Bài giảng Thủy văn môi trường

Gồm 6 chương: 1. Nhập môn – thủy văn môi trường; 2. Tài nguyên nước trên thế giới; 3. Các yếu tố khí hậu ảnh hưởng đến dòng chảy; 4. Lưu vực sông và phương trình cân bằng nước; 5. Thủy triều và sự xâm nhập mặn vùng cửa sông; 6. Chế độ thủy văn vùng đồng bằng sông Cửu Long

- oOo -

BÀI GIҦNG MÔN HӐC THӪY VĂN MÔI TRѬӠNG ENVIRONMENTAL HYDROLOGY

Biên soҥn:

LÊ ANH TUҨN, PhD

Cҫn Thѫ, 2008

LӠI MӢ ĈҪU VÀ GIӞI THIӊU

MӨC LӨC

LӠI MӢ ĈҪU VÀ GIӞI THIӊU ii

MӨC LӨC ii

Danh sách hình iv

Danh sách bҧng v

Chѭѫng 1 NHҰP MÔN – THӪY VĂN MÔI TRѬӠNG 7

1.1 Ĉһc trѭng cӫa môi trѭӡng nѭӟc 7

1.1.1 Ĉӏnh nghƭa và tính chҩt cӫa nѭӟc 7

1.1.2 Môi trѭӡng nѭӟc 8

1.1.3 Vai trò cӫa nѭӟc trong cuӝc sӕng 8

1.2 Giӟi thiӋu môn hӑc Thӫy văn môi trѭӡng 9

1.3 Ĉһc ÿiӇm cӫa hiӋn tѭӧng thӫy văn 10

1.4 Phѭѫng pháp nghiên cӭu 11

1.5 Lӏch sӱ môn hӑc 13

1.6 Mҥng lѭӟi khí tѭӧng thӫy văn ӣ ViӋt Nam 14

Chѭѫng 2 TÀI NGUYÊN NѬӞC TRÊN THӂ GIӞI 15

1.1 Các thӇ chӭa nѭӟc trên trái ÿҩt 15

1.1.1 Nѭӟc trong khí quyӇn 15

1.1.2 Nѭӟc trong thӫy quyӇn 15

1.1.3 Nѭӟc trong ÿӏa quyӇn 15

1.1.4 Nѭӟc trong sinh quyӇn 15

1.2 Chu trình thӫy văn 16

1.2.1 Chu trình thӫy văn 16

1.2.2 Minh hӑa chu trình thӫy văn 16

1.3 Phân phӕi nѭӟc trên trái ÿҩt 17

1.3.1 Các sӕ liӋu vӅ lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt 17

1.3.2 Nhұn xét sӵ phân phӕi nѭӟc trong thiên nhiên 19

1.3.3 Vҩn ÿӅ sӱ dөng nguӗn nѭӟc 20

1.4 Bҧo vӋ môi trѭӡng nѭӟc 21

Chѭѫng 3 CÁC YӂU TӔ KHÍ HҰU ҦNH HѬӢNG ĈӂN DÒNG CHҦY 23

3.1 Mѭa 23

3.1.1 Sӵ giáng thӫy và mѭa 23

3.1.2 Sӵ hình thành mѭa 23

3.1.3 Tính toán lѭӧng mѭa bình quân 25

3.2 Ҩm ÿӝ không khí 28

3.2.1 Các ÿһc trѭng cӫa ҭm ÿӝ không khí 28

3.2.2 Sӵ thay ÿәi ÿӝ ҭm không khí theo thӡi gian 30

3.3 Bӕc hѫi 30

3.3.1Ĉӏnh nghƭa 30

3.3.3 ChӃ ÿӝ bӕc hѫi và nhân tӕ ҧnh hѭӣng ÿӃn bӕc hѫi 31

3.4 Gió, bão 32

3.4.1 Sӵ hình thành gió 32

3.4.2 Các ÿһc trѭng cӫa gió 32

3.4.3 Các loҥi gió 35

3.4.4 Dông 37

3.3.5 Bão tӕ 38

Chѭѫng 4 LѬU VӴC SÔNG VÀ PHѬѪNG TRÌNH CÂN BҴNG NѬӞC 44

4.1 HӋ thӕng sông ngòi 44

4.2 Lѭu vӵc sông và các ÿһc trѭng cӫa sông 46

4.2.1 Lѭu vӵc sông 46

4.2.2 Sӵ hình thành dòng chҧy sông ngòi 47

4.2.3 Các ÿһc trѭng hình hӑc cӫa lѭu vӵc 48

4.2.3.1 DiӋn tích lѭu vӵc 48

4.2.3.2 ChiӅu dài sông chính và chiӅu dài lѭu vӵc 48

4.2.3.3 ChiӅu rӝng bình quân lѭu vӵc 49

4.2.3.4 HӋ sӕ hình dҥng lѭu vӵc 49

4.2.3.5 Ĉӝ cao bình quân lѭu vӵc 49

4.2.3.6 Ĉӝ dӕc bình quân lѭu vӵc J 50

4.2.3.7 Mұt ÿӝ lѭӟi sông 50

4.2.4 Các ÿһc trѭng biӇu thӏ dòng chҧy 51

4.2.4.1 Lѭu lѭӧng nѭӟc 51

4.2.4.2 Tәng lѭӧng dòng chҧy 52

4.2.4.3 Ĉӝ sâu dòng chҧy 52

4.2.4.4 Module dòng chҧy 52

4.2.4.5 HӋ sӕ dòng chҧy 52

4.3 Phѭѫng trình cân bҵng nѭӟc 53

4.3.1 Nguyên lý 53

4.3.2 Phѭѫng trình cân bҵng nѭӟc thông dөng 53

4.3.3 Phѭѫng trình cân bҵng nѭӟc cӫa lѭu vӵc kín và hӣ trong thӡi ÿoҥn bҩt kǤ 54 4.3.3.1 Lѭu vӵc kín 54

4.3.3.2 Lѭu vӵc hӣ 54

4.3.4 Phѭѫng trình cân bҵng nѭӟc trong nhiӅu năm 54

4.4 Các hoҥt ÿӝng cӫa con ngѭӡi ҧnh hѭӣng ÿӃn cân bҵng nѭӟc khu vӵc 55

Chѭѫng 5 THӪY TRIӄU VÀ SӴ XÂM NHҰP MҺN VÙNG CӰA SÔNG 57

5.1 Khái niӋm vӅ vùng cӱa sông 57

5.1.1 Vùng ven biӇn ngoài cӱa sông 57

5.1.2 Vùng cӱa sông 57

5.1.3 Vùng trên cӱa sông 57

5.2 Thuӹ triӅu 58

5.2.1 Ĉӏnh nghƭa thuӹ triӅu 58

5.2.2 Phân loҥi thuӹ triӅu 59

5.2.2.1 Bán nhұt triӅu ÿӅu 59

5.2.2.2 Bán nhұt triӅu không ÿӅu 59

5.2.2.3 Nhұt triӅu ÿӅu 60

5.2.2.4 Nhұt triӅu không ÿӅu 60

5.2.3 Nguyên nhân gây ra thuӹ triӅu 62

5.3Ĉһc tính thӫy văn vùng cӱa sông có thӫy triӅu 63

5.3.1 HiӋn tѭӧng thuӹ triӅu ӣ cӱa sông 63

5.3.2 Sӵ thay ÿәi mӵc nѭӟc cӱa sông chӏu ҧnh hѭӣng triӅu 64

5.4 Sӵ xâm nhұp mһn vào cӱa sông 64

5.4.1 HiӋn tѭӧng xâm nhұp mһn 64

5.4.2 Môi trѭӡng nѭӟc vùng cӱa sông 66

Chѭѫng 6 CHӂ ĈӜ THӪY VĂN VÙNG ĈӖNG BҴNG SÔNG CӰU LONG 67

6.1 Giӟi thiӋu 67

6.2 HӋ thӕng Mekong 67

6.3 ĈiӅu kiӋn tӵ nhiên vùng ĈBSCL 70

6.4 Ĉһc ÿiӇm khí hұu vùng ĈBSCL 73

6.5 Ĉһc ÿiӇm chӃ ÿӝ thӫy văn vùng ĈBSCL 76

6.5.1 Mҥng lѭӟi sông và kênh 76

6.5.2 Ĉһc ÿiӇm chӃ ÿӝ thӫy văn 78

6.5.3 Phân phӕi dòng chҧy 80

6.5.4 Nѭӟc ngҫm vùng ĈBSCL 82

6.5.5 Bùn cát trong sông Cӱu Long 83

6.6 Thӫy triӅu và sӵ truyӅn triӅu vào sông Cӱu Long 84

6.6.1 Thӫy triӅu vùng ven biӇn ĈBSCL 84

6.6.2 Sӵ truyӅn triӅu vào sông Cӱu Long và bán ÿҧo Cà Mau 84

Danh sách hình Hình 1.1 Quan hӋ môn hӑc vӟi các chuyên ngành 10

Hình 1.2 Minh hӑa các quan hӋ hình thành dòng chҧy 11

Hình 1.3 Các phѭѫng pháp nghiên cӭu thӫy văn 12

Hình 1.4 Mҥng thông tin khí tѭӧng 14

Hình 2.1 Minh hӑa chu trình thӫy văn trên trái ÿҩt 16

Hình 2.2 Sѫ ÿӗ hӋ thӕng cӫa chu trình thӫy văn 17

Hình 2.3 Minh hӑa chiӅu dày lӟp nѭӟc trong chu trình thӫy văn 18

Hình 2.4 Ĉһc trѭng phân phӕi chính vӅ lѭӧng nѭӟc ӣ dҥng tƭnh và ÿӝng trên trái ÿҩt 18

Hình 2.5 Sѫ ÿӗ HӋ thӕng nguӗn nѭӟc trong Qui hoҥch nguӗn nѭӟc 21

Hình 2.6 Minh hӑa quan hӋ 3E 22

Hình 2.7 Minh hӑa sӵ tѭѫng quan viӋc quҧn lý nѭӟc vӟi các yӃu tӕ khác nhau 22

liên quan ÿӃn môi trѭӡng, Klemes (1973) 22

Hình 3.1 Mѭa ÿӏa hình 23

Hình 3.2 Mѭa ÿӕi lѭu 24

Hình 3.4 Sӵ thay ÿәi lѭӧng mѭa bình quân tháng các trҥm 25

Hình 3.5 Ví dө tính lѭӧng mѭa bình quân vӟi 3 phѭѫng pháp khác nhau 27

Hình 3.6 Các loҥi nhiӋt kӃ ҭm kӃ ÿһt trong trҥm ÿo khí tѭӧng 29

Hình 3.7 Thùng ÿo bӕc hѫi loҥi A 30

Hình 3.8 Thay ÿәi lѭӧng bӕc hѫi trung bình tháng (mm) tҥi Cҫn Thѫ và Sóc Trăng 31

Hình 3.9 Nguyên nhân sinh ra gió 32

Hình 3.10 Hѭӟng gió quy ѭӟc theo ÿӝ 32

Hình 3.11 Hѭӟng gió 33

Hình 3.12 Ĉo tӕc ÿӝ và hѭӟng gió 33

Hình 3.13 Gió hành tinh 35

Hình 3.14 Sӵ chênh lӋch áp suҩt gây nên các luӗng gió tӯ ÿҩt liӅn ra biӇn 35

Hình 3.15 Gió ÿҩt, Gió biӇn 36

Hình 3.16 Hѭӟng gió vӅ ÿêm ӣ mӝt thung lNJng dѭӟi sѭӡn núi 36

Hình 3.17 Gió ÿӏa hình (gió foehn) 37

Hình 3.20 Hình dҥng và vӏ trí các loҥi mây khác nhau 40

Hình 3.12 Ĉo mѭa 41

Hình 4.1 Các dҥng phân bӕ sông nhánh trong mӝt lѭu vӵc sông 44

Hình 4.2 Mӝt dҥng phân bӕ sông giӳa hình cành cây và hình lông chim 44

Hình 4.3 HӋ thӕng sông Mekong 45

Hình 4.4 Sӵ phân cҩp các nhánh sông 45

Hình 4.5 Lѭu vӵc sông và khái niӋm ÿѭӡng phân nѭӟc 46

Hình 4.6 Lѭu vӵc sông vӟi các ÿѭӡng ÿӗng cao ÿӝ 47

Hình 4.7 Ĉӏnh diӋn tích lѭu vӵc bҵng phѭѫng pháp phân ô vuông 48

Hình 4.8 Cách xác ÿӏnh chiӅu dài sông và chiӅu dài lѭu vӵc 48

Hình 4.9 Hình dҥng cӫa lѭu vӵc ҧnh hѭӣng ÿӃn khҧ năng tұp trung nѭӟc lNJ 49

Hình 4.10 Xác ÿӏnh ÿӝ cao bình quân lѭu vӵc bҵng ÿѭӡng ÿӗng mӭc 50

Hình 4.11 Mұt ÿӝ lѭӟi sông cho biӃt sӵ phong phú cӫa nguӗn nѭӟc cӫa lѭu vӵc 51

Hình 4.12 Lѭu tӕc kӃ kiӇu cá sҳt 51

Hình 4.13 Tәng quát hóa phѭѫng trình cân bҵng nѭӟc 53

Hình 4.14 Minh hӑa các giá trӏ trong phѭѫng trình cân bҵng nѭӟc thông dөng 54

Hình 4.15 Hoҥt ÿӝng cӫa con ngѭӡi làm ô nhiӉm nѭӟc trong chu trình thuӹ văn 56

Hình 4.16 Quá trình ÿô thӏ hoá làm thay ÿәi lѭӧng chҧy tràn và thҩm rút 56

Hình 5.1 Khu vӵc cӱa sông 57

Hình 5.2 DiӉn biӃn mӝt con triӅu trong mӝt ngày 58

Hình 5.3 DiӉn biӃn thay ÿәi mӵc nѭӟc triӅu tháng (triӅu BiӇn Ĉông tháng 1/1982) 59

Hình 5.4 Bán nhұt triӅu ÿӅu 59

Hình 5.5 Bán nhұt triӅu không ÿӅu 60

Hình 5.6 Nhұt triӅu ÿӅu 60

Hình 5.7 TriӅu ӣ BiӇn Tây vùng ĈBSCL là dҥng nhұt triӅu không ÿӅu 61

Hình 5.8 Lӵc hút tѭѫng hӛ cӫa mһt trăng và mһt trӡi tҥo nên sӵ thay ÿәimӵc nѭӟc triӅu62 Hình 5.9 HiӋn tѭӧng xâm nhұp mһn tӯ biӇn vào lòng sông vùng cӱa sông 64

Hình 5.10 Hình dҥng ÿѭӡng nêm mһn vùng tiӃp giáp dòng triӅu và dòng sông 65

Hình 5.11 Phân bӕ vұn tӕc theo chiӅu sâu dòng sông chӏu ҧnh hѭӣng thӫy triӅu 65

Hình 5.12 Nѭӟc ngҫm ven biӇn và sӵ xâm nhұp mһn vào tҫng nѭӟc ngҫm 66

Hình 6.1 Lѭu vӵc sông Mekong 68

Hình 6.9 Phân bӕ dòng chҧy kiӋt tính toán theo mô hình triӅu bán nhұt 80

Hình 6.10 Mӵc nѭӟc ÿӍnh lNJ nhiӅu năm qua Tân Châu và Châu Ĉӕc 82

Danh sách bҧng Bҧng 2.1: Phân phӕi nѭӟc trên trái ÿҩt (theo A J Raudkivi, 1979) 19

Bҧng 2.2 Phân phӕi lѭӧng nѭӟc ngӑt trên lөc ÿӏa 19

Bҧng 2.3 Cân bҵng nѭӟc (mm/năm) các ÿҥi dѭѫng 19

Bҧng 3.1 Bҧng cҩp gió (Beaufort Scale) 34

Bҧng 5.1 Thӫy triӅu ӣ mӝt sӕ cҧng chính ӣ ViӋt Nam 61

Bҧng 6.1 Lѭu vӵc Mekong qua 4 quӕc gia duyên hà 70

Bҧng 6.2 Thӕng kê hiӋn trҥng canh tác lúa toàn năm 1996 vùng ĈBSCL 70

Bҧng 6.3 TӍ lӋ sӱ dөng ruӝng ÿҩt nông nghiӋp cӫa ĈBSCL 73

Bҧng 6.4 So sánh nhiӋt ÿӝ trung bình tháng (t qC) mӝt sӕ trҥm vùng ĈBSCL 73

Bҧng 6.5 So sánh bӕc hѫi trung bình (mm/tháng) mӝt sӕ trҥm vùng ĈBSCL 73

Bҧng 6.6 So sánh ҭm ÿӝü trung bình tháng (%) mӝt sӕ trҥm vùng ĈBSCL 74

Bҧng 6.7 So sánh tӕc ÿӝ gió trung bình tháng (m/s) mӝt sӕ trҥm vùng ĈBSCL 74

Bҧng 6.8 Tҫn suҩt xuҩt hiӋn thҩp nhҩt ÿi qua trung và hҥ lѭu sông Mekong 74

Bҧng 6.9 So sánh lѭӧng mѭa trung bình tháng (mm) mӝt sӕ trҥm vùng ĈBSCL 75

Bҧng 6.10 Lѭӧng mѭa gây úng ngұp (mm) ӣ mӝt sӕ trҥm vùng ĈBSCL 76

Bҧng 6.11 Mӝt sӕ ÿһc trѭng mһt cҳt nhӳng kênh chính vùng ĈBSCL 78

Bҧng 6.13 Khoáng vi lѭӧng trong nѭӟc sông Mekong 83

Bҧng 6.14 Biên ÿӝ triӅu trên sông Cӱu Long 85

Bҧng 6.15 Biên ÿӝ triӅu trên sông vào mùa lNJ 85

Chѭѫng 1 NHҰP MÔN – THӪY VĂN MÔI TRѬӠNG

1.1 Ĉһc trѭng cӫa môi trѭӡng nѭӟc

1.1.1 Ĉӏnh nghƭa và tính chҩt cӫa nѭӟc

Nѭӟc ÿѭӧc xem nhѭ mӝt tài nguyên quí giá và cҫn thiӃt cho sӵ sӕng Nѭӟc chi phӕinhiӅu hoҥt ÿӝng cӫa con ngѭӡi, thӵc và ÿӝng vұt và vұn hành cӫa thiên nhiên Theo ÿӏnhnghƭa thông thѭӡng: " N˱ͣc là m͡t ch̭t l͗ng thông dͭng N˱ͣc tinh khi͇t có công thͱc

c̭u t̩o g͛m 2 nguyên t͵ hydro và m͡t nguyên t͵ oxy, n˱ͣc là m͡t ch̭t không màu, không mùi, không v ͓ D˱ͣi áp sṷt khí trͥi 1 atmosphere, n˱ͣc sôi ͧ 100qC và ÿông ÿ̿c

ͧ 0qC, n˱ͣc có kh͙i l˱ͫng riêng là 1000 kg/m 3 " Khái niӋm ÿѫn giҧn vӅ nѭӟc là nhѭ vұy,nhѭng ÿi sâu nghiên cӭu, ta thҩy nѭӟc có nhiӅu tính chҩt kǤ diӋu bҧo ÿҧm cho sӵ sӕngÿѭӧc tӗn tҥi và phát triӇn

x N˱ͣc là m͡t dung môi v̩n năng

Nѭӟc có thӇ hòa tan ÿѭӧc rҩt nhiӅu chҩt, ÿһc biӋt là các chҩt khoáng và chҩt khí cung cҩp dinh dѭӥng và giúp cho sӵ trao ÿәi chҩt trong cѫ thӇ sinh vұt

x N˱ͣc có nhi͏t dung r̭t lͣn

Nѭӟc có khҧ năng hҩp thu rҩt nhiӅu nhiӋt lѭӧng khi nóng lên và ÿӗng thӡi cNJng tӓa ra nhiӅu nhiӋt lѭӧng khi lҥnh ÿi Khҧ năng này giúp cho nhiӋt ÿӝ ban ngày trên trái ÿҩt ít nóng hѫn và ban ÿêm ÿӥ lҥnh ÿi, giúp cho sӵ sӕng khӓi sӵ tiêu diӋt ӣ mӭc chênh lӋnhnhiӋt ÿӝ quá lӟn

x N˱ͣc r̭t khó bay h˯i

Ӣ 20qC, muӕn 1 lít nѭӟc bӕc hѫi phҧi tӕn 539.500 calori Ĉһc tính này cӫa nѭӟc ÿãcӭu thoát sӵ sӕng khӓi bӏ khô héo nhanh chóng và giúp cho các nguӗn nѭӟc không bӏ khô hҥn, làm tiêu diӋt các sinh vұt sӕng trong nó

x N˱ͣc l̩i nͧ ra khi ÿông ÿ̿c

Khi hҥ nhiӋt ÿӝ xuӕng thҩp dѭӟi 4qC thì thӇ tích nѭӟc lҥi tăng lên ĈӃn diӇm ÿôngÿһc 0qC, thӇ tích nѭӟc tăng lên khoҧng 9 % so vӟi bình thѭӡng, làm băng ÿá nәi lên mһtnѭӟc Nѭӟc có nhiӋt ÿӝ cao hѫn sӁ chìm xuӕng ÿáy giúp các thӫy sinh vұt tӗn tҥi và lӟpbăng ÿá - có tính dүn nhiӋt rҩt kém - trӣ thành chiӃc áp giáp bҧo vӋ sӵ sӕng phía dѭӟi nó

x N˱ͣc có sͱc căng m̿t ngoài lͣn

Nhӡ có sӭc căng mһt ngoài lӟn nên nѭӟc có tính mao dүn mҥnh HiӋn tѭӧng naǤ có mӝt ý nghƭa rҩt lӟn trong viӋc duy trì sӵ sӕng trên trái ÿҩt, nѭӟc tӯ dѭӟi ÿҩt có thӇ thҩmÿӃn tӯng ngӑn cây Trong cѫ thӇ ngѭӡi và ÿӝng vұt, máu và dӏch mô vұn chuyӇn ÿѭӧcÿӃn các cѫ quan nӝi tҥng cNJng nhӡ khҧ năng mao dүn cӫa nѭӟc

x N˱ͣc có kh̫ năng t͹ làm s̩ch

Nѭӟc trong quá trình vұn chuyӇn cӫa nó khҳp nѫi trong thiên nhiên còn có khҧ năng

tӵ làm sҥch, loҥi bӓ mӝt phҫn chҩt bҭn, tҥo ÿiӅu kiӋn cho môi trѭòng sinh thái ÿѭӧc cҧithiӋn

1.1.2 Môi trѭӡng nѭӟc

Nѭӟc bҧm ÿҧm viӋc duy trì sӵ sӕng và phát triӇn cӫa các loài thӵc và ÿӝng vұt Sӵ phong phú tài nguyên nѭӟc là tiӅn ÿӅ cho viӋc phát triӇn nông nghiӋp, công nghiӋp, thӫy ÿiӋn,giao thông vұn tҧi, thӫy hҧi sҧn và phát triӇn cѭ dân, Nѭӟc ÿӗng thӡi cNJng là mӝt tai ѭѫng cho loài ngѭӡi và các sinh vұt khác Nѭӟc là nguӗn sӕng cho tҩt cҧ mӑi sinh giӟi và

là mӝt tài nguyên quan trӑng cӫa mӛi quӕc gia Nѭӟc ÿóng vai trò then chӕt trong viӋcÿiӅu hòa nhiӋt ÿӝ trên trái ÿҩt Nѭӟc ÿѭӧc sӱ dөng trong sinh hoҥt, nông nghiӋp, lâm nghiӋp, ngѭ nghiӋp, diêm nghiӋp, thӫy ÿiӋn, giao thông vұn tҧi,…

Tài nguyên nѭӟc trên trái ÿҩt ÿѭӧc ÿánh giá bӣi ba ÿһc trѭng: lѭӧng, chҩt lѭӧng và ÿӝngthái

x Sӕ lѭӧng là ÿһc trѭng biӇu thӏ mӭc ÿӝ phong phú cӫa tài nguyên nѭӟc trên mӝtlãnh thә;

x Chҩt lѭӧng nѭӟc bao gӗm các ÿһc trѭng vӅ hàm lѭӧng các chҩt hoà tan hoһc không hoà tan trong nѭӟc có lӧi hoһc có hҥi theo tiêu chuҭn cӫa ÿӕi tѭӧng sӱ dөng;

x Ĉӝng thái cӫa nѭӟc ÿѭӧc ÿánh giá bӣi sӵ thay ÿәi các ÿһc trѭng dòng chҧy theo thӡi gian, sӵ trao ÿәi nѭӟc giӳa các khu vӵc chӭa nѭӟc, sӵ vұn chuyӇn và quy luұtchuyӇn ÿӝng cӫa nѭӟc trong sông, nѭӟc ngҫm, các quá trình trao ÿәi chҩt hoà tan, truyӅn mһn,…

Môi trѭӡng nѭӟc ÿѭӧc hiӇu là môi trѭӡng mà nhӳng cá thӇ tӗn tҥi, sinh sӕng và tѭѫng tác qua lҥi ÿӅu bӏ ҧnh hѭӣng và phө thuӝc vào nѭӟc Môi trѭӡng nѭӟc có thӇ bao quát trong mӝt lѭu vӵc rӝng lӟn hoһc chӍ chӭa trong mӝt giӑt nѭӟc Môi trѭӡng nѭӟc là ÿӕi tѭӧngnghiên cӭu cӫa nhiӅu ngành khoa hӑc tӵ nhiên, kӻ thuұt và cҧ kinh tӃ - xã hӝi

Trái ÿҩt cӫa chúng ta thѭӡng xuyên chӏu sӵ tác ÿӝng cӫa sӵ chuyӇn hóa cӫa dòng khí quyӇn và thӫy quyӇn tҥo nên Chính các hoҥt ÿӝng tӵ nhiên này ÿã làm thay ÿәi ÿáng kӇcác tính chҩt khí hұu, dòng chҧy, ÿҩt ÿai, môi trѭӡng tӵ nhiên và xã hӝi Con ngѭӡi ÿãchú tâm tӯ lâu ghi nhұn, tìm hiӇu, phân loҥi và ÿӕi phó vӟi các diӉn biӃn thӡi tiӃt, các thay ÿәi dòng chҧy và các biӃn ÿӝng môi trѭӡng ÿӇ tә chӭc xã hӝi, sҧn xuҩt, ÿiӅu chӍnhcuӝc sӕng và cҧi tҥo ÿiӅu kiӋn tӵ nhiên và phòng chӕng các thiên tai thҧm hӑa có thӇ xҧyra

1.1.3 Vai trò c ӫa nѭӟc trong cuӝc sӕng

Nѭӟc là yӃu tӕ hàng ÿҫu quyӃt ÿӏnh sӵ tӗn tҥi và phát triӇn cӫa sinh giӟi Không có nѭӟc

sӵ sӕng lұp tӭc bӏ rӕi loҥn, ngѭng lҥi và tiêu diӋt

x Nѭӟc chiӃm thành phҫn chӫ yӃu trong cҩu tҥo cѫ thӇ thӵc và ÿӝng vұt Con ngѭӡi

có khoҧng 65 - 75 % trӑng lѭӧng nѭӟc trong cѫ thӇ, ÿһc biӋt nѭӟc chiӃm tӟi 95 % trong huyӃt tѭѫng, cá có khoҧng 80 % nѭӟc trong cѫ thӇ, cây trên cҥn có 50 - 70

% nѭӟc, trong rong rêu và các loҥi thӫy thӵc vұt khác có 95 - 98 % là nѭӟc

x Muӕn có thӵc phҭm cho ngѭӡi và gia súc cҫn có nѭӟc: muӕn có 1 tҩn lúa mì, cҫn

300 - 500 m3 nѭӟc, 1 tҩn gҥo cҫn tiêu thө 1.500 - 2.000 m3 nѭӟc và ÿӇ có 1 tҩnthӏt trong chăn nuôi cҫn tӕn 20.000 - 50.000 m3 nѭӟc

x Lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt là mӝt máy ÿiӅu hòa nhiӋt và làm cho cán cân sinh thái ÿѭӧc cân bҵng Sӵ sӕng thѭӡng tұp trung ӣ các nguӗn nѭӟc, phҫn lӟn các nӅn vănminh, các trung tâm kinh tӃ, công nghiӋp, nông nghiӋp, khoa hӑc kӻ thuұt, vănhóa xã hӝi, dân cѭ, ÿӅu nҵm dӑc theo các vùng tұp trung nѭӟc

x Sӵ thay ÿәi cán cân phân phӕi nѭӟc hoһc sӵ phá hoҥi nguӗn nѭӟc có thӇ làm tàn lөi các vùng trù phú, biӃn các vùng ÿҩt màu mӥ thành các vùng khô cҵn Trong nhӳng thұp niên sҳp tӟi, chiӃn tranh, xung ÿӝt giӳa các quӕc gia và các vùng khu vӵc có thӇ do nguyên nhân tranh giành tài nguyên nѭӟc quí báu này

1.2 Giӟi thiӋu môn hӑc Thӫy văn môi trѭӡng

Thӫy văn môi trѭӡng (Environmental hydrology) là môn hӑc giӟi thiӋu các tính chҩt, ÿһcÿiӇm nguӗn nѭӟc, các diӉn biӃn liên quan ÿӃn môi trѭӡng nѭӟc, phѭѫng pháp tính cân bҵng tài nguyên nѭӟc trong hӋ thӕng phөc vө cho các hoҥt ÿӝng sҧn xuҩt xã hӝi, và tiên lѭӧng các hiӋn tѭӧng vұt lý xҧy ra trong khí quyӇn và dòng chҧy sông ngòi, cNJng nhѭ ҧnhhѭӣng qua lҥi cӫa các hiӋn tѭӧng này vӟi nhau

Môn hӑc Thӫy văn môi trѭӡng rҩt cҫn thiӃt cho nhiӅu ngành trong xã hӝi nhѭ nông nghiӋp, công nghiӋp, giao thông vұn tҧi, hàng không, ngѭ nghiӋp, y tӃ, v.v Các kӃhoҥch phát triӇn sҧn xuҩt, hình thành mӣ rӝng ÿô thӏ, ÿiӅu chӍnh cѫ cҩu nông thôn, bӕ trí dân cѭ ÿiӅu cҫn phҧi có các dӳ liӋu diӉn biӃn cӫa tính chҩt khí tѭӧng - thӫy văn khu vӵc

Môn hӑc này ÿѭӧc biên soҥn cho sinh viên các ngành khoa hӑc môi trѭӡng, quҧn lý môi trѭӡng và tài nguyên thiên nhiên, kӻ thuұt môi trѭӡng, kӻ thuұt tài nguyên nѭӟc Mөctiêu cӫa môn hӑc là giúp cho sinh viên hiӇu rõ các diӉn biӃn phӭc tҥp cӫa thiên nhiên nhҵm phòng, chӕng, tránh mӝt phҫn thiên tai, giҧm nhҽ các rӫi ro trong cuӝc sӕng sҧnxuҩt và cҧi tҥo môi trѭӡng sinh sӕng

Môn hӑc Thӫy văn môi trѭӡng chuyên nghiên cӭu các hiӋn tѭӧng và quá trình vұt lý diӉnbiӃn trên không trung và mһt ÿҩt Do vұy, môn hӑc sӁ có liên quan ÿӃn mӝt loҥi các môn khoa hӑc tӵ nhiên nhѭ Toán hӑc (hình hӑc, giҧi tích, ÿҥi sӕ, ), Vұt lý (cѫ hӑc, nhiӋt hӑc,quang hӑc, ), Hóa hӑc (vô cѫ, hӳu cѫ), Sinh hӑc (thӵc vұt, ÿӝng vұt hӑc) và Tin hӑc (xӱ

lý dӳ liӋu, ÿӗ hӑa, GIS, ) Mһt khác, môn hӑc này lҥi là môn cѫ sӣ cho các chuyên ngành khác nhѭ sinh thái, quҧn lý tài nguyên, bào vӋ môi trѭӡng, quy hoҥch phát triӇn,kiӃn trúc, thӫy lӧi, giao thông vұn tҧi, (hình 1.1)

Trong các dӵ án phát triӇn, phҫn ÿánh giá ÿһc ÿiӇm môi trѭӡng, khí tѭӧng - thӫy văn khu vӵc là mӝt chѭѫng không thӇ thiӃu trong lý luұn thӵc tiӉn

Hình 1.1 Quan hӋ môn hӑc vӟi các chuyên ngành

1.3 Ĉһc ÿiӇm cӫa hiӋn tѭӧng thӫy văn

HiӋn tѭӧng thӫy văn là mӝt quá trình rҩt phӭc tҥp liên quan ÿӃn nhiӅu yӃu tӕ khác nhau cӫa tӵ nhiên Dòng chҧy là kӃt quҧ tѭѫng tác cӫa 3 nhân tӕ chính (hình 1.2):

1 Nhân t ͙ khí t˱ͫng: nhѭ nhiӋt ÿӝ, mѭa, bӕc hѫi, gió, áp suҩt không khí, YӃu tӕ này

biӃn ÿӝng lӟn theo thӡi gian, xҧy ra, diӉn biӃn và chҩm dӭt nhanh, vӯa mang tính chu

kǤ vӯa mang tính ngүu nhiên

2 Nhân t ͙ m̿t ÿ͏m: nhѭ diӋn tích khu vӵc, ÿӏa hình, ÿӏa chҩt, thә nhѭӥng, lӟp phӫ thӵc

vұt, YӃu tӕ này thay ÿәi chұm so vӟi thӡi gian, mang tính qui luұt cӫa khu vӵc, cӫamiӅn có ÿiӅu khiӋn tѭѫng tӵ

3 Nhân t ͙ con ng˱ͥi: bao gӗm tҩt cҧ các hoҥt ÿӝng do con ngѭӡi gây ra nhѭ xây dӵng

các công trình thӫy lӧi, khai hoang mӣ rӝng diӋn tích canh tác, xây dӵng nhà máy công nghiӋp, trӗng hoһc phá rӯng, Nhân tӕ này có thӇ thay ÿәi nhanh hoһc chұm,

có thӇ mang tính qui luұt hoһc qui luұt không rõ ràng tҩt cҧ tùy thuӝc vào tính hình kinh tӃ - xã hӝi và các biӃn ÿӝng cӫa nhӳng quyӃt ÿӏnh chӫ quan cӫa con ngѭӡi Con ngѭӡi cNJng là mӝt nhân tӕ ҧnh hѭӣng ÿӃn 2 nhân tӕ khí tѭӧng và nhân tӕ mһt ÿӋm

THӪY VĂN MÔI TRѬӠNG

(MÔN HӐC CѪ SӢ)

CÁC CHUYÊN NGÀNH

NÔNG NGHIӊP – SINH THÁI - QUҦN LÝ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN –

KӺ THUҰT MÔI TRѬӠNG - THӪY LӦI - QUY HOҤCH - V.V

CÁC MÔN CѪ BҦN

TOÁN HӐC - VҰT LÝ- HÓA HӐC - SINH HӐC - TIN HӐC - ĈӎA LÝ -

Hình 1.2 Minh hӑa các quan hӋ hình thành dòng chҧy

1.4 Ph ѭѫng pháp nghiên cӭu

Ba nhân tӕ hình thành dòng chҧy nhѭ khí tѭӧng, mһt ÿӋm và con ngѭӡi, do vұy các hiӋntѭӧng thӫy văn ÿӅu mang cҧ 2 tính chҩt: tính ngүu nhiên và tính tҩt ÿӏnh HiӋn nay, có 3 phѭѫng pháp chính trong nghiên cӭu thӫy văn hӑc: (a) phѭѫng pháp phân tích nguyên nhân hình thành, (b) phѭѫng pháp tәng hӧp ÿӏa lý, (c) phѭѫng pháp thӕng kê xác suҩt

(a) Ph˱˯ng pháp phân tích nguyên nhân hình thành

Phѭѫng pháp này xem sӵ hình thành mӝt hiӋn tѭӧng thӫy văn nhѭ là kӃt quҧ tác ÿӝng cӫamӝt loҥt các nhân tӕ vұt lý, bao gӗm các nhân tӕ vұt lý chính và nhân tӕ phө cho nhân tӕchính Phѭѫng pháp này tìm các mӕi tѭѫng quan giӳa các nhân tӕ và biӇu thӏ chúng dѭӟidҥng các biӇu thӭc, phѭѫng trình toán hӑc, các bҧng tra cӭu hoһc các ÿӗ thӏ Các mô hình toán hӑc hoһc vұt lý ÿӇ mô phӓng mӝt hay nhiӅu hiӋn tѭӧng thӫy văn cNJng có thӇ xây dӵng tӯ phѭѫng pháp này

(b) Ph˱˯ng pháp t͝ng hͫp ÿ͓a lý

Phѭѫng pháp này có thӇ chia làm 3 phѭѫng pháp khác:

x Ph˱˯ng pháp t˱˯ng t͹ ÿ͓a lý: Giҧ sӱ có 2 trҥm thӫy văn (mӝt trҥm ÿang xét

và 1 trҥm tham khҧo), nӃu 2 trҥm này có nhӳng ÿiӅu kiӋn ÿӏa lý tӵ nhiên (ÿӏahình, ÿӏa mҥo, khí hұu, ) tѭѫng tӵ giӕng nhau thì ta có thӇ suy ÿoán là các ÿiӅu kiӋn thӫy văn cӫa chúng cNJng tѭѫng tӵ nhѭ nhau Dӵa vào sӕ liӋu cӫatrҥm tham khҧo ta có thӇ suy ra sӕ liӋu cӫa trҥm ÿang xét trong ÿiӅu kiӋn chѭa

có hoһc không ÿӫ sӕ liӋu

+ v.v

(BIӂN ĈӘI CHҰM)

NHÂN TӔ CON NGѬӠI

+ CÔNG TRÌNH THӪY + CANH NÔNG + XD CÔNG NGHIӊP + v.v

(BIӂN ĈӘI ??? !!! ) DÒNG CHҦY

PH ѬѪNG PHÁP NGHIÊN CӬU THӪY VĂN

PHѬѪNG PHÁP TӘNG HӦP ĈӎA LÝ

PHѬѪNG PHÁP THӔNG KÊ XÁC SUҨT

+ Quan hӋ toán hӑc + Mô hình toán + Mô hình vұt lý

+ Phѭѫng pháp tѭѫng tӵ ÿӏa lý + Phѭѫng pháp nӝi suy ÿӏa lý + Phѭѫng pháp tham sӕ ÿӏa lý tәng hӧp PHѬѪNG PHÁP PHÂN TÍCH NGUYÊN NHÂN HÌNH THÀNH

+ Lý thuyӃt thӕng kê + Phân tích tҫn suҩt

x Ph˱˯ng pháp n͡i suy ÿ͓a lý: Phѭѫng pháp này các ÿһc trѭng thӫy văn có tính

cách là ÿһc trѭng ÿӏa lý nên có thӇ phân khu vӵc, phân vùng thӫy văn hoһcxây dӵng các bҧn ÿӗ ÿҷng trӏ cӫa các ÿҥi lѭӧng thӫy văn

x Ph˱˯ng pháp tham s͙ ÿ͓a lý t͝ng hͫp: Phѭѫng pháp này coi ÿҥi lѭӧng thӫy

văn là hàm cӫa nhiӅu yӃu tӕ ÿӏa lý Các yӃu tӕ chính ÿѭӧc xem xét chi tiӃtriêng biӋt, còn các yӃu tӕ ÿӏa lý tұp hӧp thành các tham sӕ tәng hӧp

(c) Ph˱˯ng pháp th͙ng kê xác sṷt

Phѭѫng pháp này xem ÿһc trѭng thӫy văn xuҩt hiӋn nhѭ mӝt ÿҥi lѭӧng ngүu nhiên Vì vұy, ta có thӇ áp dөng các lý thuyӃt xác suҩt và thӕng kê ÿӇ tìm qui luұt diӉn biӃn cӫahiӋn tѭӧng thӫy văn, xem sӵ xuҩt hiӋn mӝt giá trӏ thӫy văn nào ÿó có ÿӝ tin cұy và xác suҩt xuҩt hiӋn khác nhau Phѭѫng pháp này sӵ dөng nhiӅu trong tính toán các ÿһc trѭngthӫy văn cho các công trình thӫy lӧi

1.5 Lӏch sӱ môn hӑc

Tӯ thuӣ hoang sѫ, con ngѭӡi ÿã phҧi ÿӕi mһt vӟi thiên nhiên, theo dõi sӵ thay ÿәi thӡitiӃt và các diӉn biӃn dòng chҧy Tӯ khi có hoҥt ÿӝng sҧn xuҩt nông nghiӋp, con ngѭӡi ÿãdҫn dҫn tích lNJy ÿѭӧc ít nhiӅu các kinh nghiӋm, các qui luұt cӫa thiên nhiên, khí hұu,

và hѫn nӳa có thӇ dӵ ÿoán mӝt phҫn các thay ÿәi thӡi tiӃt, dòng chҧy ÿӇ phөc vө sҧn xuҩt

và bҧo vӋ mùa màng Các câu ca dao, tөc ngӳ vӅ thiên nhiên, thӡi tiӃt chính là các ghi chép, truyӅn miӋng ban ÿҫu cӫa ngành khí tѭӧng thӫy văn cӫa mӛi dân tӝc

Sӵ phát triӇn cӫa xã hӝi loài ngѭӡi, công cuӝc mӣ mang bӡ cõi, phát triӇn sҧn xuҩt, con ngѭӡi càng lúc càng vѭѫn xa hѫn hѫn nѫi ӣ cӕ ÿӏnh ban ÿҫu cӫa mình và ÿã dҫn dҫn hình thành các bҧn ghi chép ÿҫu tiên ÿһt nӅn móng cho ngành khoa hӑc khí tѭӧng thӫy văn.Ngѭӡi cә Ai Cұp ÿã biӃt tҫm quan trӑng cӫa viӋc ÿo ÿҥc, ÿánh dҩu, ghi chép và tiên ÿoáncác diӉn biӃn dòng chҧy trên sông Nile tӯ giai ÿoҥn 1800 trѭӟc Công nguyên Tác phҭm

Brihatsamhita cӫa Varahamihira (Ҩn Ĉӝ, 505 - 587) ÿã mô tҧ các trҥm ÿo mѭa, hѭӟnggió và tiӃn trình phӓng ÿoán mѭa Các tài liӋu khҧo cә khác cNJng cho thҩy, các quan sát ghi chép vӅ khí tѭӧng - thӫy văn ÿã tìm thҩy ӣ Trung Quӕc, Ai Cұp, Ҩn Ĉӝ, Hy Lҥp và mӝt sӕ quӕc gia khác tӯ thӃ kӹ thӭ IV - V ĈӃn thӃ kӹ thӭ XV - XVI, ngѭӡi ta ÿã có các dөng cө ÿo thӡi tiӃt tuy còn thô sѫ nhѭng cNJng ÿánh dҩu mӝt bѭӟc tiӃn quan trӑng cӫalӏch sӱ ngành Thұt sӵ ÿӃn thӃ kӹ XVII trӣ ÿi, các dөng cө chính xác hѫn và các nghiên cӭu có tính hӋ thӕng ÿã thӵc sӵ hình thành khoa hӑc vӅ khí tѭӧng - thӫy văn Van Te Chow (1964) ÿã phân chia lӏch sӱ ngành hӑc Khí tѭӧng - Thӫy văn ӣ Châu Âu ra làm 8 giaiÿoҥn sau:

1 Giai ÿo̩n suy ÿoán (speculation): trѭӟc năm 1400

2 Giai ÿo̩n quan sát (observation): tӯ 1400 - 1600

3 Giai ÿo̩n ÿo ghi (measurement): tӯ 1600 - 1700

4 Giai ÿo̩n th͹c nghi͏m (experimentation): tӯ 1700 - 1800

5 Giai ÿo̩n hi͏n ÿ̩i hóa (modernization): tӯ 1800 - 1900

6 Giai ÿo̩n kinh nghi͏m (empiricism): tӯ 1900 - 1930

7 Giai ÿo̩n suy lu̵n hóa (rationalization): tӯ 1930 - 1950

8 Giai ÿo̩n lý thuy͇t hóa (theorization): tӯ 1950 - nay

Tҥi ViӋt nam, tӯ trѭӟc thӃ kӹ thӭ 20 chѭa tìm thҩy các tài liӋu ghi chép vӅ khí tѭӧng và thӫy văn Tuy nhiên, lӏch sӱ cNJng ÿã chӭng minh ông cha ta ÿã có nhӳng quan sát và phân tích các hiӋn tѭӧng thӡi tiӃt và dòng chҧy Ngô QuyӅn ÿã áp dөng qui luұt thӫy triӅutrên sông Bҥch Ĉҵng trong trұn chiӃn thҳng quân xâm lѭӧc Nam Hán Các câu hát, câu

hò, ca dao vӅ thӡi tiӃt ÿã có lâu ÿӡi HӋ thӕng ÿê ÿiӅu ӣ miӅn Bҳc có ÿѭӧc phҧi tӯ các nghiên cӭu vӅ dòng chҧy sông ngòi Trong thӃ kӹ 19 ÿӃn giӳa thӃ kӹ 20, các triӅu ÿình khác nhau ÿӅu lѭu dөng các quan Hӝ ÿê Tuy nhiên, khi ngѭӡi Pháp cai trӏ nѭӟc ta, hӋthӕng quan trҳc khí tѭӧng thӫy văn mӟi thӵc sӵ hình thành Tài liӋu khí tѭӧng ÿѭӧc ghi nhұn ÿҫu tiên tӯ năm 1902, và tӯ 1010 ÿӃn nay, hҫu hӃt các khu vӵc ÿӅu có mҥng lѭӟi ÿoÿҥc khí tѭӧng thӫy văn

Ngày nay, các phѭѫng tiӋn vӋ tinh, hӋ thӕng máy tính nhanh và mҥnh, các dөng cө ÿotheo dõi thӡi tiӃt tӵ ÿӝng kӻ thuұt sӕ ÿã giúp con ngѭӡi ngày càng hoàn thiӋn hѫn trong công tác theo dõi, ÿánh giá và dӵ báo các diӉn biӃn cӫa thiên nhiên Ngành Khí tѭӧngNông nghiӋp thӃ giӟi chính thӭc thành lұp năm 1921, trө sӣ tҥi Rome (Ý) ĈӇ phөc vө

sҧn xuҩt nông nghiӋp hiӋu quҧ, Tә chӭc Khí tѭӧng Nông nghiӋp thӃ giӟi ÿѭӧc ÿһt trong

T͝ chͱc L˱˯ng th͹c và Nông nghi͏p (Food and Agriculture Organization - FAO) dѭӟi sӵ

hӧp tác chuyên môn cӫa T͝ chͱc Khí t˱ͫng Th͇ giͣi (World Meteorological Organization - WMO) ĈӃn nay, tә chӭc WMO ÿã có ÿҥi diӋn và các trҥm quan trҳc, trao ÿәi sӕ liӋu ӣ nhiӅu nѭӟc và khu vӵc trên thӃ giӟi Tҩt cҧ các sӕ liӋu quan trҳc và kӃt quҧphân tích ÿӅu ÿѭӧc lѭu trӳ HӋ thӕng ghi nhұn sӕ liӋu và trao ÿәi có thӇ minh hӑa nhѭhình 1.4 Môn hӑc khoa hӑc vӅ khí tѭӧng thӫy văn ÿã ÿѭӧc hình thành tӯ lâu và ÿѭӧcgiҧng dҥy trong hҫu hӃt các trѭӡng ÿào tҥo chuyên ngành vӅ khoa hӑc - kӻ thuұt

Hình 1.4 Mҥng thông tin khí tѭӧng

1.6 Mҥng lѭӟi khí tѭӧng thӫy văn ӣ ViӋt Nam

Ӣ ViӋt Nam, cѫ quan quҧn lý viӋc ÿo ÿҥt, phân tích và nghiên cӭu khí tѭӧng thӫy văn cӫa

chúng ta là T ͝ng cͭc Khí t˱ͫng Thͯy văn (Department of Meteorology and Hydrology)

HiӋn nay, các tӍnh thành và khu vӵc ÿӅu có các trҥm ÿo ÿҥc theo nhiӅu chӍ tiêu khác nhau Các cán bӝ khoa hӑc khí tѭӧng thӫy văn cùng các phѭѫng tiӋn ÿo ÿҥc, tính toán ngày càng hiӋn ÿҥi phөc vө cho sҧn xuҩt, әn ÿӏnh xã hӝi, hҥn chӃ thiӋt hҥi do thiên tai và các giҧi pháp khҳc phөc Nѭӟc ta có 9 vùng khí tѭӧng - thӫy văn, có nhiӋm vө theo dõi,

ÿo dҥt, phân tích dӳ liӋu và dӵ báo diӉn biӃn khí hұu, mӵc nѭӟc, Mӛi vùng có mӝt ÿàikhí tѭӧng có nhiӋm vө thông tin thӡi tiӃt, phân bӕ nhѭ sau:

1 Ĉài KTTV vùng Tây Bҳc, trө sӣ tҥi thӏ xã Sѫn La

2 Ĉài KTTV vùng ViӋt Bҳc, trө sӣ tҥi thành phӕ ViӋt Trì

3 Ĉài KTTV vùng Ĉông Bҳc, trө sӣ tҥi thành phӕ Hҧi Phòng

4 Ĉài KTTV vùng Trung du và Ĉӗng bҵng Bҳc Bӝ, trө sӣ tҥi Hà Nӝi

5 Ĉài KTTV vùng Bҳc Trung Bӝ, trө sӣ tҥi thành phӕ Vinh

6 Ĉài KTTV vùng Trung Trung Bӝ, trө sӣ tҥi thành phӕ Ĉà Nҹng

7 Ĉài KTTV vùng Nam Trung Bӝ, trө sӣ tҥi thành phӕ Nha Trang

8 Ĉài KTTV vùng Tây nguyên, trө sӣ tҥi thӏ xã Pleyku

9 Ĉài KTTV vùng Nam Bӝ, trө sӣ tҥi thành phӕ Hӗ Chí Minh

==========================================================

Chѭѫng 2 TÀI NGUYÊN NѬӞC TRÊN THӂ GIӞI

1.1 Các thӇ chӭa nѭӟc trên trái ÿҩt

Nhìn tӯ vNJ trө vӅ trái ÿҩt, ta có thӇ thҩy nѭӟc hiӋn diӋn tӯ mӑi phía Ĉҥi dѭѫng và biӇn ÿãchiӃm hӃt 2/3 diӋn tích bӅ mһt trái ÿҩt, ngoài ra nѭӟc còn hiӋn diӋn ӣ các sông suӕi, ao

hӗ, ÿҫm lҫy, trong ÿҩt ÿá, trong các mҥch nѭӟc ngҫm, trong không khí và cҧ trong cѫ thӇsinh vұt nӳa

Hành tinh chúng ta ÿѭӧc gӑi ÿӇ chӍ trái ÿҩt và khoҧng không gian dày chӯng 80 - 90 km bao quanh Trong trái ÿҩt, nѭӟc tӗn tҥi ӣ 4 quyӇn: khí quyӇn, thӫy quyӇn, ÿӏa quyӇn và sinh quyӇn

1.1.1 Nѭӟc trong khí quyӇn

Trong khí quyӇn, nѭӟc tӗn tҥi ӣ dҥng hѫi trong sѭѫng mù hay các giӑt lӓng li ti trong mây, dҥng cӭng tinh thӇ trong tuyӃt hay băng Mұt ÿӝ hѫi nѭӟc giҧm dҫn theo chiӅu cao Khí quyӇn chӭa khoҧng 12.000 - 14.000 km3 nѭӟc, bҵng 1/41 lѭӧng mѭa rѫi hҵng nămxuӕng trái ÿҩt

1.1.2 Nѭӟc trong thӫy quyӇn

Thӫy quyӇn bao gӗm ÿҥi dѭѫng, biӇn cҧ, sông ngòi, khe suӕi, ao hӗ, ÿҫm lҫy, v.v kӇ cҧcác khӕi băng ÿá bao phӫ ӣ hai cӵc cӫa ÿӏa cҫu Ĉây là quyӇn tích nhiӅu nѭӟc nhҩt Ĉҥidѭѫng và biӇn cҧ chӭa 1,37 tӹ km3 nѭӟc trãi ra trên 360 km2 diӋn tích, chiӃm ÿӃn 70,8 % diӋn tích ÿӏa cҫu Nѭӟc trong sông suӕi có khoҧng 1.200 km3, trong các ao hӗ trên 230.000 km3, thӇ tích khӕi băng trong 2 cӵc ѭӟc chӯng 26 triӋu km3, có chiӅu dày trung bình 2 - 3 km, nӃu các khӕi bҵng này tan ra sӁ làm mӵc nѭӟc biӇn dâng cao trên 60 m, diӋn tích biӇn và ÿҥi dѭѫng tăng thêm 1,5 triӋu km2

1.1.3 Nѭӟc trong ÿӏa quyӇn

Trong ÿҩt ÿá, nѭӟc chӭa trong các mҥch ngҫm, sông ngҫm, ao hӗ ngҫm, nѭӟc còn hiӋndiӋn trong các khe hӣ cӫa ÿá, trong các liên kӃt lý hóa cӫa khoáng ÿá và lѭӧng ҭm trong các lӟp thә nhѭӥng Lѭӧng nѭӟc chӭa trong ÿӏa quyӇn toàn bӝ ÿӏa cҫu có khoҧng 64 triӋu

km3, trong ÿó lѭӧng nѭӟc trong ÿӟi trao ÿәi - tӯ mһt ÿҩt ÿӃn ÿӝ sâu 800 m - là khoҧng 4 triӋu km3và lѭӧng ҭm trong các lӟp ÿҩt thә nhѭӥng ѭӟc chӯng 80 ngàn km3

1.1.4 Nѭӟc trong sinh quyӇn

Nѭӟc hiӋn diӋn trong cѫ thӇ ÿӝng vұt và trong tӃ bào thӵc vұt Lѭӧng này tuy rҩt ít so vӟitoàn thӇ lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt nhѭng rҩt quan trӑng, nӃu có sӵ biӃn ÿӝng vӅ lѭӧngnѭӟc này trong cѫ thӇ sӁ gây rӕi loҥn trong sӵ trao ÿәi chҩt và ÿe dӑa sӵ sӕng ngay Lѭӧng nѭӟc trong sinh quyӇn ѭӟc chӯng 10.000 km3

1.2 Chu trình thӫy văn

1.2.1 Chu trình th ӫy văn

Nѭӟc trong tӵ nhiên không ngӯng tuҫn hoàn do tác dөng cӫa năng lѭӧng mһt trӡi và trӑng lӵc trái ÿҩt Nѭӟc trên mһt biӇn, ÿҥi dѭѫng, trên mһt sông, hӗ ӣ mһt ÿҩt và tӯ trong sinh vұt ÿѭӧc mһt trӡi ÿӕt nóng, không ngӯng bӕc hѫi và phát tán vào khí quyӇn Hѫinѭӟc trong khí quyӇn tұp trung thànhcác khӕi mây Khi gһp lҥnh, hѫi nѭӟc ngѭng tөthành mѭa rѫi xuӕng mһt biӇn, ÿҥi dѭѫng và mһt ÿҩt Mӝt phҫn nѭӟc mѭa bӕc hѫi trӣ lҥikhí quyӇn, mӝt phҫn thҩm xuӕng ÿҩt thành dòng chҧy ngҫm rӗi ÿә ra sông biӇn, mӝt phҫnkhác chҧy tràn trên mһt ÿҩt theo trӑng lӵc rӗi ÿә ra sông, biӇn Cӭ nhѭ thӃ, nѭóc tӯ trái ÿҩt bay vào khí quyӇn, rӗi tӯ hí quyӇn ÿә vào ÿҩt lҥi tҥo ra mӝt chu trình khép kín, hình thành vòng tuҫn hoàn nѭӟc trong thiên nhiên, ta gӑi ÿó là chu trình thͯy văn(hydrological cycle) Chu trình thӫy văn ÿѭӧc minh hӑa ӣ hình 2.1 và 2.2 Hҫu hӃt các loҥi nѭӟc ÿӅu tham gia vào vòng tuҫn hoàn, chӍ trӯ các loҥi nѭӟc ӣ trҥng thái liên kӃt hóa hӑc trong các tinh thӇ khoáng vұt, nѭӟc nҵm trong các tҫng sâu cӫa trái ÿoҩt và nѭӟc ӣtrong các núi băng vƭnh cӱu ӣ 2 cӵc

1.2.2 Minh hӑa chu trình thӫy văn

Hình 2.1 Minh hӑa chu trình thӫy văn trên trái ÿҩt

Hình 2.2 Sѫ ÿӗ hӋ thӕng cӫa chu trình thӫy văn

1.3 Phân ph ӕi nѭӟc trên trái ÿҩt

1.3.1 Các sӕ liӋu vӅ lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt

Rҩt khó có kӃt quҧ chính xác vӅ lѭӧng nѭӟc có trên trái ÿҩt, nhѭng qua nhiӅu kӃt quҧkhҧo sát, tính toán và suy diӉn cho ta con sӕ tәng lѭӧng nѭӟc có trên hành tinh này ѭӟcchӯng 1,4 - 1,8 tӹ km3 nѭӟc Khӕi lѭӧng nѭӟc này chiӃm chӯng 1 % khӕi lѭӧng trái ÿҩt.NӃu ÿem rãi ÿӅu trên toàn bӝ bӅ mһt ÿӏa cҫu ta sӁ ÿѭӧc mӝt lӟp nѭӟc dày vào khoҧng4.000 m và nӃu ÿem chia ÿӅu cho mӛi ÿҫu ngѭӡi hiӋn nay trên trái ÿҩt (trên 6 tӹ ngѭӡi)thì bình quân sӁ ÿѭӧc xҩp xӍ 30 triӋu m3 nѭӟc/ngѭӡi

Các sӕ liӋu trên ÿây chӍ là các sӕ liӋu khái quát Thұt sӵ, sӕ liӋu vӅ sӵ phân phӕi nѭӟctrên trái ÿҩt lúc nào cNJng biӃn ÿӝng do trái ÿҩt luôn luôn vұn ÿӝng làm các ÿiӅu kiӋn khí hұu nhѭ nhiӋt ÿӝ, bӭc xҥ, bӕc thoát hѫi, gió, … thay ÿәi làm khӕi lѭӧng nѭӟc thay ÿәi.Hình 2.3 và 2.4 cho thҩy sӵ phân phӕi nѭӟc trên trái ÿҩt theo chiӅu dày lӟp nѭӟc trong chu trình thӫy văn Các bҧng 2.1, bҧng 2.2 và bҧng 2.3 là các sӕ liӋu cho sӵ phân nѭӟctrên trái ÿҩt, trên lөc ÿӏa và ÿҥi dѭѫng

BI ӆN VÀ

CHҦY TRONG SÔNG

MѬA

MѬA

LӞN

ĈӎA QUYӆN

Hình 2.3 Minh hӑa chiӅu dày lӟp nѭӟc trong chu trình thӫy văn

Hình 2.4 Ĉһc trѭng phân phӕi chính vӅ lѭӧng nѭӟc ӣ dҥng tƭnh và ÿӝng trên trái ÿҩt

V là thӇ tích khӕi nѭӟc tính bҵng km3 và T là thӡi gian tuҫn hoàn cӫa nѭӟc

HӖ V=230x10 6 km 3 , T | 10 năm

ĈӜ ҬM TRONG ĈҨT V= 75x10 6 km 3 , T | 2-50 tuҫn

Bҧng 2.1: Phân phӕi nѭӟc trên trái ÿҩt (theo A J Raudkivi, 1979)

TT NѪI CHӬA NѬӞC THӆ TÍCH

(TriӋu m 3

)

DIӊN TÍCH (TriӋu km 2

)

Tӌ Lӊ (%)

2 Nѭӟc ngҫm

(Lѭӧng nѭӟc ÿӃn 800 m)

64.000,0 (4.000,0)

Bҧng 2.2 Phân phӕi lѭӧng nѭӟc ngӑt trên lөc ÿӏa (theo Livovich, 1973)

1.3.2 Nhұn xét sӵ phân phӕi nѭӟc trong thiên nhiên

1 Lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt tұp trung chӫ yӃu ӣ ÿҥi dѭѫng và biӇn cҧ, chiӃm ÿӃn

94% tәng lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt

2 Ĉa sӕ lѭӧng là nѭӟc mһn không sӱ dөng cho sinh hoҥt và sҧn xuҩt nông nghiӋp

và công nghiӋp ÿѭӧc Nѭӟc mһn có thӇ gây nghӝ ÿӝc muӕi cho cѫ thêí sinh vұt và

gâyăn mòn các thiӃt bӏ kim loҥi trong công nghiӋp

3 Lѭӧng nѭӟc ngӑt ӣ trong lòng ÿҩt và băng hà ӣ 2 cӵc là lѭӧng nѭӟc ngӑt khá tinh khiӃt, chiӃm trên 1,6 % tәng lѭӧng nѭӟc trên trái ÿҩt, tuy nhiên do xa nѫi ӣ cӫaloài ngѭӡi, vӏ trí thiên nhiên khҳc nghiӋt nên chi phí khai thác rҩt lӟn.

4 Con ngѭӡi và các loài thӵc và ÿӝng vұt khác tұp trung chӫ yӃu ӣ khu vӵc sông ngòi nhѭng lѭӧng nѭӟc sông chӍ chiӃm 0,0001 % tәng lѭӧng nѭӟc, không ÿӫ cho

cҧ nhân loҥi sӱ dөng trong sinh hoҥt và sҧn xuҩt công nông nghiӋp Ô nhiӉmnguӗn nѭӟc thѭӡng là ô nhiӉm nѭӟc sông

5 Lѭӧng nѭӟc mѭa phân phӕi trên trái ÿҩt không ÿӅu và không hӧp lý Tùy theo vӏtríÿӏa lý và biӃn ÿӝng thӡi tiӃt, có nѫi mѭa quá nhiӅu gây lNJ lөt, có nѫi khô kiӋt,hҥn hán kéo dài

1.3.3 V ҩn ÿӅ sӱ dөng nguӗn nѭӟc

Con ngѭӡi chӍ mӟi khai thác ÿѭӧc 0,017 % lѭӧng nѭӟc có trên ÿӏa cҫu Theo sӕ liӋu báo ÿӝng cӫa Liên hiӋp quӕc, hiӋn nay có trên 50 quӕc gia trên thӃ giӟi ÿang lâm vào cҧnhthiӃu nѭӟc, ÿһc biӋt nghiêm trӑng ӣ các vùng Châu Phi, vùng Trung Ĉông, vùng Trung

Á, Châu Úc và cҧ ӣ các quӕc gia phát triӇn nhѭ Mӻ, Pháp, Nhұt, Ĉӭc, Singapore, v.v Lӏch sӱ thӃ giӟi cNJng ÿã ghi nhұn có các cuӝc xung ÿӝt giӳa mӝt sӕ nѭӟc cNJng nhѭ lãnh thә vì muӕn tranh giành nguӗn nѭӟc Mӛi ngày trên thӃ giӟi cNJng có hàng trăm ngѭӡichӃt vì nhӳng nguyên nhân liên quan ÿӃn nѭӟc nhѭ ÿói, khát, dӏch bӋnh,

Các nhà khoa hӑc - kӻ thuұt trên thӃ giӟi ÿang làm hӃt sӭc mình ÿӇ khai thác, bә sung nhu cҫu nѭӟc cho loài ngѭӡi Mӝt sӕ phѭѫng án táo bҥo ÿѭӧc ÿӅ xuҩt nhҵm mөc tiêu phân phӕi nguӗn nѭӟc hӧp lý nhѭ:

x Làm thӫy lӧi, thӵc hiӋn các kênh ÿào khәng lӗ ÿѭa nѭӟc vào hoang mҥc, xây dӵng các hӗ chӭa, tháo nѭӟc ӣ các vùng ngұp úng, cҧi tҥo các ÿҫm lҫy,

x Khai thác các nguӗn nѭӟc ngҫm

x Lӑc, khӱ nѭӟc biӇn thành nѭӟc ngӑt

x Vұn chuyӇn các khӕi băng hà vӅ dùng

Các công viӋc trên phөc vө cho kinh tӃ xã hӝi loài ngѭӡi và mӝt lҫn nӳa khҷng ÿӏnh vai trò cӫa con ngѭӡi trong viӋc chinh phөc thiên nhiên, hoһc hҥn chӃ thiên tҥi, cҧi tҥo thӃgiӟi Nguӗn nѭӟc cҫn ÿѭӧc hiӇu nhѭ mӝt nguӗn tài nguyên quí giá cҫn phҧi ÿѭӧc bҧo vӋ

và khai thác hӧp lý Tùy vào vҩn ÿӅ cҫn giҧi quyӃt, các nhà thӫy hӑc thѭӡng phҧi có mӝttұp hӧp các dӳ liӋu khu vӵc khҧo sát, gӗm:

x Các ghi nhұn vӅ thӡi tiӃt: nhiӋt ÿӝ, ÿӝ ҭm, vұn tӕc gió,

x Chuӛi sӕ liӋu vӅ lѭӧng mѭa

ViӋc khai thác ÿúng mӭc và khoa hӑc tài nguyên nѭӟc sӁ tҥo thêm nhiӅu lѭѫng thӵc và thӵc phҭm cNJng nhѭ cӫa cҧi cho loài ngѭӡi Sӵ thiӃu cân nhҳc, quҧn lý kém trong khai thác có thӇ gây các hұu quҧ xҩu vӅ môi trѭӡng sinh thái Cҫn phҧi có mӝt chѭѫng trình qui hoҥch sӱ dөng nguӗn nѭӟc khoa hӑc, trong ÿó viӋc phân tích các tác ÿӝng qua lҥigiӳa các thành phҫn cҩu thành hӋ thӕng.

Qui trình xem xét nhѭ hình 2.5 sau:

Hӊ THӔNG NGUӖN NѬӞC

Hӊ THӔNG TÀI NGUYÊN Hӊ THӔNG CÔNG TRÌNH Hӊ THӔNG CÁC

THӪY LӦI NHU CҪU NѬӞC

Tài nguyên nѭӟc - Kho nѭӟc, các công trình - Sӱ dөng nѭӟc

cҩp nѭӟc và ÿҫu mӕi - Tiêu hao nѭӟc

Ĉһc trѭng cân bҵng HӋ thӕng chӍ tiêu ÿánh giá Phѭѫng pháp ÿánh giá

- Lѭӧng - Kinh tӃ - Phѭѫng pháp tӕi ѭu

phҧi ÿѭӧc xem xét cҭn thұn ӣ cҧ 3 khía cҥnh cho cân ÿӕi (hay còn gӑi là quan hӋ 3E) là:

KͿ thu̵t (Engineering), Kinh t͇ (Economic) và Môi tr˱ͥng (Environment).

Minh hӑa ӣ hình 2.6 cho thҩy mӕi tѭѫng quan ҩy ViӋc quҧn lý nѭӟc, các lãnh vӵc khoa hӑc cѫ bҧn, khoa hӑc ӭng dөng và các ngành sӱ dөng nӭѫc ÿӅu có mӕi quan hӋ vӟi nhau nhѭ trình bày ӣ hình 2.7

Hình 2.6 Minh hӑa quan hӋ 3E

Hình 2.7 Minh hӑa sӵ tѭѫng quan viӋc quҧn lý nѭӟc vӟi các yӃu tӕ khác nhau

liên quan ÿӃn môi trѭӡng, Klemes (1973)

============================================================

Kӻ thu̵t (Engineering)

NGU ӖN NѬӞC

NHU C ҪU NѬӞC

S Ӕ LѬӦNG VÀ CHҨT LѬӦNG NӬѪC

QU ҦN LÝ TÀI NGUYÊN NӬѪC

CÁC NGÀNH KHOA

H ӐC KӺ THUҰT VÀ SINH HӐC ӬNG DӨNG

Các hӑat ÿӝng sӱ dөng nguӗn nѭӟc:

CҨP NѬӞC – TѬӞI TIÊU – THӪY ĈIӊN – GIAO THÔNG – THӪY

S ҦN – PHÒNG Llj – XӰ LÝ Ô NHIӈM – SINH THÁI MÔI TRѬӠNG

Dòng thông tin Dòng phҧn hӗi

Chѭѫng 3 CÁC YӂU TӔ KHÍ HҰU ҦNH HѬӢNG ĈӂN

DÒNG CHҦY 3.1 Mѭa

3.1.1 Sӵ giáng thӫy và mѭa

Sӵ giáng thӫy (precipitation) hay là sӵ ngѭng kӃt hѫi nѭӟc trong khí quyӇn là quá trình nѭӟc tӯ thӇ hѫi chuyӇn sang thӇ lӓng (mѭa, sѭѫng) hoһc thӇ rҳn (mѭa ÿá, tuyӃt) và rѫixuӕng mһt ÿҩt Trong mӝt khái niӋm gҫn ÿúng ӣ nѭӟc ta, lѭӧng giáng thӫy và lѭӧng mѭarѫi (rainfall) có giá trӏ gҫn nhѭ nhau Mѭa là hiӋn tѭӧng các hҥt nѭӟc nѭӟc có tӯ sӵngѭng tө hѫi nѭӟc trong mây và rѫi xuӕng ÿҩt

Mѭa là nguӗn cung cҩp nѭӟc ngӑt chính trên thӃ giӟi và là yӃu tӕ quan trӑng nhҩt cӫa sӵhình thành dòng chҧy sông ngòi ӣ nѭӟc ta Mѭa cNJng là ÿӕi tѭӧng nghiên cӭu cѫ bҧn liên quanÿӃn vҩn ÿӅ khai thác tài nguyên nѭӟc và chӕng thiên tai nhѭ lNJ lөt, hҥn hán

3.1.2 Sӵ hình thành mѭa

Mây (cloud) là mӝt khӕi ҭm không khí tұp hӧp bӣi sӵ bӕc thoát hѫi cӫa nѭӟc Phҫn lӟn

hѫi nѭӟc bӕc lên tӯ các ÿҥi dѭѫng và biӇn vùng nhiӋt ÿӟi Mӝt khӕi không khí ҭm ѭӟt khi gһp lҥnh sӁ có sӵ ngѭng tө hình thành mѭa

(Xem Bài ÿӑc thêm: "S͹ hình thành và phân bi͏t các lo̩i mây" ӣ cuӕi chѭѫng)

Có 3 tiӃn trình chính tҥo nên sӵ làm lҥnh, gây ra mѭa:

x Do ÿ͓a hình (nâng sѫn: Orographic lifting)

Khi mӝt khӕi không khí ҭm ÿang di chuyӇn gһp mӝt dãy núi chұn lҥi, khӕi khí sӁ bӏ nâng lên gây hiӋn tѭӧng lҥnh ÿi vì ÿӝng lӵc (Hình 3.1) Hѫi nѭӟc ngѭng tө gây mѭa ӣ mӝt nên sѭӡn dãy núi, bên kia lҥi khô Loҥi này gӑi là m˱a ÿ͓a hình, rҩt ÿһc trѭng ӣ khu vӵcTrѭӡng sѫn nѭӟc ta Mѭa ÿӏa hình thѭӡng lӟn và kéo dài

Hình 3.1 Mѭa ÿӏa hình

Mѭa

Ĉӏa hình cao Núi

Mây

Gió

x Do ÿ͙i l˱u (Convection)

Do sӵ gia tăng nhiӋt ÿӝ trong mùa khô tҥo nên sӵ bӕc hѫi nѭӟc mҥnh mӁ, khӕi không khí

ҭm sát mһt ÿӕt bӏ nâng lên cao gây hiӋn tѭӧng mҩt nhiӋt, hѫi nѭӟc ngѭng tө gây mѭa kèm sҩm chӟp (Hình 3.2)

Hình 3.2 Mѭa ÿӕi lѭu

Khi có bão, các cѫn gió hӝi tө lҥi tҥo ra các xoáy lӟn (Cyclone) nâng không khí ҭm lên cao và gây mѭa lӟn Ĉây là hiӋn tѭӧng thѭӡng xҧy ra ӣ nѭӟc ta trong mùa mѭa Khi mӝtkhӕi không khí lҥnh ÿang di chuyӇn gһp mӝt khӕi không khí nóng và ҭm sӁ tҥo ra mӝtvùng tiӃp xúc gӑi là front Khi khӕi không khí lҥnh di chuyӇn vào vùng không khí nóng

sӁ tҥo ra hiӋn tѭӧng front l̩nh và ngѭӧc lҥi khi mӝt khӕi không khí nóng ÿi vào vùng không khí lҥnh ÿӭng yên hay di chuyӇn chұm sӁ tҥo front nóng Mѭa xҧy ra ӣ mһt tiӃpxúc giӳa khӕi không khí nóng và lҥnh (Hình 3.3)

Mһt ÿҩt NhiӋt ÿӝ cao

Hѫi nѭӟc bӕc cao Mѭa

NhiӋt ÿӝ thҩp Mây

Khí nóng mһt tiӃp xúc

Khí lҥnh

(di chuy ͋n ch̵m)

Mѭa rѫi front nóng

3.1.3 Tính toán lѭӧng mѭa bình quân

Lѭӧng mѭa trong mӝt thӡi ÿoҥn nào ÿó là chiӅu dày lӟp nѭӟc mѭa ÿo ÿѭӧc tҥi mӝt hay nhiӅu trҥm ÿo mѭa trong thӡi ÿoҥn ÿó, lѭӧng mѭa có ÿѫn vӏ tính là mm Dөng cө ÿӇ ÿomѭa gӑi là thùng ÿo mѭa (raingauge) ÿѭӧc ÿһt giӳa trӡi ÿӇ ÿo mѭa ÿӇ ÿo lӟp nѭӟc mѭarѫi xuӕng ÿҩt (xem hình trong phҫn phө lөc) Có thӇ xác ÿӏnh lѭӧng mѭa bình quân khi

có 1 trҥm hay nhiӅu trҥm ÿo mѭa

a L˱ͫng m˱a bình quân theo thͥi ÿo̩n:

Trong thӡi ÿoҥn 1 năm, 1 mùa, 1 tháng hay 1 tuҫn, lѭӧng mѭa bình quân cӫa mӝttrҥm ÿo mѭa ÿѭӧc xác ÿӏnh theo công thӭc sau:

X

X n

tb

i i

n

¦

1

(3-1) trongÿó : Xtb là lѭӧng mѭa bình quân, Xi là lѭӧng mѭa ӣ thӡi ÿoҥn thӭ i

n là sӕ thӡi ÿoҥn tính toán

Nhӳng năm liên tөc có lѭӧng mua Xi t Xtb lұp thành nhóm năm mѭa nhiӅu, ngѭӧc lҥi là nhóm năm mѭa ít Trong tính toán thӫy nông, lѭӑng mѭa bình quân tháng hay tuҫn có ý nghƭa nhiӅu hѫn lѭӧng mѭa tính theo mùa hay năm (Hình 3.4)

Hình 3.4 Sӵ thay ÿәi lѭӧng mѭa bình quân tháng các trҥm:

Cҫn Thѫ (1949-1987),Rҥch Giá (1960-1987) và Sóc Trăng (1977-1987)

b Ph˱˯ng pháp tính bình quân l˱u v͹c

Lѭu vӵc là phҫn diӋn tích mà lѭӧng mѭa rѫi trên ÿó sӁ tұp trung vào mӝt hӋ thӕngsông Phҫn lѭu vӵc sӁ nói rõ hѫn ӣ chѭѫng sau Trên mӝt lѭu vӵc có thӇ có nhiӅu trҥm ÿomѭa các tính lѭӧng mѭa bình quân trên lѭu vӵc nhѭ sau:

Phѭѫng pháp này sӱ dөng khi trҥm ÿo mѭa khá nhiӅu và ÿһt tѭѫng ÿӕi ÿӗng ÿӅu trên lѭuvӵc:

XX

n

1 i i tb

¦

(3-1)

trongÿó : n là sӕ trҥm ÿo mѭa trên lѭu vӵc

Xi là lѭӧng mѭa ӣ trҥm thӭ i

Phѭѫng pháp này xem các ÿiӇm ÿo mѭa tҥi mӝt vӏ trí nào ÿó là ÿҥi diӋn cho lѭӧng mѭachӍ ӣ khu vӵc nhҩt ÿӏnh chung quanh nó Khu vӵc này ÿѭӧc khӕng chӃ bӣi các ÿѭӡngtrung trӵc nӕi liӅn các trҥm vӟi nhau

Trình tӵ vӁ và tính toán nhѭ sau:

+ Nӕi các trҥm ÿo mѭa trên bҧn ÿӗ thành các tam giác,

+ VӁ các ÿѭӡng trung trӵc cӫa các tam giác ÿó thành các ÿa giác

+ Lѭӧng mѭa tҥi trҥm ÿo mѭa nҵm trong mӛi ÿa giác sӁ ÿҥi diӋn cho lѭӧng mѭatrên phҫn diӋn tích ÿa giác ÿó

+Ĉo diӋn tích tӯng ÿa giác

+ Lѭӧng mѭa bình quân lѭu vӵc sӁ ÿѭӧc tính theo công thӭc:

.Xf

1 i i

n

1 i

i i

trongÿó: Xi là lѭӧng mѭa tҥi trҥm thӭ i ÿҥi diӋn cho mҧng diӋn tích thӭ i

n là sӕ ÿa giác hoһc sӕ trҥm mѭa

fi là diӋn tích cӫa khu vӵc thӭ i

XXfX

n

1 i

1 i i i

vӟi fi là diӋn tích giӳa 2 ÿuӡng ÿҷng vNJ có lѭӧng mѭa tѭѫng ӭng là Xi và Xi+1

Hình 3.5 là mӝt ví dө cho cҧ trѭӡng hӧp tính lѭӧng mѭa bình quân

Hình 3.5 Ví dө tính lѭӧng mѭa bình quân vӟi 3 phѭѫng pháp khác nhau

48.8 16.5

X = 78.5 mm

Phѭѫng pháp ÿa giác Thiessen

Lѭӧng mѭa ÿo (mm)

DiӋn tích

ÿa giác (km 2 )

% tәng diӋn tích (%)

Lѭӧng mѭa gia trӑng (mm) (1) (2) (3) (4) = (1) x (3) 16.5

37.1 48.8 68.3 39.1 75.7 127.0 114.3

18

311

282

311 52

238

212

197

1.1 19.1 17.3 19.1 3.2 14.6 13.0 12.1

0.18 7.11 8.48 13.10 1.25 11.11 16.60 13.89

1621 # 100.00 71.76

X = 71.76 mm

Phѭѫng pháp ÿѭӡng ÿҷng vNJ

Trӏ ÿҷng vNJ (mm)

DiӋn tích bao bӑc

(a)

(km 2 )

DiӋn tích mѭa thӵc

(b)

(km 2 )

Mѭa trung bình (mm)

ThӇ tích mѭa (3) x (4) (1) (2) (3) (4) (5) 127

102 76 51 25

> 25

34 233 534 1041 1541 1621

34 199 300 508 500 80

135 117 89 64 38 20

4590 23283 26000 32448 19000 1600 Tәng = 107621

Lѭӧng mѭa bình quân:

1621

107621

(a) là diӋn tích giӟi hҥn bӣi ÿѭӡng biên ÿѭӡng ÿҷng vNJ

(b) là diӋn tích giӳa 2 ÿѭӡng ÿҷng vNJ và biên cӫa lѭu vӵc

114.3

48.8 16.5

114.3

3.2 Ҩm ÿӝ không khí

3.2.1 Các ÿһc trѭng cӫa ҭm ÿӝ không khí

Ҭm ÿӝ không khí (air humidity/ moisture) là lѭӧng hѫi nѭӟc chӭa trong không khí tҫng

không khí ӣ sát mһt ÿҩt lúc nào cNJng có hѫi nѭӟc: nѭӟc tӯ hӗ ao, sông, biӇn, bӕc hѫitӓa ra, thoát hѫi nѭӟc tӯ sӵ hô hҩp cӫa thӵc và ÿӝng vұt và hѫi nѭӟc tӯ các hoҥt ÿӝngcông nghiӋp, lò hѫi phát ra Ngѭӡi ta dùng 3 ÿһc trѭng sau ÿӇ xác ÿӏnh ÿӝ ҭm không khí

x Áp suҩt hѫi nѭӟc (e): còn gӑi là sӭc trѭѫng hѫi nѭӟc là phҫn áp suҩt do hѫi nѭócchӭa trong không khí gây ra và ÿѭӧc biӇu thӏ bҵng milimét cӝt thӫy ngân (mmHg) hoһcmilibar (mb):

1 mb = 10-3 bar = 102 N/m2 = 3/4 mmHg

Ӣ mӝt nhiӋt ÿӝ nhҩt ÿӏnh, áp suҩt hѫi nѭóc ӭng vӟi giӟi hҥn tӕi ÿa cӫa hѫi nѭӟc trong không khí gӑi là áp suҩt hѫi nѭӟc bão hòa hay áp suҩt cӵc ÿҥi cӫa hѫi nѭӟc trong không khí và ÿѭӧc ký hiӋu là E, tính theo công thӭc:

t

t

6 , 710 1 ,

trongÿó 6,1 là áp suҩt bão hòa ӣ nhiӋt ÿӝ 0 qC

7,6 và 242 là các hӋ sӕ thӵc nghiӋm

x Ĉӝ ҭm tuyӋt ÿӕi (a): còn gӑi là mұt ÿӝ hѫi nѭӟc, là lѭӧng nѭӟc có trong mӝt ÿѫn

vӏ thӇ tích không khí, ÿѫn vӏ thѭӡng dùng là g/m3 hay g/cm3 Giӳa ÿӝ ҭm tuyӋt ÿӕi a và

áp suҩt hѫi nѭӟc có mӕi liên hӋ sau:

a

1 06 1

,

D t | 1, nên tr͓ s͙ ÿ͡ ̱m tuy͏t ÿ͙i a và áp sṷt h˯i n˱ͣc e g̯n b̹ng nhau

x Ĉӝ ҭm tѭѫng ÿӕi (R): là tӹ sӕ giӳa áp suҩt hѫi nѭӟc ӣ trҥng thái thӵc tӃ e vӟi áp suҩt hѫi nѭӟc ӣ trҥng thái bão hòa E, trong cùng mӝt nhiӋt ÿӝ R thѭӡng ÿѭӧc tính bҵng

%:

R e

Vì e d E nên R% d 100 % Trong nông nghiӋp, ta thѭӡng sӱ dөng ÿӝ ҭm tѭѫng ÿӕi ÿӇ chӍ

sӕ lѭӧng hѫi nѭӟc trong không khí Ĉӝ ҭm tѭѫng ÿӕi R có thӇ tính gҫn ÿúng tӯ:

trongÿó : T là nhiӋt ÿӝ không khí tính theo ÿӝ Celsius

Td là nhiӋt ÿӝ ÿi͋m s˱˯ng (dewpoint)

Td ÿѭӧc ÿӏnh nghƭa là nhiӋt ÿӝ mà ӣ ÿó hѫi nѭӟc trong không khí ÿҥt tӟitrҥng thái bão hòa Td là nhiӋt ÿӝ có áp suҩt hѫi nѭӟc bão hòa E bҵng áp suҩt hѫi nѭӟcthӵc tӃ e

x Ĉӝ thiӃu hөt bão hòa (d): hay còn gӑi là ÿӝ hөt ҭm, là hiӋu sӕ giӳa áp suҩt hѫinѭӟc bão hòa E và áp suҩt hѫi nѭӟc e trong không khí ӣ mӝt nhiӋt ÿӝ nhҩt ÿӏnh

Trong mӝt trҥm khí tѭӧng, thiӃt bӏ ghi ҭm ÿӝ ÿѭӧc ÿһt chung vӟi các nhiӋt kӃ khác nhau nhѭ hình 3.6 dѭӟi

Hình 3.6 Các loҥi nhiӋt kӃ ҭm kӃ ÿһt trong trҥm ÿo khí tѭӧng

NhiӋt kӃ max & min (Maximum & minimum thermometers),NhiӋt kӃ bҫu khô & ѭӟt (Wet & dry bulb thermometers),NhiӋt kӃ tӵ ghi (Thermograph - records temperature),

Ҭm kӃ tӵ ghi (Hydrograph - records humidity)

3.2.2 Sӵ thay ÿәi ÿӝ ҭm không khí theo thӡi gian

Hҵng ngày, ÿӝ ҭm không khí cao nhҩt tӯ 4 - 5 giӡ sáng (miӅn Nam ViӋt Nam) và khoҧng

6 - 7 giӡ sáng (miӅn Bҳc ViӋt Nam), ÿӝ ҭm thҩp nhҩt vào khoҧng 13 - 14 giӡ

Trong năm, tҥi miӅn Bҳc ViӋt Nam ÿӝ ҭm tѭѫng ÿӕi cao nhҩt vào mùa Ĉông (tháng 12, tháng 1), thҩp nhҩt vào mùa hè (tháng 6 - 7) MiӅn Nam ViӋt Nam chӏu sӵ ҧnh hѭӣng rõ rӋt cӫa gió mùa, ÿӝ ҭm cao nhҩt vào mùa mѭa (tháng 8 - 9) và thҩp nhҩt vào mùa khô (tháng 3 - 4)

Lѭӧng bӕc hѫi thѭӡng tính bҵng chiӅu dày lӟp nѭӟc bӕc hѫi, ÿѫn vӏ là mm Tӕc ÿӝ bӕchѫi là lѭӧng nѭӟc bóc hѫi trong mӝt ÿѫn vӏ thӡi gian (mm/ngày) Nѭӟc không ngӯng bӕchѫi lên khí quyӇn, lѭӧng bӕc hѫi phө thuӝc vào nhiӅu yӃu tӕ:

* thӡi gian (ngày, ÿêm, mùa nҳng, mùa mѭa, )

* ÿһc ÿiӇm ÿӏa lý (vùng núi, ÿӗng bҵng, xích ÿҥo, ôn ÿӟi, )

* diӉn biӃn cӫa khí tѭӧng (nhiӋt ÿӝ, gió, ҭm ÿӝ, )

* lӟp ÿҩt mһt (ÿҩt sét, ÿҩt cát .)

* lӟp phӫ thӵc vұt (rӯng cây, hoang mҥc, )

Các trҥm khí tѭӧng ViӋt Nam thѭӡng ÿo bӕc hѫi bҵng thùng bӕc hѫi loҥi A (hình 3.7)

Hình 3.7 Thùng ÿo bӕc hѫi loҥi A

Mӝt sӕ công thӭc kinh nghiӋm xác ÿӏnh ÿӝ bӕc hѫi:

d - ÿӝ thiӃu hөt bão hòa bình quân tháng (d = E - e)

w - tӕc ÿӝ gió trung bình tháng (m/s) ӣ ÿӝ cao 8 - 10 m

Tәng lѭӧng bӕc hѫi Wz trên mӝt diӋn tích bӅ mһt F (km2) trong mӝt thӡi ÿoҥnnàoÿó ÿѭӧc xác ÿӏnh theo công thӭc:

trongÿó E (mm) là tәng lѭӧng bӕc hѫi trong thӡi ÿoҥn tính toán

3.3.3 ChӃ ÿӝ bӕc hѫi và nhân tӕ ҧnh hѭӣng ÿӃn bӕc hѫi

DiӉn biӃn bӕc hѫi hҵng ngày tѭѫng ӭng vӟi diӉn biӃn nhiӋt ÿӝ ngày Ĉӝ bӕc hѫi lӟn nhҩtthѭӡng thҩy vào nhӳng buәi trѭa và nhӓ nhұt vào thӡi ÿiӇm trѭӟc khi mһt trӡi mӑc.Trong ngày, vào nhӳng lúc có gió lӟn thì ÿӝ bӕc hѫi cNJng gia tăng

Mùa hè diӉn biӃn cӫa bӕc hѫi ngày rõ nét hѫn mùa ÿông (hình 3.8) Trong năm bӕc hѫicao nhҩt vào các tháng 2 - 4 (miӅn Nam VN), tháng 5 - 7 (miӅn Bҳc VN) và thҩp nhҩtvào tháng 9 - 10 (miӅn Nam VN), tháng 12 - 1 (miӅn Bҳc VN)

Hình 3.8 Thay ÿәi lѭӧng bӕc hѫi trung bình tháng (mm) tҥi Cҫn Thѫ và Sóc Trăng

0 50 100 150 200

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Can Tho Soc trang

Tháng

B ӬC XҤ MҺT TRӠI

Gió

M ҺT ĈҨT

DÒNG THĂNG

DÒNG GIÁNG

áp suҩt cao ÿӃn nѫi có áp suҩt thҩp Chính sӵ chuyӇn ÿӝng cӫa không khí tҥo ra gió (hình 3.9) Sӵ dӏch chuyӇn khӕi không khí diӉn ra cho ÿӃn khi có sӵ cân bҵng áp suҩt mӟi chҩmdӭt

Hình 3.9 Nguyên nhân sinh ra gió

3.4.2 Các ÿһc trѭng cӫa gió

+ H˱ͣng gió :ÿѭӧc biӇu thӏ bҵng hѭӟng mà tӯ ÿó gió thәi ÿӃn, ví dө gió thәi tӯ phѭѫngbҳc ÿӃn gӑi là gió bҳc Ngѭӡi ta ÿӏnh hѭӟng gió theo ÿӝ và theo phѭѫng pháp phѭѫng vӏ.Hѭӟng gió có thӇ biӇu thӏ bҵng ÿӝ vӟi qui ѭӟc: lҩy 0q (hoһc 360q) là hѭӟng Bҳc, 90q là hѭӟng Ĉông, 180q là hѭӟng Nam và 270q là hѭӟng Tây (hình 3.10)

Hình 3.10 Hѭӟng gió quy ѭӟc theo ÿӝ

Theo phѭѫng pháp phѭѫng vӏ, ta qui ѭӟc chia mһt phҷng trái ÿҩt theo 16 hѭӟng, trong ÿó

có 4 hѭӟng chính theo 4 phѭѫng trӡi là : Bҳc (N - North), Nam (S - South), Ĉông (E - East) và Tây (W - West), các hѭӟng còn lҥi ӣ giӳa là các hѭӟng nhánh, nhѭ hình 3.11 sau:

WNW - Tây Tây Bҳc ENE - Ĉông Ĉông Bҳc

WSW - Tây Tây Nam ESE - Ĉông Ĉông Nam SSW - Nam Tây Nam SSE - Nam Ĉông Nam

Hình 3.11 Hѭӟng gió

Ĉo gió là mӝt trong các công viӋc quan trӑng trong ÿo ÿһc khí hұu (hình 3.12)

Hình 3.12 Ĉo tӕc ÿӝ và hѭӟng gió

+ T ͙c ÿ͡ gió : Tӕc ÿӝ gió ÿo bҵng sӕ mét gió di chuyӇn ÿѭӧc trong 1 giây (m/s) hoһc sӕkilômét trong mӝt giӡ (km/g) Tӕc ÿӝ gió còn có thӇ biӇu thӏ bҵng cҩp gió theo 12 cҩp do

Ĉô ÿӕc hҧi quân Anh Francis Beaufort (1774 - 1857) ÿӅ nghӏ Bҧng này ÿã ÿѭӧc Tә chӭcKhí tѭӧng ThӃ giӟi (WMO) chҩp nhұn tӯ năm 1894 trong mӝt cuӝc hӑp tҥi Utrecht, Hà Lan (Bҧng 3.1)

Ӣ mӝt sӕ nѭӟc, cҩp gió ÿѭӧc ghi nhұn ÿӃn cҩp 14, cҩp 15 Ӣ các cҩp này gió ÿѭӧc gӑi là cuӗng phong (sӭc gió có khi ÿҥt trên 200 – 250 km/giӡ)

Bҧng 3.1 Bҧng cҩp gió (Beaufort Scale)

Cây nhӓ có lá lung lay, mһt nѭӟc hӗ ao gӧn sóng Ngoài biӇn sóng vӯa và dài

7 10,8 - 13,8

(44,0 - 54,9)

Gió mҥnh Càng lӟn lung lay, dây ÿiӋn ngoài phӕ thәi vi vu

Ngӑn sóng bҳt ÿҫu có bөi nѭӟc bҳn lên

Gió to Cành nhӓ bӏ bҿ gãy Không ÿi ngѭӧc gió ÿѭӧc.

Ngoài biӇn sóng cao và dài

Gió bão Làm bұt rӉ cây Phá ÿә nhà cӱa Sóng rҩt lӟn và reo

dӳ dӝi Cҩm tàu thuyӅn ra khѫi

12 > 28,5

(> 110,0)

Gió bão to Sӭc phá hoҥi rҩt lӟn Sóng cӵc kǤ lӟn, có thӇ phá

vӥ các tàu nhӓ, thiӋt hҥi lӟn và rҩt lӟn

3.4.3 Các loҥi gió

+ Gió hành tinh (planet wind): là gió quanh

năm thәi theo mӝt hѭӟng tӯ miӅn áp cao ÿӃn

miӅn áp thҩp Gió hành tinh hình thành do

lӵc Coriolis (lӵc hình thành do sӵ quay trái

ÿҩt), làm cho các luӗng không khí ӣ bҳc bán

cҫu bӏ lӋch vӅ bên phҧi và ӣ nam bán cҫu

lӋch vӅ bên trái (Hình 3.13)

Hình 3.13 Gió hành tinh

+ Gió mùa (monsoon wind): là nhӳng luӗng không

khí di chuyӇn theo mùa khá әn ÿӏnh, ÿәi hѭӟngngѭӧc chiӅu hoһc gҫn nhѭ ngѭӧc chiӅu tӯ mùa ÿông qua mùa hҥ Gió mùa hình thành do sӵ khác nhau vӅ nhiӋt ÿӝ dүn ÿӃn sӵ chênh lӋch áp suҩtkhông khí trên ÿҩt liӅn và trên biӇn VӅ mùa ÿông,gió mùa thәi tӯ lөc ÿӏa ra biӇn và mùa hҥ gió mùa thәi tӯ biӇn và ÿҩt liӅn (hình 3.14)

Hình 3.14 Sӵ chênh lӋch áp suҩt gây nên các luӗnggió tӯ ÿҩt liӅn ra biӇn

+ Gióÿӏa phѭѫng (local wind): là gió hình thành do các tác nhân vұt lý, ÿӏa hình, ÿӏa lý cӫa tӯ ÿӏa phѭѫng cөc bӝ Gió ÿӏa phѭѫng có thӇ kӇ ra nhѭ sau:

- Gió ÿ̭t, gió bi͋n: là gió quan sát ÿѭӑc ӣ vùng ven biӇn tiӃp giáp vӟi ÿҩt liӅn.Gió biӇn thәi vào ban ngày tӯ biӇn vào ÿҩt liӅn, gió ÿҩt thәi vào ban ÿêm tӯ ÿҩtliӅn ra ÿӃn biӇn Nguyên nhân chính là sӵ sӵ nóng lên và lҥnh ÿi không ÿӅu cӫaÿҩt liӅn và mһt nѭӟc trong mӝt ngày ÿêm (Hình 3.15)

Ĉҩt liӅn

Bi Ӈn

Thung lNJng Hѭӟng gió vӅ ÿêm

Hình 3.15 Gió ÿҩt, Gió biӇn(MNJi tên chӍ hѭӟng gió vӅ ÿêm, ban ngày ngѭӧc lҥi)

- Gió núi, gió thung lNJng: là gió ÿәi chiӅu mӝt cách tuҫn hoàn, thәi ӣ các vùng núi trong các ngày quang ÿãng và әn ÿӏnh, rõ rӋt nhҩt là vào mùa hè Ban ngày gió thәi tӯ thung lNJng lên cao dӑc theo sѭӡn núi nóng, ban ÿêm gió thәi tӯsѭӡn núi lҥnh xuӕng thung lNJng (Hình 3.16)

- Gió Foehn (gió ÿ͓a hình): cNJng là mӝt loҥi gió ÿӏa phѭѫng hình thành do sӵhoàn lѭu ÿӝng lӵc Ĉây là mӝt thӭ gió nóng, khô thәi tӯ trên núi xuӕng Bên kia núi, do ҧnh hѭӣng cӫa ÿӏa hình càng lúc càng cao làm nhiӋt ÿӝ gió giҧmdҫn, ÿӝ ҭm gia tăng dҫn dүn ÿӃn gây mѭa tҥi chӛ (Hình 3.17) KӃt quҧ khi gió lênÿӃn ÿӍnh núi thì khá khô và gia tăng nhiӋt khi ÿi dҫn xuӕng núi Ĉây là loҥigió rҩt ÿһc trѭng cӫa dãy Trѭӡng Sѫn nѭӟc ta, nhҩt là ÿoҥn tӍnh Quҧng Trӏ - Quҧng Bình (gió Lào)

Hình 3.16 Hѭӟng gió vӅ ÿêm ӣ mӝt thung lNJng dѭӟi sѭӡn núi

(Ban ngày hѭӟng gió thәi theo chiӅu ngѭӧc lҥi)

M ѭa Núi cao Vùng

ѭӟt

Vùng khô

Gió

Mây

Hình 3.17 Gió ÿӏa hình (gió foehn)

3.4.4 Dông

Dông (storm) là hiӋn tѭӧng thѭӡng xҧy ra trong mùa hè, ӣ ViӋt Nam khoҧng tӯ tháng 4

ÿӃn tháng 8 Dông hình thành do sӵ phóng ÿiӋn trong các ÿám mây dày ÿһc, tҥo thành chӟp sҩm, ÿôi khi ÿi kèm vӟi gió mҥnh và mѭa rào Nguyên nhân gây ra dông là trong mùa hè, mһt ÿҩt bӏ nóng lên do hҩp thu nhiӅu bӭc xҥ mһt trӡi làm các luӗng không khí nóng và ҭm bӕc lên cao, không khí có nhiӋt ÿӝ thҩp hѫn tràn tӟi ӣ phía dѭӟi (Hình 3.18)

Ĉây là mӝt dҥng ÿӕi lѭu, hình thành dông nhi͏t Trѭӡng hӧp, luӗng không khí nóng và

ҭm bӕc lên cao dӑc theo các sѭӡn núi, gӑi là dông ÿ͓a hình Khi lên ÿӃn mӝt ÿӝ cao nào

ÿó, các ÿám mây tích ÿiӋn chҥm nhau gây nên chӟp sҩm, nhiӋt ÿӝ khӕi không khí giҧmgây nên các trұn mѭa rào lӟn

Hình 3.18 Ba giai ÿoҥn cӫa mӝt cѫn dông

x Giai ÿo̩n khͧi phát: HiӋn tѭӧng ÿӕi lѭu tҥo nên nhӳng ÿám mây tích (cumulus), sau ÿó phát triӇn thành mây vNJ tích (cumulonuums) Hѫi nѭӟc chuyӇn thành các giӑt nѭӟc giҧi phóng năng lѭӧng.

x Giai ÿo̩n chín mu͛i: Các giӑt nѭӟc bӏ ÿông lҥi Trên ÿӍnh mây bҳt ÿҫu trҧi rӝng

ra nhѭ hình "cái ÿe" Các tinh thӇ nѭӟc ÿá và nѭӟc mѭa hoà lүn rѫi xuӕng mҥnh

mӁ Mѭa bҳt ÿҫu rѫi

x Giai ÿo̩n suy tàn: Các cөm mây mҩt dҫn hѫi nѭӟc và rã tan dҫn Cѫn dông có thӇ tiӃp tөc nӃu có các cөm mây mӟi phát triӇn chung quanh các bӡ cҥnh cӫachúng

Dông có thӇ gây tác hҥi ÿӕi vӟi mùa màng và con ngѭӡi Trong cѫn dông có mѭa lӟn, gió giұt mҥnh có thӇ làm gãy ÿә cây cӕi, gây sҩm chӟp nguy hiӇm Tuy nhiên, ngѭӡi ta ghi nhұn nѭӟc mѭa trong các cѫn dông có nhiӅu lѭӧng ÿҥm hѫn các cѫn mѭa bình thѭӡng

3.3.5 Bão t ӕ

Bão (hurricane/typhoon) là mӝt xoáy thuұn nhiӋt ÿӟi phát triӇn mҥnh tҥo nên mӝt vùng

gió lӟn, xoáy mҥnh và mѭa to trҧi ra ӣ mӝt diӋn rӝng Trong mùa nóng, nhiӋt ÿӝ nѭӟcbiӇn tăng cao (tq t 25qC), lѭӧng không khí ҭm và nóng bӕc lên cao, gһp tác dөng cӫa lӵc

ly tâm cӫa trái ÿҩt tҥo thành các xoáy, các xoáy này di chuyӇn gһp các dòng không khí di chuyӇn thҷng ÿӭng sӁ tҥo thành các dҧi hӝi tө làm cho vòng xoáy mҥnh lên và hình thành bão

Ĉѭӡng kính mӝt cѫn bão có thӇ lên ÿӃn vài trăm kilômét, chiӅu cao tӯ 3 - 9 km, tӕc ÿӝ di chuyӇn cӫa cѫn bão khoҧng 10 - 20 km/giӡ, diӋn tích ҧnh hѭӣng cӫa cѫn bão có thӇ rӝng

tӯ 800 - 1.500 km2 Cách khu vӵc trung tâm bão khoҧng 100 - 200 km, thѭӡng có gió cҩp

6, cҩp 7 Vùng trung tâm bão gió giұt lên cҩp 10, cҩp 11, có khi ÿӃn cҩp 12 (vұn tӕc gió

có thӇ tӯ 100 - 200 km/giӡ) Trong khu vӵc bão, lѭӧng mѭa rҩt lӟn, có khi ÿҥt ÿӃn vài trăm milimét nѭӟc trong 1 ngày ÿêm Tҥi ViӋt Nam, bão thѭӡng xuҩt hiӋn tӯ tháng 7 ÿӃntháng 11 hҵng năm, khoҧng 60% cѫn bão xuҩt phát tӯ vùng biӇn cӫa quҫn ÿҧo Caroline, Philippines, còn lҥi khoҧng 40% cѫn bão tӯ các nѫi khác phía nam BiӇn Ĉông

(Xem Bài ÿӑc thêm: " Nhͷng ÿi͉u c̯n bi͇t v͉ bão" ӣ cuӕi chѭѫng)

Hình 3.19:

Hìnhҧnh cѫn bão Andrewÿә bӝü vào vùng biӇn Florida (Ҧnh vӋ tinh khí tѭӧngMeteosat)

Bài ÿӑc thêm SӴ HÌNH THÀNH VÀ PHÂN BIӊT CÁC LOҤI MÂY

- oOo - Mây là sҧn phҭm cӫa sӵ ngѭng kӃt hѫi nѭӟc trong lӟp khí quyӇn có ÿӝ cao vài trăm mét trӣ lên Mây tұp hӧp bӣi các giӑt nѭӟc nhӓ li ti có ÿѭӡng kính lӟn hѫn 0,005 mm hoһcnhӳng tinh thӇ băng ÿá có kính thѭӟc cӥ 0,25 - 0,50 mm Nhӳng phân tӱ nѭӟc trong mây

tө thành tӯng ÿám, có hình thӇ thay ÿәi tùy theo ÿӝ cao và lѫ lӱng trong không khí Nhӳng hҥt nѭӟc trang mây lӟn hѫn 0,1 mm có thӇ rѫi xuӕng ÿҩt thành mѭa Hҥt mѭa khi rѫi xuӕng ÿҩt có ÿѭӡng kính tӯ 1 - 7 mm Mây ÿѭӧc hình thành do các nguyên nhân sau:

x Do hi͏n t˱ͫng ÿ͙i l˱u nhi͏t Các khӕi khí mang hѫi nѭӟc bӕc lên theo phѭѫng thҷng

ÿӭng Mây có dҥng múi bông, cuӝn thành tӯng ÿӕng, ngӑn tròn, chân mây ngang

x Do ̫nh h˱ͧng bͱc x̩ Trong ÿiӅu kiӋn thӡi tiӃt әn ÿӏnh, mây có dҥng tҫng, tӯng lӟp.

x Do s͹ hình thành front Thѭӡng do không khí nóng chuyӇn ÿӝng ÿi lên trên mһt dӕc

cӫa không khí lҥnh, hình dҥng và màu sҳc mây thay ÿәi, có dҥng sӧi, màu trҳng ÿӃnxám xanh ÿұm Mây này thѭӡng bao phӫ bҫu trӡi

TuǤ theo ÿӝ cao, ngѭӡi ta chia ra làm 4 loҥi mây chính và 10 dҥng mây cѫ bҧn (Hình 3.20):

+ Lo̩i 1: mây t̯ng cao

Chân mây cao trên 6 km, cҩu tҥo bӣi nhӳng tinh thӇ băng, không gây mѭa, gӗm 3 dҥng: + Mây ti (Cirrus - Ci): là nhӳng ÿám mây có dҥng mày phѭӟn, hay hình sӧi lông

tѫ mӓng, không che khuҩt mһt trӡi, không cho mѭa, báo hiӋu thӡi tiӃt tӕt Trѭӡng hӧpmây ti có dҥng bó lông dài nҵm song song, ÿҫu hѫi cuӕn thì báo trѭӟc có thӇ có con dông hoһc bão sӁ ÿӃn

+ Mây ti tích (Cirro-cumulus - Cc): có dҥng múi bông, nө mây trҳng mӓng phân

bӕ thành hàng, cөm Tӯ dѭӟi ÿҩt nhìn lên, mây ti tích giӕng nhѭ mӝt bãi cát có sóng, không che khuҩt ánh sáng mһt trӡi, không cho mѭa, thӡi tiӃt tӕt nӃu có màu trҳng.Trѭӡng hӧp mây chuyӇn qua màu xám kӃt hӧp vӟi may ti dҥng bó lông dài thì báo trѭӟctrӡi có thӇ có bão

+ Mây ti t̹ng (Cirro-stratus - Cs): màng mây mӓng, màu trҳng nhҥt hoһc xám

trҳng, có khi che phӫ cҧ bҫu trӡi nhѭng không che khuҩt hӃt ánh sáng mһt trӡi hoһc mһttrăng gây hiӋn tѭӧng quҫng viӅn sáng không cho mѭa nhѭng có thӇ sҳp có mѭa

+ Lo ̩i 2: mây t̯ng giͷa

Chân mây có ÿӝ cao tӯ 2 - 6 km, tҫng này mây lӟn và dày hѫn, mang hѫi nѭӟc và tinh thӇbăng, mây có màu xám và tҥo bóng râm ӣ mһt ÿҩt, gӗm 2 dҥng:

+ Mây trung tích (Alto-cumulus - Ac): gӗm nhiӅu mҧng mâ trҳng và xám ӣ thҩphѫn mây ti, có kích thѭӟc lӟn hѫn và phân bӕ thành hàng hay gӧn sóng có dҥng luӕngcày hoһc cuӝn tròn nhѭ ÿàn cӯu HiӋn tѭӧng tiêu biӇu cӫa mây này là có tán và áng sáng ngNJ sҳc NӃu có dҥng ÿàn cӯu thì báo hiӋu trӡi sҳp mѭa Ӣ dҥng chӗng chҩt nhѭ tѭӡng thì

sӁ có dông

+ Mây trung t̹ng (Alto-stratus - As): có hình dáng sӧi tѫ mӓng, màu xám hѫi

xanh nhѭ mӝt tҩm màn hoһc có màu trҳng ÿөc nhѭ nhìn qua cӱa kính mӡ Mây này cho mѭa

+ Lo ̩i 3: mây t̯ng th̭p

Chân mây cao dѭӟi 2 km, gӗm nhӳng may lӟn, không có ÿѭӡng viӅn, có 3 dҥng:

+ Mây t̹ng (Stratus - St): chӭa nhiӅu hѫi nѭӟc, dày, có dҥng ÿӗng nhҩt và màu

xám tӕi Mây thѭӡng sinh ra mѭa phùn và thѭӡng xuҩt hiӋn vào mùa xuân

+ Mây t̹ng tích (Strato-cumulus - Sc): thѭӡng xӃp thành nhӳng dҧi song song

nhѭng các luӕng cày hay xӃp tӯng lӟp sóng hoһc dҥng hình nҩm Mây tҵng tích có màu trҳng, ӣ giӳa có màu xám dày ÿһc Mây này cho mѭa nhӓ rҧi rác

+ Mây vNJ t̯ng (Nimbo-stratus - Ns): lӟp mây xám thүm, dày ÿһc bao trùm bҫu

trӡi không cho áng sáng chiӃu xuӕng Mây này cho mѭa lӟn và kéo dài

+ Lo ̩i 4: mây phát tri͋n theo chi͉u th̻ng ÿͱng

Chân mây thҩp dѭӟi 2 km nhѭng ÿӍnh cӫa mây có thӇ cao ÿҥt 6 - 8 km, có 2 dҥng:

+ Mây tích (Cumulus - Cu): có dҥng cuӝn bông lӟn, nhѭ cuӝn khói nhô lên cao nhѭ ÿҫu bҳp cҧi, phҫn trên có viӅn rõ rӋt, nәi bұc trên nӅn trӡi xanh, ÿáy phҷng vӅ mùa

hè, mây tích thѭӡng xuҩt hiӋn buәi sáng, khoҧng giӳa trѭa phát triӇn mҥnh nhҩt, vӅ chiӅutӓa rӝng nhѭ mӝt quҧ núi Mây này biӇu hiӋn thӡi tiӃt tӕt

+ Mây vNJ tích (Cumulo-nimbus - Cb): khӕi mây trҳng lӟn, chân màu thүm mây

Cb là sӵ phát triӇn cӫa mây Cu Dҥng mây phát triӇn thành hình khӕi, thҷng ÿӭng nhѭmӝt cӝt tháp khәng lӗ Mây này có thӇ kӃt thúc bҵng các cѫn dông và mѭa rào có sҩmchӟp, gió lӕc và ÿôi khi có vòi rӗng

Hình 3.20 Hình dҥng và vӏ trí các loҥi mây khác nhau

Mây ti (Cirrus - Ci) Mây ti tích

(Cirro-cumulus - Cc)

Mây ti tҵng (Cirro-stratus - Cs) Mây trung tích (Alto-cumulus - Ac) Mây vNJ tích (Cumulo-nimbus - Cb) Mây tҵng tích (Strato-cumulus - Sc) Mây tích (Cumulus - Cu) Mây vNJ tҫng

(Nimbo-stratus - Ns)