNM
Đồng Rui Error! Bookmark not defined.
Hình 3.11: Hàm lượng TOC trong trầm tích ở các tiểu khu ở RNM Đồng Rui
Error! Bookmark not defined.
Trang 9BẢNG KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ASEAN Hiệp hội các nước Đông Nam Á
BOD Nhu cầu ôxy sinh hóa
COD Nhu cầu ôxy hóa học
ĐDSH Đa dạng sinh học
FAO Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực của Liên hợp quốc GDP Tổng sản phẩm quốc nội
GIS Hệ thống thông tin địa lý
IPCC Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu
IUCN Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên quốc tế
KTTS Khai thác thuỷ sản
KTTV Khí tượng thủy văn
KT-XH Kinh tế - Xã hội
NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
NTTS Nuôi trồng thủy sản
UNEP Chương trình môi trường Liên hiệp quốc
WWF Quỹ bảo tồn thiên nhiên quốc tế
Trang 10MỞ ĐẦU
RNM là hệ sinh thái đặc trưng của bờ biển nhiệt đới Nằm trong mối tương tác giữa đất liền và biển, RNM là một nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá đối với sự sống Theo nghiên cứu của Daniel C Donato và cộng sự (2011) cho thấy, RNM là một trong những bể chứa carbon giàu nhất ở vùng nhiệt đới RNM lưu trữ carbon trong sinh khối của cây ngập mặn và trong trầm tích, bình quân 1.023 triệu tấn cácbon trên mỗi héc-ta, chiếm tỷ lệ phần trăm cao trong tổng số lượng cácbon lưu giữ trong các hệ sinh thái ven biển (RNM, cỏ biển, san hô, đầm lầy, than bùn, ) Theo ước tính, lượng cácbon lưu giữ trong RNM lớn gấp 50 lần lượng cácbon lưu giữ trong rừng nhiệt đới Những nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng việc phá 1% RNM sẽ phát thải 0,02-0,12 tỷ tấn cácbon mỗi năm, chiếm khoảng 10% lượng phát thải do phá rừng toàn cầu dù diện tích RNM chỉ chiếm 0,7% tổng diện tích rừng nhiệt đới
Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có số liệu về trữ lượng cácbon trong toàn hệ sinh thái RNM Hiện chỉ có thông tin về một vài hợp phần trong tổng trữ lượng cácbon RNM, chủ yếu là thông tin về sinh khối cây, còn lại đã bỏ sót phần lớn tổng lượng cácbon của
hệ sinh thái Việc đo trữ lượng cácbon dưới tầng đất RNM là khá khó khăn và hiện nay chưa có tài liệu nghiên cứu nào đưa ra được phương pháp tính toán chính xác cho tổng trữ lượng cácbon ở RNM cho các khu vực địa lý rộng lớn
Mặt khác, theo Clark (1997), RNM cùng với hệ sinh thái cỏ biển và san hô tạo ra mối liên kết tam giác cho nhiều tiến trình sinh thái, sinh học, hóa học và lý học Ở Việt Nam, theo kế hoạch hành động Bảo vệ và phát triển RNM Việt Nam đến 2015 cũng cho thấy, các giá trị môi trường của RNM như chắn sóng, chắn gió bảo vệ đới bờ biển, chống xói mòn, cải tạo đất, cải tạo chất lượng nước, lưu giữ các chất ô nhiễm không đổ ra biển, cung cấp chất dinh dưỡng tự nhiên cho hệ sinh thái động thực vật, v.v… đều có ý nghĩa sống còn đối với sự phát triển kinh tế và bảo tồn Bên cạnh đó, hệ sinh thái RNM còn cung cấp các nguồn gen vô cùng quý giá nhằm duy trì tính ĐDSH của hệ động thực vật
Trang 11Hơn nữa, với hệ thống rễ dày đặc của các loài cây, RNM có tác dụng rất lớn trong việc bảo vệ đất ven biển và vùng cửa sông Chúng vừa ngăn chặn hiệu quả sự phá hủy bờ biển của sóng, vừa làm vật cản cho trầm tích lắng đọng ngăn giữ chất ô nhiễm, các kim loại nặng từ sông đổ ra biển, bảo vệ các sinh vật vùng ven bờ
Do vị trí chuyển tiếp giữa môi trường biển và đất liền nên hệ sinh thái RNM có tính đa dạng sinh học cao Lượng mùn bã phong phú của RNM là nguồn thức ăn dồi dào cho nhiều loài động vật ở nước Theo thống kê của Vũ Trung Tạng và Phan Nguyên Hồng, có tới 43 loài cá đẻ hoặc có ấu trùng sống trong RNM ở Việt Nam Đây là nơi nuôi dưỡng nhiều loài hải sản có giá trị kinh tế cao như tôm biển, cua, cá bớp, sò, ốc hương… Ngoài ra, RNM còn là nơi cư trú và kiếm ăn của nhiều loài bò sát quý hiếm như cá sấu, kì
đà hoa, rùa biển Một số loài thú như rái cá, mèo rừng, khỉ đuôi dài cũng bắt gặp trong RNM, đặc biệt có loài chim nước, chim di cư trong đó có một số loài đang bị đe dọa tuyệt chủng
RNM Tiên Yên - Hà Cối nằm trên địa phận các huyện Hải Hà, Đầm Hà và Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh Theo số liệu điều tra của huyện Tiên Yên (2010), ở khu vực huyện Tiên Yên có trên 10.000 ha RNM Theo kết quả thực hiện tiểu dự án “Quy hoạch chi tiết khu bảo tồn biển Tiên Yên - Hà Cối, tỉnh Quảng Ninh” do PGS TS Nguyễn Văn Vịnh làm chủ nhiệm trong hai năm 2010 - 2011 thuộc dự án “Điều tra tổng thể đa dạng sinh học, nguồn lợi thuỷ hải sản và quy hoạch các khu bảo tồn biển Việt Nam” đã cho thấy, thảm thực vật RNM Tiên Yên - Hà Cối chủ yếu là rừng tự nhiên và ít bị tác động nên đã tạo điều kiện rất thuận lợi cho sự duy trì và phát triển đa dạng sinh học Các quần
xã thực vật bao gồm: Quần xã thực vật trên vùng đất cao, nhiễm mặn, không chịu tác động của thủy triều hoặc chỉ chỉ chịu tác động của thủy triều cao; quần xã thực vật khu vực bãi lầy cửa sông chủ yếu là các loài cây ưa nước lợ, thích nghi với dòng nước chảy
và chịu tác động của thủy triều lên xuống; quần xã RNM tự nhiên Đồng Rui và quần xã rừng trồng Với hệ thực vật ngập mặn phát triển và có giá trị đa dạng sinh học cao, các khu vực này đã trở thành bãi đẻ của nhiều loài sinh vật có giá trị kinh tế và sinh thái,
Trang 12đồng thời cũng là nơi tập trung nhiều loài hải sản như tôm, cua, cá, ngao, ngán, vẹm, sá
sùng, bông thùa
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2007), Sách Đỏ
Việt Nam NXB Khoa học tự nhiên và Công nghệ Hà Nội
2 Nguyễn Thị Kim Cúc và cộng sự (2008), Tình hình phục hồi và quản lý rừng ngập
mặn ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam Phục hồi rừng ngập mặn ứng phó với biến
đổi khí hậu hướng tới phát triển bền vững, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
3 Phan Nguyên Hồng (1997), Vai trò của Rừng ngập mặn Việt Nam - Kỹ thuật trồng và
chăm sóc, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
4 Phan Nguyên Hồng (1999), Rừng ngập mặn Việt Nam, NXB Nông nghiệp, Hà
Nội
5 Phan Nguyên Hồng (2005), Tổng quan rừng ngập mặn Việt Nam NXB
Nông nghiệp
6 Nguyễn Quang Hùng (2010), “Nghiên cứu, đánh giá nguồn lợi thuỷ sản và đa dạng
sinh học của một số vùng rừng ngập mặn điển hình để khai thác hợp lý và phát
triển bền vững”, Báo cáo tổng hợp đề tài độc lập cấp Nhà nước
7 Trần Đức Thạnh, Phí Kim Chung, Nguyễn Đức Cự (1985), Nghiên cứu đặc điểm điều
kiện tự nhiên và khả năng nguồn lợi dải ven biển Việt Nam - Đề xuất biện pháp sử
dụng hợp lý và bảo vệ nguồn lợi Báo cáo tổng kết đề tài cấp Nhà nước 48.06.14
8 Hoàng Văn Thắng (2009), Đa dạng sinh học vùng cửa sông ven biển Tiên Yên - Đầm
Hà, Quảng Ninh và vấn đề bảo tồn, Kỷ yếu hội thảo Quốc gia lần thứ II - Môi
trường và phát triển bền vững, NXB Nông nghiệp
9 Nguyễn Hoàng Trí (1999), Sinh thái học rừng ngập mặn, NXB Nông nghiệp
Trang 1310 Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ quốc gia (1995), Chương trình Biển
KT.03, 1991-1995
11 Lê Xuân Tuấn (1999), “Việc phục hồi rừng ngập mặn và nguồn lợi cua giống ở huyện
Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định”, Trung tâm Nghiên cứu Hệ sinh thái Rừng ngập
mặn
12 Lê Xuân Tuấn (2010), “Điều tra tổng thể hiện trạng đa dạng sinh học các hệ sinh thái
biển Việt Nam phục vụ phát triển bền vững”, Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi
thủy sản - Tổng cục Thủy sản
13 UBND huyện Tiên Yên (2010), Quy hoạch nuôi trồng thủy sản mặn, lợ huyện Tiên
Yên, Quảng Ninh giai đoạn 2011 - 2020
14 UBND tỉnh Quảng Ninh (2006), Rà soát, bổ sung Quy hoạch tổng thể phát triển kinh
tế - xã hội tỉnh Quảng Ninh đến năm 2010 và định hướng tới năm 2020
15 UBND tỉnh Quảng Ninh (2009), Điều chỉnh quy hoạch tổng thể ngành thuỷ sản tỉnh
Quảng Ninh đến năm 2010, xây dựng quy hoạch đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020
16 UBND huyện Đầm Hà (2013) Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội, quốc phòng an
ninh năm 2013; mục tiêu nhiệm vụ và giải pháp chủ yếu năm 2014, huyện Đầm
Hà
17 UBND huyện Hải Hà (2013) Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh
năm 2013; mục tiêu nhiệm vụ và giải pháp chủ yếu năm 2014, huyện Hải Hà
18 UBND huyện Tiên Yên (2013) Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội, quốc phòng an
ninh năm 2013; mục tiêu nhiệm vụ và giải pháp chủ yếu năm 2014, huyện Tiên
Yên
19 Nguyễn Huy Yết (2010), “Đánh giá mức độ suy thóai các hệ sinh thái ven bờ biển
Việt Nam và đề xuất các giải pháp quản lý bền vững”, thuộc Chương trình “Khoa
học và Công nghệ biển phục vụ phát triển bền vững kinh tế xã hội”, Mã số KC.09/06-10
