Qua ăoâ, Baơch Thaâi Bûúêi hiïíu ặúơc bñ míơt trong viïơc chia chaâc tiïìn nong cuêa caâc cöí ăöng sau khi cöng ty nađy phaâ saên, hoơ ăang coâ sûơ “bùìng mùơt mađ khöng bùìng lođng”.. T
Trang 1Laôo Marty chûơng ngûúđi phín vín, chûa roô Baơch Thaâi Bûúêi muöịn noâi gò? Khöng phaêi ăúơi líu, öng rađnh roơt:
- Bao giúđ ăöi bïn ăaô kyâ vùn tûơ thò xin öng múâi tiïịt löơ thöng tin nađy ra ngoađi
Tûúêng gò, laôo bíơt cûúđi saêng khoaâi
Sau vađi líìn gùơp gúô nûôa, luâc ùn töịi taơi nhađ riïng cuêa laôo, khi du ngoaơn taơi Ăöì Sún cöng viïơc thûúng thuýịt kheâo leâo, khön kheâo taơm öín Do ăöi bïn cuđng giûô bñ míơt nïn khi vùn tûơ baân nhađ maây ăaô kyâ xong, ai ai cuông biïịt thò tay ngûúđi Phaâp ăang thú trúê tay khöng kõp Ăuâng thúđi haơn giao nhađ, nïịu chíìn chûđ thò öng seô baâo súê Cíím can thiïơp ngay chûâ khöng “möơt, hai” gò caê!
Tûđ ăíy, Baơch Thaâi Bûúêi ăaô nùưm trong tay möơt nhađ maây lúân nhíịt nhò úê Haêi Phođng Nhûng cođn möơt thùưng lúơi cuông quan troơng khöng keâm lađ võ trñ cuêa noâ, ắa thïị khöng ăíu bùìng Noâ nùìm saât búđ söng Cûêa Cíịm, thuíơn tiïơn cho tađu beđ ăi laơi Theo quy ắnh cuêa nhađ nûúâc, khöng möơt ai ặúơc pheâp xíy dûơng nhađ maây ngay trïn búđ söng, nhûng ăíy lađ ăíịt tû thöí Viïơc mua baân ăíịt cûâ truýìn hïịt ăúđi chuê nađy ăïịn chuê khaâc, nhađ nûúâc khöng cûúông ăoaơt ặúơc Nhúđ víơy, Baơch Thaâi Bûúêi cođn ặúơc hûúêng tûđ ăíịt búđ söng cho ăïịn mùơt nûúâc mïnh möng trûúâc mùưt Diïơn tñch ăíịt nađy hún 30 ha, röơng thïnh thang baât ngaât, nhû caâch noâi dín gian thò
“cođ bay moêi caânh, choâ chaơy cong ăuöi” Trong ăoâ, coâ ăïịn 6.548m2 ăaô dûơng nhađ cûêa Ngoađi ra cođn coâ
khi biïịt nhađ maây cuêa ngađi, nay ngûúđi ta thú laơi
nhûng chó ăïí khöng! Nhû thïị lađ möơt sûơ phñ phaơm
Hún caê thïị, hađnh ăöơng ăoâ cođn xuâc phaơm ăïịn cöng
sûâc ăíìu tû khi ngađi múê cöng ty nhùìm phuơc vuơ cho
cöng cuöơc khai hoâa cuêa nhađ nûúâc
Nöịc thïm möơt cheân rûúơu cuêa cö nhín tònh tûđ
Paris vûđa gûêi sang tùơng, cíu chuýơn cuêa laôo Marty
díìn díìn trúê nïn thín tònh Qua ăoâ, Baơch Thaâi Bûúêi
hiïíu ặúơc bñ míơt trong viïơc chia chaâc tiïìn nong
cuêa caâc cöí ăöng sau khi cöng ty nađy phaâ saên, hoơ
ăang coâ sûơ “bùìng mùơt mađ khöng bùìng lođng” Lađ
ngûúđi ăoâng goâp söị tiïìn cao nhíịt nïn tiïịng noâi cuêa
laôo Marty coâ troơng lûúơng nhíịt ắnh, Baơch Thaâi Bûúêi
tòm moơi caâch khai thaâc lúơi thïị nađy
Sau vađi cheân rûúơu thuđ taơc, Baơch Thaâi Bûúêi múâi
noâi roô yâ ắnh cuêa mònh Nïịu ăöìng yâ baân laơi nhađ
maây cho öng thò laôo Marty seô coâ hai ăiïìu lúơi Thûâ
nhíịt, ngoađi söị tiïìn thoêa thuíơn vúâi caâc cöí ăöng thò
laôo seô cođn ặúơc “loât tay” riïng möơt khoaên tiïìn nûôa;
thûâ hai, sau khi töịng khûâ laôo Tíy ăang thú nhađ
maây thò laôo cuông nhíơn söị tiïìn tûúng tûơ “Ăöìng tiïìn
ăi trûúâc lađ ăöìng tiïìn khön” Vûđa dûât lúđi, öng ặa
ngay trûúâc cho laôo möơt ñt, khöng cíìn bíịt cûâ möơt
dođng giao keđo kyâ nhíơn gò caê vađ baêo:
- Thûa ngađi, xin ngađi ýn tím Chuâng töi lađ
nhûông ngûúđi lađm ùn lúân vađ troơng chûô tñn Duđ coâ
chïịt thò cuông khöng bao giúđ ăaânh míịt chûô tñn
Chuâng töi xin hûâa giûô bñ míơt chuýơn nađy Ngûúơc
laơi, xin ngađi cuông giûô cho chuâng töi möơt bñ míơt
Trang 2khöng lađm höì sú ăïí nhíơn? Veê vang thay! Danh giaâ thay! Nghe nhûông lúđi bađn ra taân vađo íịy chó raâc tai Öng boê ngoađi tai, khöng theđm ăïí yâ ăïịn Coâ luâc caâu quaâ, öng noâi toaơc moâng heo:
- Thöi, töi van, töi xin caâc ngađi Caâc ngađi haôy ăïí ýn cho töi lađm viïơc Trùm cöng nghòn viïơc cođn bïì bïì ra trûúâc mùưt kia kòa! Caâi danh dûơ haôo íịy, töi nhíơn ăïí lađm gò? Ăûúơc ngûúđi ta thûa thûa bíím bíím lađ sûúâng lùưm ađ? Töi chaê thiïịt Caâi hû danh
“öng hađn cuơ baâ” coâ khiïịn ngín hađng xuíịt ra cho vađi chuơc vaơn khöng? Chùưc khöng thïí Töi chó biïịt möơt chûô kyâ cuêa töi trõ giaâ ăïịn baơc muön baơc vaơn lađ ặúơc!
Vúâi hû danh íịy, öng thûđa sûâc lađm ặúơc, búêi öng ăang lađ Höơi phoâ Höơi Khai Trñ Tiïịn Ăûâc, truơ súê taơi ngaô ba phöị Lï Thaâi Töí vađ Hađng Tröịng do chaânh thanh tra chñnh trõ L Marty trûơc tiïịp chó ăaơo Duđ coâ nhiïìu ăaânh giaâ khaâc nhau, nhûng ăoâng goâp lúân cuêa Höơi nađy ăöịi vúâi vùn hoâa Viïơt Nam lađ ăaô cho
biïn soaơn vađ xuíịt baên quýín Tûđ ăiïín tiïịng Viïơt.
Öng tham gia Höơi lađ gùơp gúô nhûông trñ thûâc nhû Phaơm Quyđnh, Tríìn Troơng, Buđi Kyê bađn baơc nhûông cöng viïơc coâ liïn quan ăïịn vùn hoâa, chñnh trõ chûâ khöng phaêi nhùìm “khoe meô”
Möơt ăùơc ăiïím dïî dađng nhíơn ra úê Baơch Thaâi Bûúêi lađ khöng bao giúđ öng nguöi yâ ắnh lađm giađu Nguýn tùưc cuêa öng, tiïìn phaêi ăeê ra tiïìn Tiïìn phaêi ăíìu tû ăïí sinh lúơi Duđ ăaô nùưm trong tay ăïịn caê
möơt caâi bïí dađi 50m, íu tađu röơng 125m coâ thïí
dung caơn ặúơc chiïịc tađu troơng lûúơng cúô 300 tíịn
ăïí sûêa chûôa ngoađi voê vađ möơt khu ăíịt ăùơt caâi cûđ coâ
thïí ăoâng tađu múâi cúô ngađn tíịn! Maây moâc lúân nhoê
trong nhađ maây nađy khöng thiïịu möơt thûâ gò Coâ caê
buâa maây, maây cùưt sùưt, maây bađo, maây tiïơn Laơi coâ
caê hai lođ ăuâc lúân, ăuâc ặúơc nhûông vóa gang nùơng
cúô nùm tíịn Noâ hoađn toađn ăuê khaê nùng lađm tađu
múâi vađ sûêa chûôa tađu
Dõp nađy, Baơch Thaâi Bûúêi chñnh thûâc tuýn böị
thađnh líơp “Giang haêi luín thuýìn Baơch Thaâi cöng
ty” Taơi caâc truơ súê cuêa öng, trïn võ trñ cao nhíịt
ngûúđi ta bùưt ăíìu thíịy phíịt phúâi ngoơn cúđ hiïơu mađu
vađng, coâ hònh moê neo vađ ba ngöi sao ăoê Tröng tûđ
xa, ta thíịy laâ cúđ nhû muôi chiïịc tađu hiïn ngang reô
soâng mađ xöng pha truđng dûúng soâng gioâ
DANH, TIÏÌN VAĐ KHAÂT VOƠNG
Thíịy öng ùn nïn lađm ra, nhiïìu ngûúđi múâi ăïịn
baêo öng rùìng buön tađu baân beđ nhû thïị, giađu coâ
nhû thïị, thïị lûơc nhû thïị sao khöng cíìu caơnh, chaơy
choơt xin caâi danh hiïơu “baâ höơ”, “hađn lím”, “mïì
ăay”, “kim khaânh” coâ phaêi lađ khön ngoan, vinh dûơ
hún khöng? Thíơm chñ, luâc nađy nhađ nûúâc ăang coâ
chuê trûúng thûúêng “Chûúng myô böơi tinh” cho
nhûông ai coâ cöng vïì thûơc nghiïơp, víơy taơi sao öng
Trang 3Chûúng 7.
Sinh ra vađo thúđi loaơn laơc, laơi gùơp nhûông ngûúđi anh huđng ăang ngađy ăïm díịy nghôa, möơt nhađ buön nhû Baơch Thaâi Bûúêi ăaô tûơ nhíơn trïn vai mònh möơt gaânh giang san cođn nùơng hún caê cú nghiïơp cuêa öng: Lađm cho raơng rúô oai danh cuêa ngûúđi Viïơt trong lônh vûơc kinh doanh
Öng ăaô khùỉng ắnh: Chûđng nađo töi cođn söịng, thò ngûúđi Phaâp ặđng nghô ăïịn viïơc bùưt cheơt chuýơn ăi laơi cuêa dín Viïơt
chuơc chiïịc tađu, nhûng öng cođn coâ yâ ắnh mua
thïm nûôa Öng baêo:
- Nhû thïị nađy víîn chûa lađ gò caê Caâc cöng ty cuêa
Hoa kiïìu, Phaâp kiïìu cođn to hún ta, lúân hún ta Ta
phaêi lađm cíơt lûơc, lađm nhiïìu hún ăïí hoơ thíịy ngûúđi
Nam ta khöng phaêi khöng biïịt kinh doanh trïn
ặúđng söng, ặúđng biïín
Nùm 1917, ûúâc nguýơn cuêa öng ñt nhiïìu ăaô ăaơt
ặúơc
Trang 4nhûng nïịu ặúơc giaâc ngöơ hoơ sùĩn sađng quay hoơng suâng, ặâng vïì phña chñnh nghôa
Cuöơc khúêi nghôa úê Thaâi Nguýn díîu thíịt baơi, bõ thûơc dín dòm trong maâu nhûng ăaô taơo ra möơt tiïịng vang ríịt lúân trong dû luíơn, gíy chíịn ăöơng toađn Ăöng Dûúng Ngay caê cuơ Huyđnh Thuâc Khaâng, bíịy giúđ ăang bõ giam úê nhađ lao Cön Ăaêo cuông hay tin vađ coâ bađi thú khoaâi traâ laơ thûúđng:
Giûôa ăíịt bùìng nghe tríơn seât rïìn Tiïịng gûúm nguơc töịi döơi ríìm lïn!
Caâi chïịt oanh liïơt cuêa nhûông nghôa quín nađy ăaô aênh hûúêng síu sùưc ăïịn nhíơn thûâc cuêa nhiïìu thïị hïơ Sinh thúđi, Nguýîn Thaâi Hoơc thûúđng tím sûơ vúâi baơn beđ: “Tûđ nùm tao lïn mûúđi tuöíi! Höìi íịy tao cođn hoơc chûô Nho úê nhađ qú Xong buöíi hoơc laơi ăi chùn tríu, vađ nhiïìu höm chùn sang ăïịn ăöìng lađng bïn caơnh Lađng íịy lađ qú öng Ăöơi Cíịn Öng Cíịn chïịt
ăi, cođn ăïí laơi meơ giađ Bađ cuơ thûúng con quaâ, hoâa nhû keê dúê ngûúđi Hïî gùơp chuâng tao lađ bađ cuơ laơi öm choađng líịy, vûđa khoâc vûđa noâi: “Caâc cíơu! Caâc cíơu! Lađm thïị nađo baâo ặúơc thuđ cho con töi!” Tao cođn beâ, möîi khi gùơp bađ cuơ lađ lođng laơi böìi höìi! Röìi nghô, chó coâ ăaơp ăöí chïị ăöơ thûơc dín múâi traê höơ ặúơc thuđ cho con bađ cuơ! ÍỊy, tû tûúêng caâch maơng nííy ra trong oâc tao tûđ ăíịy!” Lúân lïn, Nguýîn Thaâi Hoơc ăaô saâng líơp ra Viïơt Nam Quöịc dín ăaêng, laônh ăaơo cuöơc khúêi nghôa Yïn Baâi, duđ “khöng thađnh cöng cuông thađnh nhín”
NHÛÔNG CHIÏỊC THUÝÌN
MANG TÏN ANH HUĐNG DÍN TÖƠC
Nùm 1917 Ăíy lađ nùm nöí ra cuöơc khúêi nghôa
cuêa binh lñnh ngûúđi Viïơt trong quín ăöơi Phaâp ăoâng
úê Thaâi Nguýn Chuê soaâi chó huy lađ Ăöơi Cíịn, dûúâi
sûơ tham mûu cuêa tuđ chñnh trõ Lûúng Ngoơc Quýịn
Líìn ăíìu tiïn coâ möơt tónh lyơ ăaô bõ quín khúêi nghôa
chiïịm giûô, lađm chuê trong vođng 6 ngađy, treo cúđ
“Nam binh phuơc quöịc”, giaêi phoâng toađn böơ tuđ
nhín ăang bõ giam giûô Ăíy lađ cuöơc khúêi nghôa
vuô trang lúân nhíịt, keâo dađi nhíịt vađ coâ tiïịng vang
lúân nhíịt úê nûúâc ta trong thúđi kyđ Ăaơi chiïịn Thïị giúâi
líìn thûâ Nhíịt
Coâ thïí ghi nhíơn ăíy lađ cuöơc “binh biïịn” lúân nhíịt
kïí tûđ nùm 1884, caâi nùm ăaânh díịu chñnh saâch
duđng ngûúđi Viïơt ăaânh ngûúđi Viïơt líìn ăíìu tiïn ặúơc
thûơc hiïơn úê Bùưc Kyđ Theo ăïì nghõ cuêa trung tûúâng
Millot – chuê tõch Höơi ăöìng cai quaên Bùưc Kyđ – ngađy
12.5.1884 thûơc dín Phaâp kyâ sùưc lïơnh chñnh thûâc
thađnh líơp hai trung ăoađn lñnh nguơy ăíìu tiïn
Chuâng thûơc hiïơn cöng khai, coâ quy mö vađ buöơc
lađng xaô phaêi cung cíịp ăuê söị ngûúđi cho möîi ăúơt bùưt
lñnh Duđ bõ eâp buöơc cíìm suâng tiïịp tay keê thuđ ăađn
aâp caâc cuöơc khúêi nghôa cuêa ngûúđi trong möơt nûúâc,
Trang 5böơ tađi saên cuêa möơt cöng ty tûđng “lađm mûa lađm gioâ” trïn ặúđng thuêy xûâ Bùưc Kyđ ăaô lađm nhiïìu ngûúđi Viïơt maât lođng haê daơ
Khöng nhûông thïị, yâ thûâc chñnh trõ cuêa öng cuông thïí hiïơn roô neât khi líịy tïn cuêa caâc anh huđng trong sûê saâch nûúâc nhađ ăùơt tïn cho tađu cuêa mònh nhû Laơc Long, Höìng Bađng, Trûng Trùưc, Trûng Nhõ, Ăinh Tiïn Hoađng, Lï Lúơi, Hađm Nghi
Thíơt ra, khi mua laơi nhûông tađu “ăöìng naât” cuêa cöng ty Deschwanden, Baơch Thaâi Bûúêi cođn ngíìm tñnh ăïịn möơt ýịu töị khaâc mađ khöng míịy ai nhòn
ra Tûúêng lađ ăùưt, nhûng thíơt ra lađ reê Nïịu ta khöng nhanh tay thò chuê núơ cuêa cöng ty nađy seô mua ngay Nhû thïị, ta phaêi tiïịp tuơc ăöịi ăíìu vúâi möơt ăöịi thuê caơnh tranh múâi Hún nûôa, nay coâ nhađ maây trong tay thò ta cho sûêa chûôa laơi, chûâ coâ phaêi neâm tiïìn xuöịng giïịng ăíu!
Ăïịn nùm 1919, cöng ty Baơch Thaâi cođn múê thïm chi nhaânh úê nhiïìu ắa phûúng khaâc Töíng söị tađu lúân nhoê cuêa öng lïn ăïịn 30 chiïịc, chûa kïí ăïịn caâc thuýìn phuơ; 20 sađ lan bùìng göî bùìng sùưt; 13 chiïịc cíìu tađu ặâng, 16 chiïịc cíìu tađu nöíi v.v Ngoađi tađu mang tïn caâc anh huđng dín töơc, öng cođn coâ caâc tađu Phi Thûúơng, Phi Long, Phi Höí, Baâi Tûê Long, Khím Sai, Kinh Lûúơc, Töíng Ăöịc, Yïn Baâi, Phöị Lu, Chúơ Búđ
Caâc tađu nađy chaơy trïn 17 tuýịn ặúđng thuêy: Hađ Nöơi - Nam Ăõnh, Haêi Phođng - Bïịn Thuêy, Haêi Phođng
Nam Ăõnh, Nam Ăõnh Nho Quan, Nam Ăõnh
-Vúâi Baơch Thaâi Bûúêi, chûa biïịt mùơt anh huđng Ăöơi
Cíịn, nhûng Lûúng Ngoơc Quýịn thò öng coâ nghe
tïn khi ăïịn dûơ nhûông buöíi bònh vùn taơi trûúđng
Ăöng Kinh Nghôa Thuơc, vò öng Quýịn lađ con trai
cuêa Thuơc trûúêng Lûúng Vùn Can Hađnh ăöơng oanh
liïơt nađy khiïịn Baơch Thaâi Bûúêi ríịt khím phuơc, vađ
suy nghô ríịt nhiïìu Theo öng, möîi ngûúđi coâ möơt
caâch ăïí bađy toê tíịm lođng son ăöịi vúâi nûúâc non Nïịu
caâc bíơc ăađn anh daâm ăem thín mònh ra chöịng
choơi vúâi hođn tïn muôi ăaơn, thò taơi sao ta khöng daâm
thïí hiïơn möơt baên lônh ngoan cûúđng tûúng tûơ nhû
thïị?
Chñnh vò thïị, khi hay tin cöng ty chuýn chúê
ặúđng biïín Deschwanden phaâ saên, öng quýịt ắnh
mua nöịt saâu chiïịc thuýìn vađ möơt söị sađ lan cuêa
cöng ty ríịt nöíi tiïịng nađy
Sûơ viïơc nađy, xeât trïn bònh diïơn cuêa thúđi cuöơc
ăang diïîn ra, ríịt coâ yâ nghôa vïì chñnh trõ
Nhûông chiïịc tađu cuêa Deschwanden díîu lađ nhûông
tađu cuô vađ naât lùưm, nhûng öng víîn boê ra möơt söị
tiïìn lúân ăïí tranh mua, khöng ăïí loơt vađo tay ngûúđi
Hoa, ngûúđi Phaâp Nhiïìu ngûúđi can ngùn vò sûơ mua
baân nađy khöng coâ lúơi vïì kinh tïị, ăoâ lađ ăiïìu mađ möơt
doanh nhín dađy daơn kinh nghiïơm nhû öng phaêi
traânh, nhûng öng víîn chíịp nhíơn Öng coâ lyâ cuêa
öng, nïịu ăoơ vïì suâng ăaơn thò ngûúđi Viïơt ta chûa thïí
bùìng ngoaơi bang, nhûng vïì kinh thûúng thò chûa
hùỉn hoơ ăaô hoơ troâi chín, buöơc tay ặúơc ta Thaâi ăöơ
vađ hađnh ăöơng cuêa Baơch Thaâi Bûúêi khi mua laơi toađn
Trang 6chuâng vúâi nhûông víìn thú nöm na, dïî nhúâ Chùỉng haơn, bađi quaêng caâo cho tađu trííy höơi chuđa Hûúng coâ ăoaơn:
Chuđa Hûúng Tñch laơ thay caênh víơt Chûô Nam Thiïn ăïơ nhíịt ăöìn xa
Quan quan, khaâch khaâch xa gíìn Hoêa thuýìn sùĩn ăoâ ặa chín ăi vïì Söng Phuê Lyâ gíìn kïì caơnh bïịn Thuýìn hoêa xa vûđa ăïịn thúđi ăi Cheđo Lan troê neêo Ăuơc Khï Laơi tûđ Bïịn Ăuơc ặa vïì Hađ Nam
Vađ khöng ñt ngûúđi dín luâc bíịy giúđ ăaô mang ún Baơch Thaâi Bûúêi, vò ăaô lađm cho cuöơc söịng cuêa hoơ thoaêi maâi hún ríịt nhiïìu khi ăaâp ûâng nguýơn voơng
ăi viïịng chuđa cíìu löơc nhûông ngađy ăíìu xuín
Muöịn biïịt chíịt lûúơng tađu cuêa öng ăaô ặúơc caêi tiïịn nhû thïị nađo, ta thûê líịy tađu Baâi Tûê Long – thúđi öng múâi chín ûúât chín raâo bûúâc vađo nghïì söng nûúâc –
so saânh Tađu Baâi Tûê Long möơt chín võt, nûêa sùưt nûêa göî, dađi 40m, ngang 6,5m, dung tñch 150 tíịn, chúê ặúơc 160 ngûúđi Nay öng ăaô coâ nhiïìu tađu vûúơt tröơi hún hùỉn Chùỉng haơn, tađu Phi Phûúơng hai chín võt, bùìng sùưt, dađi 40,25m, ngang 9,2m, dung tñch 300 tíịn, chúê ặúơc 1.200 ngûúđi
Ta coâ thïí hònh dung toađn böơ cú súê víơt chíịt qua caâc söị liïơu ặúơc thöịng kï nùm 1919 Dung tñch caâc tađu: 3.600 tíịn, troơng taêi: 2.000 tíịn, sûâc maơnh
Kim Sún, Nam Ăõnh - Bïịn Thuêy, Haêi Phođng - Hađ
Nöơi, Haêi Phođng - Hođn Gai, Nam Ăõnh - Ngö Ăöìng,
Nam Ăõnh - Laơc Quíìn, Haêi Phođng - Moâng Caâi, Haêi
Phođng - Haêi Dûúng, Haêi Phođng - Kiïịn An, Hađ Nöơi
- Chúơ Búđ, Nam Ăõnh - Thaâi Bònh, Hađ Nöơi - Tuýn
Quang ; kïí caê vuđng thûúơng du Bùưc Kyđ
Núi ăïịn xa nhíịt lađ Bïịn Thuêy do hai tađu Phi Höí
vađ Baâi Tûê Long ăaêm nhiïơm Tuýịn khoâ ăi nhíịt lïn
vuđng thûúơng du Bùưc Kyđ, do tađu Chúơ Búđ ăaêm
nhiïơm Trong söị caâc tađu, tađu Laơc Long chaơy tuýịn
Haêi Phođng - Haêi Dûúng lađ tađu chúê ñt hađnh khaâch
nhíịt, chó 55 ngûúđi; tađu chúê nhiïìu hađnh khaâch nhíịt
lađ tađu Phi Phuơng chaơy tuýịn Hađ Nöơi - Nam Ăõnh
chúê ăïịn 1.200 ngûúđi
Vúâi phûúng tiïơn phong phuâ nađy, Baơch Thaâi Bûúêi
nhanh choâng chiïịm lônh ặúơc thõ trûúđng, öng nùưm
bùưt ríịt nhanh nhu cíìu cuêa hađnh khaâch Ngoađi
nhûông tuýịn cöị ắnh, öng cođn múê thïm nhûông
tuýịn víơn taêi theo muđa Ăiïìu nađy, thíịy öng ríịt
nùng ăöơng trong kinh doanh, luön nhanh nhaơy
ăaâp ûâng ặúơc nhu cíìu cuêa thõ trûúđng Chùỉng haơn,
ăïịn muđa trííy höơi chuđa Hûúng, öng múê thïm tuýịn
Phuê Lyâ - Bïịn Ăuơc, hoùơc thaâng Taâm ím lõch coâ höơi
ăïìn Kiïịp Baơc, öng múê thïm tuýịn Ăaâp Cíìu - Kiïịp
Baơc (4 chuýịn/ngađy), Haêi Dûúng - Kiïịp Baơc (1
chuýịn/ngađy), Phaê Laơi - Kiïịp Baơc (15 chuýịn/
ngađy)
Trûúâc luâc múê tuýịn ặúđng múâi, bao giúđ öng cuông
cho quaêng caâo trïn phûúng tiïơn truýìn thöng ăaơi
Trang 7Nghôa lađ trong kinh doanh, öng luön nghô ăïịn
“thûúơng ăïị” ăïí coâ caâch phuơc vuơ töịt nhíịt Öng quan niïơm, khaâch cuêa mònh ăa phíìn lađ nhûông nöng dín nhû chõ Díơu, anh Pha, Thõ Núê, Thõ Mõch, laôo Haơc, Chñ Pheđo, thùìng Moô; lađ nhûông thõ dín nhû Keâp Tû Bïìn, bađ Phoâ Ăoan, Xuín Toâc Ăoê chûâ khöng phaêi nhûông bíơc “thûúơng lûu trñ thûâc”, nhûông “nhađ tû saên”, nhûông “öng Tíy mùưt xanh muôi loô” thò “nöơi thíịt” cuêa tađu phaêi phuđ húơp vúâi caâc ăöịi tûúơng trïn Vò thïị caâc tađu cuêa ngûúđi Hoa, ngûúđi Phaâp sau khi mua laơi, öng ăïìu cho thay ăöíi laơi toađn böơ Sûơ thay ăöíi nađy khiïịn ngûúđi dín qú buön gaânh baân bûng, buön thuâng baân meơt khöng
e ngaơi “ăi tađu quaâ sang” vò súơ “chùưc lađ veâ mùưc ăíy”
Nhû víơy cuông chûa ăuê
Noâi gò thò noâi, duđ coâ thay ăöíi hònh thûâc gò thò giaâ veâ víîn lađ ýịu töị quýịt ắnh Baơch Thaâi Bûúêi luön tòm caâch xem xeât giaêm giaâ möơt caâch húơp lyâ Haơ giaâ veâ chuât xñu nhûng buđ laơi, khaâch ăi tađu tùng gíịp böơi Nhûông nùm ăíìu thïị kyê XX, giaâ veâ Haêi Phođng
- Nam Ăõnh lađ 1,50 ăöìng, tûúng ặúng vúâi möơt gaânh thoâc Chó coâ nhađ giađu cúô Nghõ Qúị, Baâ Kiïịn múâi daâm lađm ăöi chuýịn, chûâ chõ Díơu, Thõ Núê nađo daâm beân maêng ăïịn? Vúâi suy nghô ăoâ, nùm 1919, Baơch Thaâi Bûúêi ăùơt giaâ veâ cho ngûúđi Viïơt, víîn tuýịn noâi trïn, nhû sau: ca-bin (haơng nhíịt): 1,00 ăöìng; haơng hai: 0,30 ăöìng, boong (haơng ba): 0,20 ăöìng Öng phín ra nhiïìu loaơi giaâ veâ khaâc nhau,
caâc maây ûúâc chûđng: 3.000 maô lûơc, töịc ăöơ trung
bònh: 8 haêi lyâ, töíng söị hađnh khaâch caâc tađu coâ thïí
chúê ặúơc: 6.643 ngûúđi
KHAÂCH HAĐNG CÍÌN GÒ?
Thíơt khöng ngoa khi ta ăaânh giaâ Baơch Thaâi Bûúêi
lađ võ tûúâng cíìm quín tađi ba Söị lûúơng cöng nhín
lađm viïơc cho öng lïn ăïịn hađng ngađn, nhûng hoơ
khöng biïíu tònh, ằnh cöng nhû híìu hïịt caâc cöng
ty luâc bíịy giúđ Taơi Haêi Phođng ngoât möơt ngađn ngûúđi,
chia lađm hai haơng, haơng lađm viïơc vùn phođng vađ úê
caâc tađu: 271 ngûúđi, haơng lađm thúơ trong xûúêng
maây: 692 ngûúđi; úê Nam Ăõnh: 199 ngûúđi; úê Hađ
Nöơi: 108 ngûúđi; úê Tuýn Quang: 69 ngûúđi; úê Bïịn
Thuêy: 59 ngûúđi; úê Viïơt Trò: 17 ngûúđi Ngoađi ra cođn
coâ nhûông ngûúđi lađm ăaơi lyâ, ăöịc cöng trong nhađ
maây, thû kyâ vùn phođng Thûê tñnh söị lûúng, ta
thíịy söị tiïìn lïn ăïịn vađi vaơn baơc chûâ khöng phaêi
lađ ñt
Sau khi coâ nhađ maây trong tay, Baơch Thaâi cöng ty
bùưt ăíìu tiïịn hađnh tu sûêa, tín trang caâc tađu Ăađnh
rùìng lađm viïơc nađy vò chíịt lûúơng tađu phaêi töịt múâi
coâ khaê nùng caơnh tranh vúâi tađu cuêa ngûúđi Hoa,
ngûúđi Phaâp, nhûng nhû thïị víîn chûa ăuê
Tíìm nhòn cuêa Baơch Thaâi Bûúêi hún ngûúđi úê chöî,
öng nùưm ăuâng tím lyâ cuêa hađnh khaâch ăi tađu
Trang 8ăïí phuơc vuơ cho nhiïìu ăöịi tûúơng, tuđy theo tuâi tiïìn
cuêa hoơ Ăíy lađ caâch lađm thöng minh, khöng phaêi
chuê tađu nađo cuông nghô ra Nhúđ víơy hađnh khaâch
lïn xuöịng tađu öng ăuê haơng ngûúđi, ăöng vui nhû
trííy höơi, ăuê moơi thađnh phíìn
Muöịn ặúơc nhû thïị, thò phaêi caêi tiïịn laơi tađu
Sau khi thíu toâm toađn böơ cú ngúi cuêa hai cöng
ty lûđng danh Deschwanden, Marty - D’Abbadie,
Baơch Thaâi Bûúêi cođn nhíơn caê nhín cöng cuêa hoơ
lađm viïơc cho mònh mađ öng tin hoơ seô hïịt lođng phuơc
vuơ Ăang ặâng trûúâc nguy cú thíịt nghiïơp, ặúơc
öng nhíơn vađo lađm, hoơ khaâc nađo chïịt ăuöịi vúâ ặúơc
phao? Nhû thïị, leô nađo hoơ khöng lađm viïơc cho tûê tïị?
Öng ăaô thíịy ặúơc caâi lúơi líu dađi vađ trûúâc mùưt, lađ
ặúơc sûê duơng nhûông ngûúđi thúơ lađnh nghïì Khöng
nhûông khöng míịt thúđi gian ăađo taơo mađ thíơm chñ,
hoơ cođn goâp phíìn ăađo taơo tay nghïì cho thúơ cuêa ta
Nhûng khöng chó coâ thïị
Viïơc ăađo taơo, thu huât nhûông tay thúơ lađnh nghïì
luön canh caânh trong lođng cuêa Baơch Thaâi Bûúêi
Öng ăaô coâ yâ ắnh múê trûúđng kyô nghïơ ngay trong
nhađ maây Trûúđng nađy thíu nhíơn caâc em thíìy thúơ
ăang lađm viïơc cho öng, caâc thanh thiïịu niïn ýu
thñch nghïì maây moâc, coâ ăíìu oâc thûơc nghiïơp Ăíy
seô lađ nguöìn caân böơ, cöng nhín thay thïị võ trñ cuêa
nhûông ngûúđi ăi trûúâc luâc hoơ ăïịn tuöíi nghó viïơc
Tíìm nhòn cuêa öng síu xa vađ coâ sûơ tñnh toaân chiïịn
lûúơc, chûâ khöng phaêi cuêa möơt ngûúđi chó biïịt “ùn
xöíi úê thò” Tñnh caâch nađy hiïịm thíịy úê ngûúđi kinh
doanh Viïơt Nam thuúê íịy, do nhiïìu lyâ do, kïí caê lyâ
do bíịp bïnh vïì ăúđi söịng chñnh trõ khiïịn nhiïìu ngûúđi khöng daâm ăíìu tû líu dađi Nhûng Baơch Thaâi Bûúêi laơi nghô khaâc
Nguöìn thúơ döìi dađo nađy seô cuđng cöng nhín cuô cuêa Baơch Thaâi cöng ty seô lađm nïn nhiïìu “kyđ tñch” ăaâng nïí khaâc
SÛÂ MÏƠNH BÒNH CHUÍÍN
Coâ leô cho ăïịn luâc cuöịi ăúđi, khöng chó lûơc lûúơng cöng nhín mađ ngay caê öng Bûúêi, laôo Thõnh, öng Chíịn , thíơm chñ caâc kyô sû ngûúđi Phaâp cuông khöng thïí lyâ giaêi taơi sao nûúâc Nam ta laơi coâ ngûúđi thöng minh, tađi trñ ăïịn thïị Ăoâ lađ trûúđng húơp quaên ăöịc Nguýîn Vùn Phuâc Öng Phuâc chûa tûđng hoơc chuýn mön úê trûúđng nađo caê, chó lađ chín ăöịc cöng mađ lïn, nhûng moơi viïơc trong nhađ maây chó möơt tay öng chó huy
Trûúâc ăíy, nùm 1913, khi khaâch hađng uêng höơ Baơch Thaâi Bûúêi ngađy cađng nhiïìu, nhûông tađu cuô kyô khöng ăuê sûâc víơn chuýín hïịt thò öng ăaô coâ saâng kiïịn tín trang, tûơ nöịi dađi thïm nhûông chiïịc thuýìn cuô vûđa mua ặúơc Öng chó huy nöịi dađi tađu Baâi Tûê Long, bùìng caâch cùưt ăöi tađu röìi nöịi vađo khuâc giûôa möơt khuâc dađi 7,8m Sau thađnh cöng nađy, nùm
1917, öng laơi cho nöịi dađi tađu Yïn Baâi thïm 7m;
Trang 9hiïơn ặúơc khöng? Ăiïìu nađy cho thíịy baên thín öng Baơch, duđ lađ möơt nhađ doanh nghiïơp nhûng cuông coâ thiïn hûúâng vïì cöng viïơc coâ tñnh chíịt saâng taơo cuêa khoa hoơc kyô thuíơt
Trûúâc luâc bùưt tay vađo cöng viïơc, öng Phuâc ăaô trûơc tiïịp trònh bađy kïị hoaơch vúâi ban quaên trõ cuêa Baơch Thaâi cöng ty Vïì kinh phñ, thúđi gian thûơc hiïơn, nhín cöng ặúơc moơi ngûúđi thöng qua nhanh,
vò ăíy lađ kïị hoaơch ặúơc sûơ thöịng nhíịt trong moơi thađnh viïn, nay chó ăúơi íịn ắnh ngađy tiïịn hađnh Caâi khoâ nhíịt lađ ăùơt tïn chiïịc tađu nađy nhû thïị nađo? Ăaô ăïịn khuya, nhûng moơi yâ kiïịn víîn chûa ngaô nguô Cuöịi cuđng Baơch Thaâi Bûúêi baêo haôy ăïí öng suy nghô thïm, vađ seô coâ cíu traê lúđi vađo ngađy súâm nhíịt Sau cuöơc hoơp, suöịt ăïm höm ăoâ öng laơi trùìn troơc Maôi ăïịn luâc gađ gaây canh ba múâi chúơp mùưt Nhûông trang sûê nûúâc nhađ víîn líín quíịt trong giíịc nguê chíơp chúđn Nhûông ngađy sau, öng víîn chûa tòm ặúơc caâi tïn ûng yâ Líịy tïn cuêa danh nhín ăïí ăùơt thò mònh ăaô lađm röìi, hún nûôa, noâ cuông chûa coâ sûâc khaâi quaât cho yâ nguýơn cuêa öng Líịy tïn möơt ắa danh cuơ thïí? Tađu cuêa mònh seô xöng pha khùưp nùm chíu böịn biïín kia mađ Chùỉng leô líịy tïn mònh? Löị bõch! Cuöịi cuđng, öng quýịt ắnh choơn caâi tïn Bònh Chuíín
Taơi sao?
Khi nhùưc ăïịn Bònh Chuíín, líơp tûâc nhûông ngûúđi ýu sûê nhúâ ăïịn möơt nhín víơt kiïơt xuíịt coâ tû tûúêng ăöíi múâi triïơt ăïí dûúâi triïìu Tûơ Ăûâc lađ Ăùơng
nùm 1919 tiïịp tuơc nöịi dađi tađu Phöị Lu thïm 7,2m
nûôa Giûôa caâc vïịt nöịi nađy, caâc tay thúơ ăaô lađm kheâo
ăïịn nöîi khöng ai coâ thïí phaât hiïơn ặúơc Coâ hađnh
khaâch ngúâ ngûúđi khi bûúâc xuöịng tađu quen thuöơc,
cûâ tûúêng xuöịng nhíìm
Nay, öng Phuâc cođn lađm thïm nhûông chiïịc tađu
múâi, tûơ tay öng veô kiïíu Nhiïìu míîu maô khi ặa
cho kyô sû ngûúđi Phaâp xem, hoơ ăïìu cho lađ múâi quaâ,
baơo quaâ nhûng khi thûơc hiïơn ăïìu thađnh cöng myô
maôn Öng ăaô cho lađm múâi tađu Ăinh Tiïn Hoađng,
lađ tađu baânh xe bùìng sùưt, troơng taêi 100 tíịn, sûâc
maơnh 200 maô lûơc; tađu Gia Long cuông lađ tađu baânh
xe bùìng sùưt, cuông maô lûơc nhû víơy nhûng troơng taêi
tùng gíịp ăöi Sûơ tñnh toaân chi ly vïì kyô thuíơt ăoâng
tađu, vïì víơn hađnh maây moâc khöng thua bíịt cûâ kyô
sû chuýn mön nađo Öng thûúđng baêo:
- Ngađy xûa, cuơ Cao Thùưng chó xem qua caâc kiïíu
suâng cuêa Phaâp mađ chïị taơo ra caâc khííu suâng múâi
Luâc íịy, cuơ cuđng caâc nghôa quín cuêa tûúâng quín
Phan Ăònh Phuđng söịng trong rûđng síu nuâi thùỉm,
thiïịu thöịn trùm bïì nhûng cuơ cuông lađm ặúơc
Chùỉng leô nay ta coâ trong tay ăíìy ăuê maây moâc,
nhûng laơi khöng lađm ặúơc nhû cuơ ađ?
Cöng trònh ăaâng kïí nhíịt cuêa öng Phuâc víîn lađ
chïị taơo chiïịc tađu mang tïn Bònh Chuíín, lađ möơt sûơ
kiïơn gíy tiïịng vang ríịt lúân luâc ặúng thúđi
Tađi trñ nhû öng Phuâc, yâ tûúêng taâo baơo cuêa öng
Phuâc nïịu khöng ặúơc sûơ uêng höơ, taân thađnh vađ ăíìu
tû kinh phñ cuêa Baơch Thaâi Bûúêi thò liïơu coâ thûơc
Trang 10lûu hađng hoâa giûôa miïìn xuöi vađ miïìn ngûúơc; khai thaâc moê úê Thaâi Nguýn; ăöơng viïn sô phu múê ăöìn ăiïìn vûđa saên xuíịt nöng nghiïơp vûđa luýơn quín; saên xuíịt thiïịc ra nûúâc ngoađi
Lađ thïị hïơ sinh sau ăeê muöơn, Baơch Thaâi Bûúêi chia seê vúâi sûơ ra ăúđi cuêa Ty Bònh Chuíín lađ vò muơc ăñch
lo cho dín, cho nûúâc vađ öng cuông ríịt tím ăùưc cíu noâi bíịt huê cuêa ngûúđi coâ saâng kiïịn thađnh líơp: “Lađm
ra cuêa caêi lađ möơt ăaơo lyâ lúân, khöng thïí coi thûúđng” Chao öi! Tiïìn nhín söịng caâch ta hađng míịy mûúi nùm trûúâc cođn coâ suy nghô nhû thïị, thíơt ăaâng kñnh phuơc biïịt chûđng nađo! Vađ chiïịc tađu thuêy chaơy biïín xuýn Viïơt ăíìu tiïn cuêa Baơch Thaâi Bûúêi ăaô mang trong mònh noâ möơt sûâ mïơnh lúân vúâi caâi tïn Bònh Chuíín!
Huy Trûâ Öng lađ ngûúđi coâ cöng ặa nghïì nhiïịp aênh
vađo trong nûúâc vađ cuông lađ ngûúđi ăíìu tiïn múê hiïơu
aênh taơi Viïơt Nam Sau khi thi ăíơu ra lađm quan,
öng ặúơc nhađ vua tin cíơy giao nhiïìu troơng traâch
Chñnh öng ặúơc triïìu ằnh nhađ Nguýîn giao
nhiïơm vuơ caêi trang thađnh ngûúđi Thanh ăi Hûúng
Caêng dođ thaâm thûơc lûơc cuêa ngûúđi phûúng Tíy Taơi
ăíy, öng ăaô thu thíơp tađi liïơu ăïí viïịt kyô thuíơt víơn
hađnh cuêa maây húi nûúâc Vïì nûúâc, öng chó huy
ăoâng “Míîn thoêa khñ cú ăaơi ăöìng thuýìn” – lađ chiïịc
tađu chaơy bùìng maây húi nûúâc ăíìu tiïn dûúâi triïìu Tûơ
Ăûâc Ăöịi vúâi möơt ngûúđi theo Nho hoơc mađ coâ ặúơc
tinh thíìn nhaơy caêm vúâi caâi múâi nhû thïị thíơt ăaâng
quyâ, ăaâng trín troơng biïịt chûđng nađo Sau nhûông
chuýịn cöng caân, öng ăaô díng lïn vua Tûơ Ăûâc baên
“Cöng cuöơc tûơ cûúđng tûơ trõ úê nûúâc ngoađi” mađ öng
ăaô nhoơc cöng tòm hiïíu, nhíơn xeât vađ ghi cheâp laơi
Nïịu vua töi trong triïìu nghiïm tuâc ăoơc vađ ruât ra
nhûông kinh nghiïơm cíìn thiïịt ăïí aâp duơng thò hay
biïịt bao nhiïu Ríịt tiïịc, ăoơc xong vùn baên nađy, Tûơ
Ăûâc chó phï míịy chûô “Chuýín nöơi caâc lûu giûô”(!)
Nùm 1866, khi ặúơc cûê lađm Biïơn lyâ böơ Höơ, Ăùơng
Huy Trûâ ăaô coâ saâng kiïịn xin nhađ vua thađnh líơp Ty
Bònh Chuíín taơi Hađ Nöơi Coâ thïí ghi nhíơn ăíy lađ möơt
biïơn phaâp tñch cûơc dûúâi triïìu Nguýîn nhùìm chíịn
chónh cöng thûúng nghiïơp nûúâc nhađ Ty nađy coâ
nhiïơm vuơ kinh doanh buön baân, gíìy dûơng tađi
chñnh cho quöịc gia; múê nhiïìu hiïơu buön (nhû Laơc
Thanh, Laơc Sinh, Laơc Ăûâc Ăiïịm ) úê Hađ Nöơi; giao