Các loại cỏ sau đây được thu thập trong và chung quanh ruộng lúa để thử khả năng tấn công và gây hại của SPM trong điều kiện nhà lưới.. Ảnh hưởng của mực nước ruộng đến sự phát triển mật
Trang 13 Đặc tính sinh học và sinh thái của SPM
3.1 Đặc điểm hình thái và vòng đời
Bướm, ấu trùng,
phao gồm 2
miếng lá ghép
lại và triệu
chứng bẹ trên
thân cây lúa non
bị đục
Trứng có dạng tròn hơi dẹp, lúc mới đẻ có màu trắng trong, khi sắp nở thì chuyển sang màu vàng nhạt Trứng SPM được đẻ vào ban đêm Trứng được đẻ thành cụm hoặc thành hàng ở ngay phần bẹ của lá lúa Thời gian trứng từ 4-5 ngày
Ấu trùng SPM có 5 tuổi Sâu mới nở có màu trắng ngà, đầu màu nâu nhạt, dài khoảng 1,5 mm, phât triển từ 5-7 ngày Sang tuổi 2, sâu chuyển dần từ màu trắng ngà sang màu nâu nhạt, phần đầu hơi đậm hơn phần đuôi và dài từ 4-5mm, thời gian phát triển từ 4-5 ngày Tuổi 3, sâu vẫn có màu vàng nhạt, phần đầu vẫn sậm hơn phần đuôi, chiều dài sâu từ 9-10mm, thời gian tuổi 3 từ 3-4 ngày Tuổi 4 của sâu chuyển từ màu trắng ngà sang màu vàng sậm và bóng, mình sâu mập mạp dài khoảng 12-13mm, có thời gian tuổi 4 từ 3-5 ngày Tuổi 5, đầu có màu đen, mình vàng sậm, mập mạp, cứng chắt có chiều dài từ 16-18mm, thời gian tuổi 5 từ 4-5 ngày
Sau khi phát triển đầy đủ, sâu bò xuống sát gốc lúa, nhả tơ dán chặt một đầu phao lại để làm nhộng Nhộng có chiều dài từ 10-12mm, rộng 4mm, lúc đầu có màu trắng ngà, khi sắp vũ hóa thì chuyển sang màu nâu sậm Thời gian làm nhộng từ 6-7 ngày
Trang 2Thành trùng là loài bướm nhỏ, màu vàng nâu gần giống như sâu cuốn lá nhỏ,
giữa cánh có 2 đốm nâu lớn, cuối cánh có rìa nâu đen viền trắng Con cái có màu nâu
nhạt dài từ 11-12mm và thường có kích thước lớn hơn con đực Con đực có màu đậm,
dài từ 7-8mm và có nhiều vân trắng chay ngoằn ngoèo trên cánh Bướm thường đậu
ở mặt dưới của phiến lá, cánh xếp dạng hình tam giác đều, đặc biệt là đầu luôn quay
ngược xuống phía dưới Các kết quả này cho thấy SPM thuộc họ Pyralidae (Lepidoptera) và chưa thể định danh tới loài do chưa có tài liệu nào công bố
3.2 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Thành trùng thường đậu ở mặt dưới tán của bụi lúa Thành trùng sẽ bắt cặp
sau khi vũ hóa từ 1-2 ngày Từ 2-3 ngày sau khi bắt cặp thành trùng sẽ đẻ trứng
Trứng được đẻ thành hàng trên phần bẹ lá lúa Phao của sâu non là 2 mảnh ghép lại,
dẹp và không chứa nước trong phao như loài Nymphula depunctalis
Sâu non tuổi 1-2 chỉ ăn lá là chủ yếu, nhưng từ tuổi 3 trở đi thì vừa ăn lá vừa
đục vào thân cây lúa, làm lúa chậm phát triển và chết nhanh sau đó
Sâu thường tấn công rất sớm trên những ruộng bị ngập nước
Sâu tuổi nhỏ cạp nhu mô và cắn thủng lá lúa nhiều chổ làm lá lúa bị rách răng
cưa ở 2 bên mép lá, lá lúa dễ bị gãy nằm dài xuống mặt nước Sâu từ tuổi 3 trở đi sẽ
đục vào thân lúa nhiều chổ làm lá lúa bị héo vàng hoặc thân lúa bị chết đọt, lúa bị
lùn, chậm phát triển và sẽ chết nhanh sau đó
Các loại cỏ sau đây được thu thập trong và chung quanh ruộng lúa để thử khả
năng tấn công và gây hại của SPM trong điều kiện nhà lưới Kết quả cho thấy chúng
cũng bị tấn công ở các mức độ khác nhau: Cỏ lồng vực nước (cỏ gạo)
Echinochloa colona, cỏ lồng vực tía nhỏ (E glaberescens), cỏ đuôi phụng (Leptochloa
chinensis), cỏ túc hình nhỏ (Digitaria ciliaris), cỏ túc hình lớn (D setigera), cỏ cú
(Cyperus rotundus) Ngoài ra, trong quá làm thí nghiệm và đi điều tra chúng tôi còn
thấy SPM cũng có thể sinh sống được trên lúa rài, lúa chét và cả lúa cỏ
4 Ảnh hưởng của mực nước ruộng đến sự phát triển mật số
Trước khi điều chỉnh mực nước ruộng, vào 17 ngày sau khi gieo, mật số SPM
đếm được ở các nghiệm thức biến thiên từ 35 đến 39 con/m2, không khác biệt về
phân tích thống kê Vào 3 ngày sau điều chỉnh mực nước (20 NSKS) thì mật số sâu ở
nghiệm thức rút can nước giảm một cách có ý nghĩa so với các nghiệm thức khác còn
giữ một lớp nước trong ruộng lúa Sự khác biệt này tiếp tục cho đến 29 ngày sau khi
gieo khi không còn sâu phao trong ruộng rút cạn nước trong khi tất cả các nghiệm
thức khác vẫn còn mật số sâu khá cao ( mặc dù có giảm do sâu bắt đầu hoá nhộng)
và không khác biệt có ý nghĩa với nhau
Trang 3Cũng tương tự, tỉ lệ cây lúa bị SPM gây hại cũng thấp nhất ở nghiệm thức rút cạn nước so với các nghiệm thức khác Giữa các nghiệm thức còn lại thì ở mực nước thấp (2-3 cm) tỉ lệ cây bị hại thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với các mước nước khác sâu hơn Càng về sau thì tỉ lệ cây bị hại giảm thấp dần do cây phục hồi hoặc sâu đã dần hoá nhộng
Kết quả của thí nghiệm này cho thấy SPM thích nghi với điều kiện ruộng bị ngập nước, càng sâu càng thích hợp, và nếu có điều kiện rút cạn nước nhay từ khi sâu mới xuất hiện thì có thể hạn chế được thiệt hại
Diễn biến mật số SPM (con/m2) trong ruộng lúa có điều chỉnh mực nước khác nhau Vĩnh Long, 2002*
Mật số sâu hại ở các ngày sau khi sạ Mực nước ruộng
Xâm xấp nước
2-3 cm
5-10 cm
> 10 cm
Ruộng nông dân
35,80 36,30 38,30 35,20 37,00
22,80 a 34,93 b 36,80 b 36,40 b 36,00 b
6,87 a 32,93 b 38,20 b 37,60 b 33,90 b
2,70 a 32,30 b 34,80 b 38,10 b 34,80 b
0, 00 a 23,80 b 24,10 b 27,10 b 25,93 b
CV(%)
Ý nghĩa F tính
6,20
ns
7,64
**
9,76
**
11,37
**
12,02
**
* Trên từng cột, các số trung bình theo sau bời cùng một chử thì không khác biệt có ý nghĩa theo DMRT
Diễn biến tỷ lệ cây lúa bị SPM tấn công trong ruộng lúa có điều chỉnh mực nước khác nhau Vĩnh Long, 2002*
Tỷ lệ cây lúa bị SPM tấn công ở các NSKS (%) Mực nước ruộng
Xâm xấp nước
2-3 cm
5-10 cm
> 10 cm
Ruộng nông dân
21,0 20,4 20,3 23,8 23,1
15,7 a 27,4 b 46,1 c 48,6 c 43,4 c
3,3 a 41,3 b 63,7 c 72,9 c 63,9 c
0,0 a 44,7 b 73,7 c 88,4 c 67,6 c
0, 0 a 35,1 b 63,5 c 71,1 c 47,9 c
CV(%)
Ý nghia F tính
5,34
ns
6,13
**
11,35
**
7,97
**
11,83
**
* Trên từng cột, các số trung bình theo sau bời cùng một chử thì không khác biệt có ý nghĩa theo DMRT
Trang 45 Biện pháp phòng trị
Tránh để nước ngập sâu trong giai đoạn đầu của ruộng lúa để hạn chế sự phát triển mật số của SPM Khi phát hiện sâu gây hại thì nên rút cạn nước trong ruộng ra để hạn chế sự lây lan của sâu, vì khi mực nước trong ruộng lúa càng cao thì sự xuất hiện và gây hại của SPM càng nặng
Các loại thuốc trừ sâu Decis 2,5EC, Pace 75SP, Regent 800WG và Vibasu
40ND, đều có thể phòng trị được đối tượng này Đặc biệt, thuốc Regent 800WG có tính lưu dẫn mạnh, cho hiệu quả cao và nhanh nhất, kế đó là các loại thuốc nhóm lân hữu cơ như Pace 75SP hay Vibasu 40ND Tuy nhiên, đây là những loại thuốc có độc tính cao, có thể tiêu diệt cả các loài thiên địch có ích cũng như các loài thủy sản trên ruộng
BÙ LẠCH (BỌ TRĨ)
- Tên khoa học: Stenchaetothrips oryzae (Bagnall),
còn có tên là Thrips oryzae (Matsumura) hay Baliothrips biformis (Bagnall)
- Họ Thripidae, Bộ Thysanoptera
1 Phân bố Bù lạch xuất hiện ở Afghanistan, Ấn Độ, Burma, Campuchea, Đại Hàn,
Indonesia, Lào, Malaysia, miền Nam nước Nhật, Philippines, Sri - Lanka, Thái Lan và Việt Nam
2 Ký chủ Ngoài lúa, bù lạch còn gây hại cây bắp, cỏ Phalaris, Imperata và nhiều loại
cỏ lá hẹp khác
3 Đặc điểm hình thái và sinh học
Bù lạch rất nhỏ, dài từ 1 - 1,5 mm, màu nâu đen hoặc màu nâu đỏ Hai đôi cánh
hẹp, mang nhiều lông như lông chim trĩ nên còn có tên là “bọ trĩ”, xếp dọc trên lưng
khi nghỉ Thành trùng cái đẻ khoảng 12 - 14 trứng, nhiều nhất là 25 - 30 trứng Đa số bù lạch sinh sản theo phương thức đơn tính, tỉ lệ cái/đực thường rất lớn (trên 95%) Tuổi thọ của thành trùng cái từ 15 - 30 ngày
Trứng hình bầu dục, dài từ 0,20 - 0,25 mm, màu trắng trong, chuyển sang vàng khi sắp nở, thời gian ủ trứng từ 3 - 5 ngày
Ấu trùng có màu vàng nhạt, lớn đủ sức dài khoảng 1 mm, hình dạng giống thành trùng nhưng không cánh Ấu trùng có 4 tuổi, phát triển từ 6 - 14 ngày Trước khi hóa nhộng ấu trùng trải qua thời kỳ tiền nhộng từ 2 - 3 ngày, màu nâu đậm Sau đó sang giai đoạn nhộng từ 3 - 6 ngày
Trang 5Bù lạch hại lúa Stenchaetothrips oryzae (Bagnall): a.Thành trùng, b Trứng c Âúu
trùng, d Giai đoạn tiền nhộng và nhộng (Theo Reissig và ctv., 1986)
4 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Thành trùng rất linh hoạt, có thể bay một khoảng xa vào ban ngày để tìm ruộng lúa mới Khi bị khuấy động thành trùng thường nhanh nhẹn nhảy đi chỗ khác lẫn trốn hay rơi xuống đất Bù Lạch thích hoạt động vào những ngày trời râm mát hoặc ban đêm, trời nắng thường ẩn trong lá non hay chóp lá cuốn lại Thành trùng cái thích đẻ trứng ở những đám lúa, mạ hoặc cỏ dại xanh tốt
Trứng được đẻ vào lá non nhất, ở mặt đối diện với thân cây lúa, một số ít được đẻ trên lá đã mở Thành trùng cái cắt mô của phiến lá bằng bộ phận đẻ trứng bén nhọn xong đẻ từng trứng vào các vết cắt, trứng chỉ gắn 1/2 vào mô lá
Ấu trùng sau khi nở thường sống tập trung nhiều con trong lá non Khi lá nở ra hoàn toàn, ấu trùng chuyển vào đầu chóp lá non còn cuốn lại Với mật số từ 1 - 2 con trên một cây, chóp lá non có thể bị cuốn; 5 con trên một cây, chóp lá có thể bị cuốn từ
1 - 3 cm và nếu mật số nhiều hơn 10 con trên một cây lá có thể bị cuốn toàn bộ và héo khô Khi lúa đứng cái, lá ngừng phát triển, một số ấu trùng có thể chui vào bên trong hạt
Thành trùng và ấu trùng đều chích hút nhựa lá lúa, nhất là lá non Lá lúa bị bù lạch gây hại thường có sọc trắng bạc dọc theo gân, chóp bị cuốn lại và bù lạch sống bên trong chóp lá cuốn lại, trời mát mới bò ra ngoài
Với đặc tính sinh sống là thường ẩn mình trong chóp lá cuốn lại nên bù lạch chỉ thích tấn công trên các ruộng lúa bị khô, lá lúa cuốn lại; nếu ruộng đầy đủ nước, lá lúa mở ra, bù lạch không còn chỗ trú ẩn nên dễ bị chết