- Ứ máu biểu hiện như vô kinh, ít kinh, loạn kinh và đau do chấn thương ngoài: Dùng Ngưu tất với Đào nhân, Hồng hoa, Đương qui và Diên hồ sách.. - Can và thận kém biểu hiện như đau và yế
Trang 1NGƯU TẤT
Tên thuốc: Radix Achyranthis Bidentatae; Radix cyathulae
Tên khoa học: Achyranthes bidentata Blume
Họ Dền (Amaranthaceae)
Bộ phận dùng: rễ Xuyên hay hoài Ngưu tất rễ to, bề ngoài hồng trong nhiều thịt sắc vàng sậm, dài, mềm, dẻo là tốt
Đồ Ngưu tất sắc đen, nhiều vân và xơ Còn các thứ khác nữa, kém hơn
Cây Cỏ xước của Việt Nam mọc hoang (Achyranthes aspera L) rễ xơ và cứng hơn
Tính vị: đắng, chua, tính bình
Quy kinh: Vào kinh Can và Thận
Tác dụng: dùng sống thì phá huyết hành ứ, dùng chín thì bổ Can Thận, mạnh gân cốt
Chủ trị:
+ Dùng sống: trị kinh bế sinh hòn cục, đẻ ra huyết, khó đẻ, bọc nhau không ra
+ Dùng chín: trị lưng gối tê đau, teo, yếu
Trang 2- Ứ máu biểu hiện như vô kinh, ít kinh, loạn kinh và đau do chấn thương ngoài: Dùng Ngưu tất với Đào nhân, Hồng hoa, Đương qui và Diên hồ sách
- Can và thận kém biểu hiện như đau và yếu vùng thắt lưng và chân: Dùng phối hợp ngưu tất với tang ký sinh, đỗ trọng và câu kỷ
- Giãn mạch máu quá mức biểu hiện như nôn ra máu và chảy máu cam: Dùng phối hợp ngưu tất với tiểu kế, trắc bách diệp và bạch mao căn
- Âm suy và dương vượng dẫn đến phong can nội chạy lên trên biểu hiện như đau đầu, hoa mắt và chóng mặt: Dùng phối hợp ngưu tất với đại giả trạch, mẫu lệ và long cốt dưới dạng trấn can tức phong thang
- Âm suy và vương hỏa biểu hiện như loét miệng và sưng lợi: Dùng Ngưu tất với Sinh địa và Tri mẫu
- Rối loạn đường niệu biểu hiện như đi tiểu đau, tiểu ra máu và nước tiểu ít: Dùng Ngưu tất với Thông thảo, Hoạt thạch và Cù mạch trong bàing Ngưu Tất Thang
Liều dùng: Ngày dùng 6 - 12g
Cách Bào chế:
Trang 3Theo Trung Y: Đào về rửa sạch bùn đất, phơi khô Khi dùng cắt bỏ đầu cuống, nhúng nước cho mềm, thái lát hoặc cắt đoạn (dùng sống) hoặc tẩm rượu sao, tẩm muối sao cháy đen (dùng chín) tuỳ từng trường hợp
Theo kinh nghiệm Việt Nam:
+ Dùng sống (cách này thường dùng): rửa sạch, để ráo nước, thái mỏng 1 - 2mm, sấy khô
+ Dùng chín: tẩm rượu hoặc tẩm muối tuỳ từng trường hợp, sấy khô
Bảo quản: tránh ẩm, rất dễ mốc, cần để nơi khô ráo, kín Nếu mốc, có thể sấy hơi diêm sinh, xong phải phơi lại trước khi đóng gói
Kiêng ky: người khí hư, có thai không nên dùng
NHA ĐỞM TỬ
(Sầu Đâu, Cứt Chuột, Sầu Đâu Rừng)
Tên thuốc: Fructus Bruceae
Tên khoa học: Brucea javanica (L) Merr (Brucea sumatrana Roxb)
Họ Thanh Thất (Simarubaceae)
Trang 4Bộ phận dùng: quả Quả nhỏ bằng hạt đậu xanh, vỏ cứng đen, nhăn nheo trong có một nhân trắng ngà Quả khô, không mọt là tốt
Cây Nha đảm cao từ 1 - 2m
+ Không nhầm với cây Khổ luyện tử (xuyên luyện tử) (Melia toesendan S et Z họ Xoan), cây cao trên 10m
+ Không nhầm với cây Xoan nhà (Melia azedarach L họ Xoan cây cao 8 –10m
+ Không nhầm với cây Khổ sâm (sophora flavescens Ait, họ đậu cánh bướm) và cây Khổ nam sâm (Croton tonkinensis Gagnep, họ Thầu dầu)
Thành phần hoá học: có chất dầu, các loại chất acid béo, chất glucosid
Tính vị: vị đắng, tính hàn
Quy kinh: Vào kinh Đại trường
Tác dụng: táo thấp, sát trùng
Chủ trị: trị bệnh lỵ amip, sốt rét, trĩ
Liều dùng: Ngày dùng 5 - 10 nhân
Sốt rét: Ngày dùng 3 lần, mỗi lẫn 1 nhân
Trang 5Theo Tây y:
Trị lỵ amíp: Ngày dùng 10 - 11 nhân Thường chỉ dùng trong 1 - 2 ngày, nhưng nên uống liên tục trong 5-7 ngày Uống liều cao hơn thì có thể bị độc, kích thích Dùng thụt thì không có hiện tượng này
Cách chế biến:
Theo Trung Y: Lấy hột Nha đảm tử đập bỏ vỏ lấy nhân, gói trong giấy bản, ép cho hết chất dầu, hoặc lấy nhân cho vào cùi quả nhãn mà nuốt
Theo kinh nghiệm Việt Nam:
+ Rửa sạch bụi bẩn, phơi khô, sao qua, giã dập, dùng trong thuốc thang (với các thuốc khác)
+ Sau khi sao qua, tán bột mịn dùng trong hoàn tán (viên nha đảm của Viện Đông
y gồm bột nha đảm và Bách thảo sương đồng lượng, viên 0,10g ngày uống 8 - 12 viên)
Theo Tây y:
+ Lấy nhân quả tán thành bột với một tá dược (bột gạo rang, Bách thảo sương ) để
dễ tán, uống bột hay làm thành viên, một liệu trình là 5 ngày, từng ngày uống theo thứ tự như sau: 0,08; 0,16; 0,32; 0,16 và 0, 08 tính theo bột của nhân
Trang 6+ Thuốc thụt: tán nhỏ nhân Nha đảm với bột bách thảo sương thật mịn (đồng lượng) để làm thuốc thụt vào hậu môn; mỗi ngày thụt độ 0,25g Nha đảm tử và 0,25g Bách thảo sương (Viện Đông y)
Bảo quản: dược liệu để thoáng gió, tránh ẩm mốc, bào chế rồi đậy kín
Kiêng ky: Tỳ Vị hư nhược, nôn mửa không nên dùng