tranh chấp trong tín dụng chứng từ

pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ ở Việt Nam

Pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng

chứng từ ở Việt Nam Đặng Thị Phương Thủy

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật kinh tế; Mã số: 60 38 50 Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Thu Thủy

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Nghiên cứu các vấn đề lý luận về phương thức thanh toán tín dụng chứng

từ và hệ thống quy phạm điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong thanh toán tín dụng chứng từ Phân tích các tranh chấp phổ biến trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ tại Việt Nam và cách giải quyết, đánh giá thực thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp Đưa ra các kiến nghị trong việc hoàn thiện pháp luật về thanh toán bằng tín dụng chứng từ ở Việt Nam và các kiến nghị nhằm tăng cường tính hiệu quả của

các phương thức giải quyết tranh chấp

Keywords Pháp luật Việt Nam; Luật kinh tế; Thanh toán tín dụng chứng từ; Giải

quyết tranh chấp

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời kỳ hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động ngoại thương đã thúc đẩy nền kinh tế thế giới tăng trưởng không ngừng Các quan hệ mua bán hàng hóa quốc tế cũng nhờ thế mà gia tăng với số lượng và quy mô ngày một lớn, kéo theo sự phát triển của hoạt động thanh toán Trải qua những tiến bộ về kỹ thuật, từ chỗ chỉ đơn thuần là sự giao nhận trực tiếp giữa người giao tiền và người nhận tiền, việc thanh toán ngày nay đã được thực hiện thông qua hệ thống thanh toán điện tử với thời gian lưu chuyển tiền tính bằng phút Từ chỗ việc thanh toán diễn ra đồng thời với chuyển giao hàng hóa và tiềm ẩn đầy bất trắc, ngày nay sự ra đời của những phương thức thanh toán hiện đại đã tạo ra sự ràng buộc trách nhiệm các bên, giúp giảm thiểu tối đa rủi ro cho cả người mua cũng như người bán

Trong những hình thức thanh toán, đặc biệt là thanh toán quốc tế thông dụng hiện nay, thanh toán bằng tín dụng chứng từ được sử dụng phổ biến hơn cả Với sự đảm bảo một cách hợp lý quyền lợi chính đáng của hai bên: người bán chỉ nhận được tiền sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ giao hàng, người mua chỉ thanh toán khi yên tâm là hàng hóa đã được giao, phương thức thanh toán thanh toán tín dụng chứng từ giúp cho các doanh nghiệp bất kỳ ở các nước khác nhau dù chưa hiểu biết về nhau nhưng vẫn có thể tham gia giao dịch Đối với các doanh nghiệp của

một nền kinh tế mới mở cửa, vẫn đang trong quá trình tìm kiếm đối tác và gây dựng quan hệ ngoại thương như các doanh nghiệp Việt Nam thì những đảm bảo của thanh toán bằng tín dụng chứng từ càng tỏ ra ưu việt Điều này lý giải vì sao tín dụng chứng từ là phương thức có

sử dụng tỷ lệ cao nhất trong tổng số các giao dịch thanh toán ở Việt Nam hiện nay

Tuy có nhiều ưu điểm, nhưng do sự đa dạng của các chủ thể tham gia quan hệ thanh toán bằng tín dụng chứng từ cùng những khác biệt về tập quán kinh doanh, ngôn ngữ, đặc điểm văn hóa, pháp lý… và bản thân sự phức tạp trong quy trình nghiệp vụ của phương thức này đã làm nảy sinh trên thực tế một số lượng không nhỏ các vụ tranh chấp Các tranh chấp phát sinh trong giao dịch bằng tín dụng chứng từ thường liên quan đến các chủ thể không cùng quốc tịch và chịu

sự điều chỉnh của nhiều hệ thống pháp luật khác nhau, giải quyết tranh chấp phát sinh trong phương thức này cũng vì thế mà trở nên phức tạp Ở Việt Nam các tranh chấp trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ diễn ra rất phổ biến song việc giải quyết tranh chấp còn nhiều bất cập và chưa đáp ứng được đòi hỏi của các quan hệ kinh tế Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này nhưng lý do chủ yếu nhất là do các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong hoạt động chứng từ còn chưa rõ ràng và đầy đủ

Nghiên cứu thực trạng các quy phạm được sử dụng để giải quyết tranh chấp và từ đó đưa

ra các kiến nghị nhằm hạn chế các nguy cơ tiềm ẩn của tranh chấp cũng như giải quyết hiệu quả các tranh chấp từ phương thức thanh toán tín dụng chứng từ đã phát sinh là một yêu cầu

cấp thiết mà thực tế đang đặt ra Vì lý do đó tôi đã chọn: "Pháp luật về giải quyết tranh chấp

phát sinh trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ ở Việt Nam" làm đề tài cho

khóa luận tốt nghiệp thạc sĩ luật của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Ở Việt Nam cho đến nay thanh toán bằng thư tín dụng là một đề tài thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả, bên cạnh các bài viết, bài phân tích trên các tạp chí, có thể kể ra

ở đây một số công trình nghiên cứu:

- "Vận dụng UCP 500 để giải quyết các tranh chấp trong thanh toán xuất nhập khẩu

bằng phương thức tín dụng chứng từ", Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Xuân Thu, 1998, Trường

Đại học Ngoại thương Với đề tài này, tác giả đi sâu vào phân tích những tranh chấp có thể có trong hoạt động thanh toán quốc tế bằng tín dụng chứng từ theo UCP và vận dụng những quy định của UCP để giải quyết những tranh chấp đó

- "Pháp luật về thanh toán bằng thư tín dụng ở Việt Nam và thực tiễn áp dụng", Luận văn

thạc sĩ của Đỗ Văn Sử, 2004, Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội Trong đề tài này tác giả đã tìm hiểu các quy định hiện hành về thanh toán bằng thư tín dụng, so sánh đối chiếu với thông lệ quốc

tế và tìm kiếm giải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thanh toán bằng tín dụng chứng từ

- "Pháp luật về thanh toán bằng thư tín dụng ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế

quốc tế", Luận văn thạc sĩ của Cao Xuân Quảng, 2008, Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Tại đây tác giả đã nghiên cứu bản chất của thư tín dụng, thực tiễn các tranh chấp phát sinh phổ biến từ đó đề ra phương hướng về việc xây dựng một văn bản có tính pháp lý cao điều chỉnh hoạt động thanh toán tín dụng chứng từ

Các đề tài trên đã đóng góp những kết luận khoa học có giá trị trong quá trình tìm hiểu phương thức thanh toán thú vị này, tuy nhiên vẫn chưa đi sâu nghiên cứu những đặc trưng của tranh chấp trong thanh toán tín dụng chứng từ cũng như thực trạng pháp luật giải quyết các tranh chấp này ở Việt Nam Vì thế tác giả nhận thấy đề tài nghiên cứu của mình là hoàn toàn cần thiết, phù hợp với xu thế chung và không có sự trùng lặp trong quá trình nghiên cứu so với những đề tài khác đã được đưa ra cho tới thời điểm hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu của luận văn là khẳng định vai trò của phương thức thanh toán tín dụng chứng từ trong đời sống kinh doanh cũng như sự tồn tại phổ biến của các tranh chấp về phương thức này trên thực tế, đồng thời luận văn cũng chứng minh sự cần thiết của việc xây dựng

hệ thống quy phạm pháp luật để giảm thiểu rủi ro xảy ra tranh chấp và giải quyết hiệu quả các tranh chấp đã phát sinh Trên cơ sở đó, luận văn tìm kiếm các giải pháp trong việc xây dựng

và hoàn thiện pháp luật về thanh toán bằng tín dụng chứng từ

Để thực hiện được mục đích nghiên cứu, tác giả đã xác định cho mình những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu các vấn đề lý luận về phương thức thanh toán tín dụng chứng từ và hệ thống quy phạm điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong thanh toán tín dụng chứng từ

- Phân tích các tranh chấp phổ biến trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ tại Việt Nam

và cách giải quyết, đánh giá thực thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp

- Đưa ra các kiến nghị trong việc hoàn thiện pháp luật về thanh toán bằng tín dụng chứng

từ ở Việt Nam và các kiến nghị nhằm tăng cường tính hiệu quả của các phương thức giải quyết tranh chấp

4 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài tập trung phân tích thực tiễn giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ Các tranh chấp có thể phát sinh trong một quy trình thanh toán tín dụng chứng từ rất đa dạng, trong khả năng còn hạn chế của mình, tác giả chỉ có tham vọng tìm hiểu chủ yếu nhóm tranh chấp phát sinh trong quan hệ giữa bên mua (người yêu cầu mở thư tín dụng) với bên bán (người thụ hưởng), bên mua với ngân hàng phát hành tín dụng thư, quan hệ giữa bên bán với ngân hàng thông báo Các tranh chấp phát sinh giữa các ngân hàng với nhau trong quá trình thanh toán và cách giải quyết, phần nhiều có liên quan đến kỹ thuật chuyên môn đặc thù của ngành ngân hàng, sẽ không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận văn này

5 Đóng góp khoa học của luận văn

Luận văn đã làm sáng tỏ hơn nữa các vấn đề lý luận về thanh toán quốc tế bằng tín dụng chứng từ, tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến các tranh chấp trong phương thức này

Luận văn hệ thống lại các quy phạm pháp luật hiện điều chỉnh các hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ, đánh giá thực tiễn pháp luật về giải quyết các tranh chấp phát sinh trong thanh toán tín dụng chứng từ ở Việt Nam Trên cơ sở đó, luận văn bổ sung những vấn

đề trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ cần được điều chỉnh bởi pháp luật, nêu các kiến nghị liên quan đến quy trình giải quyết tranh chấp đặc thù đối với các tranh chấp về thanh toán tín dụng chứng từ

6 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng trong nghiên cứu luận văn này Đồng thời, luận văn còn thực hiện trên cơ sở kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu tài liệu, phân tích, tổng hợp, logic và so sánh luật học

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm

2 chương:

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về pháp luật giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt

động thanh toán quốc tế bằng tín dụng chứng từ

Chương 2: Thực tiễn pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh

toán quốc tế bằng tín dụng chứng từ ở Việt Nam và các kiến nghị hoàn thiện

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT SINH TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN

BẰNG TÍN DỤNG CHỨNG TỪ 1.1 Một số vấn đề lý luận về thanh toán tín dụng chứng từ

1.1.1 Khái niệm thanh toán và dịch vụ thanh toán

Theo nghĩa chung nhất, thanh toán là hoạt động trả tiền của một chủ thể đối với một chủ thể khác trong quan hệ dân sự, thương mại

Dịch vụ thanh toán theo luật Việt Nam được hiểu là: "việc ung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ khác do Ngân hàng Nhà nước quy định của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán" (khoản 5 Điều 3 Nghị định số 64/2001/NĐ-CP ngày 20/8/2001)

Pháp luật Việt Nam hiện hành ghi nhận 5 loại dịch vụ thanh toán chủ yếu được thực hiện bởi các Tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, bao gồm:

- Thanh toán bằng séc

- Thanh toán bằng lệnh chi/ ủy nhiệm chi

- Thanh toán bằng thu/ủy nhiệm thu

- Thanh toán bằng thẻ ngân hàng

- Thanh toán bằng thư tín dụng

1.1.2 Thanh toán bằng thư tín dụng

1.1.2.1 Khái niệm thư tín dụng

Thư tín dụng hay tín dụng thư, tín dụng chứng từ, L/C là một văn bản cam kết thanh toán của ngân hàng đối với đích danh một chủ thể trong một thương vụ cụ thể, trong nội dung thư tín dụng thể hiện những yêu cầu mà nếu tuân thủ những yêu cầu đó, người thụ hưởng sẽ được ngân hàng thanh toán

1.1.2.2 Nội dung của thư tín dụng

Nội dung của thư tín dụng thể hiện những yêu cầu của ngân hàng đối với người thụ hưởng, cũng là những cam kết của ngân hàng về việc thanh toán Tùy vào từng ngân hàng cũng như tùy loại thư tín dụng mà các điều khoản trong thư tín dụng được sắp xếp khác nhau, nhưng về cơ bản một thư tín dụng phải có các nội dung sau:

A, Các điều khoản chung

- Số hiệu

- Loại thư tín dụng

- Ngày phát hành

- Địa điểm và ngày hết hạn

- Quy tắc áp dụng (dẫn chiếu áp dụng UCP)

B, Các bên tham gia

- Người yêu cầu phát hành (tên và địa chỉ)

- Người thụ hưởng (tên và địa chỉ)

- Ngân hàng phát hành

- Ngân hàng trả tiền

- Ngân hàng thông báo

- Ngân hàng chiết khấu

- Điều kiện xác nhận

C, Nội dung về vận tải

- Tên cảng xếp hàng

- Tên cảng giao hàng

- Thời hạn giao hàng

- Điều kiện giao hàng từng phần

- Điều kiện chuyển tải

D, Nội dung về hàng hóa

- Mô tả hàng hóa (thường bao gồm điều kiện giao hàng)

E, Nội dung về chứng từ

- Các chứng từ xuất trình (loại chứng từ, quy cách, số bản)

- Thời hạn xuất trình chứng từ

G, Các nội dung khác

- Cam kết của ngân hàng phát hành

- Điều khoản phạt đối với trường hợp chứng từ có sai sót

- Hướng dẫn đối với ngân hàng trả tiền, ngân hàng chiết khấu, ngân hàng thông báo

- Chữ ký, dấu của ngân hàng phát hành

1.1.2 Phương thức thanh toán bằng tín dụng chứng từ

1.1.2.1 Khái niệm

Phương thức thanh toán tín dụng chứng từ là một phương thức thanh toán được sử dụng phổ biến trong thương mại quốc tế, theo đó, các bên trong quan hệ mua bán hàng hóa thỏa thuận sử dụng thư tín dụng làm công cụ để thực hiện việc chi trả cho các nghĩa vụ tài chính phát sinh từ giao dịch mua bán

Các bên tham gia trong giao dịch thanh toán bằng tín dụng chứng từ:

- Người yêu cầu/người mở/người xin mở (Applicant)

- Người thụ hưởng/người hưởng/người hưởng lợi (Beneficiary)

- Ngân hàng phát hành (Issueing Bank)

- Ngân hàng thông báo (Advising Bank)

- Ngân hàng xác nhận (Comfirming Bank)

- Ngân hàng được chỉ định (Nominated Bank)

1.1.2.2 Đặc điểm

- Trong phương thức tín dụng chứng từ, ngân hàng phát hành cam kết thanh toán đối với người thụ hưởng thư tín dụng

- Giao dịch tín dụng chứng từ độc lập với hợp đồng cơ sở

- Các giao dịch trong phương thức thanh toán tín dụng chứng từ chỉ dựa trên cơ sở chứng

từ

- Tín dụng chứng từ là phương thức thanh toán giảm thiểu tối đa rủi ro cho người mua và người bán trong các giao dịch thương mại quốc tế

1.2 Hệ thống quy phạm điều chỉnh hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ

1.2.1 Thông lệ quốc tế

Hiện nay, thông lệ quốc tế phổ biến nhất điều chỉnh các quan hệ thuộc phương thức thanh toán tín dụng chứng từ là bộ Quy tắc và thực hành thống nhất về Tín dụng chứng từ - UCP UCP là một tập hợp các nguyên tắc và tập quán quốc tế được Phòng thương mại quốc tế (ICC) soạn thảo và ban hành, quy định quyền hạn, trách nhiệm của các bên liên quan trong giao dịch tín dụng chứng từ với điều kiện thư tín dụng có dẫn chiếu việc tuân thủ UCP Tính chất pháp lý đặc trưng nhất của UCP là tính tùy ý trong áp dụng, thể hiện ở các điểm:

- Chỉ khi trong L/C có dẫn chiếu áp dụng UCP thì nó mới trở nên có hiệu lực pháp lý bắt buộc điều chỉnh các bên tham gia

- Các bên có thể thỏa thuận không thực hiện hoặc thực hiện khác đi một hoặc một số điều khoản quy định trong UCP hoặc bổ sung trong L/C những điều khoản UCP không đề cập

1.2.2 Pháp luật quốc gia

1.2.2.1 Vai trò của pháp luật quốc gia đối với hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng

từ

Các giao dịch trong thanh toán bằng L/C không chỉ là công cụ thanh toán quốc tế mà còn

là giao dịch trong nước xét về mối quan hệ giữa ngân hàng phát hành với người mua và giữa ngân hàng thông báo với người bán nên chịu sự điều chỉnh của pháp luật quốc gia

Thanh toán bằng phương thức tín dụng chứng từ gắn bó mật thiết với các nghiệp vụ kinh

tế khác như mua bán hàng hóa, vận tải, bảo hiểm… đòi hỏi phải vận dụng đến nhiều luật lệ, tập quán đặc thù của các nghiệp vụ này ở hai hay nhiều nước khác nhau khi giải quyết các tranh chấp liên quan đến phương thức và do vậy làm sự nảy sinh xung đột giữa các nguồn luật Khi đó việc lựa chọn luật để áp dụng được thực hiện theo các nguyên tắc về xung đột pháp luật quy định tại các hệ thống pháp luật quốc gia, và những nguyên tắc này có sự khác nhau tùy theo từng nước

1.2.2.2 Các quy định của pháp luật Việt Nam về thanh toán tín dụng chứng từ

Với tư cách là một dịch vụ thanh toán thường được sử dụng trong thương mại quốc tế, thanh toán bằng tín dụng chứng từ trước hết chịu sự điều chỉnh của các quy định thuộc quản

lý ngoại hối, tổ chức và hoạt động của ngân hàng thương mại, thanh toán và thanh toán quốc

tế

Cho đến nay mới có bốn văn bản pháp luật có các quy định trực tiếp về thanh toán bằng thư tín dụng là Nghị định số 64/2001/NĐ-CP; Quyết định 226/2002/QĐ-NHNN, Quyết định 1092/2002/QĐ-NHNN song chỉ đề cập đến những nội dung hết sức sơ khai về phương thức thanh toán này

Khái niệm thư tín dụng được đưa ra tại Điều 16 Quyết định số 226/2002/QĐ-NHNN ngày 26/03/2011 về cơ bản có sự tương thích với khái niệm của UCP về thanh toán tín dụng chứng từ

Thủ tục mở thư tín dụng và thủ tục thanh toán thư tín dụng trong các quy trình được quy định chủ yếu trong Quyết định 1092/2002/QĐ-NHNN ngày 08/10/2002, nhưng những quy định này không phản ánh những đặc trưng của quy trình thanh toán tín dụng chứng từ cũng như quyền lợi và trách nhiệm của ngân hàng từ những giao dịch thanh toán hay mối quan hệ của ngân hàng với các bên Thực chất những quy định tại Quyết định 1092/2002/QĐ-NHNN

chỉ gói gọn trong phạm vi thủ tục "lập, kiểm soát, luân chuyển, xử lý chứng từ và hạch toán

các giao dịch thanh toán" mà thôi

Để lấp khoảng trống về pháp luật đối với thanh toán bằng thanh toán tín dụng chứng từ, Điều 19 Quyết định 226/2002/QĐ-NHNN ngày 26/03/2002 đã mở đường cho việc áp dụng UCP:

"Việc mở, phát hành, sửa đổi, thông báo, xác nhận, kiểm tra chứng từ thanh toán và quyền, nghĩa

vụ của các bên liên quan trong thanh toán bằng tín dụng thực hiện theo các quy tắc chung về tín dụng chứng từ do Phòng Thương mại quốc tế ICC ban hành, do các bên tham gia thanh toán thoả thuận mại dụng và theo quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam"

Việc áp dụng pháp luật nước ngoài hay tập quán, thông lệ quốc tế cũng được thừa nhận tại nhiều văn bản khác thuộc hệ thống pháp luật nước ta Tuy nhiên các quy định này đều thể hiện một điểm quan trọng là chỉ áp dụng tập quán, thông lệ quốc tế với điều kiện việc áp dụng đó không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam

1.3 Tranh chấp trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ

1.3.1 Tính tất yếu của các tranh chấp trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ

Thuật ngữ "tranh chấp" nói chung được hiểu là sự bất đồng, mâu thuẫn về quyền lợi và nghĩa vụ phát sinh giữa các bên liên quan

Các doanh nghiệp không mong đợi tranh chấp vì nó gây tổn thất cho họ, song trong nền

kinh tế thị trường với sự đa dạng của các chủ thể và các loại hình kinh doanh như hiện nay thì tranh chấp là một điều tất yếu Đối với phương thức thanh toán tín dụng chứng từ, các bên tham gia có những đặc điểm về tập quán kinh doanh, ngôn ngữ và cả các đặc điểm văn hóa

rất khác nhau nên việc tranh chấp xảy ra là gần như không thể tránh khỏi

1.3.2 Nguyên nhân của các tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ

1.3.2.1 Tính phức tạp của quy trình thanh toán bằng L/C

Không thể phủ nhận một điều rằng thanh toán bằng L/C là phương thức thanh toán có kỹ thuật phức tạp nhất hiện nay Một quy trình thanh toán tín dụng chứng từ bắt đầu từ việc người yêu cầu mở L/C làm đơn đề nghị ngân hàng phát hành L/C cho người thụ hưởng, sau khi L/C được mở ngân hàng phát hành sẽ chuyển L/C đến ngân hàng thông báo Tại đây, ngân hàng thông báo sẽ xác minh tính chân thực của L/C và thông báo cho người thụ hưởng Tiếp đó người thụ hưởng tiến hành giao hàng hóa và chuẩn bị bộ chứng từ, xuất trình chứng từ đến ngân hàng trả tiền thông qua ngân hàng thông báo Nếu được ngân hàng mở L/C ủy quyền hoặc L/C được phép chiết khấu, ngân hàng thông báo sẽ kiểm tra chứng từ và thực hiện thanh toán cho người bán, sau đó chuyển bộ chứng từ để đòi lại tiền từ ngân hàng mở L/C Ngân hàng mở L/C lúc này sẽ kiểm tra chứng từ và trả tiền nếu chứng từ phù hợp Cuối cùng, bộ chứng từ được chuyển đến người yêu cầu để đi nhận hàng với điều kiện người này trả tiền hoặc chấp nhận trả tiền Trong mỗi bước của quy trình thanh toán bằng L/C đều tiềm ẩn rất nhiều rủi ro dẫn đến tranh chấp

1.3.2.2 Sự đa dạng của luật điều chỉnh

Phương thức tín dụng chứng từ có liên quan đến ba quan hệ hợp đồng, đó là quan hệ mua bán ngoại thương giữa người nhập khẩu và xuất khẩu, quan hệ dịch vụ giữa ngân hàng phát hành L/C và người yêu cầu và quan hệ giữa các ngân hàng với nhau Mỗi quan hệ hợp đồng

có chủ thể và khách thể khác nhau cho nên luật điều chỉnh các quan hệ đó cũng khác nhau

1.3.2.3 Sự thiếu chặt chẽ trong xây dựng nội dung hợp đồng ngoại thương và thư tín dụng

Quyền lợi và nghĩa vụ của các bên trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ được ghi nhận chủ yếu tại hợp đồng và L/C, tuy nhiên do sự sơ suất hoặc do hạn chế về nghiệp vụ, ngoại ngữ, trình độ pháp lý của những người xây dựng mà nội dung hợp đồng và L/C không

rõ ràng hay khả thi sẽ nảy sinh tranh chấp trong quá trình thực hiện

1.4 Các phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ

Nguy cơ xảy ra tranh chấp đối với các doanh nghiệp phương thức thanh toán bằng tín dụng chứng từ cao hơn do sự phức tạp trong quy trình vận hành, sự đa dạng của chủ thể tham gia cũng như luật điều chỉnh, vì lẽ đó họ rất quan tâm đến cách thức để giải quyết khi các tranh chấp xảy

ra Thông thường, pháp luật các nước ghi nhận bốn phương thức giải quyết tranh chấp cơ bản sau đây:

1.4.1 Phương thức thương lượng

1.4.2 Phương thức hòa giải

1.4.3 Phương thức trọng tài

1.4.3 Phương thức khởi kiện tại Tòa án

Chương 2

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT SINH TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ BẰNG TÍN DỤNG CHỨNG TỪ Ở VIỆT

NAM VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN 2.1 Thực tiễn giải quyết các tranh chấp phát sinh trong hoạt động thanh toán quốc

tế bằng tín dụng chứng từ ở Việt Nam

2.1.1 Thực tiễn các quy định của pháp luật Việt Nam về các phương thức giải quyết

tranh chấp

Tại mục này, tác giả tìm hiểu từ các vụ việc cụ thể để thấy được thực tiễn quy định của pháp luật Việt Nam về các phương thức giải quyết tranh chấp

2.1.1.1 Phương thức khởi kiện tại Tòa án

Vụ việc:

Công ty U ở Sóc Trăng có hợp đồng mua bán tôm với Công ty Galaxy ở Ấn độ, phương thức thanh toán bằng tín dụng chứng từ Bộ chứng từ thanh toán theo LC do Công ty Galaxy (người bán) lập không có sai sót Tuy nhiên số lượng hàng hóa trên thực tế thiếu hụt so với thỏa thuận tại hợp đồng Công ty U làm đơn khởi kiện ra Tòa án để bảo vệ quyền lợi của mình Tòa án nhân dân tỉnh S đã thụ lý và giải quyết vụ việc dựa trên những quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành và đưa ra phán quyết buộc ngân hàng mở L/C ngừng thanh toán cho bên bán

Các quy tắc chủ đạo chi phối quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án được ghi nhận tại

Bộ luật Tố tụng dân sự 2004, Luật tổ chức Tòa án 2002

Tòa án thực hiện việc giải quyết các tranh chấp liên quan đến thanh toán bằng tín dụng chứng từ là các tòa kinh tế thuộc tòa án nhân dân các tỉnh, thành phố Tòa án bắt đầu tham gia vào việc giải quyết tranh chấp khi có đơn khởi kiện của một bên

Quyền yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp bị giới hạn bởi thời hiệu khởi kiện và thẩm quyền theo lãnh thổ của Tòa án

Khi xét xử, nguồn luật được Tòa án sử dụng để xem xét vụ việc là các văn bản pháp luật Việt Nam hiện hành

Trong quá trình giải quyết tranh chấp, Tòa án có quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn chặn các hành vi có thể gây ra tổn thất cho bên bị vi phạm Đối với những tranh chấp có liên quan đến hoạt động thanh toán, biện pháp khẩn cấp tạm thời thường được

áp dụng là phong tỏa tài khoản hoặc đình chỉ thanh toán

Quyết định của Tòa án về giải quyết tranh chấp được đảm bảo bằng bộ máy thi hành và giám sát thi hành án của Nhà nước Tuy nhiên, xu hướng tìm đến Tòa án để giải quyết bất đồng kinh doanh đang ít dần đi bởi những sự gò bó về thủ tục tố tụng, sự lệ thuộc của các bên vào cán bộ Tòa án và sự tốn kém về thời gian cho các bên

2.1.1.2 Giải quyết tranh chấp thông qua Trọng tài

Vụ việc:

Công ty R ký hợp đồng mua tàu với một người bán Hoa Kỳ, thanh toán bằng L/C, Ngân hàng V là ngân hàng phát hành L/C Bộ chứng từ do người bán cung cấp có sai sót dẫn đến việc hàng hóa bị bắt giữ trên đường vận chuyển Công ty R và Ngân hàng V bất đồng trong phân định trách nhiệm để xảy ra lỗi của chứng từ Vụ việc được thỏa thuận đưa ra trung tâm trọng tài C

Trọng tài cũng là cơ quan tài phán nhưng mang tính chất của một tổ chức xã hội nghề nghiệp Ở nước ta hiện nay, các tổ chức trọng tài thương mại đã được thành lập và ngày càng phát triển

Các trung tâm trọng tài thương mại được tổ chức và hoạt động theo các quy định tại Luật Trọng tài thương mại 2010 (trước đây là Pháp lệnh Trọng tài thương mại 2003) và Quy tắc trọng tài của từng trung tâm Nhìn chung, Luật Trọng tài thương mại 2010 đã tiếp thu tối đa tinh thần của Luật mẫu Uncitral 2006, nâng cao vị thế và quyền lực của Trọng tài khi giải quyết tranh chấp kinh doanh

Các quy tắc tố tụng của trọng tài được xây dựng theo hướng tôn trọng quyền tự quyết của các bên có tranh chấp như việc các bên có quyền tự do lựa chọn trọng tài viên, lựa chọn luật

áp dụng, thủ tục tố tụng, địa điểm tố tụng Ưu thế của giải quyết bằng phương thức trọng tài đối với các tranh chấp liên quan đến thanh toán tín dụng chứng từ thể hiện ở việc các bên có thể tận dụng kiến thức, kinh nghiệm của các chuyên gia trong lĩnh vực ngân hàng để xem xét

vụ việc - điều mà giải quyết tranh chấp bằng Tòa án không có được Ngoài ra, hầu hết các

tranh chấp liên quan đến thanh toán bằng tín dụng chứng từ giải quyết tại Trọng tài đều được phân tích dưới giác độ các quy định của UCP - quy tắc được thừa nhận rộng rãi trên thế giới

2.1.2 Các tranh chấp phổ biến trong hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ ở Việt Nam và thực tiễn giải quyết

2.1.2.1 Tranh chấp trong quá trình phát hành L/C

Tóm tắt vụ việc:

Công ty A ký hợp đồng nhập khẩu đạm với Công ty của Hàn quốc Sau khi hợp đồng được ký kết, Công ty A đưa ra dự thảo nội dung của L/C có nhiều điểm khác biệt với thỏa thuận ban đầu, song bị Công ty phía Hàn quốc từ chối Trong khi Công ty phía Hàn quốc yêu cầu Công ty A bồi thường tiền chậm mở L/C thì Công ty A khiếu nại với lý do Công ty của Hàn quốc đã không đưa vào hợp đồng những điều khoản mẫu mà Công ty A đã chuyển cho Công ty của Hàn quốc trước khi ký hợp đồng.Tranh chấp được đưa ra Trọng tài để giải quyết

Khi giải quyết vụ việc, cơ quan trọng tài đã dựa trên những quy định về trách nhiệm từ hợp đồng để xem xét quyền và nghĩa vụ của các bên.Trọng tài xác định hợp đồng đã được ký kết một cách hợp pháp, vì vậy các bên sẽ bị ràng buộc bởi nghĩa vụ từ hợp đồng, trong đó có nghĩa vụ mở L/C của người mua do đã được hợp đồng quy định Hợp đồng có hiệu lực với các bên kể từ thời điểm ký kết và hành vi vi phạm nghĩa vụ do không mở L/C đúng hạn của Công ty A đã dẫn đến việc họ phải chịu phạt vi phạm

Vụ việc 4

Ngân hàng Ngoại thương Thành phố Hồ Chí Minh là ngân hàng phát hành L/C thanh toán cho hợp đồng mua bán giữa Công ty Lương thực TP Hồ Chí Minh và Công ty Lacota (Nga) Do một số trục trặc trong quá trình mở L/C giữa các ngân hàng mà L/C bị mở chậm 3 ngày so với quy định của hợp đồng mua bán và bên bán đã phạt Công ty Lương thực Thành phố Hồ Chí Minh vì sự chậm trễ này Công ty Lương thực Thành phố Hồ Chí Minh Ngân hàng yêu cầu Ngoại thương Thành phố Hồ Chí Minh bồi thường thiệt hại

Ngân hàng phát hành tuy không tham gia quan hệ mua bán nhưng hành động của ngân hàng lại liên quan trực tiếp đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của các bên mua bán Trong tình huống này, việc ngân hàng phát hành lựa chọn một ngân hàng thông báo không phù hợp

đã l kéo dài thời gian mở L/C, là nguyên nhân gây ra vi phạm hợp đồng cho người nhập khẩu Lỗi thuộc về ngân hàng nhưng người gánh chịu rủi ro lại là người mở L/C Tuy vậy, hiện nay chưa có văn bản pháp luật nào quy định trách nhiệm giữa các bên khi xảy ra tình huống tranh chấp dạng này

2.1.2.2 Tranh chấp trong quá trình thông báo L/C

Vụ việc 5

Công ty Vinahancoop xuất khẩu đá mỹ nghệ cho Công ty Wangich Hong Kong, phương thức thanh toán bằng tín dụng chứng từ Đến sát ngày giao hàng, Công ty Wangich Hong Kong đã tự động điện trực tiếp đến Ngân hàng Ngoại thương một sửa đổi L/C mà không thông qua ngân hàng mở L/C Ngân hàng Ngoại thương nhận được bức điện đó đã thông báo cho Vinahandcoop bằng một mẫu thông báo sửa đổi L/C in sẵn.Vinahancoop lập chứng từ theo sửa đổi này và do đó, không đúng theo yêu cầu của L/C gốc Vinahancoop kiện Ngân hàng Ngoại thương vì đã thông báo một L/C chưa được xác thực nhưng Ngân hàng cho rằng mình không có trách nhiệm do đã ghi chú chữ "test" trên bản thông báo L/C sửa đổi

Xét theo quy định của UCP, Ngân hàng Ngoại thương mắc lỗi đã thông báo sửa đổi L/C cho người thụ hưởng theo cách thức thông báo một bản tu chỉnh xác thực mặc dù nó được chuyển đến từ người yêu cầu và lỗi đã kiểm tra chứng từ trên bản L/C sửa đổi chưa được xác thực Người thụ hưởng ở đây là Công ty Vinahancoop cũng đã để mất quyền của mình khi không từ chối những sửa đổi cũng như yêu cầu ngân hàng thông báo xác thực bản tu chỉnh

Tuy vậy, khi đưa ra xét xử, bản thân cơ quan Tòa án cũng gặp khó khăn trong việc phân định rõ ràng và chính xác mức độ trách nhiệm của từng bên Vụ việc giữa Công ty Vinahandcoop và Ngân hàng Ngoại thương trên thực tế đã trải qua 4 lần xét xử ở các cấp Tòa

án, thời gian kéo dài từ năm 1995 đến năm 2001, các lần xét xử ở mỗi Tòa lại có một mức phán quyết khác nhau

Vụ việc 6

Sở Giao dịch Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn I (Sở Giao dịch I) mở L/C cho hợp đồng nhập khẩu 10.000 tấn phân Urea giữa Chi nhánh Công ty XNK tổng hợp II tại Hà Nội (Chi nhánh Centrimex) và Công ty Helm (Đức) Thực hiện hợp đồng, bên mua đã tiến hành giao hàng tại cảng Hải phòng như cam kết và xuất trình bộ chứng từ đòi tiền theo L/C Sở Giao dịch I sau khi kiểm tra bộ chứng từ đã thông báo 03 lỗi, Chi nhánh Centrimex phát hiện thêm 03 lỗi của chứng từ, Chi nhánh Centrimex từ chối nhận hàng và đề nghị Sở Giao dịch I từ chối thanh toán do chứng từ sai sót Tuy nhiên, ngân hàng phục vụ người bán không đồng ý với những lỗi mà Sở Giao dịch I đưa ra Giữa lúc đó, Bộ Thương mại có công văn yêu cầu Sở Giao dịch I ngừng thanh toán với người bán Ngân hàng phục vụ người bán sau khi Sở Giao dịch I kiên quyết

từ chối thanh toán đã trích tài khoản của Sở Giao dịch I tương đương số tiền hàng cộng thêm lãi chậm trả Con tàu chở hơn 10.000 tấn Urea sau đó cũng rời cảng Hải Phòng mang theo toàn bộ hàng hóa đem bán để bù chi phí Sau khi bị mất tiền, mất hàng, cả SGD I và Chi nhánh Centrimex đã khiếu kiện đến Tòa án nhân dân TP Hà Nội và Tòa án nhân dân tối cao Cả hai cả hai cấp tòa án đều ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ việc này với tư cách là vụ án kinh tế, vì thấy

có dấu hiệu của hành vi phạm tội, gây thất thoát tài sản lớn của Nhà nước

Trong tình huống này, các lỗi của chứng từ mà Sở Giao dịch cũng như Chi nhánh Centrimex đưa ra đều không phù hợp với UCP, vì lẽ đó mà không được sự chấp thuận của ngân hàng phục vụ người bán Thay vì từ chối thanh toán, Sở Giao dịch nên giao bộ chứng từ cho Chi nhánh Centrimex đi nhận hàng

Bộ Thương mại là cơ quan quản lý nhà nước, việc ra công văn yêu cầu một ngân hàng ngừng thanh toán là không đủ cơ sở pháp lý và không phù hợp với quy trình nghiệp vụ thanh toán tín dụng chứng từ

Mặc dù Ngân hàng phát hành L/C là người giữ chứng từ thanh toán nhưng người thụ hưởng mới là chủ sở hữu thực sự đối với lô hàng Sở Giao dịch I có lỗi trong việc không có biện pháp quản lý tài sản (lô hàng) đảm bảo cho khoản vay (cấp tín dụng thông qua hoạt động

mở L/C) nhưng lỗi của Chi nhánh Centrimex còn lớn hơn do họ đã từ chối nhận hàng và làm mất quyền sở hữu của mình với lô hàng

Dù đã có tổn thất xảy ra song các quan hệ trong vụ việc này vẫn thuộc phạm vi dân sự - thương mại và hoàn toàn có thể xử lý trên cơ sở các quy tắc bồi thường thiệt hại của pháp luật thương mại Việc Tòa án thay vì thụ lý vụ việc theo thủ tục giải quyết các vụ việc kinh tế lại truy tố theo thủ tục hình sự đã tạo ra một tiền lệ xấu trong giải quyết tranh chấp kinh doanh

Vụ việc 8

Ngân hàng Ngoại thương Vũng Tàu phát hành L/C trả ngay, không hủy ngang, tự do thương lượng theo lệnh Công ty XNK Vũng Tàu, người thụ hưởng là một công ty của Ấn độ, ngân hàng thông báo là India Bank, Ấn độ

Sau khi giao hàng, người thụ hưởng xuất trình chứng từ cho India Bank để thương lượng, trong đó vận đơn được xuất trình là bản sao chứng từ vận tải, India Bank khi kiểm tra chứng từ

đã phát hiện bất hợp lệ trên và điện báo cho ngân hàng phát hành Ngân hàng ngoại thương Vũng Tàu sau khi hỏi ý kiến người thụ hưởng đã chấp nhận thanh toán với bất hợp lệ của chứng từ

Sau khi L/C được thanh toán và Công ty XNK đã nhận hàng theo bảo lãnh của Ngân