TRIẾT VÀ SỰ CHUYỂN HÓA ppsx

ni m cho r ng v t ch t là cái t n t i th c s và khách quan Và c hai phái đ u t ra siêuệ ằ ậ ấ ồ ạ ự ự ả ề ỏ hình, vì đ u không nh n th c đề ậ ứ ược m i quan h v n có gi a cái riêng và cái chung.ố ệ ố ữ

Phép bi n ch ng duy v t kh ng đ nh r ng, c cái chung và cái riêng đ u t n t i kháchệ ứ ậ ẳ ị ằ ả ề ồ ạ quan, gi a chúng có m i quan h bi n ch ng v i nhau Đi u đó th hi n ch : ữ ố ệ ệ ứ ớ ề ể ệ ở ỗ

Th nh t ứ ấ , cái chung ch t n t i trong cái riêng, thông qua cái riêng đ bi u hi n s ỉ ồ ạ ể ể ệ ự

t n t i c a mình ồ ạ ủ

Đi u đó có nghĩa là cái chung th c s t n t i, nh ng nó ch t n t i trong cái riêng, thôngề ự ự ồ ạ ư ỉ ồ ạ qua cái riêng ch không t n t i bi t l p, l l ng đâu đó bên c nh cái riêng, ngoài cái riêng.ứ ồ ạ ệ ậ ơ ử ở ạ

Ví d , không có con “đ ng v t” chung t n t i bên c nh con trâu, con bò, con gà c th ụ ộ ậ ồ ạ ạ ụ ể Trong b t c con trâu, con bò, con gà riêng l nào cũng đ u bao hàm trong nó thu c tínhấ ứ ẻ ề ộ chung c a đ ng v t, đó là quá trình trao đ i ch t gi a c th s ng và môi trủ ộ ậ ổ ấ ữ ơ ể ố ường

Th hai ứ , cái riêng ch t n t i trong m i liên h d n t i cái chung, b t c cái riêng ỉ ồ ạ ố ệ ẫ ớ ấ ứ nào cũng bao hàm cái chung

V.I.Lênin vi t: “cái riêng không t n t i nh th nào khác ngoài m i liên h d n t i cáiế ồ ạ ư ế ố ệ ẫ ớ chung”49 Đi u này có nghĩa là cái riêng t n t i đ c l p, nh ng s t n t i đ c l p đó khôngề ồ ạ ộ ậ ư ự ồ ạ ộ ậ

ph i là hoàn toàn cô l p v i cái khác Ngả ậ ớ ượ ạc l i, b t c cái riêng nào cũng n m trong m iấ ứ ằ ố liên h d n t i cái chung và b t c cái riêng nào cũng bao hàm trong nó cái chung Ví d , n nệ ẫ ớ ấ ứ ụ ề kinh t c a m i qu c gia có nh ng đ c đi m riêng phong phú là nh ng cái riêng Nh ng b tế ủ ỗ ố ữ ặ ể ữ ư ấ

c n n kinh t nào cũng b chi ph i b i các quy lu t chung nh quy lu t quan h s n xu tứ ề ế ị ố ở ậ ư ậ ệ ả ấ

ph i phù h p v i tính ch t và trình đ phát tri n c a l c lả ợ ớ ấ ộ ể ủ ự ượng s n xu t, quy lu t v m iả ấ ậ ề ố quan h bi n ch ng gi a c s h t ng và ki n trúc thệ ệ ứ ữ ơ ở ạ ầ ế ượng t ng v.v ầ

Th ba, ứ cái chung là m t b ph n c a cái riêng, còn cái riêng là cái toàn b , nó không ộ ộ ậ ủ ộ gia nh p h t vào cái chung ậ ế

Cái riêng là cái toàn b , phong phú h n cái chung vì ngoài nh ng đ c đi m, thu c tínhộ ơ ữ ặ ể ộ chung đượ ặ ạ ởc l p l i các s v t khác ra thì b t c cái riêng nào cũng còn ch a đ ng nh ngự ậ ấ ứ ứ ự ữ cái đ n nh t, t c là nh ng m t, nh ng thu c tính v.v ch có nó và không đơ ấ ứ ữ ặ ữ ộ ỉ ở ượ ặ ạ ở c l p l i

b t c m t k t c u v t ch t nào khác, nh ng đ c đi m riêng phong phú đó không gia nh pấ ứ ộ ế ấ ậ ấ ữ ặ ể ậ

49 V.I.Lênin, Toàn t p, T 29, ậ tr 318 (ti ng Nga) ế

Page 238 of 487

h t vào cái chung Cái chung ph n ánh nh ng thu c tính, nh ng m i liên h b n ch t t tế ả ữ ộ ữ ố ệ ả ấ ấ nhiên, l p l i nhi u s v t, hi n tặ ạ ở ề ự ậ ệ ượng riêng l , nh ng thu c tính chung y ch là b ph nẻ ữ ộ ấ ỉ ộ ậ

c a cái riêng nh ng l i sâu s c h n cái riêng, vì nó g n li n v i cái b n ch t chung c a củ ư ạ ắ ơ ắ ề ớ ả ấ ủ ả

m t t p h p nh ng cái riêng, nó quy đ nh phộ ậ ợ ữ ị ương hướng t n t i và phát tri n c a nh ng cáiồ ạ ể ủ ữ riêng đó

Th t , ứ ư cái riêng và cái chung có th chuy n hóa l n nhau trong quá trình phát tri n ể ể ẫ ể

c a s v t thông qua s chuy n hoá gi a cái đ n nh t, cái đ c thù,cái ph bi n ủ ự ậ ự ể ữ ơ ấ ặ ổ ế

Trong hi n th c, cái m i không bao gi xu t hi n đ y đ ngay m t lúc, ban đ u nó xu tệ ự ớ ờ ấ ệ ầ ủ ộ ầ ấ

hi n dệ ướ ại d ng cái đ n nh t, cái cá bi t m t cái riêng nh t đ nh; v sau, theo quy lu t t tơ ấ ệ ở ộ ấ ị ề ậ ấ

y u, cái m i nh t đ nh phát tri n m nh d n lên và m r ng ra m t s cái riêng v i t cáchế ớ ấ ị ể ạ ầ ở ộ ở ộ ố ớ ư

là cái đ c thù; cu i cùng, cái m i hoàn thi n và hoàn toàn chi n th ng cái cũ và tr thành cáiặ ố ớ ệ ế ắ ở chung - cái ph bi n Ngổ ế ượ ạc l i, cái cũ lúc đ u là cái chung, cái ph bi n, nh ng v sau cáiầ ổ ế ư ề

cũ ngày càng m t d n thành cái đ c thù, r i thành cái đ n nh t trấ ầ ặ ồ ơ ấ ước khi hoàn toàn m t h n.ấ ẳ

3 Ý nghĩa ph ươ ng pháp lu n ậ

Vì cái chung ch t n t i trong cái riêng, thông qua cái riêng đ bi u hi n s t n t i c aỉ ồ ạ ể ể ệ ự ồ ạ ủ mình Do đó, trong ho t đ ng th c ti n không nên nh n m nh tuy t đ i hóa cái chung phạ ộ ự ễ ấ ạ ệ ố ủ

nh n cái riêng.ậ

Vì cái riêng ch t n t i trong m i liên h d n t i cái chung, b t c cái riêng nào cũng baoỉ ồ ạ ố ệ ẫ ớ ấ ứ hàm cái chung Do đó, trong ho t đ ng th c ti n không đạ ộ ự ễ ược nh n m nh tuy t đ i hóa cáiấ ạ ệ ố riêng, ph nh n cái chung.ủ ậ

Đ phát hi n ra cái chung, quy lu t chung chúng ta ph i xu t phát t cái riêng, ph i xu tể ệ ậ ả ấ ừ ả ấ phát t vi c phân tích các s v t, hi n từ ệ ự ậ ệ ượng riêng l Cái chung sau khi đã đẻ ược rút ra t cáiừ riêng, khi đem áp d ng vào cái riêng l i ph i căn c vào đ c đi m c a cái riêng đ làm choụ ạ ả ứ ặ ể ủ ể

nó phù h p.ợ

Cái chung là cái sâu s c, cái b n ch t chi ph i cái riêng Cái riêng là cái phong phú h nắ ả ấ ố ơ cái chung Cho nên trong nh n th c và trong ho t đ ng th c ti n ph i căn c vào cái chungậ ứ ạ ộ ự ễ ả ứ sâu s c làm c s , đ ng th i chú ý đ n cái riêng phong phú đ b sung cho nó hoàn thi n.ắ ơ ở ồ ờ ế ể ổ ệ Trong nh ng đi u ki n nh t đ nh cái đ n nh t có th chuy n hóa thành cái chung vàữ ề ệ ấ ị ơ ấ ể ể

ngượ ạc l i Vì v y, trong ho t đ ng th c ti n mu n xác đ nh đậ ạ ộ ự ễ ố ị ược đâu là cái chung đâu là cái

Page 240 of 487

đ n nh t ph i đ t nó trong m t quan h xác đ nh Có th và c n ph i t o đi u ki n thu nơ ấ ả ặ ộ ệ ị ể ầ ả ạ ề ệ ậ

l i đ cái đ n nh t có l i cho con ngợ ể ơ ấ ợ ườ ởi tr thành cái chung và cái chung b t l i tr thành cáiấ ợ ở

đ n nh t.ơ ấ

 Câu 27: Phân tích m i quan h bi n ch ng gi a nguyên nhân và k t qu Ý nghĩa phố ệ ệ ứ ữ ế ả ươ ng

pháp lu n c a c p ph m trù này?ậ ủ ặ ạ

Nhìn vào th gi i v t ch t đang v n đ ng, chúng ta th y r ng b t kỳ s v t, hi n tế ớ ậ ấ ậ ộ ấ ằ ấ ự ậ ệ ượ ng nào cũng n m trong m i liên h v t ch t, cái này ra đ i t cái kia và khi m t đi thì tr thànhằ ố ệ ậ ấ ờ ừ ấ ở cái khác, không có s v t, hi n tự ậ ệ ượng nào ra đ i t h vô và khi m t đi l i tr v h vô Sờ ừ ư ấ ạ ở ề ư ự thay th l n nhau gi a các s v t, hi n tế ẫ ữ ự ậ ệ ượng đó bi u hi n m t s th t là t t c các s v t,ể ệ ộ ự ậ ấ ả ự ậ

hi n tệ ượng c a th gi i khách quan đ u t n t i và v n đ ng trong m i liên h nhân qu v iủ ế ớ ề ồ ạ ậ ộ ố ệ ả ớ nhau Cái này là nguyên nhân c a cái kia, là k t qu c a cái khác V y nguyên nhân và k tủ ế ả ủ ậ ế

qu là gì?ả

1 Khái ni m ệ

Nguyên nhân là ph m trù tri t h c ch s tác đ ng l n nhau gi a các m t trong m t s ạ ế ọ ỉ ự ộ ẫ ữ ặ ộ ự

v t hay gi a các s v t v i nhau, gây ra m t bi n đ i nh t đ nh nào đó các s v t ậ ữ ự ậ ớ ộ ế ổ ấ ị ở ự ậ

Ví d , s tác đ ng c a dòng đi n v i dây d n là nguyên nhân làm cho dây d n nóng lên.ụ ự ộ ủ ệ ớ ẫ ẫ đây, c n phân bi t nguyên nhân khác v i nguyên c và đi u ki n Tr c h t, c n hi u

nguyên nhân là do m i liên h b n ch t bên trong s v t quy t đ nh,còn nguyên c đố ệ ả ấ ự ậ ế ị ớ ượ c quy t đ nh b i m i liên h bên ngoài có tính ch t gi t o Ví d , nguyên nhân c a vi c mế ị ở ố ệ ấ ả ạ ụ ủ ệ ở

r ng chi n tranh xâm lộ ế ược ra mi n B c nề ắ ước ta là b n ch t xâm lở ả ấ ược c a đ qu c M ủ ế ố ỹ

Nh ng chúng đã d ng nên “S ki n v nh B c b ” vào ngày 5/8/1964 đ l y đó làm nguyênư ự ự ệ ị ắ ộ ể ấ

c ném bom mi n B c Nguyên nhân là cái gây ra k t qu , còn đi u ki n t nó không gây raớ ề ắ ế ả ề ệ ự

k t qu , nh ng nó đi li n giúp cho nguyên nhân gây ra k t qu Ví d , v n đ ng bên trongế ả ư ề ế ả ụ ậ ộ

h t thóc là nguyên nhân t o thành cây lúa, nh ng h t thóc mu n tr thành cây lúa ph i cóạ ạ ư ạ ố ở ả

đi u ki n đ m, ánh sáng v.v thích h p Nguyên nhân ph i gây ra k t qu m i đề ệ ộ ẩ ợ ả ế ả ớ ược g i làọ nguyên nhân, và s tác đ ng l n nhau gi a các m t trong m t s v t là quan tr ng vì nó nóiự ộ ẫ ữ ặ ộ ự ậ ọ lên s v n đ ng t thân c a s v t, hi n tự ậ ộ ự ủ ự ậ ệ ượng

K t qu ế ả là ph m trù tri t h c ch các bi n đ i do nguyên nhân t ạ ế ọ ỉ ế ổ ươ ng ng gây ra ứ

Page 242 of 487

Ví d , hi n tụ ệ ượng dây d n nóng lên là k t qu tác đ ng c a dòng đi n v i dây d n C nẫ ế ả ộ ủ ệ ớ ẫ ầ

l u ý r ng k t qu ph i là k t qu c a nguyên nhân sinh ra nó Ví d , qu tr ng gà B là k tư ằ ế ả ả ế ả ủ ụ ả ứ ế

qu c a con gà A sinh ra nó, ch không th là k t qu c a m i con gà C, D nào khác K tả ủ ứ ể ế ả ủ ọ ế

qu ph i là bi n đ i đã hoàn thành m i đả ả ế ổ ớ ựơc g i là k t qu Ví d , t m b ng c nhân là k tọ ế ả ụ ấ ằ ử ế

qu h c t p c a m t sinh viên sau th i gian h c t p b c đ i h c, còn đi m s t ng mônả ọ ậ ủ ộ ờ ọ ậ ở ậ ạ ọ ể ố ừ

h c trong quá trình h c đ i h c là quá trình hình thành c a k t qu y ọ ọ ở ạ ọ ủ ế ả ấ

Tính ch t c a m i liên h nhân qu ấ ủ ố ệ ả

Th nh t, ứ ấ tính khách quan Theo quan đi m c a ch nghĩa duy v t bi n ch ng thì m iể ủ ủ ậ ệ ứ ố quan h nhân qu mang tính khách quan Tính khách quan c a m i liên h nhân qu th hi nệ ả ủ ố ệ ả ể ệ

ch m i liên h đó t n t i trong b n thân các s v t, nó di n ra ngoài ý mu n c a con

người, không ph thu c vào vi c ngụ ộ ệ ười ta có nh n th c đậ ứ ược nó hay không Ngượ ạ c l i, quan đi m c a ch nghĩa duy tâm l i cho r ng m i quan h nhân qu là do Thể ủ ủ ạ ằ ố ệ ả ượng đ sinhế

ra ho c do c m giác c a con ngặ ả ủ ười quy t đ nh ế ị

Th hai, ứ tính ph bi n ổ ế Theo quan đi m c a ch nghĩa duy v t bi n ch ng thì t t cể ủ ủ ậ ệ ứ ấ ả

m i s v t, hi n tọ ự ậ ệ ựơng xu t hi n đ u có nguyên nhân, không có hi n tấ ệ ề ệ ượng nào không có nguyên nhân c , ch có đi u là con ngả ỉ ề ười đã bi t ho c ch a bi t nguyên nhân đó mà thôi, cácế ặ ư ế nguyên nhân này v n t n t i m t cách khách quan và s m hay mu n con ngẫ ồ ạ ộ ớ ộ ườ ẽi s phát hi nệ

ra nó Đây là nguyên t c quy t đ nh lu n duy v t bi n ch ng h t s c quan tr ng trong nghiênắ ế ị ậ ậ ệ ứ ế ứ ọ

c u khoa h c, nó đòi h i khi khoa h c đ ng trứ ọ ỏ ọ ứ ước m t s v t, hi n tộ ự ậ ệ ượng nào đó c n ph iầ ả tìm ra nguyên nhân c a s v t, hi n tủ ự ậ ệ ượng đó Ch nghĩa duy tâm hi n đ i ra s c ph nh nủ ệ ạ ứ ủ ậ nguyên t c này và thay vào đó b ng nguyên t c vô đ nh lu n cho r ng không có s ràng bu cắ ằ ắ ị ậ ằ ự ộ nhân qu trong t nhiên, r ng có nh ng hi n tả ự ằ ữ ệ ượng không có nguyên nhân, đây là quan đi mể sai l m và gây ra tác h i to l n trong ho t đ ng th c ti n ầ ạ ớ ạ ộ ự ễ

Th ba, ứ tính t t y u ấ ế Tính t t y u th hi n ch , v i m t nguyên nhân nh t đ nh, trongấ ế ể ệ ở ỗ ớ ộ ấ ị

m t đi u ki n nh t đ nh s cho ra đ i m t k t qu nh t đ nh và ngộ ề ệ ấ ị ẽ ờ ộ ế ả ấ ị ượ ạc l i Ví d nụ ướ c nguyên ch t luôn luôn sôi 100ấ ở 0C trong đi u ki n áp su t 1 at.ề ệ ấ

2 M i quan h bi n ch ng ố ệ ệ ứ

M t là, ộ nguyên nhân là cái sinh ra k t qu ế ả

Page 244 of 487

Nguyên nhân luôn luôn có trước k t qu , đế ả ượ ảc s n sinh ra trước k t qu Còn k t quế ả ế ả

ch xu t hi n sau khi nguyên nhân sinh ra nó đã xu t hi n Tuy nhiên, trong t nhiên, chúng taỉ ấ ệ ấ ệ ự

b t g p r t nhi u các hi n tắ ặ ấ ề ệ ượng k ti p nhau nh ngày luôn đ n sau đêm, s m luôn đ nế ế ư ế ấ ế sau ch p v.v., nh ng ngày không ph i là nguyên nhân sinh ra đêm, s m không ph i là nguyênớ ư ả ấ ả nhân sinh ra ch p M i liên h nhân qu không đ n thu n là s k ti p nhau v m t th iớ ố ệ ả ơ ầ ự ế ế ề ặ ờ gian Ngoài s k ti p nhau v th i gian, m i quan h nhân qu còn là m i quan h s nự ế ế ề ờ ố ệ ả ố ệ ả sinh, trong đó nguyên nhân là cái đ ra (cái s n sinh), là cái sinh ra k t qua (cái phái sinh) ẻ ả ế Nguyên nhân sinh ra k t qu r t ph c t p, b i vì nó ph thu c vào nhi u đi u ki n vàế ả ấ ứ ạ ở ụ ộ ề ề ệ hoàn c nh khác nhau Cùng m t nguyên nhân trong đi u ki n hoàn c nh khác nhau s gâyả ộ ề ệ ả ẽ nên nh ng k t qu khác nhau Ví d , hút thu c lá có h i cho s c kho , nh ng do th tr ngữ ế ả ụ ố ạ ứ ẻ ư ể ạ

c a ngủ ười hút thu c khác nhau thì m c đ tác h i v i m i ngố ứ ộ ạ ớ ỗ ườ ẽi s khác nhau M t k t quộ ế ả

có th do m t hay nhi u nguyên nhân khác nhau tác đ ng riêng l hay tác đ ng cùng m t lúc.ể ộ ề ộ ẻ ộ ộ

Ví d , v t th nóng lên có th do b đ t nóng, có th do c sát v i v t th khác, có th doụ ậ ể ể ị ố ể ọ ớ ậ ể ể ánh sáng m t tr i chi u vào v.v., ho c năng su t lúa cao do nhi u nguyên nhân nh gi ngặ ờ ế ặ ấ ề ư ố

t t, nố ướ ướ ủc t i đ , phân bón đ , chăm sóc chu đáo Ngủ ượ ạc l i, m t nguyên nhân l i d n đ nộ ạ ẫ ế

nhi u k t qu Ví d , do nguyên nhân ch t phá r ng đã gây ra nhi u k t qu nh lũ l t, h nề ế ả ụ ặ ừ ề ế ả ư ụ ạ hán, n n đói, s tuy t ch ng c a m t s loài sinh v t v.v ạ ự ệ ủ ủ ộ ố ậ

Khi các nguyên nhân tác đ ng cùng m t lúc lên s v t thì hi u qu tác đ ng c a t ngộ ộ ự ậ ệ ả ộ ủ ừ nguyên nhân t i s hình thành k t qu s khác nhau tuỳ thu c vào hớ ự ế ả ẽ ộ ướng tác đ ng và cộ ườ ng

đ tác đ ng c a nó N u nhi u nguyên nhân tác đ ng cùng chi u s thúc đ y và tăng cộ ộ ủ ế ề ộ ề ẽ ẩ ườ ng

k t qu , n u nguyên nhân tác đ ng ngế ả ế ộ ược chi u thì nguyên nhân này làm suy y u, tiêu di tề ế ệ tác d ng c a nguyên nhân kia làm h n ch và kìm hãm k t qu ụ ủ ạ ế ế ả

Do ch m t k t qu có th đỗ ộ ế ả ể ựơc gây nên b i tác đ ng đ ng th i c a m t s nguyênở ộ ồ ờ ủ ộ ố nhân và hi u qu tác đ ng c a t ng nguyên nhân t i s hình thành k t qu không gi ngệ ả ộ ủ ừ ớ ự ế ả ố nhau, cho nên chúng ta c n phân lo i đ xác đ nh đầ ạ ể ị ựơc vai trò, tác d ng c a t ng nguyênụ ủ ừ nhân đ i v i vi c hình thành k t qu ố ớ ệ ế ả

Tuỳ theo vai trò, tính ch t,v trí c a nguyên nhân mà ngấ ị ủ ười ta phân ra các lo i nguyênạ nhân nh : nguyên nhân ch y u, nguyên nhân th y u, nguyên nhân bên trong và nguyên nhânư ủ ế ứ ế bên ngoài, nguyên nhân ch quan và nguyên nhân khách quan, nguyên nhân tr c ti p vàủ ự ế nguyên nhân gián ti p.ế

Page 246 of 487

Nguyên nhân ch y u là nguyên nhân mà thi u nó thì k t qu không th x y ra, cònủ ế ế ế ả ể ả nguyên nhân th y u là nh ng nguyên nhân ch quy t đ nh nh ng đ c đi m nh t th i, khôngứ ế ữ ỉ ế ị ữ ặ ể ấ ờ

n đ nh, cá bi t, và khi tác đ ng, nó ph thu c vào nguyên nhân ch y u Ví d , đ có năng

su t lúa cao thì gi ng là nguyên nhân ch y u, còn nấ ố ủ ế ước, phân bón, chăm sóc là nguyên nhân

th y u Nứ ế ước, phân bón, chăm sóc có quan tr ng hay không là tuỳ thu c yêu c u c a gi ng,ọ ộ ầ ủ ố khi nào cây lúa c n nầ ước thì nước tr nên quan tr ng nh t, khi cây lúa c n chăm sóc thì chămở ọ ấ ầ sóc tr nên quan tr ng Nguyên nhân bên trong là s tác đ ng l n nhau gi a các m t, hay cácở ọ ự ộ ẫ ữ ặ

y u t c a cùng m t k t c u v t ch t nào đó và gây nên nh ng bi n đ i nh t đ nh ế ố ủ ộ ế ấ ậ ấ ữ ế ổ ấ ị

Nguyên nhân bên ngoài là s tác đ ng l n nhau gi a nh ng k t c u v t ch t khác nhauự ộ ẫ ữ ữ ế ấ ậ ấ

và gây ra nh ng bi n đ i thích h p v i nh ng k t c u v t ch t y.ữ ế ổ ợ ớ ữ ế ấ ậ ấ ấ

Nguyên nhân bên trong bao gi cũng gi vai trò quy t đ nh chi ph i s hình thành, t nờ ữ ế ị ố ự ồ

t i và phát tri n c a các k t c u v t ch t Nguyên nhân bên ngoài dù to l n đ n đâu cũngạ ể ủ ế ấ ậ ấ ớ ế không th thay th để ế ược nguyên nhân bên trong, khi phát huy tác d ng nó ph i thông quaụ ả nguyên nhân bên trong Ví d , đ có k t qu là đánh th ng đ qu c M xâm lụ ể ế ả ắ ế ố ỹ ược giành đ cộ

l p, th ng nh t cho đ t nậ ố ấ ấ ước ta có nhi u nguyên nhân nh do Đ ng ta lãnh đ o tài tình, nhânề ư ả ạ