ngộ độc cá nóc

Đầu cá to, mắt lồi, không có vẩy lưng và bụng, nhưng lởm chởm đầy gai, bụng cá thường to tự phình lên như quả bóng, nằm ngửa tự tetrodotoxin tập trung ở da, ruột, gan, cơ bụng, tinh hoàn

ngộ độc cá Nóc

PGS TS Nguyễn Thị Dụ

lµ Fugu ) ë ViÖt Nam c¸ nãc còng cã gÇn

20 loµi.

- Cá nóc sống ở nước mặn nhiều hơn ở nước ngọt ở nước ta cá nóc gặp nhiều ở các tỉnh miền Trung ( Quảng

Ng i, Quảng Nam, Hà Tĩnh, Quảng ã Ninh, Hải Phòng )

Hình dạng: Thân ngắn từ 4 - 20cm, chắc, thường có nhiều màu sắc, da

cứng ráp, vẩy ngắn Đầu cá to, mắt lồi, không có vẩy lưng và bụng, nhưng lởm chởm đầy gai, bụng cá thường to tự phình lên như quả bóng, nằm ngửa tự

tetrodotoxin tập trung ở da, ruột, gan, cơ bụng, tinh hoàn và nhiều nhất ở trứng cá, vì vậy con cái độc hơn và đặc biệt mùa cá đẻ trứng.

hä C¸ nãc ba r¨ng ( Triodontidae )

Hä C¸ nãc hßm ( Ostraciontidae)

hä c¸ nãc nhÝm ( diodontidae )

hä c¸ nãc ( tetraodontidae )

b¹ch tuéc vßng xanh

II Chất độc tetrodotoxin(ttx)

C 11 h 17 o 8 n 3

Đây là một chất độc thần kinh, chất này rất độcgây tử vong cao, được phân lập từ một số loại vikhuẩn: epiphytic bacterium, vibrio species,pseudomonas species (Yasumoto 1987) Ngoàicá nóc có thể tìm thấy chất độc này ở da và nộitạng con sagiông, kỳ nhông, bạch tuộc vòngxanh, ếch Mỹ

Tetrodotoxin là chất không phải proteine, tan trong nước, không bị nhiệt phá huỷ, nấu chín hay phơi khô, sấy, độc chất vẫn tồn tại ( có thể bị phân huỷ ở

100 0 C trong môi trường kiềm hay acid ) Tetrodotoxin được phát hiện bởi thử nghiệm sinh học với chuột hay phương pháp quang phổ huỳnh quang, sắc khí lớp mỏng, sắc kí lỏng cao áp Cơ chế gây độc của tetrodotoxin trong cơ thể là ức chế hoạt

động bơm kênh Na và K qua màng tế bào, ngừng dẫn truyền thần kinh - cơ gây liệt cơ.

Khi ăn cá TTX được hấp thụ nhanh qua đường ruột, dạ dày trong 5-15ph,

có tài liệu nói có thể hấp thụ qua da.

Đỉnh cao TTX trong máu là 20 ph và thải tiết qua nước tiểu sau 30ph tới 3-

4 giờ LD50 cho chuột=10àg/kg.

III Chẩn đoán

- Sau ăn cá nóc 5-10phút - 3giờ xuất hiện tê môi, lưỡi, mồm, mặt, mất cảm giác ở đầu ngón tay và chân, đau đầu, v mồ hôi, buồn ã nôn và nôn, đau bụng, tăng tiết nước bọt, loạn ngôn, mất phối hợp, yếu cơ, mệt lả, đồng

tử gi n, liệt cơ tiến triển, tím, co giật, ngừng ã hô hấp, hạ HA và hôn mê Tử vong 4 - 24 giờ sau khi ngộ độc, cao nhất là 6 giờ đầu.

- XN: CTM: t¨ng b¹ch cÇu

T×m TTX, khã thùc hiÖn vµ kh«ng cÇn thiÕt: c¸c thö nghiÖm sinh häc.

- Nguyªn nh©n tö vong lµ liÖt c¬ h« hÊp

vµ h¹ huyÕt ¸p

IV Hướng dẫn xử trí: hồi sức HH là cơ bản nhất

1.Tại nhà và nơi ăn cá : Ngay khi có dấu hiệu đầu tiên:

- Than hoạt:

30g+250ml nước sạch quấy đều: uống hết một lần, ở trẻ 1-12 tuổi uống 25g, trẻ dưới 1 tuổi 1g/kg.

Có thể uống 1 lọ antitox 30ml ( ở NL và trẻ lớn ), dưới 1 tuổi uống 1/4 lọ, rồi đưa đến bệnh viện gần nhất ngay bằng xe cấp cứu.

Uống than hoạt sớm trước 1giờ sau khi ăn cá sẽ có hiệu quả cao loại bỏ chất độc.

2.Trên xe cấp cứu:

- Than hoạt: 30g + 250ml nước sạch quấy đều uống hết một lần nếu chưa được uống và BN còn tỉnh.

- Nếu co giật: TB 2,5- 5mg seduxen trước uống than hoạt.

- Thở O2 và bóp bóng ambu nếu BN tím và ngừng thở, đặt NKQ, bơm bóng chèn ( nếu có điều kiện)

để tránh sặc.

- Để BN nằm nghiêng trái, đầu thấp tránh sặc

- Truyền dịch và duy trì huyết áp:

- Cho atropin nếu nhịp chậm

Truyền dopamin ( hoặc kết hợp dobutamin ) nếu tụt huyết áp: liều 3-10àg/kg/phút (người lớn + trẻ con) 200mg + 250 NaCl 0,9% hoặc Glu 5%: liều 5àg/kg/phút, hoặc truyền

adrenalin [hoặc kết hợp noradrenalin liều

0,03-0,3àg/kg/phút ( người lớn và trẻ con )]

để duy trì HA>90mmHg.

3.Tại Khoa Cấp cứu và Chống độc:

Chủ yếu là điều trị hỗ trợ: hồi sức hô hấp, tuần hoàn bảo đảm chức năng sống

* Nếu BN đến sớm trước 3 giờ:

+ Bảo đảm đường dẫn khí trước RDD: đặt NKQ, bơm bóng chèn.

+ RDD dịch bicabonat Natri 2% hoặc 0,14% là tốt nhất nếu không NaCl 0,9% Mỗi lần dịch vào 150- 200ml hoặc 10ml/kg ở trẻ <5 tuổi, dịch ấm Dịch lấy

ra tương đương dịch đưa vào, tổng số từ 5-10lít.

+ Than hoạt 30g pha với 250ml nước sạch.Cùng với: + Sorbitol 40g, nếu BN không ỉa chảy

* Nếu đến muộn sau 3 giờ :

- Hồi sức HH, đảm bảo huyết động truyền dịch là cơ bản.

- Truyền dịch, đảm bảo huyết động

Duy trì huyết áp

+ Duy trì nước tiểu: truyền dịch và lợi tiểu.

+ Nếu nhịp chậm < 60lần/ph: atropin, truyền isuprel, đặt máy tạo nhịp tạm thời.

+ Nếu nhịp nhanh, RL nhịp: xylocain, đặt tạo nhịp chờ

noradrenaline.

V Đề phòng ngộ độc cá nóc

- Không nên ăn cá nóc là biện pháp tốt nhất

- Có người ăn thịt cá nóc một lần không bị ngộ

độc, có lẽ do ăn cá nóc đực, nhỏ, tươi, và chỉ ăn thịt cá, khi ăn phải cá đ chết, chất độc đ ngấm ã ã vào thịt cá thì rất nhiều nguy cơ ngộ độc, người mua cá khó lựa chọn con cá nào có thể không

độc Vì thế biện pháp tốt nhất là không ăn thịt cá nóc.

- Khi ăn phải cá nghi là cá nóc: uống thuốc giải độc ngay (than hoạt và sorbitol) đồng thời phải đến ngay bệnh viện gặp BS giúp cho việc xử trí: RDD, hỗ trợ TH, HH.

Trang bị than hoạt hoặc 1 lọ antitox cho mỗi người đi đánh cá hoặc gia đình ở

vùng biển có nguy cơ ngộ độc cá nóc

xin tr©n träng c¶m ¬n