Ngoài cách gây hại trực tiếp như trên, rầy mềm còn là môi giới truyền bệnh khảm cho cây bắp làm lá bị quăn queo, cây không phát triển bình thường và chết.. Ở nước ta sâu gây hại chủ yếu
Trang 12 Tập quán sinh sống và cách gây hại Cả ấu trùng và thành trùng đều cắn lá bắp
chỉ còn gân
3 Biện pháp phòng trị Áp dụng thuốc trừ sâu khi quần thể vạc sành ở tuổi nhỏ và
mật số chưa cao
RẦY MỀM (RỆP BẮP)
Tên khoa học: Rhopalosiphum maidis (Fitch) Cón có tên là Aphis maidis Fitch
Họ: Rầy Mềm (Aphididae), Bộ: Cánh Đều (Homoptera)
1 Phân bố và ký chủ
Loài này có phân bố rộng ở các nước nhiệt đới và á nhiệt đới Ở Việt Nam rầy mềm xuất hiện ở hầu hết các nơi trồng bắp Ngoài bắp, rầy còn tấn công trên cây lúa, lúa miến, mía, một số loài cỏ làm thức ăn gia súc
2 Đặc điểm hình thái và sinh học
Thành trùng thân to, có hai dạng, dạng không cánh và dạng có cánh:
- Dạng không cánh màu vàng xanh hơi xám, dài từ 1,46 - 1,8 mm và chiều ngang cơ thể từ 0,5 - 0,8 mm Đầu có 2 sọc dọc màu đậm, nhiều lông Mỗi bên hông bụng có 2 đốm đen Ấu trùng tuổi nhỏ màu xanh lá cây nhạt, chuyển dần sang xanh đậm và tím khi thành thành trùng Phần cuối hai ống sáp màu đậm
- Dạng có cánh thân màu xanh lục, đầu, ngực và ống bụng màu đậm Cơ thể dài từ 1,30 - 1,50 mm và rộng từ 0,48 - 0,70 mm
3 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Rầy thường sống thành quần thể trên các bộ phận non như bẹ, lá non, bao cờ, có chỗ lẻ tẻ từ 5 - 7 con, có chỗ thành từng đám dày đặc Rầy thích nhất bắp ở giai đoạn trổ cờ vì có nhiều chất dinh dưỡng Cây còn non bị rầy tấn công sẽ còi cọc, phát triển kém và đôi khi không cho trái Nếu cây cho trái được thì trái sẽ nhỏ, chất lượng kém
Ngoài cách gây hại trực tiếp như trên, rầy mềm còn là môi giới truyền bệnh khảm cho cây bắp làm lá bị quăn queo, cây không phát triển bình thường và chết
4 Biện pháp phòng trị
- Trước khi gieo trồng nên làm sạch cỏ chung quanh và ngay trong ruộng bắp để tránh rầy từ các ký chủ phụ bay sang
61
Trang 2- Không nên trồng bắp với mật độ dày tạo ẩm độ thích hợp cho rầy phát triển
- Nếu mật số rầy ít, không nên áp dụng thuốc vì rầy có nhiều thiên địch
62
Rệp bắp Rhopalosiphum maidis (Gabriel, 1971)
Trang 3SÂU ĐỤC THÂN
Tên khoa học: Pyrausta (= Ostrinia) nubilalis Hubner,
còn có tên là Ostrinia furnacalis (Guenée)
Họ Ngài Sáng (Pyralidae, Bộ Cánh Vảy (Lepidoptera)
63
Triệu chứng đục thân (A,B,C), ổ trứng trên phiến lá (D,E), ấïu trùng tuổi 5 và mới nở (F,G), thành trùng và vòng đời (H,I) Theo Gabriel (1971)
Trang 41 Phân bố Loài sâu này xuất hiện nhiều ở các quốc gia trồng bắp trên thế giới như
Ấn Độ, Ba Lan, Bungary, Canada, Hungary, Indonesia, Italy, Liên Xô, Mỹ, Nhật Bản, Pakistan, Tiệp Khắc, Triều Tiên, Trung Quốc
2 Ký chủ Ở nước ta sâu gây hại chủ yếu trên cây bắp; ngoài ra, sâu còn xuất hiện
trên các loại cây như đay, cà, lúa miến và một số loài cỏ thuộc họ hòa bản dùng làm thức ăn cho gia súc
3 Đặc điểm hình thái và sinh học
Bướm thường hoạt động vào ban đêm Bướm đực có thân dài từ 12 - 14 mm, sải cánh rộng từ 22 - 28 mm Cánh trước màu vàng tươi đến vàng nhạt, có hai sọc gảy khúc màu nâu hơi đậm chạy ngang cánh dọc cạnh ngoài, tiếp theo về phía ngực là các sọc gảy khúc khác nhưng màu nhạt hơn; cạnh trước và cạnh ngoài cánh màu đậm hơn khoảng giữa cánh và cạnh sau Cánh sau màu sáng hơn và các đường vân mờ hơn cánh trước Bướm cái có chiều dài thân từ 13 - 16 mm, sải cánh rộng 25 - 30 mm, cấu trúc vân trên cánh bướm cái giống bướm đực nhưng màu nhạt hơn Thời gian sống của bướm cái khoảng 10 ngày Một bướm cái có thể đẻ từ 10 - 200 trứng
Trứng có hình bầu dục dẹp, khi mới đẻ màu trắng sữa, mặt trên trơn bóng Vài ngày sau trứng có một chấm đen trông rõ dần lên Thời gian ủ trứng từ 4 - 7 ngày Ấu trùng mới nở màu hồng, đầu đen, càng lớn sâu đổi dần thành màu trắng sữa Mỗi đốt bụng có sáu đốm đen tròn, giữa đốm có một sợi lông mọc dài ra Sâu lớn đủ sức dài từ 15 - 22 mm, màu nâu vàng, có những sọc nâu mờ chạy dọc trên lưng từ đầu đến cuối thân Ấu trùng có 6 tuổi, phát triển từ 18 - 41 ngày
Nhộng màu nâu nhạt, dài khoảng 15 - 19 mm Giai đoạn nhộng phát triển từ 5 đến 12 ngày, trung bình từ 7- 12 ngày
4 Tập quán sinh sống và cách phá hại
Bướm rất thích ánh sáng đèn và hoạt động nhiều từ lúc chiều tối đến sáng Ban ngày bướm thường trốn trong bẹ lá hoặc trong đọt cây bắp hay các bờ cỏ dại Hai đến
ba ngày sau khi vũ hóa bướm bắt đầu đẻ trứng Bướm cái có tính chọn lọc nơi đẻ trứng, chỉ thích đẻ trứng ở những ruộng bắp xanh tốt và cây đang ở giai đoạn sinh trưởng thích hợp như cây có chiều cao trên 50 cm, nhưng thích nhất là những ruộng bắp sắp trổ cờ
Trứng được đẻ thành ổ xếp chồng lên nhau như vảy cá, ít khi đẻ thành từng cái riêng lẻ, bướm đẻ nhiều ổ trứng trong nhiều đêm, mỗi đêm một ổ Số trứng trên mỗi ổ thay đổi tùy nơi đẻ thích hợp hay không, thường từ 100 - 300 cái, trung bình từ
20 - 30 cái Ổ trứng thường được đẻ ở mặt dưới lá, nhưng đôi khi cũng tìm thấy ở mặt trên và được gắn chặt vào mặt lá, trứng láng bóng, rất dễ nhận diện
64
Trang 5Sau khi nở, sâu ăn hết vỏ trứng và chất keo phủ ổ trứng, xong bò quanh ổ trứng một thời gian ngắn, sau đó phân tán nhả tơ nhờ gió đưa từ lá này sang lá khác hay từ cây này sang cây khác Sâu gây hại mọi bộ phận của cây bắp tùy giai đoạn tăng trưởng của cây Sâu tuổi nhỏ thích các lá chưa mở ra, bẹ lá hay vỏ trái bắp hay râu bắp hoặc hoa đực (cờ bắp) vì ở tuổi 1 và 2 sâu chưa có khả năng đục vào thân Tùy giai đoạn tăng trưởng của cây bắp mà sâu có cách gây hại khác nhau như sau:
* Nếu bắp còn non, chưa có lóng, sâu chui vào loa kèn, ăn các lá còn cuốn lại * Nếu bắp đã có lóng thì bắt đầu từ tuổi 2 - 3 sâu chui vào nách lá và ăn ở mặt trong bẹ lá, sau đó đục vào thân, ngay phía trên mắt, và ăn dần lên Sâu không thể đục qua mắt được nên phải chui ra ngoài mỗi khi muốn sang lóng khác Trên một thân cây bắp có rất nhiều sâu sinh sống Sâu gây hại nhiều nhất ở các tuổi 3, 4, 5 và đầu tuổi 6 Ngoài thân cây bắp, sâu còn tấn công trên cờ bắp, lúc còn ở bên trong thân hay đã trổ, ăn hoa đực, nhất là hạt phấn còn non Sâu còn tấn công vào trái nhưng chỉ ăn vỏ hoặc lõi trái bắp Thiệt hại do sâu đục thân gây ra nặng nhất là ở giai đoạn bắp đã trổ cờ, làm gảy cây hay gảy cờ, có khi đến 50% Khi sống trên cờ bắp, ấu trùng phát triển nhanh hơn, thân to hơn và bướm đẻ nhiều trứng hơn
Sâu làm nhộng bên trong đường đục, ngay phía trên lổ đục vào, đầu quay xuống dưới gần lổ đục và có tơ bít kín miệng lổ đục lại Đôi khi sâu bò ra ngoài và làm nhộng giữa bẹ và thân, nhất là lúc mưa nhiều
Ở đồng bằng sông Cửu Long, trong một năm bắp được trồng thành 2 vụ chính là:
- Vụ thứ nhất vào các tháng 5, 6, 7; trong thời gian này các ruộng bắp gieo trể
bị thiệt hại nặng hơn các ruộng chính vụ hay gieo sớm
- Vụ thứ nhì vào các tháng 10, 11, 12; trong vụ này các ruộng bắp gieo sớm
bị hại nhiều hơn các ruộng gieo trể vì ẩm độ ở các tháng đầu cao hơn các tháng sau
5 Các yếu tố ảnh hưởng đến mật số
a/Thời tiết
- Nhiệt độ thích hợp cho sâu phát triển là từ 15 - 32oC
- Ẩm độ: sâu cần ẩm độ không khí rất cao, vì ẩm độ ảnh hưởng nhiều đến tỉ lệ nở của trứng và sâu, ẩm độ thích hợp là từ 95 - 100%
* Sâu tuổi 1 và 2 thích những phần non mềm, nhiều nước, ít xơ như hoa đực lúc chưa nở, phần lá bên trong nõn hay râu trái bắp non
* Sâu từ tuổi 3 trở đi thích những bộ phận ít nước nhưng nhiều đường như lóng thân cây bắp trổ cờ, lõi trái bắp hay hạt bắp non
65