Chương 7 độc học hóa chất

121720121BK TPHCMBAØI GIAÛNG MOÂN HOÏC ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG CHÖÔNG 8 CHAÁT ÑOÄC HOÙA HOÏCGVHD: TS. Lâm Văn GiangBK TPHCM2CHÖÔNG VIIICHAÁT ÑOÄC HOÙA HOÏC7.1. Khaùi nieäm vaø ñònh nghóa7.2. Hoùa chaát ñoäc trong chieán tranh (höõu cô, voâ cô – taùc haïi).7.3. Hoùa ñoäc chaát dung moâi – taùc haïi.7.4. Chaát ñoäc daïng ion.7.5. Ñoäc chaát halogen hoùa – taùc haïi.7.6. Ñoäc chaát daïng phaân töû.121720122BK TPHCM37.1. KHAÙI NIEÄMChaát ñoäc hoaù hoïc moâi tröôøng laø nhöõng chaát coù khaû naêng hay ñaõ vaø ñang gaây ñoäc cho sinh vaät vaø heä sinh thaùi moâi tröôøng.Chaát ñoäc hoaù hoïc bao goàm caùc chaát ñoäc daïng voâ cô, höõu cô vaø caùc hôïp chaát cô kim.Tuyø thuoäc vaøo muïc ñích söû duïng maø ngöôøi ta saûn xuaát ra chuùng ôû caùc loaïi khaùc nhau ñeå phuïc vuï cho caùc muïc ñích khaùc nhau.Ñoái vôùi noâng nghieäp, ñeå taêng naêng suaát, dieät tröø saâu boï ngöôøi ta saûn xuaát ra caùc loaïi thuoác dieät coân truøng, saâu boï, thuoác tröø saâu, thuoác dieät coûTrong chieán tranh ngöôøi ta ñaõ cheá taïo ra caùc loaïi hoaù chaát cöïc ñoäc ñeå huûy dieät con ngöôøi, caây coái.BK TPHCM47.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.1. Giôùi thieäu (1)Chaát ñoäc trong chieán tranh raát ña daïng vaø phong phuù.Trong chieán tranh Vieät Nam, Myõ ñaõ söû duïng nhieàu loaïi hoaù chaát coù taùc duïng dieät caây coái vaø phaù hoaïi muøa.Tröïc thaêng UH1D ñang raûi chaát dieät coû ôû ñoàng baèng soâng Cöûu Long ngaøy 26 thaùng 7 naêm 1969121720123BK TPHCM57.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.1. Giôùi thieäu (2)Caùc chaát ñoäc söû duïng trong chieán tranh VN bao goàm:Chaát ñoäc da cam (agent orange): laø hoãn hôïp cuûa 50% nbutyleste cuûa 2,4 dichlorophenoxy axetic acid (2,4 – D) vaø 50% nbutyleste cuûa 2,4,5 trichlorophenoxy axetic (2,4,5 – T). Ñaây laø hoaù chaát coù taùc duïng laøm ruïng laù caây trong thôøi gian töø 3 – 6 tuaàn sau khi phun.Chaát ñoäc tía (agent purple): laø hoãn hôïp 50% nbutyleste cuûa 2,4D, 30% nbutyleste cuûa 2,4,5T vaø 20% isobutylestet cuûa 2,4,5TChaát ñoäc xanh lam (agent blue): laø caùc acid cacodylicChaát traéng (agent white, tordon 101): laø caùc muoái triisopropanolamin cuûa 2,4D vaø picloram.BK TPHCM67.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.1. Giôùi thieäu (3)Qua thöû nghieäm cuûa quaân ñoäi Myõ thaáy raèng, chaát ñoäc da cam coù hieäu quaû nhaát trong vieäc phaù röøng, chaát traéng coù hieäu quaû trong phaù hoaïi hoa maøu, luùa, do ñoù caùc chaát naøy ñöôïc söû duïng nhieàu nhaát.Theo moät soá taøi lieäu nöôùc ngoaøi cho thaáy, löôïng chaát ñoäc dieät caây coái phaù hoaïi muøa maøng ñaõ ñöôïc Myõ söû duïng trong chieán tranh Vieät Nam laø 67.019.523 lít töông ñöông 48.427.982 kg trong ñoù coù 40.299 lít chaát ñoäc da cam vaø 21.322.790 lít chaát traéng.Dieän tích phun raûi laø 1,4 trieäu ha, chuû yeáu laø caùc vuøng röøng nuùi nhö Quaûng Trò, Thöøa Thieân, Quaûng Nam, Taây Nguyeân, Ñoâng Nam Boä, vuøng röøng ngaäp maën töø Caàn Giôø ñeán Caø Mau.121720124BK TPHCM77.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.2. Chaát ñoäc da cam (1)Trong cuoäc chieán tranh ôû Vieät Nam, Myõ ñaõ söû duïng ñoäc chaát hoaù hoïc ôû mieàn Nam Vieät NamTrong nhöõng hoaù chaát ñoäc haïi ôû daïng höõu cô vaø voâ cô maø Myõ ñaõ saûn xuaát, dioxin laø tieâu bieåu cho moät loaïi hoaù chaát ñoäc höõu cô.Dioxin laø chaát coù trong chaát ñoäc maøu da cam maø Myõ söû duïng trong chieán tranh Vieät Nam.Töø naêm 1961 ñeán 1971 Myõ ñaõ raûi toång coäng 11 trieäu gallon chaát ñoäc maøu da cam xuoáng mieàn Nam Vieät Nam chieám 10% dieän tích ñaát nöôùc, trong ñoù coù 14% laø ñaát noâng nghieäp.BK TPHCM87.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.2. Chaát ñoäc da cam (2)2,3,7,8 – dioxin chæ coù moät tyû leä raát thaáp trong chaát ñoäc da cam (khoaûng 2 phaàn trieäu, 2mg dioxin1kg chaát ñoäc da cam)Khoâng gaây töû vong cho ngöôøi nhöng noù gaây ñoäc tieàm taøng trong con ngöôøi khi con ngöôøi bò nhieãm vaø seõ aûnh höôûng ñeán ñôøi sau nhö cheát phoâi thai, hö thai, gaây dò daïng, khuyeát taät.Caáu truùc cuûa 2,3,7,8 tetrachlorodibenzopdioxin (TCDD)121720125BK TPHCM97.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.2. Chaát ñoäc da cam – Tính chaátDioxin laø chaát raát beàn vöõng trong moâi tröôøng, ít bò phaân huûy do caùc yeáu toá beân ngoaøi nhö nhieät ñoä, ñoä aåm vaø caùc hoaù chaát.Dioxin haàu nhö khoâng tan trong nöôùc (0,2 μgl) vaø ít tan trong dung moâi höõu cô.Dioxin coù theå chòu nhieät ñoä leân ñeán 800 – 1000oC.Chuùng coù theå bò phaù huûy bôûi tia cöïc tím, aùnh saùng maët trôøi vaø hoaøn toaøn khoâng bò phaân huûy bôûi sinh hoïc do caùc vi sinh vaät thoâng thöôøng.Vì vaäy, dioxin coù theå toàn taïi beàn vöõng trong moâi tröôøng. Chu kyø baùn phaân huûy cuûa dioxin töø 3 – 5 naêm vaø coù khaû naêng leân ñeán 12 naêm.BK TPHCM107.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.2. Chaát ñoäc da cam Taùc haïi ñoái vôùi ngöôøi vaø ñoäng vaätÔÛ lieàu löôïng bò nhieãm ñoäc thaáp khoaûng 0,0003 mgg so vôùi troïng löôïng cô theå gaây kích öùng da, choùng maët, ñau ñaàu, buoàn noân.Neáu ñöa vaøo cô theå ngöôøi khoaûng 1 μg coù theå gaây ngoä ñoäc caáp tính; neáu ñöa vaøo khoaûng 1 mg daãn ñeán töû vong. Ngoaøi ra, dioxin gaây ñoäc cho phoâi thai, dò daïng vaø taùc ñoäng vaøo gen di truyeàn.Trong cô theå chuoät, chu kyø baùn huûy cuûa dioxin khoaûng 32 ngaøy.LD50 cuûa dioxin ñoái vôùi chuoät caùi laø 0,6 – 0,2 μgkg troïng löôïng cô theå (qua ñöôøng mieäng).Ñoái vôùi thoû vaø moät soá ñoäng vaät khaùc LD50 ≈ 1 10 μgkg.Ñieàu tra cuûa Boä Y teá cho thaáy, nhöõng vuøng bò raûi chaát ñoäc da cam thì soá löôïng treû bò hôû haøm eách, thaàn kinh keùm phaùt trieån, bò dò daïng cao hôn nhöõng vuøng khaùc do boá hoaëc meï bò nhieãm chaát ñoäc da cam.121720126BK TPHCM117.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.2. Chaát ñoäc da cam Taùc haïi ñoái vôùi thöïc vaätChaát ñoäc da cam laø moät loaïi hoaù chaát dieät coû laø cho caây coái bò ruïng laù vaø cheát.  Gaây hieän töôïng xoùi moøn cuoán theo ñaát troâi xuoáng caùc doøng soâng laøm cho nöôùc bò nhieãm, daãn ñeán caùc loaøi thuûy sinh cuõng bò nhieãm vaø cuoái cuøng ñi vaøo cô theå con ngöôøi.Chaát ñoäc da cam laøm aûnh höôûng ñeán chaát löôïng dinh döôõng cuûa caùc loaïi cuû, quaû haït.Haøm löôïng caùc hôïp chaát chöùa nitô (HCCN) trong haït bò giaûm ñi raát nhieàu:Toång löïông HCCN trong haït luùa sau 14 ngaøy bò raûi thuoác laø 0,98%. Trong khi ñoù, caùc haït luùa cuûa vuøng khoâng bò nhieãm laø 1 – 16%.Toång löôïng HCCN trong haït baép sau 3 ngaøy bò raûi thuoác laø 0,74 % coøn ôû haït baép bình thöôøng laø 1,14%...BK TPHCM127.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.3. Chaát ñoäc hoaù hoïc CSTrong chieán tranh xaâm löôïc Vieät Nam, ngoaøi dioxin quaân ñoäi Myõ coøn söû duïng moät löôïng lôùn chaát ñoäc CSCS laø chöõ vieát taét teân cuûa 2 ngöôøi ñaàu tieân cheá ra loaïi hoaù chaât naøy, ñoù laù Corson vaø Stoughton.CS coù teân hoùa hoïc laø 2chlorobenzalmalononitrile (coøn ñöôïc goïi laø oChlorobenzylidene Malononitrile) (coâng thöùc hoùa hoïc: C10H5ClN2)CS phaûn öùng maïnh vôùi nöôùc, höõu cô vaø gaây ra ngoä ñoäc cho cô theå khi tieáp xuùc vôùi chaát naøy.Caáu truùc hoùa hoïc cuûa CS121720127BK TPHCM137.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.3. Chaát ñoäc hoaù hoïc CS Tính chaát lyù hoïcKhi ôû daïng tinh khieát laø loaïi boät maøu traéng neáu ñeå laâu coù maøu vaøng;Ñieåm noùng chaûy 95 – 96oC;Ít tan trong nöôùc, deã tan trong dung moâi höõu cô;Ñoäc tính thaáp hôn so vôùi dioxin;LD50 = 35 mgkg ñoái vôùi chuoät.BK TPHCM147.2. CHAÁT ÑOÄC CHIEÁN TRANH7.2.3. Chaát ñoäc hoaù hoïc CS Taùc haïiLaø chaát gaây toån thöông nghieâm troïng cho cô theå soáng vaø coù ñoäc tính cao:Maét: CS gaây toån thöông cho maét khi bò nhieãm, laøm cho maét raùt khoâng môû ñöôïc.Da: coù khaû naêng gaây ung thö da vôùi lieàu löôïng cao.Cô quan hoâ haáp: khi hít phaûi CS muõi bò noùng, haét hôi, neáu hít nhieàu seõ bò saëc, khoù thôû, khoâng theå ôû laâu trong khu vöïc coù chaát ñoäc. Taùc duïng cuûa CS phuï thuoäc vaøo kích thöôùc haït. CS coù kích thöôùc caøng beù taùc ñoäng ñeán cô quan hoâ haáp caøng lôùn.121720128BK TPHCM157.2. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂICaùc dung moâi höõu cô coù theå tan trong môõ cuõng nhö coù theå tan trong nöôùc, ñoàng thôøi chuùng coù theå chuyeån hoaù sinh hoïc trong cô theå ngöôøi.Nhöõng dung moâi tan trong môõ, khi ñi vaøo cô theå thì chuùng tích tuï trong caùc moâ môõ, heä thaàn kinh.Nhöõng dung moâi tan trong nöôùc, khi tieáp xuùc vôùi da, caùc dung moâi naøy hoøa tan trong moà hoâi vaø ñi vaøo cô theå.Nhöõng dung moâi khoâng bò chuyeån hoaù sinh hoïc thì chuùng coù theå bò ñaøo thaûi ra ngoaøi theo nöôùc tieåu.BK TPHCM167.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂITaát caû caùc dung moâi höõu cô ñeàu coù moät ñaëc tính chung laø nhanh choùng haáp thuï trong phoåiKhi nhieãm ñoäc caùc chaát dung moâi thì chuùng laøm caûn trôû quaù trình trao ñoåi chaát cuûa cô theå.Coù nhieàu loaïi dung moâi höõu cô gaây ñoäc caáp tính vaø maõn tính cho ngöôøi vaø ñoäng vaät khi tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi chuùng.121720129BK TPHCM177.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.1. Benzene – Tính chaátBenzene laø moät loaïi dung moâi hoaø tan ñöôïc raát nhieàu chaát nhö môõ, cao su, vecni, da sôïi, vaûi len…Trong coâng nghieäp hoaù hoïc, benzene ñöôïc söû duïng trong quaù trình toång hôïp.Benzene laø moät hydrocarbon thôm ñöôïc chieát töø than ñaù hoaëc daàu moû.Benzene laø moät chaát loûng khoâng maøu, deã bay hôi, coù muøi. Noùng chaûy ôû nhieät ñoä 5,48oC, soâi ôû 80oC.Hôi benzene naëng hôn khoâng khí, 1 lít hôi benzene ôû ñieàu kieän tieâu chuaån naëng 3,25g.Khi benzene taïo hoãn hôïp vôùi khoâng khí ôû tyû leä 1,4 – 6% coù khaû naêng gaây noå.BK TPHCM187.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.1. Benzene Taùc haïiBenzene haáp thuï thoâng qua phoåi vaø qua da.Khi tieáp xuùc ôû lieàu cao gaây ñoäc caáp tính, suy giaûm thaàn kinh trung öông, gaây choùng maët, nhöùc ñaàu, ngoäp thôû vaø daãn ñeán roái loaïn tieâu hoaù nhö keùm aên, xung huyeát nieâm maïc mieäng, noân, roái loaïn huyeât hoïc, thieáu maùu.Khi ngöøng tieáp xuùc vôùi benzene beänh vaãn bò keùo daøi do benzene tích luõy trong caùc moâ môõ, tuûy xöông gaây ra beänh baïch caàu.Neáu bò nhieãm maõn tính thì gaây xaùo troän ñöôøng tieâu hoùa (daï daøy, ruoät) nhieãm saéc theå baïch caàu, gaây xaùo troän DNA di truyeàn.Hôïp chaát cuûa benzene phöùc taïp khi chuyeån hoaù thaønh sinh hoïc, benzene deã daøng keát hôïp vôùi protein hoaëc nucleic acid trong cô theå.Lieàu löôïng gaây ñoäc: 10 – 15g haáp thuï trong cô theå, gaây töû vong cho ngöôøi vaø ñoäng vaät.1217201210BK TPHCM197.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.2. Toluene – Tính chaátToluene (methylbenzene) coù coâng thöùc C6H5CH3 laø chaát loûng; tyû troïng d = 0,8 nhoû hôn nöôùc;Nhieät ñoä soâi 110,6oC; aùp suaát bay hôi ôû 31oC laø 40 mmHg;Ít bay hôi hôn so vôùi benzene, hoaø tan nhieàu chaát, ñöôïc söû duïng laøm dung moâi thay theá.Toluene ñöôïc coi nhö laø moät loaïi dung moâi trong saûn xuaát cao su, traùng phim keõm.BK TPHCM207.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.2. Toluene – Taùc haïiDo toluene coù tính tan toát trong môõ neân noù ñi qua da, tan moät phaàn trong lôùp môõ döôùi da vaø tích tuï laïi taïi caùc moâ môõ, aûnh höôûng ñeán heä thaàn kinh vaø naõo.Khi bò nhieãm toluene naëng thì khoâng coù thuoác giaûi ñoäc vaø daãn ñeán caùi cheát.Nhieãm ñoäc caáp tính: Khi bò nhieãm >100 mgkg toluene gaây ra hieän töôïng hoa maét, choaùng vaùng, ñau ñaàu, co giaät vaø coù khaû naêng daãn ñeán hoân meâ.Nhieãm ñoäc maõn tính:Hít phaûi toluene thöôøng xuyeân seõ coù nhöõng trieäu chöùng nhöùc ñaàu, chaùn aên, xanh xao, thieáu maùu, tuaàn hoaøn maùu khoâng bình thöôøng.Neáu phaûi laøm vieäc lieân tuïc trong tình traïng tieáp xuùc vôùi toluene seõ daãn ñeán tình traïng thaãn thôø, maát trí nhôù vaø deã xuùc ñoäng.1217201211BK TPHCM217.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.3. Xylene – Tính chaátXylene cuõng laø moät loaïi dung moâi höõu cô.Nhìn chung, xylene ít ñoäc hôn vaø ít ñöôïc söû duïng hôn so vôùi toluene.Xylene ñöôïc söû duïng trong saûn xuaát sôn, vecni vaø toång hôïp caùc thuoác nhuoäm;Xylene cuõng ñöôïc theâm vaøo chaát ñoát nhö laø chaát phuï gia.Xylene ñöôïc öùng duïng nhieàu trong phoøng thí nghieäm ñeå toång hôïp paraffin.BK TPHCM227.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.3. Xylene – Taùc haïiKhi hít phaûi hôi xylene thì töø 60 – 65% ñöôïc giöõ laïi ôû trong phoåi, gaây toån thöông cho phoåi.Khi tieáp xuùc vôùi xylene thì noù ñöôïc haáp thuï qua da vaø ñaøo thaûi qua nöôùc tieåu.Quaù trình chuyeån hoaù sinh hoïc cuûa xylene cuõng gioáng nhö toluene: khi cô theå bò nhieãm xylene thì xylene seõ chuyeån hoaù thaønh methylhippuric acid vaø daáu hieäu naøy tìm thaáy trong nöôùc tieåu.Ngöôøi ta chöa phaùt hieän nhieãm maõn tính bôûi xylene. Tuy nhieân, khi tieáp xuùc vôùi xylene caûm thaáy coù vò ngoït ôû trong mieäng vaø gaây böùt röùt khoù chòu, ñoàng thôøi bò maéc chöùng vieâm da.1217201212BK TPHCM237.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.4. Carbon tetrachloride – Tính chaátCoâng thöùc CCL4, nhieät ñoä soâi 77,2oC, aùp suaát bay hôi ôû 20oC laø 91 mmHg.Carbon tetrachloride phaân huyû thaønh phosgene (COCl2) vaø hydrochloric acid döôùi taùc duïng nhieät.CCl4 ñöôïc söû duïng nhö laø moät dung moâi vaø caùc chaát trung gian trong caùc quaù trình coâng nghieäp.BK TPHCM247.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.4. Carbon tetrachloride – Taùc haïiCCl4 laøm suy giaûm vaø toån thöông haàu heát caùc teá baøo trong cô theå, nhö heä thoáng thaàn kinh trung öông, gan vaø caùc maïch maùu.Nhieãm ñoäc CCl4 daãn ñeán suy nhöôïc caùc cô quan noäi baøo, cô tim coù theå bò suy yeáu vaø chuùng gaây loaïn nhòp tim, taâm thaát;Suy thoaùi thaän, phoåi…coù theå daãn ñeán suy thoaùi môõ. Maøng trong maïch maùu coù theå bò toån thöông.Bieåu hieän chính khi bò nhieãm ñoäc carbon tetrachloride laø hoân meâ, da vaøng.1217201213BK TPHCM257.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.4. Carbon tetrachloride – Nhieãm ñoäc caáp tínhDo hít phaûi vaø do nhieãm ñoäc qua da vôùi lieàu löôïng lôùn.Lieàu gaây ñoäc cho ngöôøi lôùn laø 2 – 5 ml, giôùi haïn tieáp xuùc laø 5ppm.Khi bò ngoä ñoäc naïn nhaân bò ñau buïng, buoàn noân, oùi möûa choùng maët, maïch bò chaäm hoaëc baát thöôøng haï huyeát aùp.Neáu tænh laïi, beänh nhaân coù caùc trieäu chöùng nhö buoàn noân, bieáng aên…Khoaûng moät hai tuaàn sau ñoù coù bieåu hieän toån haïi ñeán gan, vaøng da; toån haïi veà thaän, taêng caân ñoät ngoät naëng daãn ñeán hoân meâ.BK TPHCM267.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.4. Carbon tetrachloride – Nhieãm ñoäc maõn tínhKhi nhieãm ñoäc ôû noàng ñoä thaáp do tieáp xuùc thöôøng xuyeân vôùi CCl4 thì beänh nhaân coù caùc trieäu chöùng nhö:Meät moûi, bieáng aên, noân möûa thöôøng xuyeân;Buïng khoù chòu coù caûm giaùc luùc naøo cuõng nhö buoàn noân;Maét khoâng nhìn roõ;Maát trí nhôù vaø maát khaû naêng nhaän bieát maøu,;Vieâm da…1217201214BK TPHCM277.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.5. Tetrachloroethane – Tính chaátTetrachloroethane ñöôïc söû duïng nhö laø moät chaát trung gian ñeå saûn xuaát tetrachloroethylene vaø trichloroethylene.Tetrachloroethane ñaõ ñöôïc söû duïng roäng raõi, tuy nhieân, ñaây laø moät loaïi dung moâi cöïc ñoäc neân hieän nay noù ñaõ ñöôïc thay theá baèng caùc dung moâi khaùc.Khi hít phaûi hoaëc tieáp xuùc loaïi dung moâi naøy, noù ñöôïc haáp thuï qua phoåi vaø da1,1,2,2TetrachloroethaneBK TPHCM287.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.5. Tetrachloroethane – Taùc haïiTetrachloroethane laø loaïi dung moâi ñoäc nhaát cuûa nhoùm chlorine hydrocarbon.Tetrachloroethane coù muøi gioáng nhö muøi cuûa chloroform nhöng khaû naêng gaây meâ cuûa noù cao gaáp 23 laàn chloroform.Tetrachloroethane gaây ra hai hoäi chöùng ñaëc bieät, ñoù laø nhieãm ñoäc heä thaàn kinh vaø ñau gan.Neáu tieáp xuùc ôû noàng ñoä lôùn hôn thì coù trieäu chöùng ñau gan vaø keát quaû bò vaøng da, coù theå daãn ñeán caùi cheát.1217201215BK TPHCM297.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.6. Methylene chloride – Tính chaátMethylene chloride (dichlormethane) laø loaïi dung moâi bay hôi maïnh, ñöôïc söû duïng trong saûn xuaát phim cellulose acetate vaø cuõng laø moät thaønh phaàn cuûa sôn.Methylene chloride haáp thuï qua phoåi vaø cuõng coù theå haáp thuï qua da.Khi ñi vaøo cô theå, methylene chloride chuyeån ñoåi thaønh CO2, qua giai ñoaïn trung gian laø carbon monoxide keát hôïp vôùi hemoglobin taïo thaønh carbonxyhemoglobin  thieáu oxy cho maùu.Nhöõng ngöôøi nghieän thuoác laù, khi bò nhieãm methylene chloride thì löôïng carboxyhemoglobin seõ cao hôn ngöôøi khoâng huùt thuoác laù.BK TPHCM307.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.6. Methylene chloride – Taùc haïiMethylene chloride coù tính chaát gaây meâ.Tieáp xuùc khoaûng 300 ppm thì ngöôøi ôû trong tình traïng buoàn nguû;khi tieáp xuùc vôùi lieàu cao hôn thì ngöôøi tieáp xuùc seõ bò maát trí nhôù.Khi tieáp xuùc laâu daøi vôùi methylene chloride thì ngöôøi tieáp xuùc deã bò beänh veà tim.1217201216BK TPHCM317.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.6. Carbon disulfide (CS2) – Tính chaátCarbon disulfide ñaõ ñöôïc bieát ñeán töø naêm 1850; hoaù chaát naøy ñöôïc coi nhö laø moät loaïi dung moâi hoaø tan cao sunoù ñöôïc söû duïng trong saûn xuaát sôïi tô nhaân taïo vaø laøm chaát trung gian ñeå saûn xuaát phospho.Moät öùng duïng quan troïng cuûa CS2 laø laøm sôïi tô nhaân taïo. Trong quaù trình saûn xuaát sôïi tô nhaân taïo thì saûn phaåm cuûa caùc quaù trình hoaù hoïc taïo ra saûn phaåm cuoái laø H2SO3.Con ñöôøng bò nhieãm CS2 laø do hít qua phoåi chieám ñeán 70 – 90%, nhöng cuõng xaûy ra khi chaát naøy haáp thuï qua da.Khi carbon disulfide ñi vaøo cô theå thì chuùng keát hôïp vôùi caùc amino acid, caùc chaát tieâu hoaù vaø caùc protein trong maùu vaø trong caùc moâ.Quaù trình oxy hoaù taïo ra CO2 vaø giaûi phoùng caùc goùc sulfur, keát hôïp vôùi men cytochrome P450. Keát quaû cuûa quaù trình laø taïo ra goùc oxygen töï do phaù huûy men cytochrome.BK TPHCM327.3. ÑOÄC CHAÁT DUNG MOÂI7.3.6. Carbon disulfide (CS2) – Taùc haïiCarbon disulfide laø moät heä ñoäc ña daïng, noù ñaõ gaây nhieàu taùc ñoäng maø ngöôøi ta ñaõ khaùm phaù ra:Khi bò ngoä ñoäc CS2 laøm cho maát trí nhôù, gaây roái loaïn taâm thaàn;Gaây töùc giaän moät caùch voâ côù maø khoâng kieàm cheá ñöôïc;Maát nguû, aûnh höôûng ñeán heä tuaàn hoaøn maùu;Gaây beänh tim.1217201217BK TPHCM337.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏIHalogen laø caùc nguyeân toá thuoäc nhoùm halogen nhö chlor, fluor, brom, iod, chuùng lieân keát coäng hoùa trò vôùi carbon, vôùi caùc nguyeân toá voâ cô taïo ra caùc saûn phaåm môùi coù haïi cho moâi tröôøngCaùc chaát naøy chuû yeáu do caùc hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi nhö caùc chaát thaûi töø hoaït ñoäng coâng nghieäp, noâng nghieäp, thuoác BVTV.Moät trong caùc nguyeân toá halogen gaây haïi cho moâi tröôøng ñoù laø chlor voâ cô. Chlor lieân keát coäng hoaù trò vôùi carbon ít coù maët trong thieân nhieân.Halogen ñöôïc duøng nhieàu trong vieäc cheá taïo dung moâi, hoaù chaát coâng nghieäp, noâng döôïc vaø döôïc phaåm.PBC (polychlorinate biphenyl) ñöôïc cheá taïo baèng caùch chlorine hoaù biphenyl cho tôùi khi ñaït ñöôïc nhöõng tính chaát mong muoán.BK TPHCM347.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏICaùc hôïp chaát halogen hoaù coù tính beàn vöõng cao hôn laø nhöõng hôïp chaát khaùc. Ví duï, moái lieân keát giöõa CX (X : halogen) beàn vöõng hôn laø moái lieân keát giöõa CH.Tính beàn vöõng naøy laïi khoâng toát veà maët moâi tröôøng vì chuùng toàn löu quaù laâu trong thieân nhieân, khoù bò phaân huûy sinh hoïc. Ví duï, trong moâi tröôøng, DDT chuyeån hoaù thaønh DDE beàn vöõng hôn, ñoäc hôn.Caùc ñaëc tính cuûa halogen cho thaáy möùc halogen caøng cao thì tính hoaø tan trong nöôùc ñeàu giaûm.Caùc chaát halogen hoaù coù khaû naêng troän laãn vôùi nhau vaø vôùi caùc vaät chaát phaân cöïc khaùc nhau nhö daàu vaø caùc chaát beùo nguoàn goác sinh hoïc.1217201218BK TPHCM357.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏICaùc chaát halogen hoaù coù xu höôùng tích luõy trong moâ môõ ñoäng vaät. Do ñoù, chuùng laø nhöõng chaát khoù chuyeån hoaù sinh hoïc hoaëc bò baøi tieát ra ngoaøi.Ñaëc tính beàn vöõng vaø öa chaát beùo cuûa chaát halogen hoaù laø chæ tieâu quan troïng ñeå ñaùnh giaù khaû naêng tích luõy sinh hoïc;Thoâng thöôøng, caùc hydrocarbon halogen hoaù coù noàng ñoä thaáp trong nöôùc vaø cao hôn ôû trong buøn ñaùy, ñaát vaø sinh vaät.Döïa treân söï keát hôïp cuûa nguyeân töû halogen maø ngöôøi ta phaân chia ra laøm hai nhoùm chính nhö sau:Nhoùm halogen hydrocarbonNhoùm halogen voøng thômBK TPHCM367.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏI7.4.1. Nhoùm hydrocarbon halogen hoùa – Giôùi thieäuCaùc hydrocarbon halogen hoaù chuû yeáu laø nhoùm chlor höõu cô, coù nhieàu trong thuoác BVTV.Caùc vinyl nhö dichloroethylene vaø cinyl chloride cuõng ñöôïc saûn xuaát raát nhieàu.Moät soá caùc chaát nhö chloralhydrate, halothane vaø chloroform taùc haïi ñeán heä thaàn kinh.Nhöõng chaát nhö alkyl halide vaø vinyl halide coù ñoäc tính cho gan vaø thaän cuõng nhö gaây ung thö.Caùc alicyclic halogen hoaù nhö lindane, toxaphene, mirex, aldrin vaø heptachlor cuõng laø nhöõng chaát coù ñoäc tính sinh thaùi cao. Caùc thuoác tröø saâu thuoäc nhoùm hydrocarbon halogen tieâu bieåu vaø gaây ñoäc cho ngöôøi cuõng nhö moâi tröôøng vaø chuùng toàn dö laâu beàn trong moâi tröôøng nhö dichlorodiphenyltrichloroethane (DDT), hexachloroxyclohexan…1217201219BK TPHCM377.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏIDichlorodiphenyltrichlorethane (DDT) – Tính chaátDDT coù coâng thöùc C14H9Cl15, ôû daïng boät traéng hay xaùm nhaït, tan raát ít trong nöôùc; khi hoaø tan DDT trong nöôùc thì chuùng taïo thaønh huyeàn phuø.Khi phun thuoác naøy leân caây thì chuùng baùm vaøo laù. DDT tan nhieàu trong caùc dung moâi.DDT bò khöû chlor ñeå bieán thaønh DDD (diclorodiphenyldichloroethane hoaëc coù teân thöông maïi laø rhothane), ñaây laø moät chaát dieät coân truing.Tieáp theo DDD bò khöû chlor vaø hydro bieán ñoåi thaønh DDE, laø saûn phaåm cuûa DDT vaø chaát DDE toàn tröõ laâu hôn, beàn hôn vaø thöôøng coù noàng ñoä cao hôn DDT vaø DDD trong moâi tröôøng.Nhôø khaû naêng phaân huyû cuûa caùc sinh vaät maø töø DDT seõ chuyeån thaønh DDD vaø DDE. Ngöôøi ta cheá ra loaïi thuoác naøy duøng laøm thuoác dieät tröø nheän.BK TPHCM387.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏIDichlorodiphenyltrichlorethane (DDT) – Taùc haïiGaây toån thöông ñeán heä thaàn kinh, laøm yeáu cô vaø co giaät, caùc tai bieán beân ngoaøi thöôøng gaëp laø ban ñoû, phuø neà, da ñoû.Ngöôøi tieáp xuùc vôùi DDT laâu daøi vôùi noàng ñoä thaáp cuõng gaây nguy hieåm ñoäc nhö run, bieán ñoåi caùc toå chöùc gan vaø bieán ñoåi nheï ôû thaän.Lieàu gaây ñoäc ñoái vôùi ngöôøi laø 30g DDT ñöôïc tích luõy qua chuoãi thöùc aên.1217201220BK TPHCM397.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏIHexachloroxyclohexan (666)Tính chaát:coâng thöùc C6H6Cl6 (666) laø moät loaïi boät maøu traéng, khoâng tan trong nöôùc; tan trong coàn, benzene…Nhieät ñoä noùng chaûy laø 112,5oC, aùp suaát hôi ôû 20 oC laø 9,4.106 mmHg.Noù coù 8 ñoàng phaân, trong ñoù coù 7 ñoàng phaân khoâng ñoäc, rieâng ñoàng phaân α laø gaây ñoäc.Taùc haïi:666 laø thuoác tieâu dieät coân truøng taùc ñoäng do tieáp xuùc qua tieâu hoaù hoaëc hoâ haáp.So vôùi DDT thì 666 ít ñoäc hôn, lieàu löôïng gaây ñoäc nghieâm troïng ñoái vôùi ngöôøi lôùn töø 20 – 30g.Khi bò nhieãm ñoäc 666 thöôøng gaây roái loaïn tieâu hoaù, ñau ñaàu choùng maët, suy nhöôïc cô theå.BK TPHCM407.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏIMethyl bromide (CH3Br), methyl chloride (CH3Cl), methyliodide (CH3I)Tính chaát: Ba chaát naøy ñeàu laø chaát khí, boác hôi cao ôû nhieät ñoä thöôøng. Chuùng ñöôïc söû duïng nhö laøm laïnh, trong toång hôïp hoaù hoïc. Methyl bromide ñöôïc söû duïng trong cöùu hoaû.Taùc haïi: Methyl iodide coù theå hoaø tan môõ. Methyl chloride vaø methyl iodide xaâm nhaäp vaøo teá baøo, chuùng bò thuûy phaân taïo thaønh caùc methol vaø halogenion.Nhöõng phaùt hieän beänh laø söï xung huyeát cuûa gan, thaän, phoåi vôùi nhöõng thay ñoåi trong caùc teá baøo, vieâm cuoán phoåi. Nhöõng chaát naøy gaây nguy haïi haàu heát ñeán caùc teá baøo.Giôùi haïn tieáp xuùc: 5 ppm ñoái vôùi methyl bromide, 50 ppm ñoái vôùi methyl chloride vaø 2 ppm cho methyl iodide.1217201221BK TPHCM417.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏITrichloroethyleneTính chaát:Coâng thöùc CHCl3, nhieät ñoä soâi 88 oC, aùp suaát bay hôi ôû nhieät ñoä 20oC laø 60 mmHg.Trichloroethylene phaân huûy thaønh dichloroethylene, phosgene vaø carbon monoxide keát hôïp vôùi caùc chaát kieàm nhö voâi, soâ ña.Trichloroethylene ñöôïc söû duïng nhö laø moät chaát dung moâi coâng nghieäp nhö chaát laøm saïch töôøng, quaàn aùo, thaûm hoaëc söû duïng gaây meâ hoaëc laøm giaûm ñau nhöng raát nguy hieåm.Taùc haïi:Laøm suy nhöôïc heä thaàn kinh trung öông, phoåi, timGaây ra chöùng loaïn nhòp tim, taâm thaát caáp tính…Giôùi haïn tieáp xuùc laø 50 ppm.Lieàu löôïng gaây haïi ñoái vôùi ngöôøi lôùn qua ñöôøng tieâu hoaù vaø hoâ haáp laø 5ml.BK TPHCM427.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏITetrachloroethyleneTính chaát:Coâng thöùc C2Cl4Nhieät ñoä soâi: 121 oC, aùp suaát bay hôi ôû 20 oC laø 15 mmHg.Tetrachloroethylene laø loaïi dung moâi höõu cô ñöôïc söû duïng nhö dung moâi laøm saïch khoâ.Taùc haïi:Chæ gaây ngoä ñoäc caáp tính maø khoâng gaây ngoä ñoäc maõn tính.Ñaây laø moät ñoäc chaát haáp thuï qua phoåi vaø da.Giôùi haïn tieáp xuùc laø 50 ppm, lieàu löôïng gaây ñoäc laø 230 ppm.1217201222BK TPHCM437.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏI7.3.2. Nhoùm halogen voøng thôm – Giôùi thieäu Trong caùc ngaønh coâng nghieäp thuoác tröø saâu, saûn xuaát giaáy, möïc in… moät löôïng lôùn chaát thaûi ñöôïc sinh ra laø nhöõng hôïp chaát halogen voøng thôm nhö PCP (polychlorophenol), PCB (polychlorobiphenyl), PCBz (polychlorobenzene)…Haàu heát ñaây laø nhöõng chaát coù ñoäc tính cao, aûnh höôûng ñeán söùc khoeû con ngöôøi vaø moâi tröôøng.Caùc hôïp chaát ñoái vôùi phenol vaø phenolxy halogen hoaù coù tính phaân cöïc cao hôn caùc hôïp chaát thôm halogen hoùa.Caùc chaát naøy coù theå ñöôïc saûn xuaát do muïc ñích naøo ñoù hoaëc laøm chaát trung gian cho caùc phaûn öùng hoaù hoïc, saûn phaåm phaân huûy caùc hoaù chaát phöùc taïp.BK TPHCM447.4. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏI7.4.2. Nhoùm halogen voøng thôm – Taùc haïiÑaëc tính phaân cöïc cuûa caùc chaát thôm halogen hoùa laøm cho chuùng coù theå ñaït ñeán noàng ñoä cac trong moâi tröôøng loûng vaø phaân boá ñoàng ñeàu trong caùc teá baøo.Caùc bezene halogen hoaù nhö bromobenzene, pdichlorobenzene (PDP), hexachlorobenzene (HCB) ñeàu coù tính öa môõ cao. Do vaäy, tröôùc khi bò loaïi thaûi chuùng ñaõ ñi vaøo caùc quaù trình bieán döôõng.Caùc hôïp chaát naøy gaây haïi cho gan thaän vaø heä thaàn kinh.Caùc chaát bieán döôõng goàm nhöõng phenol halogen hoaù coù hoaït tính sinh hoïc gaây ra bieán dò vaø ung thö. Do caùc halogen voøng thôm coù toàn dö laâu trong moâi tröôøng, noù ñi vaøo chuoãi thöùc aên gaây ra ngoä ñoäc maõn tính, vaø aûnh höôûng maïnh leân tính di truyeàn.1217201223BK TPHCM457.4.3. ÑOÄC CHAÁT HALOGEN HOAÙ VAØ TAÙC HAÏI7.4.3. Nhoùm halogen voøng thômNgoaøi ra, coøn coù moät soá chaát halogen hoaù gaây aûnh höôûng ñeán moâi tröôøng nhö: CFC, CCl4, CH3Cl, CH3Br,CH3I.CFC coù teân goïi chloroflorocarbon hay cloroflorohydrocarbon (coøn ñöôïc goïi laø freon)CFC coù aûnh höôûng ñeán lôùp ozone ôû taàng bình löu, ñoàng thôøi cuõng laø chaát khí hoaït ñoäng böùc xaï laøm cho traùi ñaát noùng leân. Ñeå baûo veä taàng ozone coäng ñoàng quoác teá keâu goïi nhaèm ngaên chaën ngay laäp töùc vieäc saûn xuaát ra CFC.CFC laø moät hoï caùc hôïp chaát trô veà maët hoaù hoïc, nhieät ñoä soâi thaáp, ñoä nhôùt nhoû, söùc caêng beà maët keùm, ñoä beàn nhieät cao.CFC ñöôïc söû duïng trong phöông tieän chöõa chaùy, taùc nhaân laøm laïnh, dung moâi cho caùc myõ phaåm, dung moâi phun sôn, thuoác tröø saâu, dung moâi taåy röûa caùc linh kieän trong kyõ ngheä ñieän töû.BK TPHCM467.5. ÑOÄC CHAÁT DAÏNG PHAÂN TÖÛCaùc chaát thuoäc ñoäc chaát daïng phaân töû nhö O3, Cl2, F2, Br2, I2, NH3…Nhöõng chaát naøy thöôøng ôû daïng khí neân chuùng ñöôïc haáp thu qua ñöôøng hoâ haáp vaø gaây taùc haïi ôû phoåi;Gaây öùc cheá tuaàn hoaøn naõo;Gaây khoù thôû vaø nhieàu khi beänh nhaân cheát do suy hoâ haáp naëng.1217201224BK TPHCM477.5. ÑOÄC CHAÁT DAÏNG PHAÂN TÖÛ7.5.1. Chlor (Cl2) Tính chaátChlor laø chaát khí coù maøu vaøng luïc, coù muøi ñaëc bieät gaây ngaït thôû.Khi ôû noàng ñoä 5 ppm thì phaùt hieän ñöôïc ra muøi.Tyû troïng lôùn hôn khoâng khí d = 2,49, deã hoaù loûng;Tan trong nöôùc, deã tan trong dung moâi höõu cô.Chlor deã bò haáp phuï vôùi than hoaït tính.Chlor laø chaát oxy hoùa maïnh.BK TPHCM487.5. ÑOÄC CHAÁT DAÏNG PHAÂN TÖÛ7.5.1. Chlor (Cl2) Taùc haïiKhi nhieãm ñoäc ôû lieàu löôïng thaáp thì gaây kích thích nieâm maïc, gaây chaûy nöôùc maét, ho vaø co thaét pheá quaûn.Khi bò nhieãm ñoäc ôû lieàu löôïng cao, beänh nhaân suy hoâ haáp naëng daãn ñeán ngaát hoaëc daãn ñeán caùi cheát baát ngôø;ÔÛ noàng ñoä1000 ppm chlor gaây ngaït thôû vaø daãn ñeán caùi cheát nhanh.ÔÛ noàng ñoä 10 ppm gaây phuø phoåi, vieâm pheá quaûn;ÔÛ noàng ñoä 1 ppm, beänh nhaân coù theå chòu ñöïng keùo daøi ñöôïc.1217201225BK TPHCM497.5. ÑOÄC CHAÁT DAÏNG PHAÂN TÖÛ7.5.1. Chlor (Cl2) – ÖÙng duïngChlor ñöôïc söû duïng laøm chaát saùt truøng cho caùc coâng trình xöû lyù nöôùc thaûi vaø caùc coâng trình xöû lyù nöôùc caáp.Neáu haøm löôïng Chlor dö cao trong nöôùc noù coù khaû naêng keát hôïp vôùi caùc chaát höõu cô coù trong nöôùc, laïi taïo thaønh chaát ñoäc trong nöôùc nhö chloroform CH3Cl.BK TPHCM507.5. ÑOÄC CHAÁT DAÏNG PHAÂN TÖÛ7.5.2. Broâm (Br2)Tính chaát:Broâm ôû traïng thaùi loûng, maøu ñoû naâu, coù muøi haéc.Broâm laø chaát ñoäcKhoái löôïng rieâng laø 3,1 gcm3, nhieät ñoä soâi laø 58 oC.Taùc haïi:Khi hít phaûi khí broâm, nhieãm ñoäc coù trieäu chöùng bieåu hieän gioáng nhö khi bò nhieãm ñoäc khí chlorBieåu hieän cao nhaát laø gaây phuø phoåi caáp tính, bieåu hieän nheï gaây boûng da, ho vaø khoù thôû…1217201226BK TPHCM517.5. ÑOÄC CHAÁT DAÏNG PHAÂN TÖÛ7.5.3. Iot (I2)Tinh theå maøu ñoû tía laáp laùnh, deã boác hôi khi ñeå ngoaøi khoâng khí töï do.Ñöôïc söû duïng nhieàu ôû daïng coàn ñeå saùt truøng, dung dòch lugol (5% iot töï do) ñeå chöõa beänh tuyeán giaùp.Lieàu gaây cheát:khoaûng 2g tinh theå ioát cho ngöôøi lôùn.Khi bò nhieãm ñoäc baèng ñöôøng mieäng, nieâm maïc mieäng, thöïc quaûn, daï daøy, bò boûng naëng;Naïn nhaân noân, aûnh höôûng ñeán tim maïch, giaõy duïa vaø töû vong.BK TPHCM527.6. ÑOÄC CHAÁT TRONG THUOÁC LAÙTrong thuoác laù chöùa ankaloid bao goàm nicotine, nicotellin, nicotein, isonicotein, nicotimin, nicotysin anabasin.Ngoaøi ra, thuoác laù coøn chöùa caùc chaát khaùc nhö: saùp, nhöïa daàu, acid citric, acid malic, acid oxalic, pyridine vaø xyanur.Trong khoùi thuoác laù, ngoaøi nhöõng chaát treân coøn coù CO vaø moät soá chaát khaùc.So vôùi haøm löôïng caùc chaát khaùc coù trong thuoác laù thì nicotine coù haøm löôïng cao nhaát.1217201227BK TPHCM537.6. ÑOÄC CHAÁT TRONG KHOÙI THUOÁC LAÙNicotine (C10H14N2) Tính chaátTrong thuoác laù coù töø 2 – 10% laø nicotine vaø trong thuoác laøo khoaûng 16% nicotine.Nicotine laø moät chaát loûng, saùnh nhö daàu, khoâng maøu, coù muøi haéc, vò cay noùng; tan trong nöôùc, tan maïnh trong caùc dung moâi höõu cô.Ôû ngoaøi khoâng khí vaø aùnh saùng, nicotine chuyeån sang maøu naâu vaø gaây muøi kích thích ñaëc bieät.Nicotine coù phaûn öùng kieàm maïnh, taïo muoái beàn, keát tuûa cuûa caùc muoái KLN nhö Pb, Hg,…BK TPHCM547.6. ÑOÄC CHAÁT TRONG KHOÙI THUOÁC LAÙNicotine (C10H14N2) Taùc haïiNicotine laø moät chaát raát ñoäc, coù theå gaây nhieãm ñoäc nghieâm troïng hoaëc gaây töû vong do söï haáp thuï vaøo cô theå qua ñöôøng tieâu hoùa.Khi nhai thuoác laù deã bò nhieãm ñoác caáp tính do haáp thuï nöôùc chaét töø thuoác laùKhi bò nhieãm ñoäc nicotine, beänh nhaân coù caûm giaùc chaùy boûng ôû thöïc quaûn, daï daøy, buoàn noân, choùng maët, öùa nöôùc boït, moà hoâi laïnh, run tay, nhöùc ñaàu döõ doäi, roái loaïn thò giaùc, tim ñaäp maïnh.

Trang 1

CHẤT ĐỘC HÓA HỌC

GVHD: TS Lâm Văn Giang

BK

CHẤT ĐỘC HÓA HỌC

7.1 Khái niệm và định nghĩa

7.2 Hóa chất độc trong chiến tranh (hữu cơ, vô

cơ – tác hại)

7.3 Hóa độc chất dung môi – tác hại

7.4 Chất độc dạng ion

7.5 Độc chất halogen hóa – tác hại

7.6 Độc chất dạng phân tử

Trang 2

BK

TPHCM

3

7.1 KHÁI NIỆM

 Chất độc hoá học môi trường là những chất có khả

năng hay đã và đang gây độc cho sinh vật và hệ sinh

thái môi trường

 Chất độc hoá học bao gồm các chất độc dạng vô

cơ, hữu cơ và các hợp chất cơ kim

 Tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng mà người ta sản xuất

ra chúng ở các loại khác nhau để phục vụ cho các

mục đích khác nhau

 Đối với nông nghiệp, để tăng năng suất, diệt trừ sâu

bọ người ta sản xuất ra các loại thuốc diệt côn trùng,

sâu bọ, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ

 Trong chiến tranh người ta đã chế tạo ra các loại hoá

chất cực độc để hủy diệt con người, cây cối

BK

TPHCM 7.2 CHẤT ĐỘC CHIẾN TRANH

7.2.1 Giới thiệu (1)

 Chất độc trong chiến tranh rất đa dạng và phong phú

 Trong chiến tranh Việt Nam, Mỹ đã sử dụng nhiều loại

hoá chất có tác dụng diệt cây cối và phá hoại mùa

Trực thăng UH-1D đang rải chất diệt cỏ ở đồng

bằng sông Cửu Long ngày 26 tháng 7 năm 1969

Trang 3

 Các chất độc sử dụng trong chiến tranh VN bao gồm:

Chất độc da cam (agent orange): là hỗn hợp của 50%

n-butyleste của 2,4 dichlorophenoxy axetic acid (2,4 – D) và

50% n-butyleste của 2,4,5 trichlorophenoxy axetic (2,4,5 – T)

Đây là hoá chất có tác dụng làm rụng lá cây trong thời gian

từ 3 – 6 tuần sau khi phun

Chất độc tía (agent purple): là hỗn hợp 50% n-butyleste của

2,4-D, 30% n-butyleste của 2,4,5-T và 20% iso-butylestet của

2,4,5-T

Chất độc xanh lam (agent blue): là các acid cacodylic

Chất trắng (agent white , tordon 101): là các muối

tri-isopropanolamin của 2,4-D và picloram

BK

7.2.1 Giới thiệu (3)

 Qua thử nghiệm của quân đội Mỹ thấy rằng, chất độc

da cam có hiệu quả nhất trong việc phá rừng , chất

trắng có hiệu quả trong phá hoại hoa màu, lúa, do đó

các chất này được sử dụng nhiều nhất

 Theo một số tài liệu nước ngoài cho thấy, lượng chất

độc diệt cây cối phá hoại mùa màng đã được Mỹ sử

dụng trong chiến tranh Việt Nam là 67.019.523 lít tương

đương 48.427.982 kg trong đó có 40.299 lít chất độc

da cam và 21.322.790 lít chất trắng

 Diện tích phun rải là 1,4 triệu ha , chủ yếu là các vùng

rừng núi như Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam, Tây

Nguyên, Đông Nam Bộ, vùng rừng ngập mặn từ Cần

Giờ đến Cà Mau

Trang 4

BK

TPHCM

7

7.2 CHẤT ĐỘC CHIẾN TRANH

7.2.2 Chất độc da cam (1)

 Trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam, Mỹ đã sử dụng độc chất hoá

học ở miền Nam Việt Nam

 Trong những hoá chất độc hại ở dạng hữu cơ và vô cơ mà Mỹ

đã sản xuất, dioxin là tiêu biểu cho một loại hoá chất độc hữu

cơ

 Dioxin là chất có trong chất độc màu da cam mà Mỹ sử dụng

trong chiến tranh Việt Nam

 Từ năm 1961 đến 1971 Mỹ đã rải tổng cộng 11 triệu gallon chất

độc màu da cam xuống miền Nam Việt Nam chiếm 10% diện

tích đất nước , trong đó có 14% là đất nông nghiệp

BK

7.2.2 Chất độc da cam (2)

da cam (khoảng 2 phần triệu, 2mg dioxin/1kg chất

độc da cam)

 Không gây tử vong cho người nhưng nó gây độc tiềm

tàng trong con người khi con người bị nhiễm và sẽ ảnh

dạng, khuyết tật

Cấu trúc của 2,3,7,8- tetrachlorodibenzo-p-dioxin (TCDD)

Trang 5

BK

TPHCM

9

7.2.2 Chất độc da cam – Tính chất

 Dioxin là chất rất bền vững trong môi trường, ít bị phân hủy do

các yếu tố bên ngoài như nhiệt độ, độ ẩm và các hoá chất

 Dioxin hầu như không tan trong nước (0,2 µg/l) và ít tan trong

dung môi hữu cơ

 Dioxin có thể chịu nhiệt độ lên đến 800 – 1000 o C

 Chúng có thể bị phá hủy bởi tia cực tím, ánh sáng mặt trời và

hoàn toàn không bị phân hủy bởi sinh học do các vi sinh vật

thông thường

 Vì vậy, dioxin có thể tồn tại bền vững trong môi trường Chu kỳ

bán phân hủy của dioxin từ 3 – 5 năm và có khả năng lên đến 12

năm

BK

7.2.2 Chất độc da cam - Tác hại đối với người và động vật

 Ở liều lượng bị nhiễm độc thấp khoảng 0,0003 mg/g so với trọng

lượng cơ thể gây kích ứng da, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn

 Nếu đưa vào cơ thể người khoảng 1 µg có thể gây ngộ độc cấp

tính ; nếu đưa vào khoảng 1 mg dẫn đến tử vong Ngoài ra, dioxin

gây độc cho phôi thai, dị dạng và tác động vào gen di truyền

 Trong cơ thể chuột, chu kỳ bán hủy của dioxin khoảng 32 ngày

 LD 50 của dioxin đối với chuột cái là 0,6 – 0,2 µg/kg trọng lượng cơ

thể (qua đường miệng)

 Đối với thỏ và một số động vật khác LD 50 ≈ 1 - 10 µg/kg

 Điều tra của Bộ Y tế cho thấy, những vùng bị rải chất độc da

cam thì số lượng trẻ bị hở hàm ếch, thần kinh kém phát triển, bị

dị dạng cao hơn những vùng khác do bố hoặc mẹ bị nhiễm chất

độc da cam

Trang 6

BK

TPHCM

11

7.2.2 Chất độc da cam - Tác hại đối với thực vật

 Chất độc da cam là một loại hoá chất diệt cỏ là cho cây cối bị

rụng lá và chết  Gây hiện tượng xói mòn cuốn theo đất trôi

xuống các dòng sông làm cho nước bị nhiễm , dẫn đến các loài

thủy sinh cũng bị nhiễm và cuối cùng đi vào cơ thể con người

 Chất độc da cam làm ảnh hưởng đến chất lượng dinh dưỡng

của các loại củ, quả hạt

 Hàm lượng các hợp chất chứa nitơ (HCCN) trong hạt bị giảm đi

rất nhiều:

 Tổng lựơng HCCN trong hạt lúa sau 14 ngày bị rải thuốc là 0,98%.

Trong khi đó, các hạt lúa của vùng không bị nhiễm là 1 – 16%

 Tổng lượng HCCN trong hạt bắp sau 3 ngày bị rải thuốc là 0,74 %

còn ở hạt bắp bình thường là 1,14%

BK

7.2.3 Chất độc hoá học CS

 Trong chiến tranh xâm lược Việt Nam, ngoài dioxin quân đội Mỹ

còn sử dụng một lượng lớn chất độc CS

 CS là chữ viết tắt tên của 2 người đầu tiên chế ra loại hoá chât

này, đó lá Corson và Stoughton

 CS có tên hóa học là 2-chlorobenzalmalononitrile (còn được gọi

là o-Chlorobenzylidene Malononitrile) (công thức hóa học:

C 10 H 5 ClN 2 )

 CS phản ứng mạnh với nước, hữu cơ và gây ra ngộ độc cho cơ

thể khi tiếp xúc với chất này

Cấu trúc hóa học của CS

Trang 7

BK

TPHCM

13

7.2.3 Chất độc hoá học CS - Tính chất lý học

 Khi ở dạng tinh khiết là loại bột màu trắng nếu để lâu

có màu vàng;

 Điểm nóng chảy 95 – 96oC;

 Ít tan trong nước, dễ tan trong dung môi hữu cơ;

 Độc tính thấp hơn so với dioxin;

 LD50 = 35 mg/kg đối với chuột

BK

7.2.3 Chất độc hoá học CS - Tác hại

 Là chất gây tổn thương nghiêm trọng cho cơ thể sống

và có độc tính cao:

 Mắt: CS gây tổn thương cho mắt khi bị nhiễm, làm

 Da: có khả năng gây ung thư da với liều lượng cao

 Cơ quan hô hấp: khi hít phải CS mũi bị nóng, hắt

hơi, nếu hít nhiều sẽ bị sặc, khó thở, không thể ở

lâu trong khu vực có chất độc Tác dụng của CS

càng bé tác động đến cơ quan hô hấp càng lớn

Trang 8

BK

TPHCM

15

7.2 ĐỘC CHẤT DUNG MÔI

 Các dung môi hữu cơ có thể tan trong mỡ cũng

như có thể tan trong nước, đồng thời chúng có thể

chuyển hoá sinh học trong cơ thể người

 Những dung môi tan trong mỡ, khi đi vào cơ thể

thì chúng tích tụ trong các mô mỡ, hệ thần kinh

 Những dung môi tan trong nước, khi tiếp xúc với

da , các dung môi này hòa tan trong mồ hôi và đi

vào cơ thể

 Những dung môi không bị chuyển hoá sinh học thì

chúng có thể bị đào thải ra ngoài theo nước tiểu

BK

TPHCM 7.3 ĐỘC CHẤT DUNG MÔI

tính chung là nhanh chóng hấp thụ trong phổi

 Khi nhiễm độc các chất dung môi thì chúng

làm cản trở quá trình trao đổi chất của cơ thể

tính và mãn tính cho người và động vật khi

tiếp xúc trực tiếp với chúng

Trang 9

 Benzene là một loại dung môi hoà tan được rất nhiều chất

như mỡ, cao su, vecni, da sợi, vải len …

 Trong công nghiệp hoá học, benzene được sử dụng trong

quá trình tổng hợp

 Benzene là một hydrocarbon thơm được chiết từ than đá

hoặc dầu mỏ

 Benzene là một chất lỏng không màu, dễ bay hơi , có mùi

Nóng chảy ở nhiệt độ 5,48oC, sôi ở 80oC

 Hơi benzene nặng hơn không khí, 1 lít hơi benzene ở điều

kiện tiêu chuẩn nặng 3,25g

 Khi benzene tạo hỗn hợp với không khí ở tỷ lệ 1,4 – 6% có

khả năng gây nổ

BK

7.3.1 Benzene - Tác hại

 Benzene hấp thụ thông qua phổi và qua da

 Khi tiếp xúc ở liều cao gây độc cấp tính , suy giảm thần kinh

trung ương, gây chóng mặt, nhức đầu , ngộp thở và dẫn đến rối

loạn tiêu hoá như kém ăn, xung huyết niêm mạc miệng, nôn, rối

loạn huyêt học, thiếu máu

 Khi ngừng tiếp xúc với benzene bệnh vẫn bị kéo dài do benzene

tích lũy trong các mô mỡ, tủy xương gây ra bệnh bạch cầu

 Nếu bị nhiễm mãn tính thì gây xáo trộn đường tiêu hóa (dạ dày,

ruột) nhiễm sắc thể bạch cầu, gây xáo trộn DNA di truyền

 Hợp chất của benzene phức tạp khi chuyển hoá thành sinh học,

benzene dễ dàng kết hợp với protein hoặc nucleic acid trong cơ

thể

 Liều lượng gây độc: 10 – 15g hấp thụ trong cơ thể, gây tử vong

cho người và động vật

Trang 10

 Toluene (methylbenzene) có công thức

C6H5CH3 là chất lỏng; tỷ trọng d = 0,8 nhỏ hơn

nước;

 Nhiệt độ sôi 110,6oC; áp suất bay hơi ở 31oC là

40 mmHg;

 Ít bay hơi hơn so với benzene, hoà tan nhiều

chất, được sử dụng làm dung môi thay thế

 Toluene được coi như là một loại dung môi

trong sản xuất cao su, tráng phim kẽm

BK

7.3.2 Toluene – Tác hại

 Do toluene có tính tan tốt trong mỡ nên nó đi qua da, tan một

phần trong lớp mỡ dưới da và tích tụ lại tại các mô mỡ , ảnh

hưởng đến hệ thần kinh và não

 Khi bị nhiễm toluene nặng thì không có thuốc giải độc và dẫn

đến cái chết

 Nhiễm độc cấp tính: Khi bị nhiễm >100 mg/kg toluene gây ra

hiện tượng hoa mắt, choáng váng, đau đầu, co giật và có khả

năng dẫn đến hôn mê

 Nhiễm độc mãn tính:

Hít phải toluene thường xuyên sẽ có những triệu chứng nhức

đầu, chán ăn, xanh xao, thiếu máu, tuần hoàn máu không

bình thường

Nếu phải làm việc liên tục trong tình trạng tiếp xúc với toluene

sẽ dẫn đến tình trạng thẫn thờ, mất trí nhớ và dễ xúc động

Trang 11

 Xylene cũng là một loại dung môi hữu cơ

 Nhìn chung, xylene ít độc hơn và ít được sử dụng hơn

 Xylene được sử dụng trong sản xuất sơn, vecni và

 Xylene cũng được thêm vào chất đốt như là chất phụ

gia

 Xylene được ứng dụng nhiều trong phòng thí nghiệm

để tổng hợp paraffin

BK

7.3.3 Xylene – Tác hại

 Khi hít phải hơi xylene thì từ 60 – 65% được giữ

lại ở trong phổi , gây tổn thương cho phổi

 Khi tiếp xúc với xylene thì nó được hấp thụ

qua da và đào thải qua nước tiểu

 Quá trình chuyển hoá sinh học của xylene

cũng giống như toluene: khi cơ thể bị nhiễm

xylene thì xylene sẽ chuyển hoá thành

methylhippuric acid và dấu hiệu này tìm thấy

trong nước tiểu

 Người ta chưa phát hiện nhiễm mãn tính bởi

xylene Tuy nhiên, khi tiếp xúc với xylene cảm

thấy có vị ngọt ở trong miệng và gây bứt rứt

khó chịu, đồng thời bị mắc chứng viêm da

Trang 12

BK

TPHCM

23

7.3.4 Carbon tetrachloride – Tính chất

 Công thức CCL4, nhiệt độ sôi 77,2oC, áp suất

bay hơi ở 20oC là 91 mmHg

phosgene (COCl2) và hydrochloric acid dưới

tác dụng nhiệt

 CCl4 được sử dụng như là một dung môi và

các chất trung gian trong các quá trình công

nghiệp

BK

7.3.4 Carbon tetrachloride – Tác hại

 CCl4 làm suy giảm và tổn thương hầu hết các tế bào

trong cơ thể, như hệ thống thần kinh trung ương , gan

tim, tâm thất;

Màng trong mạch máu có thể bị tổn thương

 Biểu hiện chính khi bị nhiễm độc carbon tetrachloride

là hôn mê, da vàng

Trang 13

BK

TPHCM

25

7.3.4 Carbon tetrachloride – Nhiễm độc cấp tính

 Do hít phải và do nhiễm độc qua da với liều lượng lớn

xúc là 5ppm

 Khi bị ngộ độc nạn nhân bị đau bụng, buồn nôn, ói

huyết áp

 Nếu tỉnh lại, bệnh nhân có các triệu chứng như buồn

nôn, biếng ăn…

 Khoảng một hai tuần sau đó có biểu hiện tổn hại đến

gan, vàng da; tổn hại về thận , tăng cân đột ngột

nặng dẫn đến hôn mê

BK

7.3.4 Carbon tetrachloride – Nhiễm độc mãn tính

xuyên với CCl4 thì bệnh nhân có các triệu chứng như:

 Mệt mỏi, biếng ăn, nôn mửa thường xuyên;

 Bụng khó chịu có cảm giác lúc nào cũng như buồn

nôn;

 Mắt không nhìn rõ;

 Mất trí nhớ và mất khả năng nhận biết màu,;

 Viêm da…

Trang 14

 Tetrachloroethane được sử dụng như là một chất

 Tetrachloroethane đã được sử dụng rộng rãi, tuy

nhiên, đây là một loại dung môi cực độc nên hiện nay

nó đã được thay thế bằng các dung môi khác

 Khi hít phải hoặc tiếp xúc loại dung môi này, nó được

hấp thụ qua phổi và da

1,1,2,2-Tetrachloroethane

BK

 Tetrachloroethane là loại dung môi độc nhất của

 Tetrachloroethane có mùi giống như mùi của

chloroform nhưng khả năng gây mê của nó cao

gấp 2-3 lần chloroform

 Tetrachloroethane gây ra hai hội chứng đặc biệt,

đó là nhiễm độc hệ thần kinh và đau gan

 Nếu tiếp xúc ở nồng độ lớn hơn thì có triệu chứng

cái chết

Trang 15

BK

TPHCM

29

7.3.6 Methylene chloride – Tính chất

 Methylene chloride (dichlormethane) là loại dung môi bay

hơi mạnh , được sử dụng trong sản xuất phim cellulose

acetate và cũng là một thành phần của sơn

 Methylene chloride hấp thụ qua phổi và cũng có thể hấp

thụ qua da

 Khi đi vào cơ thể, methylene chloride chuyển đổi thành

CO2, qua giai đoạn trung gian là carbon monoxide kết hợp

với hemoglobin tạo thành carbonxyhemoglobin  thiếu

oxy cho máu

 Những người nghiện thuốc lá, khi bị nhiễm methylene

chloride thì lượng carboxyhemoglobin sẽ cao hơn người

không hút thuốc lá

BK

7.3.6 Methylene chloride – Tác hại

 Methylene chloride có tính chất gây mê

 Tiếp xúc khoảng 300 ppm thì người ở

trong tình trạng buồn ngủ ;

 khi tiếp xúc với liều cao hơn thì người tiếp

xúc sẽ bị mất trí nhớ

 Khi tiếp xúc lâu dài với methylene

chloride thì người tiếp xúc dễ bị bệnh về

tim

Trang 16

BK

TPHCM

31

7.3.6 Carbon disulfide (CS 2 ) – Tính chất

 Carbon disulfide đã được biết đến từ năm 1850; hoá chất này

được coi như là một loại dung môi hoà tan cao su

 nó được sử dụng trong sản xuất sợi tơ nhân tạo và làm chất trung

gian để sản xuất phospho

 Một ứng dụng quan trọng của CS 2 là làm sợi tơ nhân tạo Trong

quá trình sản xuất sợi tơ nhân tạo thì sản phẩm của các quá trình

hoá học tạo ra sản phẩm cuối là H 2 SO 3.

 Con đường bị nhiễm CS 2 là do hít qua phổi chiếm đến 70 – 90%,

nhưng cũng xảy ra khi chất này hấp thụ qua da

 Khi carbon disulfide đi vào cơ thể thì chúng kết hợp với các

amino acid, các chất tiêu hoá và các protein trong máu và trong

các mô

 Quá trình oxy hoá tạo ra CO 2 và giải phóng các góc sulfur, kết

hợp với men cytochrome P-450 Kết quả của quá trình là tạo ra

góc oxygen tự do  phá hủy men cytochrome

BK

7.3.6 Carbon disulfide (CS2) – Tác hại

 Carbon disulfide là một hệ độc đa dạng, nó

đã gây nhiều tác động mà người ta đã khám

phá ra:

 Khi bị ngộ độc CS2 làm cho mất trí nhớ, gây

rối loạn tâm thần ;

 Gây tức giận một cách vô cớ mà không

kiềm chế được;

 Mất ngủ, ảnh hưởng đến hệ tuần hoàn máu ;

 Gây bệnh tim

Định dạng
Số trang	27
Dung lượng	386,96 KB